Κείμενο: Andriy Movchan* | Μετάφραση: Γρηγόριος Τζήκας
«Ο αμυντικός πόλεμος της Ρωσίας ενάντια στην επέκταση του ΝΑΤΟ» — μία αντίληψη που έχει γίνει σχεδόν αξίωμα για πολλούς Δυτικούς αριστερούς. Αυτή η ιδέα εξυπηρετεί βολικά τους τελευταίους και στο να εκλογικεύουν τις πράξεις της Ρωσίας και στο να ριζοσπαστικοποιούν την κριτική απέναντι στις δικές τους κυβερνήσεις. Αλλά ποιον ρόλο αποδίδει ο ίδιος ο Πούτιν στην υποτιθέμενη ΝΑΤΟϊκή απειλή;
Μία προσεκτική ανάγνωση των βασικών του ομιλιών αποκαλύπτει ότι ο Πούτιν αρνείται ρητά κάθε κίνδυνο επίθεσης του ΝΑΤΟ προς τη Ρωσία. Αντιθέτως, όλη η προσοχή και το πάθος του ηγεμόνα επικεντρώνονται αλλού — στο ερώτημα της αρχέγονης «ιστορικής δικαιοσύνης». Ο Πούτιν ξεσκονίζει χρονικά χιλιετιών, βρίσκοντας σε αυτά αποδείξεις για την αντιδραστική του ουτοπία, το φανταστικό του ιστορικό δικαίωμα στο να κατέχει την Ουκρανία.
Ας μιλήσουμε, λοιπόν, για την πιο υποτιμημένη αιτία αυτού του πολέμου — την ιδεολογική εμμονή. Τη ρωσική έμμονη ιδέα.
1.300 χιλιόμετρα. Αυτό είναι το πόσο μακρύτερα έγιναν το 2022 τα σύνορα της Ρωσίας με το στρατιωτικό μπλοκ του ΝΑΤΟ αφότου δύο προηγουμένως ουδέτερες χώρες —η Σουηδία και η Φινλανδία— μπήκαν στη συμμαχία. Η Βαλτική Θάλασσα ουσιαστικά μετατράπηκε σε μία εσωτερική θάλασσα του ΝΑΤΟ. Η Αγία Πετρούπολη, η βόρεια πρωτεύουσα της Ρωσίας, βρίσκεται τώρα μόλις 148 χιλιόμετρα από τα σύνορα ενός εχθρικού μπλοκ. Ποια ήταν η αντίδραση της Ρωσίας; Εξέδωσε ο Πούτιν στρατιωτικό τελεσίγραφο; Απείλησε με προληπτική επιχείρηση; Συγκέντρωσε στρατιώτες στα σύνορα; Όχι. Τίποτα από αυτά δεν συνέβη.
Κι όμως, στο συγκείμενο της Ουκρανίας, το ζήτημα του ΝΑΤΟ συνεχίζει να ανακύπτει στον ρωσικό δημόσιο διάλογο. Κι ένας ακόμη μεγαλύτερος ρόλος αποδίδεται στο ΝΑΤΟ στον δημόσιο διαλόγο της Δυτικής αριστεράς. Και αυτό παρά το γεγονός ότι η Ουκρανία δεν έγινε δεκτή ως μέλος, το 2008. Η Γερμανία, η Γαλλία και πολλά άλλα κράτη αντιτάχθηκαν ανοιχτά στην ένταξη της Ουκρανίας — όταν το βέτο έστω και ενός μέλους είναι αρκετό για να την μπλοκάρει. Εξάλλου, η ίδια η παρουσία της ναυτικής βάσης της Ρωσίας στη Σεβαστούπολη καθιστούσε ήδη την ένταξη της Ουκρανίας στη συμμαχία σχεδόν αδύνατη. Μετά την προσάρτηση της Κριμαίας και το ξέσπασμα του πολέμου στο Ντονμπάς, η ένταξη της Ουκρανίας στο ΝΑΤΟ έγινε ακόμη πιο αδιανόητη – η ύπαρξη εδαφικών διαφορών και συνεχιζόμενων συγκρούσεων κλείνει αυτόματα τις πόρτες της συμμαχίας σε κάθε υποψήφιο.
Προκύπτει, έτσι, ότι η ένταξη του βόρειου γείτονα της Ρωσίας στο ΝΑΤΟ δεν αποτελεί απειλή γι’ αυτήν – ενώ η Ουκρανία, η οποία δεν είχε καμία πιθανότητα ένταξης, έγινε στόχος μιας πλήρους κλίμακας εισβολής. Πώς μπορεί να εξηγηθεί κάτι τέτοιο; Ας δώσουμε τον λόγο στον ίδιο τον Βλαντιμίρ Πούτιν.
Ποιος είναι ο κύριος Ρούρικ;
Πάμε πίσω στον Φεβρουάριο του 2024. Μόσχα. Έπειτα από δύο χρόνια μποϊκοτάζ από τα Δυτικά μέσα ενημέρωσης, ένας Αμερικανός δημοσιογράφος φτάνει στην καλυμμένη από χιόνι πρωτεύουσα της Ρωσίας για να πάρει συνέντευξη από τον Βλαντιμίρ Πούτιν. Ο δημοσιογράφος αυτός είναι ο Τάκερ Κάρλσον — ένας συντηρητικός μπλόγκερ, υποστηρικτής του Ντόναλντ Τραμπ.
Σκεπτικός απέναντι στις εξηγήσεις των φιλελεύθερων μέσων ενημέρωσης για τους λόγους πίσω από την εισβολή της Ρωσίας, θέλει να ακούσει από πρώτο χέρι τι ώθησε τον Πούτιν να εξαπολύσει τον μεγαλύτερο χερσαίο πόλεμο στην Ευρώπη από τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Άλλωστε, ο ηγέτης της μεγαλύτερης πυρηνικής δύναμης στον κόσμο δεν θα μπορούσε να στείλει φάλαγγες αρμάτων μάχης προς μια γειτονική πρωτεύουσα χωρίς σοβαρούς λόγους. Ίσως να υπήρχε κάτι που ώθησε τον Πούτιν να πάρει αυτή τη δύσκολη απόφαση – κάτι που το Δυτικό κοινό δεν γνωρίζει; Επιπλέον, ο Κάρλσον είχε ήδη τις δικές του εικασίες για το θέμα: πιθανότατα, όλα εξαρτώνται από την κυβέρνηση των Δημοκρατικών και την πολιτική τους προς το ανατολικό ΝΑΤΟ, η οποία, υποψιάζεται, προκάλεσε τη Ρωσία σε αυτή την απεγνωσμένη κίνηση, χωρίς να της αφήνει άλλη επιλογή.
– «Στις 24 Φεβρουαρίου 2022, απευθυνθήκατε στη χώρα σας στην πανεθνική σας ομιλία όταν ξεκίνησε η σύγκρουση στην Ουκρανία και είπατε ότι ενεργούσατε επειδή είχατε καταλήξει στο συμπέρασμα ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες μέσω του ΝΑΤΟ θα μπορούσαν να ξεκινήσουν μια, παραθέτω, “αιφνιδιαστική επίθεση στη χώρα μας”. Και στα αμερικανικά αυτιά αυτό ακούγεται παρανοϊκό. Πείτε μας γιατί πιστεύετε ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες θα μπορούσαν να χτυπήσουν τη Ρωσία ξαφνικά. Πώς καταλήξατε σε αυτό;» — Ο Τάκερ Κάρλσον θέτει την πρώτη του ερώτηση.
Το ερώτημα είναι τόσο ακριβές όσο και δίκαιο. Άλλωστε, στον 21ο αιώνα, κανένα κράτος δεν μπορεί να διεξάγει ανοιχτά έναν κατακτητικό πόλεμο χωρίς να τον παρουσιάσει ως άμυνα εναντίον μιας εξωτερικής απειλής. Κάθε επιτιθέμενος -από τον Χίτλερ μέχρι τον Νετανιάχου- έχει χαρακτηρίσει τον πόλεμό του αναγκαστικό, αμυντικό, προκλημένο από έξω, μια απάντηση στον κίνδυνο που αντιμετωπίζει το κράτος και οι πολίτες του. Κι αν η Ρωσία θεωρεί τον εαυτό της ως αμυνόμενη, τότε σίγουρα πρέπει να έχει τα ισχυρότερα δυνατά επιχειρήματα για να το πράξει. Τι απειλούσε τη Ρωσία; Ποιον κίνδυνο προσπαθούσε να αποτρέψει ο Πούτιν;
– «Δεν είναι ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες ετοιμάζονταν να εξαπολύσουν μια αιφνιδιαστική επίθεση στη Ρωσία, δεν το είπα ποτέ», αποκρούει ο Πούτιν. «Κάνουμε κάποιο talk show εδώ ή μια σοβαρή συζήτηση; Θα αφιερώσω μόνο 30 δευτερόλεπτα ή ένα λεπτό από τον χρόνο σας για να σας δώσω μια σύντομη ιστορική αναδρομή. Δεν σας πειράζει;»
Σε μια προσπάθεια να εξηγήσει στο δυτικό κοινό τα πραγματικά του κίνητρα για την επίθεση στην Ουκρανία, ο Πούτιν εκφωνεί μια ψευδο-ιστορική διάλεξη 25 λεπτών. Από αυτήν, οι έκπληκτοι Αμερικανοί ακούν για πρώτη φορά ονόματα όπως ο αρχαίος Ρώσος πρίγκιπας Ρούρικ, οι πρίγκιπες Όλεγκ και Γιαροσλάβ ο Σοφός, οι Μογγόλοι ηγέτες Τζένγκις Χαν και Μπατού Χαν, ο κοζάκος αταμάνος Μπογκντάν Χμελνίτσκι και η αυτοκράτειρα Αικατερίνη Β’. Ο Πούτιν μιλά για το αίμα και την πνευματική ενότητα Ουκρανών και Ρώσων, αποκαλώντας τους «έναν λαό». Προσπαθεί μάλιστα να δώσει στον Κάρλσον μια στοίβα αρχειακών επιστολών του 17ου αιώνα που υποτίθεται ότι αποδεικνύουν ότι οι Ουκρανοί είναι αχώριστοι από τους Ρώσους.
Οποιεσδήποτε προσπάθειες του Κάρλσον να διακόψει και να επιστρέψει στο κύριο ερώτημα –τι ακριβώς είναι αυτό που απείλησε τη Ρωσία το 2022;– αποτυγχάνουν. Ο Πούτιν συνεχίζει να σέρνει τον Αμερικανό πίσω στους αιώνες, προσπαθώντας να εξηγήσει πώς οι εχθροί της Ρωσίας «τεχνητά χώρισαν» τους Ουκρανούς από τον ενιαίο ρωσικό λαό. Όλα αυτά, επιμένει ο Πούτιν, πρέπει να γίνουν κατανοητά προκειμένου να κατανοηθούν οι βαθύτερες αιτίες της εισβολής.
Για μισή ώρα, ο Ρώσος ηγέτης, αναφερόμενος σε αρχαία χρονικά και μεσαιωνικά διατάγματα, προσπαθεί να πείσει τον Αμερικανό ότι τα ουκρανικά εδάφη ανήκουν στη Ρωσία από αμνημονεύτων χρόνων. Το ουκρανικό έθνος και η κρατική του υπόσταση, υποστηρίζει, είναι τεχνητά – ένα ιστορικό ατύχημα, ένα αδέξιο λάθος που τώρα είναι καιρός να διορθωθεί.
«Θέλουν να επιτεθούν στη Ρωσία», «Θέλουν να καταστρέψουν τη Ρωσία», «Η χώρα αντιμετωπίζει στρατιωτική εισβολή», «Οι πολίτες μας θα μπορούσαν να γίνουν θύματα επιθετικότητας», «Η διεθνώς αναγνωρισμένη επικράτειά μας καταλαμβάνεται» — ούτε μία από αυτές τις φράσεις δεν ειπώθηκε, ούτε θα μπορούσε να είχε ειπωθεί.
Ο ίδιος ο Πούτιν παραδέχεται: Η Ρωσική Ομοσπονδία ως κράτος δεν αντιμετώπιζε καμία απειλή. Ο κίνδυνος υψωνόταν πάνω από μια άλλη Ρωσία – τη μυθολογική, χιλιόχρονη Ρωσία που περιλάμβανε ευρύτερες «ιστορικές» χώρες. Η Ρωσική Ομοσπονδία εντός των συνόρων της πρώην Ρωσικής Σοβιετικής Ομοσπονδιακής Σοσιαλιστικής Δημοκρατίας (RSFSR) που κάποτε είχε οριστεί από τους Μπολσεβίκους, είναι απλώς ένα κομμάτι της πρώην μεγάλης ρωσικής επικράτειας, συμπεριλαμβανομένης της Λευκορωσίας και της Ουκρανίας. Ο διαχωρισμός και η τελική αποχώρηση της Ουκρανίας από τον φανταστικό πνευματικό και πολιτικό χώρο του «Ρωσικού Κόσμου» – αυτή είναι η απειλή που ο Πούτιν επιδιώκει να αποτρέψει. Και στο τέλος της συνομιλίας, δηλώνει ευθέως στον Κάρλσον τα εξής:
«Η επανένωση [του ενός λαού] θα συμβεί. Δεν πήγε ποτέ πουθενά», καταλήγει με σιγουριά ο Πούτιν.
Δικαίωμα στην Ουκρανία
Ας αναρωτηθούμε: Αν ο ηγέτης μιας εμπόλεμης χώρας δώσει μια μακροσκελή διάλεξη για τα βάθη της ιστορίας για να εξηγήσει τα κίνητρά του, έχει σημασία γι’ αυτόν; Ναι, έχει. Τίποτα δεν έχει μεγαλύτερη σημασία. Είναι «μια σοβαρή συζήτηση».
Ο Πούτιν είχε δύο ώρες στον αέρα για να εξηγήσει στον κόσμο ότι δεν είναι κακός και απλώς υπερασπίζεται τη Ρωσία από την απειλή του ΝΑΤΟ. Ωστόσο, αντ’ αυτού, αφιερώνει το μεγαλύτερο μέρος του χρόνου του στον αέρα σε αυτό που θεωρεί ως το πιο σημαντικό πράγμα – μια αρχέγονη δικαιολόγηση του υποτιθέμενου «δικαίου» του να κατέχει την Ουκρανία.
Πώς να το αποκαλέσουμε αυτό; Μία ιδεολογική εμμονή — μία ‘idée fixe’.
Σε αντίθεση με τους χιλιάδες Δυτικούς μαρξιστές που επιμένουν ότι η Ρωσία αντιμετωπίζει απειλή από το ΝΑΤΟ, ο ίδιος ο Πούτιν δεν ισχυρίζεται τίποτα τέτοιο. Αντιθέτως, το αρνείται κατηγορηματικά. Κανείς δεν σχεδίαζε -ούτε σχεδιάζει- να επιτεθεί στη Ρωσική Ομοσπονδία. Ο λόγος για τον πόλεμο, λέει ο Πούτιν, είναι η «παράνομη», «βλάσφημη» και «ιστορικά εγκληματική» απομάκρυνση του μυθικού λίκνου της Ρωσίας -του Κιέβου και των γύρω νότιων ρωσικών εδαφών- από τη σφαίρα επιρροής της.
Δεν είναι περίεργο που ο Πούτιν δείχνει πλήρη αδιαφορία για την ένταξη της Σουηδίας και της Φινλανδίας στο ΝΑΤΟ. Ο λόγος είναι απλός: δεν ανήκουν στον φανταστικό αρχέγονο χώρο που είναι γνωστός ως «Ρωσικός Κόσμος». Οι άνθρωποι εκεί δεν μιλούν ρωσικά. Δεν υπάρχουν αρχαίες ρωσικές εκκλησίες, ούτε τόποι μεγάλων μαχών, ούτε ιερά αντικείμενα εθνικιστικής μυθολογίας. Οι Φινλανδοί δύσκολα μπορούν να χαρακτηριστούν «ένας λαός» με τους Ρώσους. Αλλά η Ουκρανία είναι μια διαφορετική ιστορία – η κατοχή της οποίας είναι η έμμονη ιδέα του ρωσικού αυτοκρατορικού εθνικισμού και του Βλαντιμίρ Πούτιν προσωπικά.
Πράγματι, ο ηγεμόνας της Ρωσίας βλέπει τον πόλεμο ως αμυντικό. Αλλά με ποια έννοια; Με απλά λόγια, δεν «υπερασπίζεται» τη Ρωσική Ομοσπονδία εντός των συνόρων του 1991, αλλά μάλλον τα σύνορα μιας αρχαίας Αυτοκρατορίας που, κατά τη βαθύτερη πεποίθησή του, αποσπάστηκαν παράνομα και τεχνητά από εχθρούς από τους κόλπους της χιλιόχρονης κρατικής υπόστασης της Ρωσίας.
Όπως ακριβώς οι σιωνιστές ηγέτες πιστεύουν ακράδαντα ότι «το δικαίωμά τους στην Ιουδαία και τη Σαμάρεια είναι γραμμένο στη Βίβλο», η ρωσική ηγεσία έχει καταλήξει να πιστεύει ότι το δικαίωμά της να κατέχει την Ουκρανία επιβεβαιώνεται από τα χρονικά των Ρως του Κιέβου και τις επιστολές του Μπογκντάν Χμελνίτσκι.
Τόσο για το Ισραήλ όσο και για τη Ρωσία, η έννοια του διεθνούς δικαίου είναι πολύ νέα και δεν έχει αντέξει ακόμη στη δοκιμασία του χρόνου. Το σύστημα διεθνούς δικαίου που βασίζεται στον ΟΗΕ είναι μόλις ογδόντα ετών· η ευρωπαϊκή συνθήκη για το απαραβίαστο των συνόρων – μόλις πενήντα. Τι είναι αυτή η ανοησία σε σύγκριση με χιλιετίες από παλιά χρονικά και ιερά κείμενα;
Αν το διεθνές δίκαιο ταπεινώνει τη Ρωσία αρνούμενο τις «νόμιμες αξιώσεις» της στο λίκνο του ρωσικού πολιτισμού, τότε πρέπει να είναι ένα κακό διεθνές δίκαιο! Αν δεν επιτρέπει την επιστροφή ιστορικών εδαφών, εξυπηρετεί τους εχθρούς της Ρωσίας. Αν διαιωνίζει τον διαμελισμό της κάποτε ενωμένης Ρωσικής Αυτοκρατορίας, αν επιτρέπει στους Ουκρανούς να εγκαταλείψουν τους κόλπους του «Ρωσικού Κόσμου», τότε η τήρηση ενός τέτοιου νόμου δεν είναι μόνο επιβλαβής αλλά και εγκληματική. Αυτή είναι περίπου η λογική των γηραιών του Κρεμλίνου.
Λίγοι θα αμφέβαλλαν για τα βαθιά ιδεολογικά κίνητρα που ωθούν τους ηγέτες του Ισραήλ στον διαρκή πόλεμό τους για εδαφική επέκταση. Γιατί, λοιπόν, η διεθνής αριστερά αρνείται να δει τις παρόμοιες ιδεολογικές παρορμήσεις πίσω από την ηγεσία της Ρωσίας;
Το να αγνoεί κανείς πόσο εμμονικός είναι ο Πούτιν με την κατάκτηση της Ουκρανίας απαιτεί ένα εξαιρετικό είδος τύφλωσης.
Η έννοια ενός διαιρεμένου λαού
Ίσως μία συνέντευξη να μην είναι αρκετή για να βγάλουμε συμπεράσματα; Ας στραφούμε στις άλλες βασικές ομιλίες και δηλώσεις του Πούτιν.
Έξι μήνες πριν από την εισβολή, τον Ιούλιο του 2021 –καθώς ο κόσμος μόλις άρχιζε να ανακάμπτει από την πανδημία και κανείς δεν μπορούσε να φανταστεί έναν επερχόμενο πόλεμο πλήρους κλίμακας– ο Βλαντιμίρ Πούτιν δημοσίευσε το διαβόητο άρθρο «Σχετικά με την Ιστορική Ενότητα Ρώσων και Ουκρανών». Σε αυτό, για πρώτη φορά παρουσίασε μια ολοκληρωμένη δήλωση της δέσμευσής του στον αρχέγονο μύθο, προετοιμάζοντας το ιδεολογικό έδαφος για τη μελλοντική του εισβολή.
Σε αυτό το εντελώς ψευδοεπιστημονικό άρθρο, γεμάτο με χειρισμούς και ψευδείς ισχυρισμούς, ο Πούτιν δηλώνει ότι οι Ρώσοι, οι Λευκορώσοι και οι Ουκρανοί δεν είναι ξεχωριστά έθνη, αλλά παρακλάδια ενός ρωσικού λαού. Η κύρια ιδέα που διατρέχει ολόκληρο το άρθρο είναι σαφής: η ουκρανική ταυτότητα κατασκευάστηκε και καλλιεργήθηκε τεχνητά από τους εχθρούς της Ρωσίας ώστε να διαιρέσουν έναν λαό και να φέρουν τα μέρη του το ένα εναντίον του άλλου.
Οι Ουκρανοί στερούνται ξεχωριστής εθνικής ταυτότητας, δικής τους κρατικής υπόστασης και της δυνατότητας άσκησης κυριαρχίας όπως αυτοί κρίνουν σωστό. Για πρώτη φορά, ο Βλαντιμίρ Πούτιν εκθέτει συστηματικά τις απόψεις του για την ορθή παγκόσμια τάξη: Η Ουκρανία πρέπει να υπάρχει αποκλειστικά εντός του ρωσικού «πνευματικού και πολιτικού χώρου». Οποιαδήποτε προσπάθεια των Ουκρανών να εγκαταλείψουν αυτή τη σφαίρα θα θεωρηθεί ως παραβίαση της ακεραιότητας της αρχέγονης αρμονίας.
Τι είναι αυτό, αν όχι μία άμεση δήλωση των ιδεολογικών κινήτρων πίσω από τον πόλεμο;
Κάποιοι μπορεί να πουν: «Ίσως αυτή να είναι μόνο μία από τις πολλές δηλώσεις. Σίγουρα θα υπάρχουν και άλλες στις οποίες ο Πούτιν περιγράφει ρεαλιστικά τις απειλές για τη Ρωσία από τον Δυτικό ιμπεριαλισμό». Κι όμως, όχι – ο Πούτιν δεν έχει γράψει κανένα άλλο προγραμματικό άρθρο. Το άρθρο του «Για την Ιστορική Ενότητα…» παραμένει το μοναδικό και καθοριστικό μανιφέστο της εισβολής.
Ο Βλαντιμίρ Πούτιν επανέλαβε τις ίδιες θέσεις στην κεντρική του ομιλία στις 21 Φεβρουαρίου 2022, τρεις ημέρες προτού ξεκινήσει η εισβολή.
«Από την αρχαιότητα, οι κάτοικοι των νοτιοδυτικών ιστορικών εδαφών των Ρως του Κιέβου αυτοαποκαλούνταν Ρώσοι και Ορθόδοξοι», με αυτό ξεκινά μια ακόμη ψευδοϊστορική του εκδρομή.
Ακριβώς η μισή ομιλία του είναι αφιερωμένη στο ιδεολογικό επιχείρημα ότι η Ουκρανία είναι ένα τεχνητό κράτος, που δημιουργήθηκε από τους μπολσεβίκους. Ότι το εγκληματικό λάθος του Λένιν στην εθνική πολιτική είχε ως αποτέλεσμα την αποκοπή από την ενωμένη Ρωσική Αυτοκρατορία ενός «άσχημου πλάσματος» – μιας ανεξάρτητης Ουκρανίας. Και, προφανώς, τώρα εναπόκειται στον Βλαντιμίρ Πούτιν να διορθώσει αυτό το μοιραίο λάθος.
Ναι, αυτή η ομιλία αναφέρεται επίσης στην επέκταση της στρατιωτικής επιρροής του ΝΑΤΟ σε ολόκληρη την Ουκρανία. Αλλά αυτό που έχει σημασία είναι το πλαίσιο στο οποίο αναφέρεται. Το πρόβλημα, από την οπτική γωνία του Πούτιν, είναι αυτό: Οι παράκτιες πόλεις της Ουκρανίας κατακτήθηκαν τον 18ο αιώνα από Ρώσους τσαρικούς πολέμαρχους με κόστος το αίμα των Ρώσων στρατιωτών και, ως εκ τούτου, η παρουσία βάσεων του ΝΑΤΟ εκεί θα αποτελούσε χλεύη της μνήμης των ηρωικών Ρώσων αποικιοκρατών.
Για λόγους δικαιοσύνης, θα πρέπει να σημειωθεί ότι σε δύο σύντομες παραγράφους, ο Βλαντιμίρ Πούτιν αναφέρει μια πιθανή απειλή του ΝΑΤΟ για το διεθνώς αναγνωρισμένο έδαφος της Ρωσίας. Προειδοποιεί ότι εάν οι Αμερικανοί αναπτύξουν τους πυραύλους και τα στρατηγικά βομβαρδιστικά τους στην Ουκρανία, θα είναι σαν «μαχαίρι στο λαιμό».
Αλλά… Πρώτον, αυτά τα σύντομα αποσπάσματα χάνονται εντελώς στο φόντο της εκτεταμένης αρχέγονης δικαιολογίας του για τον πόλεμο. Αν η άμυνα ενάντια σε μια υποθετική στρατιωτική επιθετικότητα του ΝΑΤΟ ήταν πραγματικά το κύριο κίνητρο, θα ήταν σαφώς υψηλότερης προτεραιότητας. Δεύτερον, το σενάριο της ανάπτυξης πυρηνικών όπλων στην Ουκρανία και της επίθεσης των Αμερικανών στη μεγαλύτερη πυρηνική δύναμη στον κόσμο είναι εντελώς απίθανο – κάτι που ο ίδιος ο Πούτιν θα αναγνώριζε δύο χρόνια αργότερα στη συνέντευξη του Κάρλσον που αναφέρθηκε παραπάνω. Τρίτον, όπως ήδη αναφέρθηκε, όταν το «μαχαίρι στο λαιμό» ήρθε από τη Φινλανδία, ο Πούτιν δεν έκανε… τίποτα!
Τι μας μένει; Οι δύο κύριες εγκύκλιοι του Πούτιν σχετικά με την εισβολή αποτελούν καθαρά αποστάγματα ιδεολογίας.
Το βασικό επιχείρημα
Ίσως, έπειτα από 4 χρόνια πολέμου –μετά τις τεράστιες θυσίες που έκανε ο ουκρανικός λαός αντιστεκόμενος στην εισβολή, αφού οι Ουκρανοί έχουν δείξει με κάθε δράση τους ότι αρνούνται να ζήσουν υπό ρωσική κυριαρχία– ίσως, μετά από όλα αυτά, ο Βλαντιμίρ Πούτιν να έχει υιοθετήσει μια πιο ρεαλιστική στάση και να έχει εγκαταλείψει την ιδεολογική του έμμονη ιδέα για «επανένωση του διχασμένου λαού»; Όχι, παραμένει πιστός στην αντιδραστική του ουτοπία.
«Έχω πει πολλές φορές ότι θεωρώ τον ρωσικό και τον ουκρανικό λαό ως έναν λαό, στην πραγματικότητα. Υπό αυτή την έννοια, όλη η Ουκρανία είναι δική μας», δήλωσε ο Πούτιν το καλοκαίρι του 2025.
Το ίδιο καλοκαίρι, ο Ντόναλντ Τραμπ αποφάσισε να βγάλει τη Ρωσία από τη διεθνή απομόνωση και κάλεσε τον Πούτιν σε μια σύνοδο κορυφής στην Αλάσκα. Προσφέροντας αρκετά γενναιόδωρες παραχωρήσεις, ήλπιζε ότι ο Ρώσος ηγέτης, ως πραγματιστής πολιτικός, θα κατάφερνε μια συμφωνία και θα έκλεινε ειρήνη. Αλλά ο Τραμπ έκανε λάθος. Δεν υπήρξε συμφωνία. Οι Financial Times περιγράφουν τις λεπτομέρειες της συνάντησης, κεκλεισμένων των θυρών, ως εξής:
«Ο Πούτιν απέρριψε την προσφορά των ΗΠΑ της άρσης των κυρώσεων για μία κατάπαυση του πυρός, επιμένοντας ότι ο πόλεμος θα τελείωνε μόνο εάν η Ουκρανία συνθηκολογούσε […]. Ο Ρώσος πρόεδρος, στη συνέχεια, έδωσε μια περιττή ιστορική ομιλία που κάλυπτε μεσαιωνικούς πρίγκιπες όπως ο Ρούρικ του Νόβγκοροντ και ο Γιαροσλάβ ο Σοφός, μαζί με τον αρχηγό των Κοζάκων του 17ου αιώνα, Μπογκντάν Χμελνίτσκι – πρόσωπα που συχνά επικαλείται για να υποστηρίξει τον ισχυρισμό του ότι η Ουκρανία και η Ρωσία είναι ένα έθνος. Έκπληκτος, ο Τραμπ ύψωσε τη φωνή του αρκετές φορές και σε κάποιο σημείο απείλησε να αποχωρήσει. Τελικά, διέκοψε τη συνάντηση και ακύρωσε ένα προγραμματισμένο γεύμα…»
Ας επαναλάβουμε αυτό το σημείο. Στις πρώτες κιόλας συνομιλίες, από το 2022, μεταξύ των ηγετών των δύο μεγαλύτερων πυρηνικών δυνάμεων στον κόσμο, ο Βλαντιμίρ Πούτιν δεν συζητά με τον ομόλογό του για την «περικύκλωση της Ρωσίας από βάσεις του ΝΑΤΟ», ούτε για τα αμερικανικά πυρηνικά όπλα στην Ευρώπη, ούτε τις «ανησυχίες ασφαλείας της Ρωσίας», ούτε τους πυραύλους μεσαίου βεληνεκούς ή την αντιπυραυλική άμυνα – εν ολίγοις, δεν συζητά για κανένα από τα ζητήματα που επικαλούνται συνεχώς οι δυτικοί αριστεροί όταν μιλούν για τον υποτιθέμενο αμυντικό πόλεμο της Ρωσίας κατά της επέκτασης του ΝΑΤΟ.
Όχι, ο Πούτιν ασχολείται με εντελώς διαφορετικά ζητήματα. Σε μια συνάντηση υψηλού επιπέδου με τον πρόεδρο των ΗΠΑ, επικαλείται μεσαιωνικούς θρύλους ως το πιο σημαντικό επιχείρημα για την αναγνώριση του «δικαιώματός του στην Ουκρανία». Ξανά και ξανά, ξεκινά μακροσκελείς διαλέξεις, ελπίζοντας ότι οι Δυτικοί ηγέτες θα κατανοήσουν επιτέλους την έννοια του «ενός λαού» που έχει τις ρίζες του στην αρχαιότητα και θα αναγνωρίσουν την ορθότητά του.
Αν αυτό δεν είναι ιδεολογική εμμονή, τότε τι είναι;
Πράξη
Θα μπορούσε κανείς, φυσικά, να υποθέσει ότι αυτή η αρχέγονη ιδεολογική παγίδα της «επανένωσης ενός διαιρεμένου λαού» δεν πάει παραπέρα από τις ημι-ιστορικές διαλέξεις του Βλαντιμίρ Πούτιν σε δημόσιες εκδηλώσεις – ότι στην πράξη, η Ρωσία απλώς ενεργεί πραγματιστικά για να εξαλείψει τις εξωτερικές απειλές. Αλλά αυτό δεν ισχύει.
Οι ιδεολογικές αρχές της αντιδραστικής ουτοπίας της Ρωσίας υλοποιούνται πλήρως κατά τη διάρκεια αυτού του πολέμου.
Τα τελευταία τέσσερα χρόνια, η Ρωσία έχει σαρωθεί από μια μαζική ιδεολογική εκστρατεία που στοχεύει στην άρνηση της ίδιας της ύπαρξης της Ουκρανίας. Οι μαθητές σε όλα τα ρωσικά σχολεία από την πρώτη δημοτικού και μετά παρακολουθούν πλέον «Συζητήσεις για σημαντικά πράγματα» – εβδομαδιαία μαθήματα κρατικής σοβινιστικής προπαγάνδας. Το 2023, τα σχολικά εγχειρίδια ξαναγράφηκαν προσωπικά από τον υπουργό Πολιτισμού Βλαντιμίρ Μεντίνσκι –έναν από αυτούς που ασκούσαν ισχυρή ιδεολογική επιρροή στον Πούτιν– ώστε να περιγραφεί η Ουκρανία ως ένας τεχνητός σχηματισμός που δημιουργήθηκε από τους μπολσεβίκους.
Ο Ντμίτρι Μεντβέντεφ, ένας κορυφαίος αξιωματούχος, ζητά δημόσια την «εξαφάνιση για πάντα» της ουκρανικής ανεξαρτησίας με φόντο έναν γιγάντιο χάρτη που δείχνει τα δύο τρίτα των ουκρανικών εδαφών προσαρτημένα από τη Ρωσία. Τηλεοπτικοί προπαγανδιστές, όπως ο Βλαντιμίρ Σολοβιόφ, πηγαίνουν πολύ πέρα από την απλή άρνηση της Ουκρανίας, ζητώντας ακόμη και την καταστροφή των ουκρανικών μεγαλουπόλεων εάν οι κάτοικοί τους δεν παραδοθούν στον ρωσικό στρατό και δεν αποδεχτούν μια ρωσική ταυτότητα. Ο ακροδεξιός φιλόσοφος Αλεξάντρ Ντούγκιν, που συνδέεται άμεσα με το Κρεμλίνο, αποκαλεί την Ουκρανία «τοξικό λεκέ στην επικράτειά μας», υποστηρίζοντας ότι μετά την πλήρη κατοχή η ουκρανική ταυτότητα θα πρέπει να εξαλειφθεί για δεκαετίες, ώστε να αποφευχθεί η αναβίωσή της.
Αλλά η πιο αποκαλυπτική ενσάρκωση των αρχέγονων ιδεών του Βλαντιμίρ Πούτιν είναι η πολιτική που ακολουθείται στα κατεχόμενα εδάφη. Η έκθεση της Επιτροπής του ΟΗΕ για τα Οικονομικά, Κοινωνικά και Πολιτιστικά Δικαιώματα του 2025 αναγνώρισε μια συστηματική εκστρατεία για την εξάλειψη της ουκρανικής πολιτιστικής ταυτότητας στις περιοχές που προσαρτήθηκαν από τη Ρωσία:
«…[Ο]ι άνθρωποι σε περιοχές υπό τον ισχύων έλεγχο της Ρωσίας εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν σοβαρούς περιορισμούς στην άσκηση του δικαιώματός τους να συμμετέχουν στην πολιτιστική ζωή, συμπεριλαμβανομένου του δικαιώματος χρήσης και διδασκαλίας μειονοτικών γλωσσών, ιστορίας και πολιτισμού. [Υπάρχει] μια μεγάλης κλίμακας εκστρατεία για να διαγραφεί συστηματικά η ουκρανική ιστορία, ο πολιτισμός, η πολιτιστική ταυτότητα και γλώσσα, να ξαναγραφούν τα ιστορικά προγράμματα σπουδών και να κατασταλούν τα τοπικά πολιτιστικά σύμβολα, καθώς και η γενική υπονόμευση της γλωσσικής ταυτότητας των εθνοτικών μειονοτήτων σε περιοχές υπό τον ισχύων έλεγχο της Ρωσίας».
Αλλά το βασικό ιδεολογικό έργο της εξάλειψης της ουκρανικής ταυτότητας πραγματοποιείται μεταξύ παιδιών στα κατεχόμενα εδάφη. Η ουκρανική γλώσσα έχει αφαιρεθεί από τα σχολικά προγράμματα. Τα παιδιά που συνεχίζουν να μιλούν ουκρανικά υφίστανται εκφοβισμό ενώ ασκείται πίεση στους γονείς. Οι Ουκρανοί έφηβοι στρατολογούνται σε παραστρατιωτικές ομάδες όπου δέχονται κατήχηση ρωσικού σοβινισμού και εχθρότητας προς την ουκρανική ταυτότητα. Επιπλέον, ένα ολόκληρο δίκτυο «στρατιωτικο-πατριωτικών» στρατοπέδων εκπαιδεύει εφήβους από τις κατεχόμενες περιοχές σε χειρισμό όπλων, τακτικές μικρών μονάδων, επιχειρήσεις με μη επανδρωμένα αεροσκάφη και ιατρική μάχης – προετοιμάζοντάς τους να πολεμήσουν ενάντια στην Ουκρανία.
Οι συστηματικές πρακτικές απαγωγής, αναγκαστικής υιοθεσίας και επανεκπαίδευσης παιδιών από κατεχόμενες ζώνες οδήγησαν στην έκδοση εντάλματος σύλληψης κατά του Βλαντιμίρ Πούτιν από το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο το 2023.
Είναι υποτίθεται όλα τα παραπάνω επίσης «προκληθέντα αμυντικά μέτρα κατά της εξωτερικής απειλής του ΝΑΤΟ»; Φυσικά και όχι! Αυτό που βλέπουμε είναι μια συνεπής πολιτική εδαφικής επέκτασης και εθνικής αφομοίωσης των Ουκρανών – η κυριολεκτική εφαρμογή του δόγματος του «ενός λαού» του Πούτιν.
Η Καρχηδόνα πρέπει να καταστραφεί (Carthago delenda est)
Οι μαρξιστές συνήθως βλέπουν τα ιδεολογικά κίνητρα του πολέμου με καχυποψία, καταφεύγοντας συχνά στον οικονομικό ντετερμινισμό ή σε πραγματιστικές εξηγήσεις, όπως η τρέχουσα δημοφιλής θεωρία του «επιθετικού ρεαλισμού».
Παρ ‘όλα αυτά, όταν έχουμε να κάνουμε με ένα σύστημα στο οποίο ο ανώτατος ηγεμόνας συγκεντρώνει ουσιαστικά απεριόριστη εξουσία και κατέχει το μεγαλύτερο πυρηνικό οπλοστάσιο στον κόσμο, οι ιδεολογικές του εμμονές γίνονται ένας κρίσιμος παράγοντας που διαμορφώνει την πραγματικότητα.
Ένα κοντινό παράδειγμα μπορεί να βρεθεί στην προαναφερθείσα αντιδραστική ουτοπία της ισραηλινής ακροδεξιάς, η οποία αναμφίβολα χρησίμευσε ως βάση για τη γενοκτονία στη Γάζα και τη μόνιμη εθνοκάθαρση στη Δυτική Όχθη. Λίγοι αριστεροί παρατηρητές θα αρνηθούν τη σημασία των σιωνιστικών δογμάτων στη διαμόρφωση της πολιτικής της Μέσης Ανατολής.
Γιατί, λοιπόν, η αρχέγονη ιδεολογία του ρωσικού επεκτατισμού αγνοείται σχεδόν εντελώς από τους αριστερούς σχολιαστές; Μπορούμε να συζητήσουμε εκτενώς πώς ο Βλαντιμίρ Πούτιν κατέληξε στις ιδέες του, σε ποιο στάδιο και για ποιους λόγους ριζοσπαστικοποιήθηκαν, μετατρέποντάς τες σε κινητήρια δύναμη πίσω από τον πόλεμο. Αλλά το να αρνηθούμε την επιρροή τους στην υλική πραγματικότητα ισοδυναμεί με αμαρτία κατά της αλήθειας.
Η αριστερά επικρίνει τον Ευρωκεντρισμό. Ωστόσο, συχνά πέφτουν οι ίδιοι στην παγίδα του, προτιμώντας να πιστεύουν ότι οι ελίτ των δυτικών χωρών φέρουν αποκλειστικά την ευθύνη για κάθε πρόβλημα στον κόσμο. Αυτή ακριβώς η υπόθεση αποτελεί τη βάση της έννοιας του «αμυντικού πολέμου της Ρωσίας κατά της επέκτασης του ΝΑΤΟ». Μια τέτοια Ευρωκεντρική άποψη απογυμνώνει εντελώς τη Ρωσία από κάθε αυτενέργεια, αγνοώντας τα δικά της εσωτερικά κίνητρα και φιλοδοξίες.
Η Ρωσία του Πούτιν είναι αναμφισβήτητα ένας παράγοντας στην παγκόσμια σκηνή. Δεν ανταποκρίνεται απλώς στις εξωτερικές προκλήσεις, αλλά επιβάλλει τη θέλησή της. Έχει το δικό της όραμα για την ορθή παγκόσμια τάξη – την αντιδραστική της ουτοπία. Ένα κεντρικό στοιχείο αυτής της ουτοπίας, του «ενός λαού», είναι η υποδούλωση της Ουκρανίας και η ριζική αναδιαμόρφωση των ταυτοτήτων των πολιτών της, ένα εργαστήριο της οποίας μπορεί να παρατηρηθεί στα προσαρτημένα εδάφη.
Η ύπαρξη ενός ξεχωριστού και ανυπότακτου ουκρανικού έθνους έγινε, για τον Βλαντιμίρ Πούτιν, ένα είδος «Καρχηδόνας που πρέπει να καταστραφεί» – η ρωσική έμμονη ιδέα. Χωρίς να κατανοήσουμε αυτό το γεγονός, η 24η Φεβρουαρίου 2022 παραμένει ανεξήγητη – όπως και η επαναλαμβανόμενη αινιγματική φράση για την «εξάλειψη των βαθύτερων αιτιών της σύγκρουσης».
——————————————————————
Σημείωση του συγγραφέα:
Ας κλείσουμε οριστικά τη συζήτηση για την «επέκταση του ΝΑΤΟ προς ανατολάς». Υπάρχει ένα απλό γεγονός: η ένταξη της Ουκρανίας στο ΝΑΤΟ δεν ήταν ποτέ ρεαλιστική ήδη από τη στιγμή που πρωτοαναφέρθηκε.
Αυτό ίσχυε ήδη πολύ πριν από το 2014. Ο λόγος είναι απλός: Η Ρωσία είχε ναυτική βάση στη Σεβαστούπολη. Όσο υπήρχε αυτή η βάση, η Ουκρανία δεν μπορούσε να ενταχθεί στο ΝΑΤΟ. Μετά την προσάρτηση της Κριμαίας και την έναρξη του πολέμου στο Ντονμπάς, η ένταξη στο ΝΑΤΟ έγινε εντελώς μη ρεαλιστική.
Αυτό ήταν σαφές σε όλους – στο Κίεβο και τη Μόσχα, στις Βρυξέλλες, στο Βερολίνο και το Παρίσι, στο Λονδίνο και την Ουάσιγκτον.
Γι’ αυτό και ο ισχυρισμός της Ρωσίας ότι «το ΝΑΤΟ πλησιάζει τα σύνορά μας» είναι μια σκόπιμη χειραγώγηση. Από την αρχή, αυτό δεν ήταν μια πραγματική πιθανότητα. Δεν υπήρχε πραγματική απειλή για τη Ρωσία. Το ΝΑΤΟ εισβάλλει στη μεγαλύτερη πυρηνική δύναμη του κόσμου; Σχεδιάζει έναν πυρηνικό πόλεμο; Αυτό δεν έχει νόημα.
Παρ’ όλα αυτά, η Ρωσία χρησιμοποίησε αυτό το επιχείρημα πολύ αποτελεσματικά στην προπαγάνδα της. Παρουσίασε την «επέκταση του ΝΑΤΟ» ως την αιτία του πολέμου στον Παγκόσμιο Νότο, σε τμήματα της παγκόσμιας αριστεράς και σε δεξιούς λαϊκιστές – σε όλους εκείνους, δηλαδή, που οι ίδιοι ήθελαν να πιστέψουν ότι η Ρωσία ενεργούσε αμυντικά και όχι επιθετικά.
Όταν οι Ουκρανοί πολιτικοί μιλούσαν για το ΝΑΤΟ, ήταν κυρίως μια προσπάθεια να λάβουν εγγυήσεις ασφαλείας από τις δυτικές χώρες, χωρίς καμία πραγματική προσδοκία επίσημης ένταξης.
Τώρα αναρωτηθείτε το εξής: θα είχε δεχτεί η Ρωσία μια συμφωνία όπου η Ουκρανία δεν θα είχε καθόλου βάσεις του ΝΑΤΟ, αλλά θα προστατευόταν από το Άρθρο 5; Αν η ανησυχία της Ρωσίας ήταν πραγματικά η προστασία από μια υποθετική εισβολή, αυτός θα ήταν ένας λογικός συμβιβασμός. Αλλά όχι — η Ρωσία δεν θα μπορούσε ποτέ να συμφωνήσει σε αυτό.
Αυτός είναι ο πραγματικός πυρήνας της σύγκρουσης.
Το πρόβλημα της Ρωσίας δεν είναι μια υποθετική εισβολή του ΝΑΤΟ στο έδαφός της από την Ουκρανία. Σίγουρα όχι! Το πραγματικό «πρόβλημα» για τη Ρωσία είναι η πιθανή απώλεια της ικανότητάς της να εισβάλει στην Ουκρανία — μια χώρα που θεωρεί «νόμιμη σφαίρα επιρροής» της. Τελεία και παύλα.
—————————————————————-
*Ο Άντριι Μοβτσάν (Andriy Movchan) είναι ένας Ουκρανός αριστερός ακτιβιστής που είχε αναγκαστεί να φύγει από την Ουκρανία λόγω πολιτικών διώξεων από την ακροδεξία. Τώρα κατοικεί στη Βαρκελώνη όπου αφιερώνει τον εαυτό του στον ακτιβισμό των μέσων ενημέρωσης, στην τέχνη και τη δημοσιογραφία. Το έργο του επικεντρώνεται στο Σοβιετικό και μετα-Σοβιετικό πλαίσιο. Μπορείτε να επικοινωνήσετε μαζί του στο andriyko22@gmail.com
