Πώς οι ιθαγενείς επαναστάτες-τριες του Μεξικού επέλεξαν την αλληλεγγύη αντί της γεωπολιτικής ευκολίας. Κείμενο: Luiza Martinez
Όταν η Ρωσία εισέβαλε στην Ουκρανία τον Φεβρουάριο του 2022, τα αριστερά κινήματα σε όλη τη Λατινική Αμερική αντιμετώπισαν ένα δίλημμα που αποκάλυψε θεμελιώδεις αντιφάσεις στην πολιτική τους. Πώς μπόρεσαν να διατηρήσουν τις αντιιμπεριαλιστικές αρχές απέναντι στον ρωσικό, μη δυτικό ιμπεριαλισμό; Οι περισσότεροι επέλεξαν την οδό της ελάχιστης αντίστασης: την υποστήριξη της Ρωσίας, την υιοθέτηση ουδετερότητας και των δύο πλευρών ή την υποχώρηση στη σιωπή.
Ο Ζαπατιστικός Στρατός Εθνικής Απελευθέρωσης επέλεξε κάτι διαφορετικό. Από τα βουνά της Τσιάπας, οι αυτόχθονες επαναστάτες-τριες του Μεξικού εξέδωσαν μια ασυμβίβαστη καταδίκη της εισβολής, δίνοντας προτεραιότητα στην αλληλεγγύη στην αντίσταση των πολιτών έναντι της γεωπολιτικής ευκολίας. Η θέση τους –υποστηρίζοντας την ουκρανική αντίσταση και τα ρωσικά αντιπολεμικά κινήματα, απορρίπτοντας παράλληλα τόσο τον Πούτιν όσο και το ΝΑΤΟ– προσέφερε μια ριζοσπαστική εναλλακτική λύση στην καμπιστική λογική που κυριαρχούσε στον αριστερό λόγο σε όλη τη Λατινική Αμερική και την Ισπανία.
Όταν το Ισραήλ ξεκίνησε την επίθεσή του στη Γάζα τον Οκτώβριο του 2023, οι Ζαπατίστας εφάρμοσαν το ίδιο ηθικό πλαίσιο, καταδικάζοντας όσους «δικαιολόγησαν την εισβολή του Πούτιν στην Ουκρανία επικαλούμενοι την “αυτοάμυνα”, αλλά τώρα ακυρώνουν αυτό το επιχείρημα εναντίον του Ισραήλ και αντίστροφα». Αυτή η συνέπεια σε όλες τις συγκρούσεις καταδεικνύει πώς η φεμινιστική αντιιμπεριαλιστική πολιτική μπορεί να ξεπεράσει τις ψευδείς επιλογές που επιβάλλονται από τον ανταγωνισμό των μεγάλων δυνάμεων, προσφέροντας όχι μόνο αλληλεγγύη αλλά και μια θεμελιώδη πρόκληση για την επανεξέταση του ίδιου του αντιιμπεριαλισμού.
Τον Μάρτιο του 2022, καθώς μεγάλο μέρος της λατινοαμερικανικής αριστεράς προσπαθούσε να βρει θέσεις σχετικά με την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία, οι οποίες θα διατηρούσαν τα αντιιμπεριαλιστικά τους διαπιστευτήρια, αποφεύγοντας παράλληλα την άμεση καταδίκη του πολέμου του Πούτιν, ο Ζαπατιστικός Στρατός Εθνικής Απελευθέρωσης (EZLN) εξέδωσε μια δήλωση που διέσχισε την ιδεολογική ομίχλη με χαρακτηριστική σαφήνεια.
«Μετά τη μάχη, δεν θα απομείνει κανένα τοπίο», δήλωνε συγκεκριμένα το ανακοινωθέν της Έκτης Ζαπατιστικής Επιτροπής, καθιερώνοντας μια θέση που θα διέκρινε τους ιθαγενείς επαναστάτες της Τσιάπας από σχεδόν κάθε άλλο σημαντικό αριστερό ρεύμα σε όλο το Μεξικό, τη Λατινική Αμερική και την Ισπανία. Εκεί που άλλοι έβλεπαν γεωπολιτικές κινήσεις σκακιού και αυτοκρατορικούς ανταγωνισμούς, οι Ζαπατίστας έβλεπαν κάτι απλούστερο και πιο θεμελιώδες: έναν επιθετικό πόλεμο εναντίον των απλών ανθρώπων που απαιτούσε κατηγορηματική αντίθεση.
Η θέση των Ζαπατίστας: Αλληλεγγύη από τα Κάτω
Η στάση του EZLN βασιζόταν σε αρχές που καθοδηγούν το κίνημά του εδώ και τρεις δεκαετίες: «Ως Ζαπατίστας, δεν υποστηρίζουμε κανένα από τα δύο κράτη, αλλά μάλλον εκείνους που αγωνίζονται για τη ζωή ενάντια στο σύστημα». Αυτή δεν ήταν απλή ρητορική. Οι Ζαπατίστας επιδίωξαν ενεργά επαφή με αναρχικές και ελευθεριακές ομάδες τόσο στη Ρωσία όσο και στην Ουκρανία, στέλνοντας οικονομική βοήθεια σε όσους αντιστέκονταν στις αντίστοιχες κυβερνήσεις τους.
Η ανάλυσή τους αναγνώρισε την πολυπλοκότητα, διατηρώντας παράλληλα την ηθική σαφήνεια. Ναι, αναγνώρισαν ότι «τα συμφέροντα του μεγάλου κεφαλαίου διακυβεύονται και από τις δύο πλευρές». Ναι, οι δυτικές κυβερνήσεις είχαν κυνικά υπολογίσει τι θα μπορούσαν να αποκομίσουν από την αντίσταση της Ουκρανίας. Αλλά αυτές οι πραγματικότητες δεν μείωναν το θεμελιώδες γεγονός: «Υπάρχει ένας επιτιθέμενος: ο ρωσικός στρατός».
Η απόρριψη του αφηγήματος περί «αποναζιστικοποίησης» του Πούτιν από τους Ζαπατίστας ήταν ιδιαίτερα έντονη. Κατανόησαν αυτή τη ρητορική ως κλασική αυτοκρατορική δικαιολόγηση – την ίδια λογική που αργότερα θα χρησιμοποιούνταν για να εισβάλουν «σε άλλες γεωγραφικές περιοχές για να τις σώσουν από τη «νεοναζιστική τυραννία» ή για να εξαλείψουν τα γειτονικά «ναρκο-κράτη»». Όπως τους είπαν οι σύντροφοί τους στη Ρωσία: «Ρωσικές βόμβες, ρουκέτες, σφαίρες πετούν προς τους Ουκρανούς και δεν τους ρωτούν για τις πολιτικές τους απόψεις και τη γλώσσα που μιλούν».
Μια μοναχική φωνή: Η αριστερά της Λατινικής Αμερικής διαλέγει πλευρά
Η θέση των Ζαπατίστας ερχόταν σε έντονη αντίθεση με τις αντιδράσεις σε όλο το αριστερό φάσμα της Λατινικής Αμερικής. Από το κόμμα MORENA του Μεξικού μέχρι το PT της Βραζιλίας, από τον Κιρχνερισμό της Αργεντινής μέχρι τους Podemos της Ισπανίας, η κυρίαρχη τάση ήταν είτε η ρητή υποστήριξη της Ρωσίας είτε μια ανειλικρινής ουδετερότητα «και των δύο πλευρών» που εξυπηρετούσε αποτελεσματικά τα ρωσικά συμφέροντα.
Η απάντηση του Μεξικανού προέδρου Andrés Manuel López Obrador αποτελεί παράδειγμα αυτής της προσέγγισης. Ενώ ισχυριζόταν ουδετερότητα, ο AMLO επανέλαβε σταθερά τα ρωσικά επιχειρήματα, καλώντας την Ουκρανία να διαπραγματευτεί τους όρους παράδοσης και επικρίνοντας τις προμήθειες όπλων της Δύσης. Η άρνηση της κυβέρνησής του να επιβάλει κυρώσεις στη Ρωσία παρουσιάστηκε ως αρχή μη παρέμβασης, αλλά λειτούργησε ως de facto υποστήριξη στον επιτιθέμενο.
Αυτό το μοτίβο επαναλήφθηκε σε όλη την περιοχή. Ο Μαδούρο της Βενεζουέλας προσέφερε πλήρη υποστήριξη στην «ειδική στρατιωτική επιχείρηση» του Πούτιν. Ο Ορτέγκα της Νικαράγουας επαίνεσε το «νόμιμο δικαίωμα» της Ρωσίας να αμυνθεί. Ακόμα πιο προοδευτικές προσωπικότητες, όπως ο Γκουστάβο Πέτρο της Κολομβίας, ζήτησαν διαπραγματεύσεις που θα ανταμείψουν τη ρωσική επιθετικότητα με εδαφικές παραχωρήσεις.
Στην Ισπανία, ο ηγέτης των Podemos, Πάμπλο Ιγκλέσιας, αρχικά κατηγόρησε την επέκταση του ΝΑΤΟ για την πρόκληση του πολέμου, ενώ η επίσημη θέση του κόμματος ζητούσε διάλογο χωρίς να προσδιορίζει σαφώς τη Ρωσία ως τον επιτιθέμενο. Αυτή η προσέγγιση του «φταίνε και οι δύο πλευρές» έγινε η βολική μέση οδός για μεγάλο μέρος της ευρωπαϊκής αριστεράς.
Το βάρος της ιστορίας και της ιδεολογίας
Η κατανόηση αυτών των θέσεων απαιτεί την εξέταση των ιστορικών και ιδεολογικών πλαισίων που διαμορφώνουν τη λατινοαμερικανική αριστερή σκέψη. Για πολλούς, η υποστήριξη προς τη Ρωσία αντιπροσώπευε μια νοσταλγική σύνδεση με τη Σοβιετική Ένωση, η οποία κάποτε παρείχε υλική και ιδεολογική υποστήριξη σε απελευθερωτικά κινήματα σε όλο τον Παγκόσμιο Νότο. Η Ρωσία του Πούτιν αντιμετωπιζόταν σαν συνέχεια αυτής της αντιιμπεριαλιστικής κληρονομιάς, παρά τον μετασχηματισμό της σε ένα ολιγαρχικό καπιταλιστικό κράτος.
Η λογική του «στρατοπεδισμού» [καμπισμού – campism] –η αυτόματη υποστήριξη σε ό,τι αντιτίθεται στον αμερικανικό ιμπεριαλισμό– αποδείχθηκε ιδιαίτερα ισχυρή: αν οι Ηνωμένες Πολιτείες αντιτάχθηκαν στη Ρωσία, τότε η Ρωσία θα πρέπει να αντιπροσωπεύει την προοδευτική πλευρά της ιστορίας. Αυτός ο μηχανιστικός αντιιμπεριαλισμός τύφλωσε πολλούς ως προς την πραγματικότητα του ρωσικού ιμπεριαλισμού και την γνήσια λαϊκή αντίσταση που αντιμετώπισε στην Ουκρανία.
Τα οικονομικά συμφέροντα έπαιξαν επίσης ρόλο. Πολλές χώρες της Λατινικής Αμερικής είχαν αναπτύξει σημαντικές εμπορικές σχέσεις με τη Ρωσία, ιδίως στις εξαγωγές ενέργειας και γεωργικών προϊόντων. Για τις κυβερνήσεις που εξαρτώνται από αυτούς τους οικονομικούς δεσμούς, η ηθική καταδίκη της Ρωσίας είχε ουσιαστικό κόστος.
Ίσως το πιο σημαντικό, πολλοί αριστεροί διανοούμενοι και πολιτικοί είχαν αφομοιώσει ρωσικά προπαγανδιστικά αφηγήματα για τους Ουκρανούς «ναζί» και τα δυτικά «καθεστώτα μαριονετών». Αυτά τα θέματα συζήτησης βρήκαν πρόσφορο έδαφος μεταξύ εκείνων που ήταν προδιατεθειμένοι να δουν τη χειραγώγηση των ΗΠΑ πίσω από οποιαδήποτε λαϊκή εξέγερση.
Η φεμινιστική διάσταση: Βλέποντας την αντίσταση των γυναικών
Για ένα κίνημα με βαθιές φεμινιστικές αρχές, η απάντηση των Ζαπατίστας προσφέρει ιδιαίτερες γνώσεις. Ενώ άλλα αριστερά ρεύματα επικεντρώνονταν στους ανταγωνισμούς των μεγάλων δυνάμεων και στις γεωπολιτικές αφαιρέσεις, οι Ζαπατίστας επικεντρώθηκαν στις βιωματικές εμπειρίες των απλών ανθρώπων – συμπεριλαμβανομένων των Ουκρανών γυναικών που αποτέλεσαν τη ραχοκοκαλιά της αντίστασης των πολιτών.
Η προσέγγιση του EZLN απέρριψε την αρρενωπή λογική που κυριαρχεί σε μεγάλο μέρος του διαλόγου για τις διεθνείς σχέσεις, όπου οι πόλεμοι αναλύονται ως παιχνίδια μεταξύ ισχυρών ανδρών και όχι ως επιθέσεις σε κοινότητες και οικογένειες. Η άμεση επαφή τους με ομάδες αντίστασης από τη βάση και στις δύο χώρες αντανακλούσε μια πολιτική που έδινε προτεραιότητα στην οριζόντια αλληλεγγύη έναντι των κάθετων γεωπολιτικών δεσμών.
Αυτή η έμφυλη ανάλυση γίνεται ακόμη πιο έντονη όταν εξετάζεται η συστηματική χρήση της σεξουαλικής βίας ως όπλο πολέμου από τις ρωσικές δυνάμεις – μια πραγματικότητα που αγνοείται σε μεγάλο βαθμό από τους αριστερούς απολογητές του Πούτιν σε όλη τη Λατινική Αμερική.
Η άνευ όρων υποστήριξη των Ζαπατίστας στην ουκρανική αντίσταση αναγνώρισε έμμεσα ότι τα γυναικεία σώματα είχαν γίνει πεδίο μάχης στο αυτοκρατορικό σχέδιο της Ρωσίας.
Το τίμημα των αρχών
Η θέση των Ζαπατίστας είχε κόστος. Τους έφερε σε αντίθεση με μεγάλο μέρος της διεθνούς αριστεράς, συμπεριλαμβανομένων πολλών προηγούμενων συμμάχων σε αγώνες κατά της παγκοσμιοποίησης. Η συγκέντρωση χρημάτων για την ουκρανική αντίσταση επικρίθηκε από εκείνους που υποστήριξαν ότι αναπόφευκτα θα υποστήριζε ναζιστικές πολιτοφυλακές ή διεφθαρμένους αξιωματούχους.
Το EZLN προέβλεψε αυτές τις επικρίσεις: «Θα λεχθεί ότι όσοι αντιστέκονται στην Ουκρανία και τη Ρωσία είναι μειονότητα και ότι παίζουν στα χέρια της δεξιάς». Η απάντησή τους ήταν χαρακτηριστικά άμεση: «Η αξιοπρέπεια και η ηθική δεν μετρώνται με αριθμούς».
Αυτή η ηθική στάση αντανακλούσε μαθήματα που είχαν κερδηθεί με κόπο από τον ίδιο τον αγώνα των Ζαπατίστας. Καταλάβαιναν ότι τα απελευθερωτικά κινήματα δεν μπορούν να είναι αγνά, ότι η λαϊκή αντίσταση αναπόφευκτα περιλαμβάνει αντιφατικά στοιχεία και ότι η αλληλεγγύη σημαίνει υποστήριξη του δικαιώματος των ανθρώπων να υπερασπίζονται τον εαυτό τους αντί να τους επιβάλλονται ιδεολογικές δοκιμασίες από μακριά.
Συνέπεια: Η Παλαιστίνη ως Καθρέφτης
Η πραγματική δοκιμασία του ηθικού πλαισίου των Ζαπατίστας ήρθε τον Οκτώβριο του 2023, όταν το Ισραήλ εξαπέλυσε την καταστροφική του επίθεση στη Γάζα. Στην ανακοίνωση με τίτλο «Περί σποράς και θερισμού», ο Υποδιοικητής Μοϊσές κατέδειξε τη συνέπεια των αρχών των Ζαπατίστας σε διαφορετικές συγκρούσεις.
Η δήλωση περιελάμβανε μια έντονη παρατήρηση σχετικά με την υποκρισία πολλών διεθνών σχολίων: «Αυτοί που μόλις πριν από λίγους μήνες δικαιολόγησαν και υπερασπίστηκαν την εισβολή της Ρωσίας του Πούτιν στην Ουκρανία, επικαλούμενοι το “δικαίωμά τους να αμυνθούν έναντι μιας πιθανής απειλής”, θα πρέπει τώρα να παλεύουν (ή να ελπίζουν στη λήθη) για να ακυρώσουν αυτό το επιχείρημα κατά του Ισραήλ. Και αντίστροφα».
Αυτή η σύγκριση αποκάλυψε την κατανόηση των Ζαπατίστας ότι η ηθική συνέπεια απαιτεί την απόρριψη της αυτοκρατορικής λογικής ανεξάρτητα από το ποιο κράτος τη χρησιμοποιεί. Όσοι καταδίκαζαν τη ρωσική επιθετικότητα στην Ουκρανία ενώ υποστήριζαν την ισραηλινή επιθετικότητα στην Παλαιστίνη (ή αντίστροφα), εφάρμοζαν διαφορετικά ηθικά πρότυπα με βάση την πολιτική ευκολία και όχι την αρχή της αντίθεσης στις επιθέσεις κατά του άμαχου πληθυσμού.
Η θέση των Ζαπατίστας παρέμεινε χαρακτηριστικά σαφής: «Ούτε Χαμάς ούτε Νετανιάχου. Ο λαός του Ισραήλ θα επιβιώσει». Ακριβώς όπως είχαν δηλώσει «Ούτε Ζελένσκι ούτε Πούτιν» το 2022, αρνήθηκαν να επιλέξουν μεταξύ ανταγωνιστικών αρχών, ενώ παράλληλα εξέφρασαν την αλληλεγγύη τους προς τους απλούς ανθρώπους που είχαν παγιδευτεί στη βία.
Αυτή η δήλωση του 2023 κατέδειξε ότι η θέση των Ζαπατίστας για την Ουκρανία δεν ήταν μια μεμονωμένη στάση, αλλά μέρος μιας συνεκτικής κοσμοθεωρίας που δίνει προτεραιότητα στη ζωή και την αξιοπρέπεια των απλών ανθρώπων έναντι των στρατηγικών υπολογισμών των κρατών και των απολογητών τους.
Μαθήματα για τη Διεθνή Αλληλεγγύη
Η απάντηση των Ζαπατίστας στην Ουκρανία προσφέρει κρίσιμα μαθήματα για τα φεμινιστικά και αριστερά κινήματα που αγωνίζονται για τη διεθνή αλληλεγγύη σε μια εποχή αναζωπύρωσης του αυταρχισμού.
Καταρχάς, καταδεικνύει τη δυνατότητα διατήρησης των αντιιμπεριαλιστικών αρχών, απορρίπτοντας παράλληλα την καμπιστική λογική που μετατρέπει την αλληλεγγύη σε ένα παιχνίδι μηδενικού αθροίσματος μεταξύ αντίπαλων δυνάμεων. Η αντίθεση στον αμερικανικό ιμπεριαλισμό δεν χρειάζεται να μεταφραστεί σε υποστήριξη του ρωσικού ιμπεριαλισμού.
Δεύτερον, δείχνει πώς η εστίαση στις φωνές και τις εμπειρίες των απλών ανθρώπων –ιδίως των γυναικών και των περιθωριοποιημένων κοινοτήτων– μπορεί να διαπεράσει την ομίχλη των γεωπολιτικών αφαιρέσεων. Οι Ζαπατίστας δεν χρειάζονταν πολύπλοκες θεωρίες σχετικά με την επέκταση του ΝΑΤΟ για να αναγνωρίσουν ότι οι ρωσικές βόμβες σκότωναν Ουκρανούς πολίτες.
Τρίτον, καταδεικνύει τη σημασία των οριζόντιων δικτύων και των άμεσων σχέσεων στην οικοδόμηση αυθεντικής διεθνούς αλληλεγγύης. Αντί να βασίζονται στη διπλωματία μεταξύ κρατών ή στις διασυνδέσεις μεταξύ κομμάτων, οι Ζαπατίστας αναζήτησαν κινήματα βάσης που συμμερίζονταν τις αξίες τους.
Τέλος, καταδεικνύει ότι η ηθική συνέπεια μερικές φορές απαιτεί μοναχικές θέσεις. Η προθυμία του EZLN να διακόψει τις σχέσεις του με μεγάλο μέρος της διεθνούς αριστεράς αντανακλούσε την κατανόησή του ότι οι αρχές έχουν μεγαλύτερη σημασία από την πολιτική ευκολία.
Πέρα από την Αλληλεγγύη: Οικοδόμηση ενός φεμινιστικού αντιιμπεριαλισμού
Καθώς ο πόλεμος στην Ουκρανία συνεχίζεται και αναδύονται άλλες συγκρούσεις, το παράδειγμα των Ζαπατίστας μας δείχνει νέες δυνατότητες προς μία φεμινιστική αντιιμπεριαλιστική πολιτική. Αντί να επιλέγουμε μεταξύ ανταγωνιστικών ιμπεριαλιστικών δυνάμεων, μπορούμε να οικοδομήσουμε αλληλεγγύη με τα κινήματα αντίστασης από τη βάση, όπου κι αν αυτά αναδύονται.
Αυτό σημαίνει υποστήριξη των Ουκρανών γυναικών που υπερασπίζονται τις κοινότητές τους, ενώ παράλληλα υποστηρίζουμε τις Ρωσίδες φεμινίστριες που φυλακίζονται για αντιπολεμικό ακτιβισμό. Σημαίνει αντίθεση στον μιλιταρισμό του ΝΑΤΟ, ενώ παράλληλα αντιμαχόμαστε τον ρωσικό επεκτατισμό. Σημαίνει αναγνώριση ότι το δικαίωμα των απλών ανθρώπων στην αυτοδιάθεση έχει μεγαλύτερη σημασία από τις γεωπολιτικές προτιμήσεις κάποιων μακρινών αριστερών διανοουμένων.
Οι Ζαπατίστας κατάλαβαν κάτι που μεγάλο μέρος της λατινοαμερικανικής αριστεράς δεν είχε καταλάβει: η αλληλεγγύη δεν είναι ένας γεωπολιτικός υπολογισμός αλλά μια ηθική δέσμευση. Επιλέγοντας να σταθούν στο πλευρό της ουκρανικής αντίστασης και των ρωσικών αντιπολεμικών κινημάτων, απέδειξαν ότι ένα άλλο είδος διεθνισμού είναι δυνατό – ένας διεθνισμός που βασίζεται στις φεμινιστικές αρχές της φροντίδας, της αμοιβαίας βοήθειας και της συλλογικής απελευθέρωσης.
Όπως έγραψε κάποτε ο Υποδιοικητής Μάρκος, «Λυπούμαστε για την αναστάτωση, αλλά αυτή είναι μια επανάσταση». Η αναστάτωση της υποστήριξης της ουκρανικής αντίστασης μπορεί να έχει απομονώσει τους Ζαπατίστας από τους παραδοσιακούς συμμάχους τους, αλλά υποδεικνύει επίσης μια επανάσταση στον τρόπο που σκεφτόμαστε την ίδια τη διεθνή αλληλεγγύη.
Στα ερείπια των πόλεων της Ουκρανίας και στα κελιά των φυλακών της Ρωσίας, αυτή η επανάσταση συνεχίζεται. Το ερώτημα για τους υπόλοιπους από εμάς είναι αν θα συμμετάσχουμε σε αυτήν.
——————————————————
* Η συγγραφέας αναγνωρίζει το συνεχιζόμενο έργο των ουκρανικών φεμινιστικών οργανώσεων, των Ρώσων αντιπολεμικών ακτιβιστών και των ζαπατιστικών κοινοτήτων της Τσιάπας στους αγώνες τους για απελευθέρωση και αξιοπρέπεια.
Πηγές
1. Έκτη Επιτροπή του EZLN, «Μετά τη μάχη, δεν θα παραμείνει κανένα τοπίο (Σχετικά με την εισβολή του ρωσικού στρατού στην Ουκρανία),» 2 Μαρτίου 2022. Διαθέσιμο: https://enlacezapatista.ezln.org.mx/2022/03/07/after-the-battle-no-landscape-will-remain/. Στα ελληνικά: https://www.aftoleksi.gr/2022/03/12/13-martioy-kalesma-ton-zapatistas-draseis-enantia-se-oloys-toys-polemoys/
2. Raúl Zibechi, «Οι Ζαπατίστας και η Εισβολή στην Ουκρανία», Schools for Chiapas, 23 Μαρτίου 2022. Διαθέσιμο στη διεύθυνση: https://schoolsforchiapas.org/the-zapatistas-and-the-invasion-of-ukraine/
3. EZLN, «Σπορά και Θερισμός», Οκτώβριος 2023. Όπως αναφέρεται στο: Επιτροπή Υποστήριξης Chiapas, «Chiapas: EZLN Releases Communiqué on Israel-Palastine Conflict», 17 Οκτωβρίου 2023. Διαθέσιμο στη διεύθυνση: https://sipazen.wordpress.com/2023/10/17/chiapas-ezln-releases-communique-on-israel-palestine-conflict/. Στα ελληνικά: https://www.aftoleksi.gr/2023/10/17/peri-sporas-therismoy-anakoinosi-ton-zapatistas-ton-polemo-se-palaistini-israil/
Αυτές αντιπροσωπεύουν τις πιο πρόσφατες διαθέσιμες δηλώσεις των Ζαπατίστας που αφορούν συγκεκριμένα τον πόλεμο Ρωσίας-Ουκρανίας. Ενώ ο EZLN έχει εκδώσει πολυάριθμα ανακοινωθέντα για άλλα θέματα από τον Μάρτιο του 2022, η δήλωσή τους του 2023 για την Παλαιστίνη-Ισραήλ παρέχει σημαντικές πληροφορίες για τη συνέπεια του αντιιμπεριαλιστικού τους πλαισίου σε διάφορες συγκρούσεις.
