Κείμενο: Κώστας Νάκος
Το ερώτημα που διατρέχει το παρόν κείμενο μπορεί να διατυπωθεί ως εξής: τι απογίνεται η πηγή της υπεραξίας, όταν η ίδια η τεχνολογική εξέλιξη περιορίζει διαρκώς την εργασία από την οποία αυτή προέρχεται; Η απάντηση προϋποθέτει την αναθεώρηση του τρόπου με τον οποίο προσδιορίζεται σήμερα η αξία του εμπορεύματος και, ειδικότερα, τη διάκριση μεταξύ αναγκαίας και μη αναγκαίας εργασίας, η οποία αναπτύσσεται στη συνέχεια.
Κατά τον Μαρξ, όταν ένα προϊόν χάσει την αξία χρήσης του, χάνει και την ανταλλακτική του αξία. Η διαπίστωση αυτή παραμένει σωστή. Ωστόσο, όταν η ανταλλακτική αξία ενός προϊόντος μειώνεται ή εκλείπει συνεπεία της αύξησης της παραγωγικότητας, η αξία χρήσης του δεν υφίσταται καμία μείωση ή απώλεια. Ακριβώς το σημείο αυτό είναι που πάει να τρελάνει τους κεφαλαιοκράτες.
Η αξία του εμπορεύματος είναι ανάλογη της αξίας του μεταβλητού κεφαλαίου που το παράγει, δηλαδή του κεφαλαίου που δημιουργεί την αξία χρήσης του. Σε μια πρώτη φάση ωστόσο (κατά την περίοδο της δεύτερης βιομηχανικής επανάστασης) το εμπορικό κεφάλαιο αρχίζει να γιγαντώνεται και να χειραφετείται, με αποτέλεσμα το παραγωγικό να μην μπορεί να το συντηρήσει. Πρόκειται για την περίοδο κατά την οποία ο κεφαλαιοκρατικός τρόπος παραγωγής τροποποιεί το «δόγμα Μαρξ», και το διφυές χαρακτηριστικό της εργασίας, και συνεπώς του εμπορεύματος, παύει να ισχύει. Η αξία του εμπορεύματος γίνεται πλέον ανάλογη προς την αξία του μεταβλητού κεφαλαίου που χρειάζεται για να παραχθεί αλλά και να διανεμηθεί. Είναι το σημείο κατά το οποίο το εμπορικό κεφάλαιο από μη παραγωγικό μετατρέπεται σε κεφαλαιοκρατικά παραγωγικό.
Ούτε αυτή η εξέλιξη αποδείχθηκε επαρκής, καθώς με την ηλεκτρονική αυτοματοποίηση άρχισαν να συρρικνώνονται τόσο η παραγωγική όσο και η μη παραγωγική εργασία. Ως παραγωγική νοείται εδώ η εργασία που δημιουργεί, μεταποιεί ή, γενικότερα, αλλάζει τη μορφή και την αξία χρήσης ενός υλικού ή άυλου εμπορεύματος, δηλαδή, εκείνη που καθιστά την κοινωνία πλουσιότερη. Μη παραγωγική είναι η εργασία του εμπορικού κεφαλαίου. Ο μη παραγωγικός χαρακτήρας της, ως προς την κοινωνία, δεν μεταβάλλεται από το γεγονός ότι το εμπορικό κεφάλαιο έχει μετατραπεί σε κεφαλαιοκρατικά παραγωγικό, καθώς η αυτόνομη λειτουργία του δεν παράγει αξίες χρήσης και δεν καθιστά αφ’ εαυτής την κοινωνία πλουσιότερη. Η συρρίκνωση και των δύο ειδών εργασίας είχε ως αποτέλεσμα να τεθεί εκ νέου ο κεφαλαιοκρατικός τρόπος παραγωγής σε διαδικασία αναζήτησης νέας πηγής υπεραξίας. Η πηγή της ωφέλιμης (παραγωγικής) και της αναγκαίας (μη παραγωγικής) εργασίας τείνει να στερέψει και οι κεφαλαιοκράτες όφειλαν να ανακαλύψουν μια νέα πηγή, ικανή να τους εξασφαλίσει τα «χρυσά αυγά».
Εάν η κοινωνικά αναγκαία εργασία ορισθεί ως εκείνη που συντομεύει την περιστροφική κίνηση του κεφαλαίου, δηλαδή ελαχιστοποιεί την απόσταση την οποία διανύει το εμπόρευμα από τα την πρωτογενή παραγωγή του έως την κατανάλωση, τότε η μη αναγκαία εργασία είναι εκείνη που επιμηκύνει την περιστροφική αυτή κίνηση, αυξάνοντας δηλαδή την απόσταση μεταξύ παραγωγής και κατανάλωσης. Με την ανάπτυξη της αναγκαίας εργασίας το εμπορευματεμπορικό κεφάλαιο καθίσταται ικανό να διακινεί, με λιγότερη ζωντανή εργασία, μεγαλύτερη ποσότητα εμπορευμάτων σε συντομότερο χρόνο, από τη μονάδα παραγωγής έως την ατομική κατανάλωση. Ακόμη και κατά την περίοδο της απόλυτης αύξησης του εμπορευματεμπορικού κεφαλαίου, αυτό παρέμενε σχετικά μειωμένο ως προς την αξία των εμπορευμάτων που διακινούσε, διότι η τεχνολογία δεν έπαψε ποτέ να εξελίσσεται, περιορίζοντας στην πραγματική οικονομία τις αναγκαίες θέσεις εργασίας. Κάθε τεχνολογική πρόοδος μειώνει σταθερά και αναλογικά τον αριθμό τους, αυξάνοντας ταυτόχρονα τον όγκο της παραγωγής. Σε κάθε άλλη περίπτωση δεν νοείται εξέλιξη.
Αρνητικό ρόλο στην προσέγγιση του φαινομένου της αναγκαίας και της μη αναγκαίας εργασίας έχει διαδραματίσει, και εξακολουθεί να διαδραματίζει, η αντίληψη που παραβλέπει τον αρχικό διαχωρισμό μεταξύ της εργασίας που πραγματοποιείται στη σφαίρα της παραγωγής και της εργασίας που πραγματοποιείται στη σφαίρα της κυκλοφορίας, με το σκεπτικό ότι αμφότερες είναι παραγωγικές, εφόσον παράγουν ανταλλακτική αξία, παραβλέποντας ωστόσο ποια από τις δύο παράγει αξία χρήσης. Μια τέτοια γενικευμένη αντίληψη οδηγεί κατευθείαν σε ένα δεύτερο στάδιο γενίκευσης, σύμφωνα με το οποίο κάθε εργασία, από τη στιγμή που υπάρχει, είναι χρήσιμη. Και οδηγεί αναγκαστικά σε αυτό, διότι η πρώτη γενίκευση έχει ήδη δημιουργήσει τις προϋποθέσεις, δηλαδή την ιδεολογική πλατφόρμα, για την εμφάνισης της δεύτερης.
Στη απαρχή του καπιταλισμού η αγροτική παραγωγή απασχολούσε πάνω από το 90% του ενεργού πληθυσμού, προκειμένου να συντηρήσει και το υπόλοιπο 10%. Σήμερα, στις ΗΠΑ απασχολεί μόλις το 2,8%, το οποίο τρέφει το υπόλοιπο 97,2% και πραγματοποιεί επιπλέον εξαγωγές. Στις αρχές του 20ού αιώνα, πριν από τη δεύτερη βιομηχανική επανάσταση, η παραγωγική εργασία στον αγροτικό και βιομηχανικό τομέα αντιπροσώπευε πάνω από το 70% της παραγωγικής διαδικασίας στις οικονομικά ανεπτυγμένες χώρες. Σήμερα, στην εποχή του ηλεκτρονικού αυτοματισμού, η ίδια παραγωγή αντιστοιχεί στο 20% του ΑΕΠ των ίδιων χωρών. Στις ΗΠΑ για παράδειγμα η βιομηχανική παραγωγή (δευτερογενής τομέας) είναι 15% και η αγροτική (πρωτογενής τομέας) 2,8%, σύνολο ούτε 20%. Όσο και να αναπτύσσεται, όσο και να επεκτείνεται ο βιομηχανικός και ευρύτερα ο μεταποιητικός τομέας, είναι βέβαιο ότι ο αριθμός των μισθωτών που απασχολούνται σε αυτούς θα συρρικνώνεται διαρκώς. Νέες ανάγκες θα προκύπτουν πάντοτε και η κοινωνία, ανταποκρινόμενη σε αυτές, θα παράγει και θα καταναλώνει περισσότερες αξίες χρήσης. Η αύξηση ωστόσο των κοινωνικών αναγκαιοτήτων, άρα και της εμπορευματικής παραγωγής, δεν αποτελεί ανασταλτικό παράγοντα για τη συρρίκνωση της εργασίας που συντελείται κατά τη διαδικασία της παραγωγής και της κυκλοφορίας. Ούτε ο αγροτικός τομέας, ο οποίος διευρυνόταν καθ’ όλη τη διάρκεια του 20ού αιώνα με νέες καλλιέργειες, είδε την απολύτως καθοδική τάση της απασχόλησής του να αντιστρέφεται.
Όσα νέα εμπορεύματα και αν προκύπτουν και όσες νέες αξίες χρήσης και αν εισέρχονται στη ζωή της κοινωνίας, αυτές δεν είναι δυνατόν να αναπτύσσονται ταχύτερα από την τεχνολογία. Και η ηλεκτρονική επανάσταση γέννησε νέα προϊόντα, όπως όμως συχνά επισημαίνεται, για κάθε νέα παραγωγική θέση που δημιουργείται, δέκα αντίστοιχες εξαφανίζονται. Το σύνολο των τάσεων καταδεικνύει ότι σύντομα το κοινωνικά παραγωγικό 10% του εμπορευματοπαραγωγικού δυναμικού θα είναι σε θέση να θρέψει ολόκληρο τον κόσμο, και αργότερα ίσως το 5%. Η πορεία αυτή συνιστά δρόμο χωρίς επιστροφή. Οδηγεί, επί της ουσίας, στον γενικευμένο αυτοματισμό και, ως συνέπεια, στη μείωση της ζήτησης τόσο της παραγωγικής όσο και της μη παραγωγικής εργασίας.
Ανάλογο φαινόμενο παρατηρείται και ως προς τη μείωση του εμπορευματεμπορικού κεφαλαίου. Ας μην παραπλανά η αντίφαση της διόγκωσης και του πολλαπλασιασμού των υπηρεσιών. Μεγάλο μέρος αυτής της διόγκωσης δεν αποτελείται από εμπορευματεμπορικό κεφάλαιο, αλλά από παρασιτικό. Στον βαθμό που η εξέλιξη καθιστά την εργασία περιττή, ο κεφαλαιοκρατικός τρόπος παραγωγής ανακαλύπτει έναν νέο τύπο εργασίας, ο οποίος καλύπτει το κενό που αφήνει πίσω της η ηλεκτρονική αυτοματοποίηση. Την ανισορροπία που τείνουν να προκαλέσουν οι νέες τεχνολογίες, καταργώντας θέσεις εργασίας στην πραγματική οικονομία και μειώνοντας έτσι το συνολικό κέρδος των κεφαλαιοκρατών, αποκαθιστούν οι μηχανισμοί της αγοράς μέσω της δημιουργίας μη αναγκαίων θέσεων εργασίας. Όσο ο αυτοματισμός συντομεύει τις αποστάσεις στην κυκλοφορία του κεφαλαίου, τόσο ο παρασιτισμός τις επιμηκύνει. Με την ανάπτυξη της μη αναγκαίας εργασίας μεγαλώνει ο εργασιακός κύκλος μιας επιχείρησης, όπως συμβαίνει και με την απόσταση από τη μονάδα παραγωγής ως την ατομική κατανάλωση. Το παρασιτικό κεφάλαιο είναι και απόλυτα, αλλά και αναλογικά μεγαλύτερο, γιατί δεν έρχεται να διεκπεραιώσει κανέναν κοινωνικά αναγκαίο ρόλο, παρά μόνο να αυξήσει την ανταλλακτική αξία του εμπορεύματος.
Υπηρεσίες όπως η διαφήμιση, το μάρκετινγκ, η προώθηση του εμπορεύματος δεν σχετίζονται με κοινωνικά αναγκαία εμπορεύματα ή με κοινωνικά αναγκαίες εργασίες, αλλά αποκλειστικά με εργασίες που εξυπηρετούν τον ίδιο τον κεφαλαιοκράτη για το καλύτερο πλασάρισμα του εμπορεύματός του. Οι τομείς αυτοί δεν παράγουν κανένα εμπόρευμα που αγοράζεται άμεσα ο καταναλωτής, ούτε συντομεύουν το χρόνο κυκλοφορίας του εμπορεύματος που έχει παραχθεί. Εάν, δηλαδή, κάποιος κεφαλαιοκράτης θελήσει να μη χρησιμοποιήσει μη αναγκαία εργασία, αυτό δε θα εμποδίσει σε τίποτα το εμπόρευμά του να φτάσει στον προορισμό του ούτε θα ζημιωθεί από την έλλειψη αυτή ο καταναλωτής. Αντιθέτως, θα ωφεληθεί, καθώς η αξία του εμπορεύματος θα είναι μικρότερη. Ζημιωμένος θα βρεθεί, ωστόσο, ο ίδιος ο κεφαλαιοκράτης έναντι των ανταγωνιστών του, οι οποίοι θα έχουν τη δυνατότητα να προωθήσουν το εμπόρευμά τους στην αγορά υπό ευνοϊκότερους όρους. Ο κεφαλαιοκράτης αυτός εμφανίζεται μεν ανταγωνιστικότερος, δεδομένου ότι το εμπόρευμά του έχει χαμηλότερη τιμή για τον καταναλωτή, πλην όμως ο καταναλωτής θα προτιμήσει σχεδόν με βεβαιότητα το ακριβότερο, διότι αυτό είναι που επιβάλλει στην αγορά η διαδικασία του μάρκετινγκ.
Αντιθέτως, εάν κάποιος επιλέξει να μη χρησιμοποιήσει αναγκαία εργασία, το εμπόρευμά του δεν θα φτάσει ποτέ στην κατανάλωση και θα σκαλώσει η ομαλή κυκλική κίνηση του κεφαλαίου. Η ζημιά θα είναι καθολική και απόλυτη τόσο για την ίδια την κοινωνία, όσο και για τα κέρδη του κεφαλαιοκράτη. Η προϋπόθεση της ομαλής κυκλικής κίνησης του κεφαλαίου συνιστά για την οικονομία τον καθοριστικό παράγοντα που προσδιορίζει και την αναγκαιότητα ύπαρξης της συγκεκριμένης εργασίας του μισθωτού.
Η αναγκαιότητα να αντικαθίσταται κάθε ωφέλιμη και αναγκαία εργασία που χάνεται με μη αναγκαία εργασία απορρέει από τον ίδιο τον κεφαλαιοκρατικό τρόπο παραγωγής, διότι ακριβώς ο κεφαλαιοκράτης δεν δύναται να αποκομίσει κέρδος από τον καθαρό χρόνο παραγωγής ή κυκλοφορίας. Εάν μπορούσε, θα είχε επιτύχει τον τετραγωνισμό του κύκλου και θα μπορούσε να πλουτίσει χωρίς να υποχρεούται να ανακαλύπτει και να επινοεί άχρηστες εργασίες.
Η μη αναγκαία εργασία μπορεί να παραβληθεί με το δρομολόγιο ενός ταξιτζή, θύμα του οποίου είναι ένας τουρίστας που επιθυμεί να μεταβεί από τη Θεσσαλονίκη στην Αθήνα και τον οποίο ο οδηγός μεταφέρει μέσω Ιωαννίνων. Στην περίπτωση αυτή ο επιβάτης πληρώνει τον μη αναγκαίο χρόνο κυκλοφορίας του δρομολογίου. Αντίστοιχα, στην περίπτωση της μη αναγκαίας εργασίας ο αγοραστής πληρώνει τον μη αναγκαίο χρόνο εργασίας για το «δρομολόγιο» του εμπορεύματος. Στην αναγκαία εργασία επιδιώκεται η ανεύρεση της συντομότερης διαδρομής, ώστε εμπορεύματα και άνθρωποι να φτάνουν στον προορισμό τους. Για το σκοπό αυτό αξιοποιείται η πλέον πρόσφατη τεχνολογική εξέλιξη, ώστε η αξία των εμπορευμάτων να περιοριστεί στο κατώτατο δυνατό όριο. Για τον λόγο ακριβώς αυτό ο Μαρξ χαρακτήρισε την αναγκαία εργασία που πραγματοποιείται στη σφαίρα της κυκλοφορίας και ως έμμεσα παραγωγική.
Είναι εξάλλου γεγονός ότι, ενώ με τη μη αναγκαία εργασία αυξάνεται η αξία του εμπορεύματος χωρίς να αυξάνεται και η αξία χρήσης του, αυτό δεν εκτοπίζει τον κεφαλαιοκράτη εκτός αγοράς, τον καθιστά μάλιστα ανταγωνιστικότερο. Είναι προφανές ότι ο ανταγωνισμός δεν διατηρεί πλέον τα χαρακτηριστικά που είχε όταν στον κεφαλαιοκρατικό τρόπο παραγωγής κυριαρχούσε ο βιομηχανικός τομέας και η πραγματική οικονομία ήταν στο επίκεντρο της οικονομικής δραστηριότητας. Ο παρασιτισμός υπήρχε βεβαίως πάντοτε στην οικονομία, περιοριζόταν όμως παλαιότερα στην προσπάθεια του πωλητή να εξαπατήσει τον αγοραστή ή να εξαγοράσει τον προμηθευτή, ή του λογιστή να δωροδοκήσει τον εφοριακό κ.λπ. . Επρόκειτο, δηλαδή, για εργασίες (οι οποίες εξακολουθούν να υφίστανται και μάλιστα σε πιο διογκωμένη μορφή) που βρίσκονταν στην περιφέρεια και όχι στο επίκεντρο της οικονομικής δραστηριότητας. Σήμερα το σύνολο αυτών των λειτουργιών έχει αναβαθμιστεί. Η εξαπάτηση του αγοραστή ξέφυγε από την αρμοδιότητα του μεμονωμένου πωλητή (που υπάρχει και λειτουργεί τελείως συμπληρωματικά) και πέρασε στα επιτελεία των μάνατζερ και των διαφημιστικών γραφείων. Το σύνολο αυτών των δαπανών αυξάνει την τελική αξία του εμπορεύματος. Παραδόξως, ωστόσο, αυτό δεν έχει επιπτώσεις στην αγορά, αντιθέτως, όσο αυξάνονται οι δαπάνες αυτές, τόσο περισσότερο καταναλώνεται το εμπόρευμα.
Παρατηρώντας την επιφάνεια, δηλαδή τη σχετική πτώση της τιμής των εμπορευμάτων, διαπιστώνει κανείς ότι αυτή προέρχεται από την πτωτική τάση του κόστους παραγωγής και κυκλοφορίας που επιφέρει ο ανταγωνισμός της πραγματικής οικονομίας. Διαπιστώνει, ωστόσο, και μια αύξηση της αξίας του εμπορεύματος, την οποία επιφέρει ο ανταγωνισμός της παρασιτικής οικονομίας. Στην πραγματική οικονομία ο ανταγωνισμός αφορά στην πτώση της αξίας του εμπορεύματος, ενώ στην παρασιτική οικονομία στη δυνατότητα καλύτερου πλασαρίσματος. Στην παρασιτική οικονομία κύριο μέλημα δεν είναι η μείωση της αξίας του εμπορεύματος, αλλά η δυνατή προώθησή του στην αγορά, με κάθε θυσία και κάθε δαπάνη.
Κανένας συνετός μάνατζερ σήμερα δεν προτείνει τη μείωση των δαπανών για την προώθηση του εμπορεύματος στην αγορά, γιατί αυτό θα ήταν η καταστροφή για τον κεφαλαιοκράτη. Οι αυξημένες δαπάνες στον τομέα του μάρκετινγκ αποτελούν την ουσιαστικότερη προϋπόθεση για την αύξηση των πωλήσεων και των κερδών του κεφαλαιοκράτη. Πρόκειται, ωστόσο, για κέρδη που δεν προκύπτουν από τη διευρυμένη παραγωγική δυνατότητα της οικονομίας, αλλά από τον εκτοπισμό του ανταγωνιστή κεφαλαιοκράτη που δεν διαθέτει ανάλογες δαπάνες μάρκετινγκ. Ο ικανός μάνατζερ υποχρεούται λοιπόν να προτείνει πολιτική περιορισμού των δαπανών μεταβλητού κεφαλαίου για τη διαδικασία της παραγωγής και της κυκλοφορίας, με αποτέλεσμα την πτώση της πραγματικής αξίας του εμπορεύματος, και ταυτόχρονα τη μεγαλύτερη δυνατή αύξηση των δαπανών για την προώθησή του, ανεβάζοντας έτσι την αξία του. Ο οικονομικός προγραμματισμός της εταιρίας εμφιαλώσεων Κόκα Κόλα είναι ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα, όπως προκύπτει από δελτίο τύπου των ίδιων των στελεχών της επιχείρησης: «Συνεχίζουμε να εστιάζουμε την προσοχή μας στον έλεγχο των λειτουργικών εξόδων με μείωση των διοικητικών εξόδων και εξόδων παραγωγής, ενώ ενδυναμώνουμε τις προσπάθειές μας στις πωλήσεις και το μάρκετινγκ». Μείωση λοιπόν των λειτουργικών εξόδων με παράλληλη ενδυνάμωση του μάρκετινγκ. Γιατί η πολιτική του μάρκετινγκ απαιτεί αυξημένες δαπάνες, ενώ η πραγματική οικονομία απαιτεί ουσιαστικό περιορισμό αυτών των δαπανών. Ο κεφαλαιοκράτης οφείλει να πάρει σοβαρά υπόψη και τους δύο αυτούς παράγοντες, γιατί αν θελήσει να υποτιμήσει έστω και έναν από τους δύο, θα είναι πολύ δύσκολο ύστερα να επανορθώσει.
Μετά την ηλεκτρονική επανάσταση στο δίπτυχο του κεφαλαιοκρατικού ανταγωνισμού παραγωγικότητα-ποιότητα προστέθηκε και η τρίτη διάσταση, το μάρκετινγκ.
Συνήθως ο παραγωγός και ο καταναλωτής θεωρούνται συνυπεύθυνοι για την ποιότητα κάθε εμπορεύματος και κάθε υπηρεσίας, με την έννοια ότι η «ποιότητα της συνεργασίας» καθορίζει και την ποιότητα της παρεχόμενης υπηρεσίας. Πρόκειται για γενικές απόψεις, οι οποίες ίσως είχαν τη σημασία τους σε κάποιες άλλες εποχές, όταν ο καταναλωτής όριζε ο ίδιος το εμπόρευμα που θα αγοράσει. Όταν, όμως, ο καταναλωτής αγοράζει ένα σαμπουάν, είναι αδύνατον να αρνηθεί το μάρκετινγκ που ως υπηρεσία έχει ενσωματωθεί στην αξία του εμπορεύματος. Είναι αδύνατον να διαχωρίσει την αξία χρήσης από το εμπόρευμα-σκουπίδι, δεδομένου ότι δεν του πωλούνται ως δύο διαφορετικά εμπορεύματα, όπως στην πραγματικότητα είναι. Ως παράσιτο το σκουπίδι προσκολλάται στην αξία χρήσης, ταυτίζεται με αυτήν και τρέφεται από αυτήν, διότι αυτοτελώς δεν θα μπορούσε να επιβιώσει.
Η προσφορά και η ζήτηση έχουν πλέον νοθευτεί και έχει καταστεί σε μεγάλο βαθμό μη λειτουργική.
Συνεπώς, η άποψη του Μαρξ ότι «Ένα εμπόρευμα δεν το πληρώνει κανείς δύο φορές, πρώτα την ανταλλακτική του αξία και μετά ξεχωριστά την αξία χρήσης του. Πληρώνοντας την ανταλλακτική του αξία, ιδιοποιούμαι την αξία χρήσης του»[1] δεν ανταποκρίνεται πλέον στη σημερινή πραγματικότητα, γιατί σήμερα, με την πληρωμή της ανταλλακτικής αξίας ενός εμπορεύματος, αγοράζεται μαζί με την αξία χρήσης και (ανταλλακτική) αξία που δεν έχει χρήση, δηλαδή και εμπορεύματα-σκουπίδια. Για το Μαρξ ήταν αδιανόητο η ανταλλακτική αξία ενός εμπορεύματος να είναι μεγαλύτερη από την αξία της ωφέλιμης εργασίας που το δημιούργησε. Εάν ίσχυε σήμερα η άποψή του ότι «η εργασία πρέπει να ξοδεύεται με ωφέλιμη μορφή για να δημιουργεί αξία», η κεφαλαιοκρατική κοινωνία θα είχε καταρρεύσει προ πολλού.
Σε κάθε περίπτωση, ωστόσο, ακόμη και υπό συνθήκες γενικευμένου αυτοματισμού, το κοινωνικά παραγωγικό κεφάλαιο δεν πρόκειται να εξαφανιστεί. Ο σύγχρονος τρόπος παραγωγής προϋποθέτει την ύπαρξή του, ανεξαρτήτως του αν αυτό, κατά την έκφραση του Κέινς, θα καταλήξει να υπάρχει ως «φυσαλίδα στη δίνη της κερδοσκοπίας».
[1] Κεφάλαιο τόμος 3ος, εκδόσεις Σύγχρονη Εποχή, σελ. 354
