Γιώργος Λούκας
Πόσο δημοκρατικές είναι τελικά οι σύγχρονες δημοκρατίες;
Ισλαμική Δημοκρατία, Φιλελεύθερη Δημοκρατία, Λαϊκή Δημοκρατία, Προεδρική Δημοκρατία, Αντιπροσωπευτική Δημοκρατία κτλ. Η λέξη «δημοκρατία» εμφανίζεται σήμερα με αμέτρητα επίθετα, σαν να χρειάζεται συνεχώς προσδιορισμούς για να περιγράψει πολιτικά συστήματα που διαφέρουν ριζικά μεταξύ τους. Από καθεστώτα αυστηρού θεοκρατικού ελέγχου μέχρι κράτη της φιλελεύθερης αγοράς, σχεδόν όλοι διεκδικούν τον ίδιο τίτλο.
Στον σύγχρονο κόσμο δύσκολα θα βρει κανείς κυβέρνηση που να μην επικαλείται τη δημοκρατία. Ακόμη και καθεστώτα που περιορίζουν δραστικά τις πολιτικές ελευθερίες επιμένουν να αυτοπροσδιορίζονται ως δημοκρατικά. Η λέξη έχει γίνει τόσο καθολική ,ώστε μοιάζει να έχει χάσει το συγκεκριμένο της νόημα. Όταν τα πιο διαφορετικά πολιτικά συστήματα ονομάζονται δημοκρατίες, τότε εύλογα γεννιέται το ερώτημα, τι σημαίνει τελικά δημοκρατία σήμερα;
Ίσως αν επιστρέψουμε στην αρχική της σημασία (μπας και μπορέσουμε να αξιολογήσουμε και να απαντήσουμε στο παραπάνω ερώτημα) και ορίσουμε τη Δημοκρατία ως την εξουσία του Δήμου και ως τη δυνατότητα μιας κοινωνίας να κυβερνά τον εαυτό της, τότε παρατηρώντας και συμμετέχοντας στο πολιτικό μας σύστημα, ίσως και να μπορέσουμε να αναρωτηθούμε πόσο κοντά ή μακριά βρίσκονται οι σύγχρονες «δημοκρατίες» εν τέλει σε αυτή την ιδέα.
Οι πολίτες πράγματι ψηφίζουν. Γιατί όμως αυτό δεν είναι αρκετό; Από τις απαρχές της η σύγχρονη πολιτική κουλτούρα μας έχει γαλουχήσει να βλέπουμε την εκλογική διαδικασία ως την κατεξοχήν έκφραση της λαϊκής κυριαρχίας. Αν επιστρέψουμε όμως στην ιστορία της δημοκρατικής σκέψης, θα διαπιστώσουμε ότι αυτή η ταύτιση δεν είναι αυτονόητη, ούτε αναγκαία. Χωρίς να θέλω να χαλάσω τον δημοκρατικό οργασμό με τις εκλογές, αφήνοντας τες στην άκρη για λίγο, ας απαντήσουμε με τόλμη και γοητεία σε δύο ακόμη ερώτηματα. Ακόμη κι έτσι, μπορεί η Δημοκρατία να περιορίζεται σε αυτές; Και, τελικά… ποιος κυβερνά πραγματικά μέσω του αντιπροσωπευτικού συστήματος;
Αρκετοί πολιτικοί στοχαστές έχουν επισημάνει βέβαια εδώ και καιρό ότι οι εκλογές δεν αποτελούν από μόνες τους κατεξοχήν δημοκρατικό θεσμό. Στην κλασική πολιτική σκέψη δε, υπήρχε μια σαφής διάκριση ανάμεσα στην κλήρωση και την εκλογή. Η κλήρωση θεωρούνταν το δημοκρατικό μέσο, γιατί έδινε σε όλους τους πολίτες ίση πιθανότητα συμμετοχής στην εξουσία. Αντίθετα, η εκλογή προϋπέθετε επιλογή των «καλύτερων» ή των «καταλληλότερων», γεγονός που την καθιστούσε εγγενώς πιο αριστοκρατική ή ολιγαρχική διαδικασία.
Η εκλογή, με άλλα λόγια, βασίζεται στην ιδέα ότι ορισμένοι είναι πιο ικανοί να κυβερνήσουν από άλλους. Στις σύγχρονες κοινωνίες αυτό μεταφράζεται σχεδόν αναπόφευκτα σε πλεονέκτημα για όσους διαθέτουν ήδη πόρους, δίκτυα επιρροής και δημόσια προβολή. Έτσι, η πολιτική διαδικασία μετατρέπεται σε ανταγωνισμό μεταξύ οργανωμένων μειοψηφιών είτε αυτά λέγονται κόμματα, είτε επαγγελματίες πολιτικοί, είτε ευρύτερων οικονομικών συμφερόντων, ενώ η συμμετοχή των πολιτών περιορίζεται κυρίως, όπως προηγουμένως αναφέραμε, στη στιγμή της ψήφου.
Με αυτή την έννοια, οι σύγχρονες δημοκρατίες τείνουν να λειτουργούν περισσότερο ως συστήματα αντιπροσώπευσης ελίτ, παρά ως μορφές συλλογικής αυτοκυβέρνησης. Και αυτός είναι ένας λόγος που βλέπουμε το ίδιο πολιτικό προσωπικό να εναλλάσσεται στα ψηφοδέλτια μας και στις τηλεοράσεις μας.
Ωστόσο, αν σταματήσουμε εδώ, θα έχουμε περιγράψει μόνο ένα μέρος του προβλήματος. Η κρίση της δημοκρατίας απλώνεται δυστυχώς πέρα από τους θεσμούς και τον τρόπο με τον οποίο οργανώνονται οι εκλογές, σε ένα ακόμη βαθύτερο επίπεδο, διαβρώνοντας θα μπορούσαμε να πούμε τον τύπο ανθρώπου που διαμορφώνει μια κοινωνία.
Ποιον τύπο παράγει; Έναν ατομιστή-ηδονιστή. Μια τέτοια κοινωνία δεν δύναται να παράγει πολίτες (δηλαδή το γρανάζι για να λειτουργήσει μια Δημοκρατία) άλλα άτομα που μαθαίνουν να βλέπουν τον εαυτό τους ως μονάδες απόδοσης μέσα σε έναν διαρκή ανταγωνισμό. Ένα άτομο που καλείται να επενδύει στον εαυτό του, να βελτιώνεται συνεχώς και να αντιμετωπίζει τη ζωή ως προσωπικό εγχείρημα επιτυχίας ή αποτυχίας, με την κοινωνία αυτή να παρουσιάζεται λιγότερο ως κοινός χώρος πολιτικής δράσης και περισσότερο ως πεδίο ατομικών στρατηγικών. Ένα πιστό της κατανάλωσης και της ιεροποίησης της αγοράς με στόχο να γίνουμε όλοι επιχειρηματίες του εαυτού μας, όπως εύστοχα έχει ειπωθεί.
Σε αυτή τη λογική, «εύλογα» τα συλλογικά προβλήματα μετατρέπονται εύκολα σε ατομικές ευθύνες με την επιτυχία να θεωρείται προσωπικό επίτευγμα και την αποτυχία προσωπική αδυναμία. Η πολιτική έτσι σταδιακά χάνει το βάρος της, γιατί η ζωή παρουσιάζεται ως κάτι που πρέπει κυρίως να διαχειριστεί κανείς μόνος του – υπεύθυνα-! Οι άνθρωποι τότε ως συνέπεια αντιλαμβάνονται τον εαυτό τους κυρίως ως ανταγωνιστικές μονάδες και έτσι όμορφα και ωραία η ιδέα του κοινού κόσμου γίνεται ολοένα και πιο δύσκολη. Δεν είναι όμως αυτό Δημοκρατία. Γιατί; Γιατί η Δημοκρατία προυποθέτει κάτι αρκετά διαφορετικό: Ανθρώπους που μπορούν να βλέπουν τον εαυτό τους όχι μόνο ως άτομα, αλλά και ως πολίτες ενός κοινού χώρου, ικανούς να συμμετέχουν στη διαμόρφωση των κοινών υποθέσεων.
Ποιοι όμως αλλάζουν τους θεσμούς; Οι πολίτες υποτίθεται… Και αν δεν θέλουμε να είμαστε πολίτες; Για ποια δημοκρατία να μιλήσουμε όταν δεν υπάρχουν πολίτες που να είναι ικανοί να τη ζήσουν;
Μήπως δεν θέλουμε τελικά τη Δημοκρατία; Τι έκανε σημαντικούς φιλοσόφους τόσο της αρχαιότητας, όσο και πιο σύγχρονους να έχουν τις επιφυλάξεις τους; Ας πάρουμε τον Πλάτωνα ο οποίος ζώντας στην Αθήνα της κλασικής εποχής, έβλεπε τη δημοκρατία όχι ως την κορύφωση της πολιτικής ελευθερίας αλλά ως ένα εύθραυστο πολίτευμα που μπορούσε εύκολα να παρασυρθεί από τη δημαγωγία και την αστάθεια της κοινής γνώμης. Η υπερβολική ελευθερία, πίστευε, κινδυνεύει να μετατραπεί σε ασυδοσία. Όταν όλοι θεωρούνται εξίσου ικανοί να κυβερνήσουν, η πολιτική μπορεί να παραδοθεί σε όσους γνωρίζουν καλύτερα πώς να κερδίζουν την εύνοια του πλήθους. Έτσι, υποστήριζε, η δημοκρατία μπορεί να ανοίξει τον δρόμο για την εμφάνιση του δημαγωγού και τελικά να καταλήξει στην τυραννία.
Αιώνες αργότερα, ο Alexis de Tocqueville θα διατυπώσει έναν διαφορετικό αλλά εξίσου ανησυχητικό φόβο. Παρατηρώντας τις πρώτες δημοκρατικές κοινωνίες του 19ου αιώνα, μίλησε για την πιθανότητα μιας τυραννίας της πλειοψηφίας. Σε μια κοινωνία όπου όλοι είναι ίσοι, η γνώμη της πλειοψηφίας μπορεί να αποκτήσει τέτοια δύναμη ώστε να πιέζει κάθε διαφορετική φωνή. Η δημοκρατία κινδυνεύει τότε όχι από έναν εμφανή τύραννο αλλά από έναν διάχυτο κοινωνικό κομφορμισμό.
Λίγο αργότερα, ο Friedrich Nietzsche θα εκφράσει έναν ακόμη βαθύτερο φόβο. Η δημοκρατική ισότητα, πίστευε, μπορεί να οδηγήσει σε μια κοινωνία που εξυψώνει τη μετριότητα και αντιμετωπίζει με καχυποψία το εξαιρετικό και το δημιουργικό. Έτσι όταν η ισότητα μετατρέπεται σε απόλυτη αξία, υπάρχει ο κίνδυνος η κοινωνία να χάσει την ικανότητα να αναγνωρίζει και να καλλιεργεί την ίδια την αριστεία.
Αν πάρουμε στα σοβαρά όλες αυτές τις κριτικές, τότε γίνεται φανερό ότι η δημοκρατία είναι μπελαλίδικο πολίτευμα. Ίσως με το μόνο που μπορεί να υποσχεθεί να είναι ότι οι άνθρωποι θα αναλάβουν οι ίδιοι την ευθύνη για τον κοινό τους κόσμο. Ωχ….
Αν σας ακούγεται τρομακτικό τότε μάλλον δεν πιστεύετε κι εσείς στο βασικό γρανάζι της Δημοκρατίας: τον άνθρωπο με τις αδυναμίες του.
Ακριβώς γι’ αυτό τον λόγο μάλλον -βλέποντας αυτούς τους «πολίτες»- η δημοκρατία φοβίζει τόσο συχνά τους στοχαστές. Γιατί προϋποθέτει πολίτες ικανούς να συμμετέχουν, να διαφωνούν, να ακούν και να θέτουν όρια στον ίδιο τους τον εαυτό. Στοιχεία δηλαδή που ενώ μπορούν να διαμορφωθούν και υπάρχουν στο συμπεριφορικό ρεπερτόριο του είδους μας, δεν καλλιεργούνται -σκόπιμα ή μη-.
Χωρίς μια τέτοια πολιτική και ηθική καλλιέργεια, η δημοκρατία κινδυνεύει να εκφυλιστεί πράγματι είτε σε δημαγωγία, είτε σε μια τυπική διαδικασία εκλογών που απλώς επικυρώνει την εξουσία των ελίτ. Σημαίνει αυτή η δυσκολία της όμως ότι δεν πρέπει να προσπαθούμε γι’ αυτήν;
Και κάπου εδώ εμφανίζεται ο καθοριστικός ρόλος της παιδείας. Η δημοκρατία, ίσως πέρα από ένας θεσμός, είναι μια μορφή πολιτισμού. Και όπως κάθε πολιτισμός για να ακμάσει, απαιτεί συνεχή προσπάθεια και αναστοχαστική εγρήγορση. Απαιτεί φροντίδα. Δεν είναι ένας σπόρος που φυτεύεται μια φορά και λειτουργεί άπαξ και διαπαντός αυτόματα, άλλα ένα ανοιχτό και εύθραυστο εγχείρημα.
Προϋποθέτει μια κοινωνία που αποδέχεται ότι καμία εξουσία δεν είναι οριστικά νομιμοποιημένη και ότι οι ίδιοι οι άνθρωποι οφείλουν να θέτουν διαρκώς υπό συζήτηση τους θεσμούς και τους κανόνες που τους κυβερνούν. Η δημοκρατία δεν υπόσχεται ασφάλεια, ούτε βεβαιότητα και είναι πολλά περισσότερα από μια τεχνική διακυβέρνησης. Θα την έλεγα ως μια ανοιχτή μορφή συλλογικής μόρφωσης και αυτοσυνείδησης, όπου το άτομο γίνεται πρόσωπο και μπορεί να Είναι αυτό που είναι για τον ίδιο και για τους άλλους.
Εγχείρημα δύσκολο, αλλά αναγκαίο γιατί καμία εξουσία δεν παραμένει δίκαιη όταν δεν ελέγχεται. Η δημοκρατία δημιουργεί μηχανισμούς ελέγχου, αμφισβήτησης και ανανέωσης της εξουσίας. Χωρίς αυτή τη δυνατότητα, η πολιτική εξουσία τείνει να παγιώνεται, να απομακρύνεται από την κοινωνία και τελικά να υπηρετεί τον εαυτό της. Αλλά η δημοκρατία είναι αναγκαία ακόμη και οικονομικά. Όταν οι οικονομικές αποφάσεις λαμβάνονται χωρίς δημοκρατικό έλεγχο, οι κοινωνίες οδηγούνται εύκολα σε ακραίες ανισότητες και σε μορφές ανάπτυξης που υπονομεύουν την ίδια τη βιωσιμότητά τους. Η δημοκρατία επιτρέπει σε μια κοινωνία να επανεξετάζει τους όρους της οικονομικής της ζωής και να διορθώνει τις ανισορροπίες πριν γίνουν μη αναστρέψιμες.
Με αυτή την έννοια, η δημοκρατία υπερβαίνει την ηθική επιλογή και γίνεται πρακτική προϋπόθεση βιωσιμότητας των ίδιων μας των κοινωνιών. Τι είναι τελικά η Δημοκρατία; Μια διαδικασία μάθησης, τόσο αναγκαία, όσο η ύπαρξη του ανθρώπινου πολιτισμού – αν θέλει να συνεχίσει να λέγεται πολιτισμός.
