Κείμενο: Δεληγιάννης Κωνσταντίνος (Ευρωπαϊκές Σπουδές: Ιστορία, Κοινωνία, Πολιτισμός, ΕΑΠ)
Η τραγελαφική φυσιογνωμία του Ντόναλντ Τραμπ έχει αποπροσανατολίσει με ασυνήθιστο τρόπο την αμερικανική πολιτική σκηνή, εκτρέποντάς την σε ένα πεδίο σουρεαλιστικής παράστασης. Ιστορικά, η πολιτική αποτελούσε τον χώρο της ιδεολογικής και επιχειρηματολογικής αντιπαράθεσης, ωστόσο με τον Τραμπ ο παραδοσιακός τρόπος του πολιτεύεσθαι ανατρέπεται. Βέβαια, ο σουρεαλισμός δεν αποτελεί τραμπικό φαινόμενο· υπήρχε ανέκαθεν ως χαρακτηριστικό του πολιτικού χώρου. Ωστόσο, με τον Τραμπ ο σουρεαλισμός αποτελεί μόνιμη κατάσταση στην αμερικανική πολιτική σκηνή.
Σε κάθε εμφάνισή του, ο λόγος του Τραμπ υπερβαίνει τη σύλληψη ακόμη και του πιο απαιτητικού μύστη του Αντρέ Μπρετόν. Αν ο Μπρετόν μπορούσε να φανταστεί το μέλλον, νομίζω πως θα επέλεγε τον Τραμπ ως το κατάλληλο πρόσωπο για να μεταφέρει με επαρκή τρόπο τις αρχές του σουρεαλισμού στο πεδίο της πολιτικής. Ο λόγος του παραβιάζει τους κανόνες της κοινής λογικής, απορυθμίζοντας τη συντακτική και γραμματική δομή της γλώσσας. Παράλληλα, αψηφά τις νόρμες που διέπουν τον δημόσιο διάλογο, αδιαφορώντας τόσο για τον θεσμικό του ρόλο όσο και για το κοινό στο οποίο απευθύνεται.
Παρακολουθώντας την ομιλία του Τραμπ, σου δημιουργείται η εντύπωση ότι δίνει παράσταση stand-up comedy -χωρίς καθόλου χιούμορ- ενώ ο ίδιος βρίσκεται σε κατάσταση ελεύθερου συνειρμού. Η ρητορική του αντικαθίσταται από μια παραληρηματική και αντισυμβατική λογική – όχι όμως για να απελευθερώσει τον λόγο και τη φαντασία από τα κοινωνικά στερεότυπα, αλλά για να εξυπηρετήσει τον εκάστοτε ρόλο που υιοθετεί, υπηρετώντας τις αρχές του ναρκισσισμού, της ισχύος και του αυταρχισμού.
Το διαδίκτυο βρίθει από ομιλίες του Τραμπ που επιβεβαιώνουν αυτόν τον σουρεαλισμό, γι’ αυτό και θα αναφερθώ ενδεικτικά μόνο σε ορισμένες. Συγκεκριμένα, για τη Μάχη του Γκέτισμπεργκ ο Τραμπ αναφέρει:
Η Μάχη του Γκέτισμπεργκ. Τι απίστευτη – ήταν τόσο σπουδαία και τόσο ενδιαφέρουσα, και τόσο άγρια και φρικτή, και τόσο όμορφη με τόσους διαφορετικούς τρόπους. Αντιπροσώπευε ένα τόσο μεγάλο μέρος της επιτυχίας αυτής της χώρας. Το Γκέτισμπεργκ, ουάου. Πηγαίνω στο Γκέτισμπεργκ της Πενσυλβανίας για να δω και να παρατηρήσω, και τη δήλωση του Ρόμπερτ Ε. Λη, ο οποίος δεν είναι πλέον δημοφιλής, το έχετε παρατηρήσει ποτέ αυτό; Δεν είναι πλέον δημοφιλής. «Ποτέ μην πολεμάτε ανηφορικά, παιδιά μου. Ποτέ μην πολεμάτε ανηφορικά», είπε, πολεμούσαν ανηφορικά. Ουάου. Αυτό ήταν ένα μεγάλο λάθος. Έχασε τον σπουδαίο στρατηγό του και αυτοί πολεμούσαν, «Ποτέ μην πολεμάτε ανηφορικά, παιδιά μου», αλλά ήταν πολύ αργά (Lubet, 2024).
Ένα άλλο παράδειγμα σουρεαλιστικής αφήγησης συναντάμε στην προεκλογική του εκστρατεία το 2024, με θέμα την ηλεκτροκίνηση και την υποτιθέμενη συνομιλία του με έναν κατασκευαστή σκαφών:
οπότε του είπα: «να σου κάνω μια ερώτηση». Και εκείνος απάντησε: «Κανείς δεν έχει κάνει ποτέ αυτή την ερώτηση». Και αυτό πρέπει να οφείλεται στο MIT – στη σχέση μου με το MIT – πολύ έξυπνος. Λέει, λοιπόν, και εγώ ρωτάω: «Τι θα γινόταν αν το σκάφος βυθιζόταν λόγω του βάρους του, και εσύ ήσουν μέσα στο σκάφος, και είχες αυτή την εξαιρετικά ισχυρή μπαταρία, και η μπαταρία ήταν τώρα κάτω από το νερό, και υπήρχε ένας καρχαρίας περίπου 10 γιάρδες από εκεί;» Παρεμπιπτόντως, γίνονται πολλές επιθέσεις καρχαριών τελευταία. Το προσέξατε αυτό; Πολλοί καρχαρίες… Είδα κάποιους σήμερα να το δικαιολογούν: «Ε, δεν ήταν πραγματικά τόσο θυμωμένοι, δάγκωσαν το πόδι της νεαρής κοπέλας επειδή ήταν – δεν ήταν πεινασμένοι, αλλά παρεξήγησαν ποια ήταν.» Αυτοί οι άνθρωποι είναι τρε… Είπε: «Δεν υπάρχει πρόβλημα με τους καρχαρίες, απλά δεν κατάλαβαν πραγματικά μια νεαρή γυναίκα που κολυμπούσε.» Κατασπαράχθηκαν, και άλλοι άνθρωποι επίσης – πολλές επιθέσεις καρχαριών… Είπα λοιπόν: «Υπάρχει ένας καρχαρίας 10 γιάρδες μακριά από το σκάφος – 10 γιάρδες ή εδώ – παθαίνω ηλεκτροπληξία αν το σκάφος βυθίζεται, το νερό καλύψει την μπαταρία, το σκάφος βυθίζεται; Μένω πάνω στο σκάφος και παθαίνω ηλεκτροπληξία, ή πηδάω δίπλα απ’τον καρχαρία και δεν παθαίνω ηλεκτροπληξία;» Γιατί θα σας πω, δεν ήξερε την απάντηση. Είπε: «Ξέρεις, κανείς δεν μου έχει κάνει ποτέ αυτή την ερώτηση.» Εγώ είπα: «Νομίζω ότι είναι καλή ερώτηση. Νομίζω ότι περνάει πολύ ηλεκτρικό ρεύμα μέσα από αυτό το νερό.» Αλλά ξέρεις τι θα έκανα εγώ; Αν υπήρχε καρχαρίας, ή αν επρόκειτο να πάθω ηλεκτροπληξία – θα διάλεγα την ηλεκτροπληξία κάθε φορά (Daily Kos, 2024).
Η μωρολογία συνεχίστηκε με το να εκτοξεύει ανεύθυνα φληναφήματα και στην ομιλία του στον ΟΗΕ τον Σεπτέμβριο του ’26, όπου ενώ από τη μία έπλεκε το εγκώμιο του, ότι είναι αυτός ο οποίος έφερε την ειρήνη στον κόσμο, στην ίδια ομιλία απειλούσε ότι θα αφανίσει το Ιράν και θα τους στείλει στην κόλαση (ΕΡΤ Α.Ε., 2026). Και δεν φτάνει που φάσκει και αντιφάσκει, τραμπουκίζοντας και διασπείροντας συνεχώς ψεύδη, εκστομίζει αυτές τις ασυναρτησίες από το βήμα ενός θεσμού, ο οποίος ιδρύθηκε αμέσως μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο με σκοπό να αποτραπεί ένας νέος γενικευμένος πόλεμος.
Μετά από αυτά τα δείγματα σουρεαλιστικής ρητορικής, ακόμη και ο πρόεδρος του Εδεσσαϊκού θα αισθανόταν δέος μπροστά στο μεγαλείο του Ντόναλντ Τραμπ. Ωστόσο, τα λόγια του προέδρου του Εδεσσαϊκού μικρή αξία έχουν στον κόσμο· αντίθετα, ο Τραμπ καθορίζει σε μεγάλο βαθμό τις τύχες ολόκληρου του πλανήτη.
Αναδύεται, λοιπόν, το ερώτημα: Πώς ένας ιδιόρρυθμος τύπος σαν τον Τραμπ μπορεί και εκφράζει αυτή τη χαώδη ρητορική με έναν αδόμητο, ανορθολογικό λόγο; Συνιστά μια τυχαία παρέκκλιση του δημόσιου λόγου ή αποτελεί δομικό στοιχείο της σύγχρονης πολιτικής σκηνή;
Μια ενδιαφέρουσα προσέγγιση αποτελεί αυτή του καθηγητή ψυχολογίας Dan P. McAdams. Συγκεκριμένα, στο άρθρο του “The Mind of Donald Trump” (The Atlantic, τεύχος Ιουνίου 2016), ο McAdams υποστηρίζει ότι ο Τραμπ αδυνατεί να συγκροτήσει έναν εσωτερικό εαυτό, όπως συμβαίνει συλλήβδην στους νευροτυπικούς ανθρώπους. Ενώ ο καθημερινός άνθρωπος δομεί την ψυχοσύνθεσή του γύρω από μια προσωπική αφήγηση που συνδέει το παρελθόν με το παρόν, στον Τραμπ αυτό το συνεκτικό στοιχείο απουσιάζει (McAdams, 2016).
Το χάσμα μεταξύ του τωρινού και του παλαιότερου εαυτού του είναι αγέφυρωτο, επιτρέποντάς του -στην κυριολεξία-να αυτοσκηνοθετεί κάθε στιγμή νέες εκδοχές της προσωπικότητάς του. Μια πλήρης ομιλία του Τραμπ αποτελείται από οπτικές και ακουστικές στιγμές σε ένα φωτογραφικό φιλμ· στιγμιότυπα τα οποία μπορούν να λειτουργούν και να στέκονται αυτόνομα. Έτσι, ο Τραμπ μπορεί με μεγάλη ευκολία, από λεπτό σε λεπτό και από πρόταση σε πρόταση, να αλλάζει θέσεις, διάθεση και αντικείμενο συζήτησης, ανάλογα με τις απαιτήσεις της στιγμής και τις ψυχικές του διακυμάνσεις, οι οποίες επηρεάζονται άμεσα από τους δείκτες του αμερικανικού χρηματιστηρίου. Τι πιο σουρεαλιστικό από αυτό! Με αυτό το ψυχολογικό υπόβαθρο, ο Τραμπ μπορεί να αποσυνδέεται και να εγκαταλείπει την πραγματικότητα με ιδιαίτερη ευκολία, λέγοντας φυσικά όποια αρλούμπα έχει στο κεφάλι του, χωρίς να αναγνωρίζει τις επιπτώσεις και τις συνέπειες των λόγων του.
Και εδώ είναι το ενδιαφέρον σημείο στο οποίο θέλω να εστιάσω: πώς κατάφερε αυτός ο άνθρωπος να ανέλθει στην εξουσία; Διότι δεν φτάνει να είσαι υποψήφιος· χρειάζεται και ένα μέρος του κόσμου να συγκινείται και να έλκεται από τις ασυναρτησίες σου. Αν δεχτούμε πως στον σύγχρονο κόσμο ο δημόσιος λόγος διαμορφώνεται από τον οξύ ανταγωνισμό και την προκλητικότητα του ψηφιακού χώρου- όπου κυριαρχείται από ατάκες, ηχητικά αποσπάσματα και οπτικές εντυπώσεις- αποτυπώνεται μια δηλητηριώδης ρευστότητα η οποία, όπως ακριβώς και η ψυχοσύνθεση του Τραμπ, αδυνατεί να συγκροτήσει ένα δομημένο νοηματικό περιβάλλον. Έτσι, ο ασπόνδυλος και βίαιος λόγος του Ντόναλντ Τραμπ συνιστά το κατεξοχήν υπόδειγμα αυτής της καταστροφικής ανορθολογικότητας.
Πρόκειται για έναν ιδιότυπο κοινωνιο-συντονισμό μεταξύ μιας πολιτικής καρικατούρας και ενός θραυσματικού κόσμου – ενός κόσμου που συντονίζεται με τις ιδιοσυχνότητες της αποσπασματικότητας και του εφιαλτικού σουρεαλισμού. Αυτή η σύγχρονη πολιτική και κοινωνική αρχιτεκτονική έχει κανονικοποιήσει το καφκικό παράλογο, δημιουργώντας ένα άγονο περιβάλλον στο οποίο κανένα συγκροτημένο πολιτικό πρόταγμα δεν μπορεί να ευδοκιμήσει. Το ανησυχητικό, ωστόσο, είναι ότι αυτός ο διάχυτος σουρεαλισμός δεν αποτελεί περιθωριακή αμερικανική πολιτική ιδιομορφία, αλλά γνώρισμα ολόκληρου του δυτικού κόσμου, ο οποίος σταδιακά εξοικειώνεται και εθίζεται στο παράδοξο, ανοίγοντας το μονοπάτι σε ασύμμετρες και ανορθολογικές πολιτικές δυνάμεις με απρόβλεπτες συνέπειες.
Βιβλιογραφία:
Daily Kos. (2024, 10 Ιουνίου). Trump’s Shark vs. Battery Mad Ramble [Βίντεο]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=vL3UmTInva8
Lubet, S. (2024, April 22). Trump on Gettysburg. The Faculty Lounge. https://thefacultylounge.org/2024/04/trump-on-gettysburg/
McAdams, D. P. (2016, June). The mind of Donald Trump. The Atlantic. https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2016/06/the-mind-of-donald-trump/480771/
ΕΡΤ Α.Ε. (2026, 22 Σεπτεμβρίου). Ομιλία Τραμπ στη Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ [Βίντεο]. YouTube. http://www.youtube.com/watch?v=YjI3KpGEf-0
