Συνέντευξη του Colin Ward στον Francesco Codello για την ιταλική αναρχική επιθεώρηση Libertaria, που δημοσιεύθηκε στο τεύχος του Ιούλη/Σεπτέμβρη 2001. Στα ελληνικά δημοσιεύθηκε για πρώτη φορά στο 16ο τεύχος του περιοδικού Autonomedia, χειμώνας 2001-’02 και διασώζεται σήμερα ηλεκτρονικά από το Αυτολεξεί.
Υπάρχει ένας αναρχισμός «διάχυτος» και «υπόγειος». Και είναι ένα φαινόμενο πολύ ευρύτερο απ’ όσο πιστεύουν οι ίδιοι οι αναρχικοί. Αλλά χρειάζεται να το γνωρίσουμε εξερευνώντάς το. Πολύ συχνά είναι θαμμένο όπως «ο σπόρος κάτω από το χιόνι», όμως είναι έτοιμος να ανθίσει. Αυτή είναι η καθοδηγητική ιδέα που αναγνωρίζεται στη δραστηριότητα του Colin Ward, Άγγλου συγγραφέα, δοκιμιογράφου και δημοσιογράφου. Ένας πραγματικός διανοούμενος που απασχολείται με την έρευνα των ελευθεριακών ιδεών που ήδη εκδηλώνονται στη σύγχρονη κοινωνία. Σ’ αυτή τη συνέντευξη ο Ward, στα 77 του, ιχνογραφεί μερικές ιδέες για να επεξεργαστεί έναν αναρχισμό για τον 21ο αιώνα. Μερικά από τα βιβλία του είναι Ο Αναρχισμός στην Πράξη, Μετά το Αυτοκίνητο, Η Πόλη των Πλούσιων και η Πόλη των Φτωχών, Το Παιδί και η Πόλη [*σημείωση Αυτολεξεί: στα ελληνικά μόλις κυκλοφόρησε η ανθολογία του: Αρχιτεκτονική, σχεδιασμός & συμμετοχή. Προς μία μετα-εξουσιαστική πόλη].
Fransesco Codello: Το 1989 αντιπροσωπεύει το σύμβολο της οριστικής ρήξης της συνέχειας, την ασυνέχεια με τον 20ο αιώνα. Η πτώση του τείχους, πέρα από το ότι αποκάλυψε το αμετάκλητο τέλος του κρατικού κομμουνισμού, έθεσε επίσης σε κρίση τις σοσιαλδημοκρατικές κοινωνίες και έδειξε τον θρίαμβο του καπιταλισμού. Ο αναρχισμός πώς αντιδρά σ’ αυτό το γεγονός, πώς μπορεί να αποφύγει την εμπλοκή του σ’ αυτή την «πτώση» του σοσιαλισμού;
Colin Ward: Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα πράγματα της πτώσης του τείχους και της κατάρρευσης της σοβιετικής αυτοκρατορίας είναι το ότι δεν προβλέφτηκε από κανέναν και ούτε κανείς μπόρεσε να σκεφτεί ότι θα συνέβαινε τόσο γρήγορα. Ο αναρχισμός πώς αντιδρά απέναντι στο τέλος του κρατικού κομμουνισμού; Οι αναρχικοί μπορούν σίγουρα να καυχηθούν ότι η φύση του σοβιετικού καθεστώτος προαναγγέλθηκε με ακρίβεια από τον Μιχαήλ Μπακούνιν στην πολεμική του με τον Καρλ Μαρξ το 1870-1873 και από τον Κροπότκιν στα γράμματά του στον Λένιν το 1920. Ένα απ’ αυτά τα γράμματα τελειώνει ως εξής:
«Ένα πράγμα είναι βέβαιο. Ακόμη και αν μια δικτατορία του κόμματος ήταν το σωστό μέτρο για να δοθεί ένα χτύπημα στο καπιταλιστικό σύστημα (αν και έχω σοβαρές αμφιβολίες), είναι σίγουρα επιβλαβές για την οικοδόμηση ενός νέου σοσιαλιστικού συστήματος. Αυτό που είναι αναγκαίο και αυτό το οποίο χρειαζόμαστε είναι τοπικοί θεσμοί, τοπικές δυνάμεις. Αλλά αυτό δεν υπάρχει, από καμμία πλευρά. Αντιθέτως, από οποιαδήποτε πλευρά κι αν το δεις, υπάρχουν άτομα που δεν έχουν καταλάβει τίποτα από την πραγματικότητα, διαπράττοντας, έτσι, τα πιο φρικαλέα λάθη, λάθη που πληρώνονται με χιλιάδες ζωές και την καταστροφή ολόκληρων περιοχών».
Όταν ακτιβιστές αναρχικοί όπως παραδείγματος χάριν η Emma Goldman και ο Alexander Berkman, προσπάθησαν να δημοσιεύσουν στη Δύση την πραγματικότητα για τη Σοβιετική Ένωση, αντιμετώπισαν την εχθρότητα της αριστερής διανόησης, που προτιμούσε να κρύβει την αλήθεια. Ακόμη και ο George Orwell θα αντιμετωπίσει δυσκολίες να βρει εκδότη για τη Φάρμα των Ζώων το 1944. Χωρίς αμφιβολία η μπολσεβίκικη επανάσταση υπήρξε ένα καταστροφικό γεγονός για τα σοσιαλιστικά κινήματα στον υπόλοιπο κόσμο, χωρίζοντάς τα σ’ εκείνα που ήταν εκπρόσωποι της πολιτικής των μπολσεβίκων και σ’ εκείνα που προτίμησαν να σκέφτονται μόνα τους. Όχι μόνο οι αναρχικοί στη σοβιετική αυτοκρατορία, αλλά και εκείνοι άλλων χωρών υπήρξαν θύματα της εξωτερικής πολιτικής του Στάλιν. Τώρα πια αυτά έχουν περάσει στην ιστορία.
Ο σημερινός «θρίαμβος του καπιταλισμού» στη δυτική Ευρώπη δεν είναι το αποτέλεσμα της πτώσης του τείχους αλλά της παγκοσμιοποίησης της αγοράς. Βρετανοί, Γάλλοι, Γερμανοί ή Ιταλοί βιομήχανοι μπορούν να αγοράζουν την εργασία εργατών στην Κίνα, τη Μαλαισία, το Βιετνάμ ή την Ινδονησία με ολοένα καλύτερους όρους, σαν ένα κλάσμα του κόστους του χειρωνακτικής εργασίας στη Δύση και χωρίς την καλυτέρευση των συνθηκών εργασίας που υποστήριζαν γενεές συνδικάτων. Υπάρχει μια ακόμη πλευρά του θριάμβου του καπιταλισμού. Ο Κροπότκιν, σ’ ένα δοκίμιο του τού 1887 για τον αναρχοκομμουνισμό, είδε μέσα από την αισιόδοξη οπτική του, ότι υπήρχε μια αυξανόμενη τάση της μοντέρνας κοινωνίας προς τον κομμουνισμό, τον κομμουνισμό της ελευθερίας, παρά την προφανώς αντιφατική ανάπτυξη του ατομισμού. Πίστευε ότι αυτή η τάση θα επιβεβαιωνόταν συνεχώς και θα συνέχιζε να δείχνει τον δρόμο για το πώς θα οργανωθεί η κοινωνική ζωή. Έγραφε επίσης ο Κροπότκιν:
«Μουσεία, ανοικτές βιβλιοθήκες, ελεύθερα δημόσια σχολεία, πάρκα και τόποι ψυχαγωγίας, φωτισμένοι και λιθόστρωτοι δρόμοι χρησιμοποιούμενοι ελεύθερα απ’ όλους, νερό για όλες τις ιδιωτικές κατοικίες, με μια αυξανόμενη τάση να μην ενδιαφέρει η ακριβής ποσότητα που χρησιμοποιείται από το κάθε άτομο· το σύστημα των τραμ και των σιδηροδρόμων που έχει αρχίσει ήδη να μειώνει τα εισιτήρια και σίγουρα θα αποκτήσει περισσότερες γραμμές όταν δεν θα υπάρχει πια ατομική ιδιοκτησία…»
Λοιπόν, αυτή η παρουσίαση των δημόσιων υπηρεσιών, η τόσο πεζή, παρουσιάζει ενδιαφέρον, αν σκεφτούμε ότι έναν αιώνα μετά, η βρετανική κυβέρνηση της Μάργκαρετ Θάτσερ θ’ αρχίσει να εφαρμόζει τις «αξίες της αγοράς» στις όψεις της ζωής στις οποίες το κόμμα της είχε αποδεχθεί τον αυθόρμητο σοσιαλισμό της κοινωνίας των πολιτών. Παραδείγματος χάριν να υπάρχει εισιτήριο στα δημόσια μουσεία, πώληση της εταιρείας υδάτων σε ιδιωτικές επιχειρήσεις και πώληση του σιδηροδρομικού δικτύου σε οποιονδήποτε θα ήθελε να το αποκτήσει, με αποτέλεσμα οι βρετανικοί σιδηρόδρομοι να γίνουν από τους λιγότερο αξιόπιστους και πολυέξοδους της Ευρώπης. Οιοσδήποτε μπορεί να καταλάβει πώς η γλώσσα των οικονομικών και εμπορικών σχολών μπήκε στο λεξικό της κοινωνικής οργάνωσης. Και όλα αυτά έχουν δυσκολέψει το καθήκον μας ως αναρχικών προπαγανδιστών. Έχει γίνει πολύ πιο δύσκολο απ’ ό,τι ήταν έναν αιώνα πριν, όταν αγωνιστές όπως ο Κροπότκιν και ο Ερρίκο Μαλατέστα μπορούσαν να αντλήσουν τον αναρχικό τους λόγο ακόμη και από τις κοινές εκφράσεις. Δυστυχώς η λατρεία της αγοράς θα συνεχιστεί, γιατί έχει διευρυνθεί η διαφορά μεταξύ των πλουσίων και των φτωχών.
Fransesco Codello: Ποιες είναι σήμερα οι αξίες και τα σταθερά σημεία της αναρχικής ιδέας; Αυτές οι αξίες ανήκουν στον αναρχισμό, ή είναι οικουμενικές; Είναι ο αναρχισμός, έτσι όπως ορίστηκε στην πορεία των τελευταίων 150 χρόνων μια οικουμενική ιδεολογία, ή είναι απλώς το προϊόν μιας ιστορικής εποχής και ενός γεωγραφικού πλαισίου;
Colin Ward: Όπως όλοι γνωρίζουμε, υπάρχει μια ποικιλία ερμηνειών της λέξης αναρχισμός, θα προσπαθήσω ωστόσο να δώσω έναν ορισμό που θα είναι αρκούντως ευρύς, ώστε να περιλαμβάνει τις διαφορές. Θα ήθελα να υπογραμμίσω το ότι σε όλες τις επιλογές της κοινωνικής ζωής μας, στην οικογένεια, στην τοπική κοινότητα, στην εργασία, στον ελεύθερο χρόνο, στις επικοινωνίες, στις μεταφορές και στις τέχνες, υπάρχει μια ποικιλία λύσεων. Ο αναρχικός είναι ένα άτομο που συνήθως ερευνά, επιλέγει και ευνοεί ελευθεριακές λύσεις που αντιτίθενται στις αυταρχικές. Οι αξίες που θα μπορούσα να περιγράψω ως αναρχικές υποστηρίζονται από έναν μεγάλο αριθμό ατόμων που δεν θεωρούνται αναρχικοί, κι έτσι θα μπορούσα ευχαρίστως να τις θεωρήσω ως οικουμενικές, με την πιο σημαντική ανάμεσά τους είναι την πίστη στην αλληλοβοήθεια στη βάση της ανθρώπινης κοινωνικής ζωής, ακόμη κι αν ο ανταγωνισμός παραμένει το κυρίαρχο χαρακτηριστικό.
Ο αναρχισμός, έτσι όπως έχει αναπτυχθεί, είναι ο καρπός της ιστορίας και της γεωγραφίας του. Προέρχεται από τον φιλελευθερισμό του Διαφωτισμού του 18ου αιώνα και από τον σοσιαλισμό της Ευρώπης του 19ου αιώνα. Με τον πρώτο μοιράζεται την εμπιστοσύνη στην ανθρώπινη εντελέχεια και με τον δεύτερο την πεποίθηση ότι ένας επαναστατικός «τελικός αγώνας» θα έβαζε τέρμα στην εκμετάλλευση και την καταπίεση ανθρώπου από άνθρωπο. Ωστόσο, δεν έχω συναντήσει ποτέ έναν μοντέρνο αναρχικό που να υποστηρίζει αυτές τις απλουστευτικές θέσεις. Αναρχικοί ιστορικοί όπως ο Max Nettlau και αναρχικοί εθνογράφοι όπως οι αδελφοί Réclus προσπάθησαν να δείξουν ότι ο αναρχισμός δεν υπήρξε απλώς ένας καρπός της Ευρώπης του 19ου αιώνα, ανακαλύπτοντας αναρχικές ιδέες στις παραδοσιακές κουλτούρες σε πολλά μέρη του κόσμου, από την αρχαία Κίνα μέχρι τις φυλές της Αφρικής. Υπάρχουν επίσης πληροφορίες ότι στις Ενωμένες Πολιτείες, η λέξη «ελευθεριακός» υιοθετήθηκε από υποστηρικτές μιας οικονομίας της αγοράς χωρίς όρια. Και αυτό συνέβη σ’ ένα έθνος στο οποίο το 5% των οικογενειών κατέχει περισσότερα απ’ ό,τι το υπόλοιπο 95%. Επιπλέον οι ΗΠΑ έχουν μεγαλύτερο ποσοστό φυλακισμένων ανά κάτοικο απ’ ό,τι οποιαδήποτε άλλη χώρα για την οποία υπάρχουν στατιστικές.
Fransesco Codello: Σχηματοποιώντας: υπάρχουν δύο διαφορετικές τάσεις στην αναρχική παράδοση σε σχέση με την ανάγνωση της κοινωνικής ιστορίας. Η μία τονίζει κυρίως την ικανότητα του κράτους και της οργανωμένης κυριαρχίας να μετασχηματίζει τις εξεγέρσεις και τις αμφισβητήσεις σε νέες, πιο εκλεπτυσμένες τεχνικές της εξουσίας, η άλλη είναι περισσότερο διατεθειμένη να συλλάβει την κοινωνική προόδο, με τη γενική έννοια στη διεύρυνση των χώρων της ελευθερίας και της κοινωνικής δικαιοσύνης, μια θετική κατάκτηση. Απ’ αυτές τις δύο προκύπτει μια διαφορετική ιστορική και ιδεολογική ερμηνεία της φιλελεύθερης δημοκρατίας. Η μία, στην πρώτη περίπτωση, τείνει να τη βλέπει σαν τη πιο δόλια μορφή της κυριαρχίας, χειρότερη ακόμη από τα ολοκληρωτικά συστήματα, η άλλη, η δεύτερη ανάγνωση, θεωρεί θετική την ύπαρξη χώρων ελευθερίας. Ο αναρχισμός σαν ένα σύνολο αξιών ριζικά διαφορετικό από εκείνο των μέχρι τώρα υπαρχόντων κοινωνιών, είναι από τη φύση του επαναστατικός, ακόμη κι αν σήμερα δεν έχει πια νόημα, στο δυτικό πλαίσιο, να θεωρείται εξεγερσιακός. Μπορεί ο αναρχισμός του 21ου αιώνα να ορίζεται ακόμη ως επαναστατικός και τελικά με ποια έννοια και με ποιον τρόπο;
Colin Ward: Είμαι ένας από εκείνους τους αναρχικούς που προτιμούν να ζουν σε μια φιλελεύθερη δημοκρατία και χαίρεται όταν ο αναρχικός τύπος επανεμφανίζεται στη Ισπανία, τη Ρωσία και την Αργεντινή. Αυτό δεν σημαίνει ότι τρέφω αυταπάτες για το εξουσιαστικό σύστημα των φιλελεύθερων δημοκρατιών. Πιστεύω επίσης ότι μειοψηφικές ομάδες, όπως οι αναρχικοί, μπορούν να επηρεάζουν ανθρώπους πέρα από τον αριθμό τους. Στο βιβλίο μου Η Πρακτική της Ελευθερίας ισχυρίζομαι ότι «μια νέα εμπιστοσύνη σε μας τους ίδιους, η διεκδίκηση του δικαιώματος να υπάρχουμε με τα δικά μας χαρακτηριστικά, διαχέονται σε κοινωνικές ομάδες που υφίστανται ιδιαίτερες μορφές διακρίσεων. Είναι ήδη μακρά η λίστα των κινημάτων απελευθέρωσης: μαύροι, γυναίκες, ομοφυλόφιλοι, φυλακισμένοι, μέχρι και τα παιδιά, ενώ τείνει να εξαπλωθεί στον κόσμο η αντίληψη πως ζει σε μια κοινωνία που είναι οργανωμένη με τέτοιον τρόπο, ώστε να αρνείται σε όλους και τα πιο στοιχειώδη δικαιώματα».
Θα ήταν πολύ δραματικό να περιγραφεί το σύγχρονο αναρχικό κίνημα στη Δύση σαν εξεγερσιακό, ωστόσο οι επιδιώξεις και τα αιτήματα του αναρχισμού σήμερα απέχουν τόσο πολύ από τον καπιταλισμό της αγοράς στον οποίο πιστεύουν οι πολιτικοί της δεξιάς και της αριστεράς, που οφείλουμε να τα περιγράψουμε ως επαναστατικά. Κάθε παγκόσμιο συνέδριο (ΠΟΕ, ΟΟΣΑ, Παγκόσμια Τράπεζα και ΔΝΤ) τα τελευταία χρόνια, στο Λονδίνο, στο Σηάτλ, στην Πράγα, στη Νίκαια, πολιορκήθηκε και διακόπηκε από διαδηλώσεις, στο εσωτερικό των οποίων δεν έλειπε η αναρχική παρουσία. Το ότι μνημονεύω αυτές τις αντιθέσεις τις καθαρά συμβολικές ως προς την παγκόσμια καπιταλιστική οικονομία, υποδηλώνει πόσο απέχουμε από το να επηρεάζουμε το πολιτικό κλίμα.
Είναι ωστόσο σημαντικό να θυμόμαστε ότι όλα τα σοσιαλιστικά κινήματα που επέκριναν εδώ και έναν αιώνα τους αναρχικούς για την έλλειψη εκ μέρους τους ενός πρακτικού ρεαλισμού, βρίσκονται σήμερα ακριβώς στην ίδια θέση με τους αναρχικούς.
Ας σκεφτούμε την καταπιεστική εξουσία που ασκούσαν οι μαρξιστικές ιδέες για δεκαετίες στην ευρωπαϊκή ακαδημαϊκή ιντελλιγκέντσια. Λαϊκές αυτοοργανώσεις και συνεργατικές επανεμφανίζονται σαν το πολιτικό ιδανικό και οι αναρχικοί οφείλουν να είναι έτοιμοι με μια πειστική θεωρία και πρακτική.
Fransesco Codello: Υποστηρίζεις (και το κάνεις εδώ και πολύ καιρό) ότι ο αναρχισμός είναι όπως «ένας σπόρος κάτω από το χιόνι»: επωάζει στο εσωτερικό των κοινωνιών και εκδηλώνεται με πολλαπλές μορφές και αυθόρμητες και ποικίλες εκφράσεις. Είναι ξεκάθαρη η αναφορά σου στη σκέψη του Κροπότκιν: η επανοικειοποίηση της διαφωτιστικής παράδοσης του αναρχισμού. Σε τι χρησιμεύει, αν χρησιμεύει, να δοθεί μ’ αυτές τις εκφράσεις μια έννοια κοινής ιδιότητας, ένα κοινό αίσθημα και να αναγνωριστεί ως μέρος ενός πιο ευρύτερου σχεδίου;
Colin Ward: Κάθε δάσκαλος αυξάνει τη γνώση που κατέχει ήδη ο μαθητής του. Κατά συνέπεια για τους αναρχικούς προπαγανδιστές είναι σημαντικό να τραβήξουν την προσοχή σ’ εκείνα τα στοιχεία της ελευθερίας, της εθελουσίας συνεργασίας, που υπάρχουν σε κάθε λαό. Ο αναρχισμός προβλέπει την επέκταση αυτών των στοιχείων σ’ ολόκληρη την κοινωνική και παραγωγική ζωή. Πιστεύω ότι είναι σημαντικό για τους αναρχικούς να δώσουν έμφαση στην ύπαρξη ενός «διάχυτου» ή «υπόγειου» αναρχισμού. Πρώτον γιατί το φαινόμενο είναι πολύ ευρύτερο απ’ ό,τι πιστεύουν οι ίδιοι οι αναρχικοί και έπειτα γιατί μπορούν να δείξουν καλύτερα τα ψεύδη της κυβερνητικής προπαγάνδας. Δίνω ένα παράδειγμα: στη Μεγάλη Βρετανία τα πολιτικά κόμματα, είτε της δεξιάς είτε της αριστεράς, διεκδικούν σαν δικό τους αυτό το πεδίο. Η κυβέρνηση της Μάργκαρετ Θάτσερ δήλωνε ότι θα «μείωνε τα όρια του κράτους». Ψευδόταν: η κυβέρνησή της επέβαλε έναν κεντρικό έλεγχο στις τοπικές διοικήσεις ακόμη πιο αυστηρό από οποιαδήποτε προηγούμενη βρετανική κυβέρνηση. Η κυβέρνηση του Τόνυ Μπλαιρ διακήρυξε τις ίδιες γενικότητες για την «κοινωνία των πολιτών», υπονοώντας ότι αυτά τα μη καπιταλιστικά στοιχεία δεν θα ελέγχονται από την κεντρική κυβέρνηση. Σ’ αυτό το σημείο είναι σημαντικό να τονίσουμε πώς το στοιχείο της αλληλοβοήθειας στην οικογένεια στην καθημερινή ζωή, είναι ένα μοντέλο για τους αναρχικούς, αλλά δεν υπάρχει στα προγράμματα των πολιτικών κομμάτων.
Fransesco Codello: Η διαδικασία της οικονομικής παγκοσμιοποίησης φέρνει μαζί της και μια ενιαία σκέψη, εκείνη ακριβώς της δυτικής και καπιταλιστικής παράδοσης. Είτε η φιλελεύθερη σκέψη και η οικονομία της αγοράς, είτε η σοσιαλιστική παράδοση, υποστήριζαν πάντοτε, στη θεωρία και στην πράξη, την αναγκαιότητα ενός γενικευμένου διεθνισμού με τη μορφή από τη μια πλευρά του οικονομικού φιλελευθερισμού, και από την άλλη του οικουμενικού σοσιαλισμού. Ο αναρχισμός πώς μπορεί να απαντήσει σ’ αυτά τα ερωτήματα; Ο αναρχισμός είναι σχετικιστικός ή πλουραλιστικός;
Colin Ward: Η ερώτησή σου αποκαλύπτει μια ιδιαίτερη αντίφαση. Υπήρξαν τα κινήματα της αριστεράς, ο σοσιαλισμός και ο αναρχισμός, που έβαλαν το ζήτημα της παγκόσμιας αλληλεγγύης. Ήταν η οικονομία της αγοράς της δεξιάς που εγγυήθηκε τη δυνατότητα να υπάρξουν στα ευρωπαϊκά μαγαζιά προϊόντα που κοστίζουν λιγότερο, χάρις στην εκμετάλλευση της χειρωνακτικής εργασίας στην Αφρική, στην Ασία ή τη Λατινική Αμερική. Ωστόσο είναι ο διεθνισμός της αριστεράς που υποστηρίζει ότι αυτή είναι η σημερινή κατάσταση και η ελεύθερη κίνηση των λαών όπως εκείνη των προϊόντων είναι αναπόφευκτη σ’ έναν κόσμο άμεσης επικοινωνίας. Σε ό,τι αφορά τον παγκόσμιο καταμερισμό της βιομηχανικής παραγωγής, φαντάζομαι ότι οι αναρχικοί τείνουν να προτιμούν την τοπική παραγωγή για την ικανοποίηση των τοπικών αναγκών, σε σχέση με τη μεταφορά από μακρυνές αποστάσεις γεωργικών και βιομηχανικών προϊόντων, κάτι που χαρακτηρίζει την καπιταλιστική οικονομία.
Τέλος, «ο σχετικισμός και ο πλουραλισμός»: η αναρχική παράδοση στην οποία εμείς συμμετέχουμε, έχει τις ρίζες της στην ευρωπαϊκή ιστορία, αλλά συναντούμε αντίστοιχες μορφές σ’ ολόκληρο τον κόσμο. Για να εξηγήσουμε αυτή τη διαφοροποιημένη παράδοση, αρκεί να θυμηθούμε τι έλεγε ο Μαλατέστα: «Εμείς είμαστε, σε κάθε περίπτωση, μονάχα μία από τις δυνάμεις που δρουν στην κοινωνία και η ιστορία θα προχωρήσει, όπως πάντοτε, στην κατεύθυνση των συνεπειών που προκύπτουν απ’ όλες τις δυνάμεις που ενεργοποιούνται στις υπάρχουσες συνθήκες».
Fransesco Codello: Ποια μπορεί να είναι η δυνατότητα υποστήριξης και διάδοσης μιας κουλτούρας της άμεσης συμμετοχής στη λήψη των αποφάσεων, σε σχέση και με τη δυνατότητα ύπαρξης της διαφοράς, στην ποικιλότητα του κοινωνικού και ατομικού πειραματισμού;
Colin Ward: Όταν ήμουν νεαρός αναρχικός προπαγανδιστής, η μεταπολεμική εργατική κυβέρνηση εισήγαγε στη Μεγάλη Βρετανία το εθνικό σύστημα υγείας, ένα τεράστιο πρόγραμμα για την εθνική ανοικοδόμηση και ένα εθνικό ασφαλιστικό σύστημα. Τότε ο κόσμος θα μπορούσε να μου πει: «Η εικόνα που έχεις για το κράτος σαν μια τυραννική και καταπιεστική μηχανή είναι τρελλή, γιατί δεν λαμβάνει υπόψιν την αρχική λειτουργία του: προσφέρει ασφάλεια και ευημερία στους πολίτες του». Υπήρχαν δύο τρόποι να απαντήσεις σ’ αυτή την αντίρρηση: ο πρώτος ήταν να τραβήξεις την προσοχή στην κοινωνική ευημερία που βασίζεται στη λαϊκή αλληλεγγύη (αυτό είναι το περιεχόμενο του 12ου κεφαλαίου του βιβλίου μου Η Πρακτική της Ελευθερίας). Η δεύτερη απάντηση έχει να κάνει με τον πικρό απολογισμό του Κροπότκιν (στο βιβλίο του Η Μοντέρνα Επιστήμη και η Αναρχία), όπου υποστηρίζει ότι είμαστε υποχρεωμένοι να βρίσκουμε νέες μορφές οργάνωσης για τις κοινωνικές λειτουργίες τις οποίες το κράτος εκπληρώνει μέσω της γραφειοκρατίας και «μέχρι να γίνει κάτι τέτοιο, τίποτα δεν θ’ αλλάξει».
Προσπάθησα να εφαρμόσω αυτή τη συμβουλή στον τομέα που γνωρίζω καλύτερα: την οικοδομική τέχνη. Στη Μεγάλη Βρετανία της δεκαετία του ’60, σχεδόν το 1/3 του πληθυσμού ζούσε σε σπίτια ή διαμερίσματα κρατικής ιδιοκτησίας και τα νοίκιαζε από τις τοπικές αρχές. Στο περιοδικό Anarchy και μετά στο βιβλίο μου Οι Ενοικιαστές Αναλαμβάνουν, ανέλυσα τον μετασχηματισμό της δημόσιας οικοδομικής σε συνεργατικές ενοικιαστών. Σε κάποιο βαθμό αυτό συνέβη τω όντι (το 1970 υπήρχαν μόνο 2 συνεργατικές ενοικιαστών σ’ ολόκληρη τη Μεγάλη Βρετανία˙ σήμερα υπάρχουν ίσως 2.000). Αλλά ένα μεγάλο μέρος των δημόσιων κατοικιών πέρασε στον έλεγχο μη κερδοσκοπικών οργανώσεων, οι οποίες δεν ελέγχονταν από τους ενοικιαστές. Αυτές οι προσπάθειες ήταν δίχως αμφιβολία μια απόπειρα να «διαδοθεί μια κουλτούρα της άμεσης συμμετοχής στη διαδικασία λήψης των αποφάσεων». Υπάρχουν πολλές άλλες όψεις της καθημερινής κοινωνικής ζωής που θα απαιτούσαν αναρχικό πειραματισμό. Παραδείγματος χάριν: ο έλεγχος και η διεύθυνση της υγιεινομικής περίθαλψης.
Fransesco Codello: Σ’ ένα άρθρο με τίτλο «Τι θα σημαίνει αύριο ο αναρχισμός;» (δημοσιεύθηκε στη λονδρέζικη εφημερίδα Freedom στις 6 Μάρτη του 1993), μπροστά στη διάδοση των φονταμενταλιστικών ιδεών υποστηρίζεις ότι συχνά γίνεται αναπόφευκτη η υπεράσπιση του μοντέρνου κράτους, με την έννοια ότι είναι «λιγότερο» καταπιεστικό σε σχέση με το θεοκρατικό. Ακόμη και οι αναρχικοί σε συγκεκριμένες ιστορικές συνθήκες και σε ιδιαίτερα πολιτιστικά και κοινωνικά πλαίσια οφείλουν, λοιπόν, να υπερασπίζονται τους χώρους των δημοκρατικών ελευθεριών των σημερινών κρατιστικών κοινωνιών;
Colin Ward: Δεν ένιωσα ποτέ ικανός να πω στους άλλους αναρχικούς πώς πρέπει να συμπεριφέρονται, αλλά το δίλημμα που παραθέτω είναι παρόν σε διάφορα μέρη των ΗΠΑ, όπου το μοντέρνο κράτος τυγχάνει υπεράσπισης εναντίον των Αναγεννημένων Χριστιανών, ή για τους αναρχικούς στο Ισραήλ που αμύνονται εναντίον του ορθόδοξου εβραϊσμού, ή για τους Αιγύπτιους αναρχικούς που αμύνονται απέναντι στον ισλαμικό φονταμενταλισμό, ή για τους Ινδούς αναρχικούς που υπερασπίζονται το εκκοσμικευμένο κράτος εναντίον του ινδουϊστικού εξτρεμισμού. Θέλω να διευκρινήσω ότι, όπως άλλα μη θρησκευόμενα και μη εθνικιστικά άτομα, δεν έχουμε ιδέα για το πώς θα σταματήσουμε αυτά τα ανεπιθύμητα φαινόμενα. Επιτιθέμεθα στη θρησκευτική αναβίωση, με τον κίνδυνο να τροφοδοτήσουμε παρά να μειώσουμε, τη δύναμή της.
Δεν έχω βρει ακόμη μια απάντηση σ’ αυτά τα ερωτήματα. Αλλά έχω την υποψία ότι πίσω από την ερώτησή σου βρίσκεται μια προκατάληψη για το ζήτημα του συμβιβασμού. Αυτό ποτέ δεν με ενόχλησε υπερβολικά, γιατί κάθε μέρα όλοι μας κάνουμε συμβιβασμούς με την κοινωνία στην οποία ζούμε και με τους κανόνες της (στην πραγματικότητα, αν σκεφτούμε τους καθημερινούς μηχανισμούς μιας υποθετικής ελευθεριακής κοινωνίας, ανακαλύπτουμε ότι ο συμβιβασμός μεταξύ διαφορετικών εκδοχών θα ήταν η βασική αρχή).
Ένας παλιός Άγγλος αναρχικός μου αφηγήθηκε τη σχέση του με τον εφοριακό του που κάθε χρόνο του έστελνε ένα έντυπο για να συμπληρώσει. Αυτός του έδινε κάθε λεπτομέρεια των οικονομικών του και προσπαθούσε τις περισσότερες φορές να πείσει τον εφοριακό να τον επισκεφτεί προσωπικά για να συζητήσουν το ζήτημα. Το εισόδημά του ήταν τόσο χαμηλό, που δεν άξιζε τον έλεγχο του εφοριακού· ωστόσο ο σύντροφος μού υπογράμμιζε ότι ο τύπος του ατόμου που φοροδιαφεύγει, είναι κατά τη γνώμη του ο τύπος του ατόμου που θα καθιστούσε αδύνατη μια αναρχική κοινωνία.
Fransesco Codello: Μέχρι τώρα, υποστηρίζεις πάντα στο άρθρο που αναφέραμε, ο αναρχισμός υπήρξε, ακόμη και όταν δεν ήταν ευρωπαϊκός, θεμελιωδώς ευρωκεντρικός. Ποια ίχνη βλέπεις σ’ έναν σύγχρονο αναρχισμό διαφορετικών πολιτιστικών εθνοτήτων;
Colin Ward: Από τη στιγμή που οι πρώτοι αναρχικοί προπαγανδιστές, όπως ο Κροπότκιν και ο Elisée Réclus, ήταν κατά τύχη γεωγράφοι και εθνολόγοι, υπήρξε μια πρώιμη ανακάλυψη της ύπαρξης μιας αναρχικής σκέψης σε μη ευρωπαϊκές κουλτούρες. Θα ήταν δύσκολο να ισχυριστώ ότι ο σύγχρονος αναρχισμός επηρεάζει τις μη ευρωπαϊκές κουλτούρες, αλλά με την παγκοσμιοποίηση της κουλτούρας, το μεγαλύτερο μέρος από μας έχει κάποια ιδέα για την ύπαρξη ταοϊστικών και βουδιστικών αναρχικών ιδεών που έρχονται από την ΄Άπω Ανατολή και ινδικών αναρχικών παραδόσεων από το κίνημα που έχει γίνει γνωστό ως Σαρβοντάγια, όπως και από σύγχρονα κινήματα της Λατινικής Αμερικής, γνωστά ως «κινήματα από τα κάτω».
Fransesco Codello: Ποιους στοχαστές θεωρείς πάντα έγκυρους για να κατανοήσουμε με ελευθεριακό τρόπο την εξέλιξη της κοινωνίας;
Colin Ward: Γεννήθηκα το 1924 και επηρεάστηκα κυρίως από τους κλασικούς αναρχικούς όπως ο Κροπότκιν και από μερικούς άλλους στοχαστές όχι ακριβώς αναρχικούς, όπως ο Alexander Herzen του 19ου αιώνα, ο Martin Buber και ο Isaiah Berlin του 20ου αιώνα. Ο αναρχικός του 20ού αιώνα που βρίσκεται πιο κοντά στις ιδέες μου είναι ο Paul Goodman. Ανήκω σε μια γενιά για την οποία η τυπωμένη λέξη ήταν το πιο σημαντικό μέσο προπαγάνδας και πράγματι με εξέπληξε όταν ανακάλυψα ότι γράφω για τον βρετανικό αναρχικό τύπο από το 1943. Ωστόσο, είμαι σίγουρος ότι η προπαγάνδα μου ήταν πιο αποτελεσματική όταν είχα την ευκαιρία να γράψω για τον μη αναρχικό τύπο. Πράγματι προσεκλήθην να γράφω ένα άρθρο την εβδομάδα για το περιοδικό New Society από το 1978 μέχρι το 1988 και μετά μέχρι το 1996 στο περιοδικό New Statesman & Society.
Fransesco Codello: Υποστηρίζεις ότι πιθανώς τον 21ο αιώνα ο αναρχισμός, αποκαλούμενος με άλλα ονόματα, οριζόμενος με άλλες εκφράσεις, θα εκδηλωθεί με άλλες μορφές: τι θέλεις να πεις;
Colin Ward: Ήθελα να πω ότι κατά τη γνώμη μου ο αναρχισμός δεν είναι ένας ουτοπικός τύπος, αλλά ένα μοντέλο κοινωνικής οργάνωσης και υπογραμμίζω την παρακάτω παρατήρηση του Paul Goodman:
«Μια ελεύθερη κοινωνία δεν μπορεί να υλοποιηθεί αντικαθιστώντας μόνο την παλιά τάξη πραγμάτων με μια καινούργια, αλλά αυτό μπορεί να γίνει μάλλον με τη διεύρυνση των σφαιρών ελεύθερης δράσης, μέχρις ότου αυτές αποτελέσουν το θεμέλιο της κοινωνικής ζωής».
Όντας έτσι τα πράγματα, είναι πιθανόν ο αναρχισμός να επανεφευρεθεί από άτομα που δεν διαθέτουν κάποια γνώση της παράδοσης, στην οποία, θεωρητικά, ανήκουμε εμείς.
Fransesco Codello: Ποια σχέση υπάρχει μεταξύ του περιβαλλοντισμού, της κοινωνικής οικολογίας και του αναρχισμού του μέλλοντος;
Colin Ward: Υπάρχει μια πολύ στενή σχέση. Όταν το βιβλίο του Κροπότκιν Αγροί, Εργοστάσια και Έργαστήρια (το εγχειρίδιό του για μια οικολογικά ζωτική κοινωνία) ξανατυπώθηκε το 1919, περιείχε ένα εισαγωγικό σημείωμα που υπογράμμιζε τα εξής: «Απαιτείται μια νέα οικονομία στους πόρους που χρησιμοποιούνται για την ικανοποίηση των αναγκών της ανθρώπινης ζωής, αφού οι ανάγκες αυξάνονται και οι πόροι δεν είναι ανεξάντλητοι». Αυτή είναι μια πολύ ασυνήθιστη παρατήρηση γύρω από τα περιβαλλοντικά προβλήματα στη σοσιαλιστική φιλολογία εκείνων των ημερών. Ανάμεσα στους μοντέρνους αναρχικούς με χαροποιεί το ότι η φωνή του Murray Bookchin είναι παρούσα στο αμερικανικό περιβαλλοντικό κίνημα, ασχολούμενη με μια εκστρατεία υπέρ της «κοινωνικής οικολογίας» και αντιτιθέμενη στην «οικολογία του βάθους», με την οποία ασχολούνται άτομα που προτιμούν να εκφράζουν τα μυστικιστικά τους αισθήματα απέναντι στα κοινά προβλήματα. Το μέλλον του αναρχισμού συνδέεται με την περιβαλλοντική επίγνωση.
Fransesco Codello: Αν θα έπρεπε να εξηγήσεις σ’ ένα ον από άλλο πλανήτη τι είναι η αναρχία, τι θα του έλεγες;
Colin Ward: Η πρώτη μου προσπάθεια θα ήταν να πείσω τον φιλοξενούμενό μου να μοιραστεί μαζί μου το γεύμα· πάντα μου έλεγαν ότι η πρώτη κίνηση των νομαδικών πληθυσμών απέναντι στους ξένους είναι να τους κάνουν να νιώσουν άνετα, εξηγώντάς τους ότι η λέξη «σύντροφος» σημαίνει άτομα που μοιράζονται το ψωμί μαζί τους. Το δεύτερο βήμα θα ήταν να του εξηγήσω ότι μερικοί από μας πιστεύουν πως το αυθόρμητο μοίρασμα των αγαθών και των υπηρεσιών φέρνει σε όλους τη μέγιστη ευτυχία και ότι αν ο φιλοξενούμενος είναι διατεθειμένος να συμμετέχει στις εργασίες της κοινότητάς μας, θα ήταν καλοδεχούμενος ανάμεσά μας. Θα ήταν ωστόσο ελεύθερος να φύγει, με μια προειδοποίηση: πολλές κοινότητες είναι εχθρικές απέναντι στους ξένους διαφορετικού χρώματος και θα μπορούσαν να τον δικάσουν σαν «λαθρομετανάστη» ή «οικονομικό μετανάστη».
————————————————
ΚΥΚΛΟΦΟΡΕΙ:
Colin Ward: Αρχιτεκτονική, σχεδιασμός & συμμετοχή. Προς μία μετα-εξουσιαστική πόλη – Νέο βιβλίο
