του Yavor Tarinski
Κάποιος μπορεί κάλλιστα να αναρωτηθεί αν υπάρχει έστω και μία σφαίρα της δημόσιας ή ιδιωτικής ζωής όπου οι ίδιες οι πηγές της δραστηριότητας και της ελπίδας δεν έχουν δηλητηριαστεί από τις συνθήκες υπό τις οποίες ζούμε.
~Simone Weil 1
Στις καπιταλιστικές κοινωνίες αυτό που μετρά περισσότερο είναι το αποτέλεσμα. Κάποιοι μιλούν για “λατρεία της παραγωγικότητας”, άλλοι για “κοινωνία της επιτυχίας”, αλλά ο πυρήνας κάτω από τα διάφορα ονόματα που χρησιμοποιούνται είναι ο ίδιος – μια βαθιά γραφειοκρατική λογική που στοχεύει στην ταξινόμηση, τη μέτρηση και την αξιολόγηση όλων όσων έρχονται σε επαφή σε τακτοποιημένες κατηγορίες και πλαίσια. Αυτό τείνει να εμπορευματοποιεί την ανθρώπινη δραστηριότητα, μετατρέποντας τις κοινωνικές αλληλεπιδράσεις σε οικονομικές συναλλαγές. Σε ένα τέτοιο καπιταλιστικό περιβάλλον, η επιτυχία μετριέται από το αποτέλεσμα – δηλαδή από την παραγωγικότητα του καθενός και, επομένως, από την οικονομική του ανάπτυξη.
Το παραγόμενο αποτέλεσμα τίθεται πάνω από την ίδια την παραγωγική διαδικασία. Αυτό προκαλεί σοβαρές στρεβλώσεις στη λειτουργία των κοινωνιών. Μία από τις πιο χαρακτηριστικές συνέπειες είναι η επικράτηση μιας κοντόφθαλμης λογικής, η οποία επιδιώκει να συντομεύσει την παραγωγική διαδικασία προκειμένου να αυξήσει την παραγωγικότητα. Η εργασία μετατρέπεται έτσι σε αγώνα δρόμου ενάντια στον χρόνο, επιβαρύνοντας τους εργαζομένους τόσο ψυχικά όσο και σωματικά, ενώ το κέρδος ανάγεται σε ύψιστη αξία. Ασκείται, επομένως, διαρκής πίεση για την επίτευξη γρήγορων και μετρήσιμων αποτελεσμάτων, ενώ η ίδια η εργασία καταλήγει να στερείται ουσιαστικού περιεχομένου, παραμένοντας ταυτόχρονα εξαντλητική.
Η σύγχρονη ψηφιακή εποχή, με την άνοδο της οικονομίας των περιστασιακών εργασιών (gig economy), του ψηφιακού Τεϊλορισμού και του νεοφορντισμού, τείνει να παραδίδει τη διαχείριση των διαδικασιών παραγωγής σε λογισμικά, προκειμένου να τις «ορθολογικοποιήσει» περαιτέρω και να τις επιταχύνει. Επίσης, ενισχύει την επισφαλή κατάσταση της εργασίας και συνεχίζει να επεκτείνεται πιο επιθετικά σε τομείς που προηγουμένως θεωρούνταν ότι βρίσκονταν εκτός οικονομίας. Η πολιτική επιστήμονας και συγγραφέας Beatrice Hibou σημειώνει ότι:
Τα πρότυπα και οι διαδικασίες της αγοράς και των διευθυντικών εταιρειών θεωρούνται κατάλληλα ανεξάρτητα από την περίσταση ή το γεγονός και πρέπει να εξυπηρετούν όχι μόνο τον τομέα από τον οποίο προέρχονται (ανταγωνιστική αγορά, μεγάλες διευθυντικές εταιρείες) αλλά και τις δημόσιες υπηρεσίες και την κυβέρνηση, την ψυχαγωγία και την πολιτική, τον πόλεμο και την ειρήνη κ.λπ. 2
Η παραμέληση των διαδικασιών προς χάριν των αποτελεσμάτων οδηγεί στην απανθρωποποίηση της εργασίας. Ο σκοπός αγιάζει τα μέσα. Η ανθρώπινη εμπειρία παραβλέπεται στο όνομα του περιθωρίου κέρδους και της συσσώρευσης εξουσίας από τις οικονομικές και επιχειρηματικές ελίτ. Οι δεοντολογικοί και ηθικοί προβληματισμοί θεωρούνται εμπόδια που πρέπει να παρακαμφθούν και όχι κατευθυντήριες αρχές. Με λίγα λόγια, η εργασιακή διαδικασία αδειάζει από κάθε άλλο νόημα πέρα από αυτό του να είναι εργαλείο για την επίτευξη κέρδους. Εξαιτίας αυτού, ο Κορνήλιος Καστοριάδης υποστηρίζει ότι:
Από την αρχή του καπιταλισμού, η μόνιμη τάση ήταν να καταστρέφεται η εργασία ως ουσιαστική δραστηριότητα . 3
Ένα τέτοιο εργασιακό περιβάλλον οδηγεί σε άνοδο του κυνισμού και της ηθικής διάβρωσης. Βασικό κριτήριο γίνεται η ποσότητα και όχι η ποιότητα. Σε τέτοιες συνθήκες, οτιδήποτε αυξάνει τα κέρδη και την παραγωγή τείνει να θεωρείται επιθυμητό και το μόνο εμπόδιο είναι η αντίσταση που καταφέρνουν να οργανώσουν τα κατώτερα στρώματα. Γι’ αυτό ο καπιταλισμός βρίσκεται πάντα σε αντίθεση με κάθε προσπάθεια οργάνωσης των εργαζομένων. Οι κοινωνικοί και περιβαλλοντικοί περιορισμοί θεωρούνται από την καπιταλιστική δυναμική ως εμπόδια στην οικονομική ανάπτυξη. Ο ρόλος του ανθρώπου και της φύσης στον καπιταλισμό είναι μόνο αυτός ενός εργαλείου και ενός πόρου που πρέπει να εκμεταλλευτεί και να πεταχτεί μόλις εξαντληθεί. Ο Murray Bookchin περιγράφει αυτή την πραγματικότητα ως δυστοπία:
Η αποσύνδεση της εργασίας από τα έργα — της αφηρημένης διαδικασίας της εργασίας από τις συγκεκριμένες αξίες χρήσης που παράγει η εργασία — είναι άγρια δυστοπική. Οι επίμονες συγκεκριμένες αξίες χρήσης των πραγμάτων σε έναν κόσμο που τα έχει σε μεγάλο βαθμό υποβιβάσει σε ανταλλακτικές αξίες είναι ο κρυμμένος ρομαντισμός που είναι θαμμένος μέσα στην παραμορφωμένη ζωή του εμπορεύματος. 4
Δεν είναι περίεργο που οι σύγχρονες οικονομίες οδηγούν στην επαγγελματική εξουθένωση ενός αυξανόμενου αριθμού ανθρώπων. Αυτή η κατάσταση ύπαρξης είναι εξαιρετικά αποκρουστική και αναπαράγει ένα αίσθημα δυσαρέσκειας με την καθημερινή ζωή, αφού όπως εξηγεί ο Κροπότκιν:
Η υπερεργασία είναι απωθητική για την ανθρώπινη φύση — όχι η εργασία. Η υπερεργασία για την παροχή πολυτέλειας στους λίγους — όχι η εργασία για την ευημερία όλων. Η εργασία είναι μια φυσιολογική αναγκαιότητα, μια αναγκαιότητα δαπάνης συσσωρευμένης σωματικής ενέργειας, μια αναγκαιότητα που είναι η υγεία και η ίδια η ζωή. Αν τόσοι πολλοί κλάδοι χρήσιμης εργασίας γίνονται τόσο απρόθυμα τώρα, είναι απλώς επειδή σημαίνουν υπερεργασία ή επειδή είναι ακατάλληλα οργανωμένοι. 5
Αλλά επειδή η λογική πίσω από το καπιταλιστικό σύστημα είναι εγγενώς γραφειοκρατική, δεν περιορίζεται σε μία μόνο σφαίρα ανθρώπινης δραστηριότητας – προσπαθεί να τις μολύνει όλες. Η πολιτική σφαίρα υποφέρει εξίσου από αυτή την εμμονή με τα αποτελέσματα. Οι πληθυσμοί, αντί να θεωρούνται ως πολύπλοκα και διασυνδεδεμένα οικοσυστήματα πλουραλιστικών και δημιουργικών κοινοτήτων, συσκευάζονται τακτοποιημένα σε έθνη, αποτελούμενα από ποσοστιαίες πλειοψηφίες και μειονότητες επιρρεπείς σε εύκολη χειραγώγηση. Οι διαδικασίες συνεχούς πολιτικής διαβούλευσης που περιλαμβάνουν μεγάλα τμήματα της κοινωνίας παραμελούνται ή απορρίπτονται εντελώς προς όφελος μιας εμμονής στις εκλογές για αντιπροσώπους που λαμβάνουν χώρα κάθε τέσσερα ή πέντε χρόνια. Τελικά, η πολιτική αναδιαμορφώνεται ως ένας ακόμη επιχειρηματικός τομέας όπου το αποτέλεσμα ιεραρχείται με τη μορφή εκλογικών μετρήσεων, αποτελεσμάτων και δημοσκοπήσεων. Δεν είναι περίεργο που έχει δημιουργήσει το δικό της γραφειοκρατικό περιβάλλον που θυμίζει έντονα αυτό του εταιρικού τομέα, καθώς όπως σημειώνει ο Eric Kin:
[Η] αρχιτεκτονική του εκλογικού θεάματος συντηρείται από ένα τεράστιο και κερδοφόρο οικοσύστημα — το εκλογικό βιομηχανικό σύμπλεγμα — που αποτελείται από συμβούλους, εταιρείες λόμπινγκ, εταιρικά μέσα ενημέρωσης, μεσίτες δεδομένων, πράκτορες δημοσίων σχέσεων και τεχνολόγους πολιτικού μάρκετινγκ, των οποίων τα προς το ζην εξαρτώνται από τη διατήρηση της υπάρχουσας τάξης. 6
Όπως ακριβώς στην οικονομική σφαίρα, έτσι και στην πολιτική, η συντριπτική πλειονότητα των ανθρώπων μετατρέπεται σε απλό μέσο για την επίτευξη ορισμένων αποτελεσμάτων. Της ανατίθεται ο παθητικός ρόλος του εντολοδόχου, ενώ μια μικρή μειοψηφία ισχυρών και πλούσιων ελίτ καταλαμβάνει τη θέση του εντολέα. Τα κοινοβουλευτικά καθεστώτα, μέσω των εκλογικών διαδικασιών, καλλιεργούν την εντύπωση ότι υπάρχει πραγματική πολιτική επιλογή, όπως ακριβώς τα πολύχρωμα ράφια των καπιταλιστικών σουπερμάρκετ καλλιεργούν την εντύπωση της οικονομικής επιλογής. Όπως, όμως, επισημαίνει ο Καστοριάδης:
Μεταξύ των Μοντέρνων, η ιδέα της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας συμβαδίζει με αυτό που στην πραγματικότητα θα έπρεπε να ονομαστεί αλλοτρίωση της εξουσίας, αυτοαπαλλοτρίωση της εξουσίας. Δηλαδή, ο [γαλλικός] πληθυσμός λέει: «Για πέντε χρόνια, δεν έχω τίποτα να κάνω σε πολιτικό επίπεδο. Έχω επιλέξει 548 άτομα που θα φροντίσουν τις υποθέσεις μου, εντός του πλαισίου του Συντάγματος, με ορισμένες εγγυήσεις κ.λπ.». Το αποτέλεσμα είναι, κατά τη διάρκεια αυτών των πέντε ετών, οι πολίτες δεν είναι ενεργοί, είναι παθητικοί . 7
Ένα τέτοιο κοινωνικό πλαίσιο οδηγεί σε απώλεια νοήματος, καθώς απόλυτη προτεραιότητα δίνεται σε μία και μόνη αξία: την απεριόριστη συσσώρευση πλούτου και εξουσίας. Θα πρέπει πλέον να είναι σαφές ότι μια τέτοια πραγματικότητα οδηγεί στην υποβάθμιση των κοινωνιών σε πολλαπλά επίπεδα. Στο συλλογικό φαντασιακό κυριαρχούν λογικές όπως ο κυνισμός και ο νεποτισμός, ενώ οι ανθρώπινες σχέσεις διαβρώνονται και διαποτίζονται ολοένα περισσότερο από την εκμετάλλευση.
Για να ξεπεραστεί αυτή η κρίση των σύγχρονων κοινωνιών, είναι απαραίτητο να γίνει μια ριζική μετατόπιση από την καπιταλιστική εμμονή με τα αποτελέσματα και να προσανατολιστούμε στην αξιολόγηση των εμπειριών που ενυπάρχουν στις διαδικασίες. Αυτό ξεκινά με την συνειδητοποίηση ότι, όπως εξηγεί η Silvia Federici:
Μόνο από καπιταλιστική άποψη, το να είσαι παραγωγικός αποτελεί ηθική αρετή, αν όχι ηθική επιταγή. Από την άποψη της εργατικής τάξης, το να είσαι παραγωγικός σημαίνει απλώς να σε εκμεταλλεύονται . 8
Η προτεραιότητα που δίνεται στα αποτελέσματα μεταφράζεται σε φετιχοποίηση των ανισοτήτων και της οικονομικής μεγέθυνσης, ενώ η έμφαση στις εμπειρίες και στις διαδικασίες μάς επιτρέπει να επικεντρωθούμε στην ανθρώπινη συμμετοχή, στον πλουραλισμό και στην ποιότητα έναντι της ποσότητας. Σε αυτό ακριβώς το σημείο μπορεί να εφαρμοστεί η λογική της άμεσης δημοκρατίας.
Η άμεση δημοκρατία προϋποθέτει την εγκαθίδρυση ενός συστήματος το οποίο βασίζεται πρωτίστως στη συμμετοχή όσο το δυνατόν περισσότερων ανθρώπων στη διαχείριση των δημόσιων υποθέσεων. Παρότι παρέχει ένα πλαίσιο συνεκτικής και αποτελεσματικής λήψης αποφάσεων μέσω οριζόντιων θεσμών και διαδικασιών, επιδιώκει πρωτίστως να διασφαλίσει ότι οι θεσμοί και οι διαδικασίες αυτές προσφέρουν τον απαραίτητο χρόνο και χώρο, ώστε να μπορούν να συμμετέχουν όλα τα μέλη της κοινωνίας.
Και επειδή ένα πραγματικά αμεσοδημοκρατικό σύστημα δεν μπορεί να περιορίζεται σε μία μόνο σφαίρα της ανθρώπινης δραστηριότητας, πρέπει να περιλαμβάνει τις δημόσιες υποθέσεις σε όλες τους τις διαστάσεις -πολιτικές, οικονομικές, πολιτιστικές κ.λπ.-, ώστε το σύνολο της εξουσίας να παραμένει στη βάση της κοινωνίας και να μην περιέρχεται στα χέρια άψυχων γραφειοκρατικών μηχανισμών.
Μια τέτοια αλλαγή θα απαιτούσε επίσης από τα κοινωνικά κινήματα να αποαποικιοποιήσουν το φαντασιακό τους από την κυρίαρχη εμμονή με τα άμεσα αποτελέσματα. Πολύ συχνά, οι ακτιβιστές αναμένουν ότι η αλλαγή θα επέλθει από τη μια μέρα στην άλλη. Η προσδοκία αυτή είναι προβληματική, καθώς οδηγεί στην απογοήτευση όταν η κοινωνική οργάνωση δεν κατορθώνει να αποφέρει γρήγορα αποτελέσματα.
Γι’ αυτό είναι ζωτικής σημασίας να επαναπροσδιοριστεί η χρονικότητα της κοινωνικής αλλαγής με βάση τις αρχές της άμεσης δημοκρατίας, ώστε να καθίσταται δυνατή η ευρύτερη δυνατή γνωστική και οργανωτική συμβολή ανθρώπων με διαφορετικές οπτικές και εμπειρίες. Τα αποτελέσματα μιας οργανωτικής πρακτικής που βασίζεται στην υπομονή και στον συνεκτικό σχεδιασμό αποδεικνύονται τελικά πιο ανθεκτικά και μακρόβια.
Η κοντόφθαλμη λογική της διαρκώς βιαστικής και προσανατολισμένης στα αποτελέσματα πραγματικότητάς μας μάς έχει κάνει να λησμονήσουμε ότι καμία μεγάλη επανάσταση δεν ξεκίνησε με ένα μεμονωμένο μεγαλειώδες γεγονός. Αντιθέτως, όπως δείχνει αριστοτεχνικά η Kristin Ross στο έργο της για την Παρισινή Κομμούνα, οι επαναστάσεις αναδύονται μέσα από μια λεπτή και σταδιακή διαδικασία συνένωσης. 9
Μια τέτοια ολιστική μετατόπιση παραδείγματος προς την άμεση δημοκρατία δημιουργεί τη δυνατότητα να αποκτήσουν ξανά νόημα η εργασία και οι υπόλοιπες ανθρώπινες αλληλεπιδράσεις. Επιτρέπει, επίσης, στις κοινωνίες να ανακόψουν τη λειτουργία των μηχανισμών της απεριόριστης οικονομικής μεγέθυνσης, οι οποίοι προκαλούν τόσο περιβαλλοντική υποβάθμιση όσο και κοινωνική αποξένωση.
Αν το πεδίο της δράσης μας δεν περιορίζεται στην επίτευξη αποτελεσμάτων, αλλά λαμβάνει σοβαρά υπόψη και την ανθρώπινη εμπειρία, τότε μπορούμε συλλογικά να επανεξετάσουμε τον τρόπο με τον οποίο λειτουργούν οι κοινωνίες μας, όσα παράγουν και τους σκοπούς που επιδιώκουν. Αν επιτρέψουμε στους εαυτούς μας να θέσουν τέτοια ερωτήματα, μπορούμε να ανοίξουμε τον δρόμο προς μια πιο δημοκρατική και οικολογική κοινωνία.
Διαφορετικά, θα παραμείνουμε παγιδευμένοι σε έναν δρόμο υπερεντατικής εργασίας και επισφάλειας, μέσα σε έναν κόσμο του οποίου η δυνατότητα να υποστηρίζει τη ζωή, όπως τη γνωρίζουμε, περιορίζεται διαρκώς, έως ότου φτάσουμε σε ένα σημείο χωρίς επιστροφή.
1 Simone Weil, Oppression and Liberty (London: Routledge, 2001), 36.
2 Béatrice Hibou, “Bureaucracy Without Borders,” interview by Miriam Perier, Sciences Po CERI, September 9, 2015, https://www.sciencespo.fr/ceri/en/content/bureaucracy-without-borders
3 Cornelius Castoriadis, “The Crisis of Modern Society,” Libcom.org, originally published 1965, accessed April 15, 2026, https://libcom.org/article/crisis-modern-society-cornelius-castoriadis
4 Murray Bookchin, The Ecology of Freedom: The Emergence and Dissolution of Hierarchy (Palo Alto: Cheshire Books, 1982), 253.
5 Peter Kropotkin, Kropotkin’s Revolutionary Pamphlets: A Collection of W ritings by Peter Kropotkin (New York: Dover Publications, 1970), 71.
6 Eric Kin, “The Election Industrial Complex: How Electoralism Sustains the Illusion of Democracy,” Medium, October 12, 2025, https://medium.com/@erickin/the-election-industrial-complex-how-electoralism-sustains-the-illusion-of-democracy-002563ca0c95
7 Chris Marker, “Interview with Cornelius Castoriadis,” Vimeo, May 20, 2013, https://vimeo.com/66587994
8 Silvia Federici, Revolution at Point Zero: Housework, Reproduction, and Feminist Struggle (Oakland: PM Press, 2012), 32.
9 Kristin Ross, Communal Luxury: The Political Imaginary of the Paris Commune (London: Verso Books, 2015).
