Στις 10 Απριλίου 1919 δολοφονήθηκε ο Μεξικανός επαναστάτης Εμιλιάνο Ζαπάτα. Διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο στη Μεξικανική Επανάσταση του 1910–1920, καθώς και στην ίδρυση της Κομμούνας στην πολιτεία Μορέλος του Μεξικού, ενώ αποτέλεσε και πηγή έμπνευσης του Ζαπατισμού. Με αυτή την αφορμή, δημοσιεύουμε την ακόλουθη συνέντευξη σχετικά με τον ρόλο του Ζαπατιστικού κινήματος —ως ζωντανής κληρονομιάς εκείνης της εξέγερσης— σήμερα στον παγκόσμιο αγώνα ενάντια στον καπιταλισμό και την καταπίεση.
Σε μια συνέντευξη για τον ιστότοπο Zur ο διανοούμενος και ακτιβιστής Raúl Romero*, αναφερόμενος στη Ρόζα Λούξεμπουργκ, τονίζει ότι «στον Ζαπατισμό υπάρχουν τρία βασικά χαρακτηριστικά που συμπίπτουν σε μεγάλο βαθμό με όσα συνέβησαν στην Κομμούνα του Παρισιού: Πρώτον, η αποδόμηση του κρατικού μηχανισμού και η δημιουργία μιας μορφής λαϊκής αυτοδιοίκησης βασισμένης στη λήψη αποφάσεων από συνελεύσεις και σε ίδιες κυβερνητικές δομές. Δεύτερον, η διάλυση του κατασταλτικού μηχανισμού του κράτους και η αντικατάστασή του από έναν λαϊκό στρατό με κοινοτικές αρχές, που προκύπτει από αυτήν την αυτόνομη αυτοκυβέρνηση των κοινοτήτων. Και τρίτον, και ίσως το πιο σημαντικό, η ανάκτηση των εδαφών ως μέσων παραγωγής που καθιστούν δυνατή την υλική και πολιτιστική αναπαραγωγή της ζωής, η οποία είναι αυτό που συντηρεί όλα τα άλλα».
Ο Raúl Romero, ακαδημαϊκός στο Ινστιτούτο Κοινωνικών Ερευνών και καθηγητής στη Σχολή Πολιτικών και Κοινωνικών Επιστημών του Εθνικού Αυτόνομου Πανεπιστημίου του Μεξικού, είναι τακτικός αρθρογράφος της μεξικανικής εφημερίδας La Jornada και ανθολόγος του τόμου «Τοπικές Αντιστάσεις, Παγκόσμιες Ουτοπίες» (2015). Ο Romero τονίζει ότι ο ζαπατισμός, «μέσα από το ενοποιημένο έδαφός του και την ένοπλη οργανωτική του δομή, βρίσκεται σε διάλογο με τους αυτόχθονες πληθυσμούς του Μεξικού και του κόσμου».
Βασιζόμενος στις γνώσεις και τη δέσμευσή του ως μέλος διαφόρων συλλογικοτήτων υποστηρικτών και συμπαθούντων των αυτόνομων ιδεών που έχουν αναδυθεί από την Τσιάπας, πιστεύει ότι «ο ζαπατισμός σήμερα, σε παγκόσμιο επίπεδο, αποτελεί έναν από τους πυρήνες του αντικαπιταλιστικού κινήματος, σε μια εποχή που ο κόσμος έχει μετατοπιστεί σημαντικά προς τα δεξιά και βιώνει αυτό που ορισμένοι θα περιέγραφαν ως κρίση του πολιτισμού».
Αναπτύσσοντας περαιτέρω αυτό το σκεπτικό, επισημαίνει: «Ακριβώς στο πλαίσιο αυτής της κρίσης της φιλελεύθερης διαχείρισης του καπιταλισμού – η οποία προώθησε ορισμένες ιδέες που ήταν ψευδείς αλλά έγιναν αποδεκτές ως αλήθειες, όπως η φιλελεύθερη δημοκρατία, τα ανθρώπινα δικαιώματα και οι αφηγήσεις περί προόδου και επιστήμης – και ενώ, ιδίως στη Λατινική Αμερική, τα προοδευτικά κόμματα απέτυχαν να ανταποκριθούν στις προσδοκίες των λαϊκών στρωμάτων, αναδύεται η φασιστική προσέγγιση. Πρόκειται για μια εντελώς οπισθοδρομική και αντιδικαιωματική λογική, που λειτουργεί ακόμη και με όρους εξάλειψης πληθυσμών και εφαρμογής μοντέλων συσσώρευσης μέσω της αποστέρησης, της εκμετάλλευσης των φυσικών πόρων, της υποβάθμισης των εδαφών και της σύγκρουσης με τους αυτόχθονες πληθυσμούς. Σε αυτή την κατάσταση πολέμων, κλιματικής κρίσης και ανόδου της δεξιάς, ο ζαπατισμός τοποθετείται ως ένα αντικαπιταλιστικό σημείο αναφοράς, ικανό να προσφέρει όχι μόνο λόγο, πρακτική και θεωρία, αλλά και μια συνολική εννοιολόγηση του κόσμου».
Για να αναπτύξει αυτό το σημείο, στο πλαίσιο μιας συζήτησης αποσπάσματα της οποίας μεταδόθηκαν στην εκπομπή Después de la deriva (Μετά την παρασυρόμενη πορεία) στο Μπουένος Άιρες, ο Raúl καταφεύγει σε μια ισχυρή μεταφορά, αντλημένη από την πλούσια μεταφορική παράδοση που είναι εγγενής στο ίδιο το EZLN, υποστηρίζοντας: «Ενώ ο ζαπατισμός ήταν πάντοτε προσηλωμένος στο να βλέπει και να οικοδομεί το έργο του από την αυτονομία των εδαφών του, δεν έπαψε ποτέ να ονειρεύεται ένα όραμα τόσο ευρύ όσο ο κόσμος. Γι’ αυτό πιστεύω ότι δεν πρόκειται για ένα τοπικιστικό ή εθνικιστικό κίνημα, αλλά για ένα διεθνές κίνημα»
Πόσο πιστεύετε ότι η έννοια της μη ιδιοκτησίας επηρεάζει τη διεθνή θέση του κινήματος των Ζαπατίστας;
Το θεωρώ ένα από τα πιο τολμηρά και καινοτόμα προτάγματα, διότι πηγάζει από την αντίληψη ότι τα ανακτηθέντα εδάφη μπορούν να μοιραστούν με άλλες κοινότητες που δεν ανήκουν στους Ζαπατίστας, ακόμη και με εκείνες που στο παρελθόν τους αντιτάσσονταν, ώστε να καλλιεργούν τη γη από κοινού. Αυτή η ιδέα οδήγησε και σε άλλες πρωτοβουλίες, όπως η κατασκευή νοσοκομειακού χειρουργείου που βρίσκεται σήμερα σε εξέλιξη σε ζαπατιστικό έδαφος, με τη συμμετοχή τόσο κοινοτήτων Ζαπατίστας όσο και μη Ζαπατιστικών κοινοτήτων.
Η πρακτική αυτή επαναπροσδιορίζει την ίδια την έννοια του ριζοσπαστισμού, όπως οι Ζαπατίστας λένε ότι την επεξεργάστηκαν μέσα από διαβούλευση με τους πρεσβύτερους και τους προγόνους τους. Τους ρώτησαν πώς κατάφεραν να επιβιώσουν, στο παρελθόν, από την εκμετάλλευση, την περιφρόνηση και την κυριαρχία των τοπικών αφεντικών και γαιοκτημόνων. Η απάντηση ήταν ότι βρήκαν κοινό έδαφος όταν δραπέτευσαν από τις φυτείες και πήγαν να ζήσουν στα βουνά και στη ζούγκλα.
Μπορεί αυτή η θέση να ερμηνευθεί ως απάντηση στις πρακτικές των προοδευτικών κυβερνήσεων που προώθησαν την ατομική ιδιοκτησία γης;
Στο Μεξικό έχουμε σήμερα μια κυβέρνηση που θα μπορούσε να χαρακτηριστεί προοδευτική· πρόκειται, ωστόσο, για μια πολύ αδύναμη, «δεύτερης γενιάς» προοδευτικότητα, η οποία στερείται της δυναμικής και της ριζοσπαστικότητας άλλων εμπειριών, όπως εκείνων του Ούγκο Τσάβες και του Έβο Μοράλες. Η μεξικανική κυβέρνηση υπό την Κλαούντια Σέινμπαουμ, πέρα από το πλαίσιο των μεγαλεπήβολων εξορυκτικών έργων και της στρατιωτικοποίησης, υλοποιεί το πρόγραμμα Sembrando Vida, το οποίο παρουσιάζει ως τη μεξικανική εκδοχή του «καλού βίου».
Το πρόγραμμα αυτό βασίζεται στην κατανομή πόρων, ώστε οι αγρότες να μπορούν να φυτεύουν δασικά και οπωροφόρα δέντρα – συχνά προερχόμενα από φυτώρια του στρατού- και, σε αντάλλαγμα, να λαμβάνουν επιδότηση για τις καλλιέργειές τους. Ωστόσο, μία από τις βασικές προϋποθέσεις του προγράμματος είναι οι αγρότες και οι αυτόχθονες πληθυσμοί να καταχωρίσουν στο όνομά τους δύο εκτάρια ιδιωτικής γης. Πρόκειται για μια απαίτηση που συνιστά συνέχεια της νεοφιλελεύθερης αγροτικής μεταρρύθμισης και αποσκοπεί στην περαιτέρω ιδιωτικοποίηση της γης, σε ευθεία αντίθεση με τη λογική της κοινοτικής ιδιοκτησίας.
Το αποτέλεσμα είναι πολλοί νέοι να καταλήγουν να πουλούν τη γη τους σε νέους γαιοκτήμονες και να χρησιμοποιούν τα χρήματα για να πληρώσουν τον κογιότ, τον διακινητή που τους μεταφέρει παράνομα στις Ηνωμένες Πολιτείες. Εκεί, όμως, έρχονται αντιμέτωποι με μια ιδιαίτερα σκληρή μεταναστευτική πολιτική, απελαύνονται και επιστρέφουν στο Μεξικό χωρίς γη, υπερχρεωμένοι και ως εύκολη λεία για το οργανωμένο έγκλημα.
Ακριβώς, από χώρες όπως η Κολομβία και ο Ισημερινός, μεταξύ άλλων, υπάρχουν προειδοποιήσεις για ομάδες διακίνησης ναρκωτικών που καταλαμβάνουν εδάφη που αποτελούσαν μέρος των δικτύων αυτόνομων αυτόχθονων κοινοτήτων. Τι συμβαίνει με αυτό το φαινόμενο στην περιοχή που επηρεάζεται από τον Ζαπατισμό;
Ενώ το λαθρεμπόριο ναρκωτικών παραμένει μία από τις σημαντικότερες πηγές εισοδήματος για αυτά τα δίκτυα στο Μεξικό, σήμερα οι οργανωμένες εγκληματικές ομάδες έχουν ως κύρια δραστηριότητα την εμπορία ανθρώπων, στο πλαίσιο του νέου φαινομένου της παγκόσμιας εξόδου. Το φαινόμενο αυτό συνδέεται άμεσα με μια τεράστια κρίση αγνοουμένων.
Αυτή τη στιγμή στη χώρα καταγράφονται σχεδόν 140.000 αγνοούμενοι, περίπου 500.000 δολοφονημένοι, σχεδόν 1 εκατομμύριο εκτοπισμένοι και κατά μέσο όρο 13 γυναικοκτονίες την ημέρα. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, από το 2018 και μετά, παρατηρείται αυξημένη παρουσία οργανωμένων εγκληματικών ομάδων στις αυτόχθονες κοινότητες, καθώς και η εμφάνιση νέων από αυτές τις κοινότητες με προβλήματα εθισμού σε συνθετικά ναρκωτικά.
Αντίθετα, οι Ζαπατίστας βρίσκονται σε μια ιδιότυπη «φούσκα», σε μια ζώνη ειρήνης. Στα εδάφη τους δεν καταγράφονται αναγκαστικές εξαφανίσεις, δεν υπάρχει διακίνηση ναρκωτικών ούτε εμπορία ανθρώπων – κανένα από τα φρικτά φαινόμενα που μαστίζουν την υπόλοιπη χώρα. Αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι έχουν καταφέρει να προστατευθούν μέσω ισχυρής οργανωτικής και κοινοτικής δουλειάς, όπως συμβαίνει επίσης στην Ostula, στο Michoacán, και σε κοινότητες του Guerrero που ανήκουν στο Ιθαγενές και Λαϊκό Συμβούλιο Emiliano Zapata.
*Ο Raúl Romero Gallardo είναι κοινωνιολόγος με έδρα την Πόλη του Μεξικού, λατινοαμερικανιστής και ακαδημαϊκός τεχνικός στο Ινστιτούτο Κοινωνικών Ερευνών της UNAM. Διδάσκει στη Σχολή Πολιτικών Επιστημών, καθώς και στην UNAM. Ως υποστηρικτής των Ζαπατίστας και ακτιβιστής κατά του καπιταλισμού, είναι μέλος της Red Universitaria Anticapitalista. Συντονίζει το βιβλίο Resistencias locales, utopías globales (2015) και γράφει συχνά για την μεξικανική εφημερίδα La Jornada. Τα θέματα που τον ενδιαφέρουν περιλαμβάνουν τον αντικαπιταλισμό, τα κοινωνικά κινήματα, τις αυτονομίες, την κοινωνικο-περιβαλλοντική αντίσταση και τις διαδικασίες χειραφέτησης.
