Κείμενο: Έλενα Παγάνη
Συνέλευση: η κινηματική «μέρα της, απελπισμένης πια, μαρμότας»
«Γιατί θα ήταν σημαντικό να μιλήσουμε ξανά για συνελεύσεις και άλλες συλλογικές διαδικασίες, ρε Έλενα; Μας τα έπριξες και την προηγούμενη φορά. Δεν ‘φλέγεται’ πλέον απλά ο δρόμος. Έχει χαθεί η μπάλα. Τώρα πρωτεύει να μαζέψουμε κόσμο, απελπισμένο κόσμο, οργισμένο κόσμο. Πρέπει να έχουμε τα νούμερα. Να έρθουν σε εμάς και να μην παν στους φασίστες. Δεν έχει πλέον καν σημασία πώς γίνονται οι συνελεύσεις. Προβλήματα υπάρχουν, αλλά πλέον δεν νοιάζεται κανείς. Πάμε απλά για να βγάζουμε τη μέρα ψυχολογικά. Δεν παίζει ενέργεια για τίποτα παραπάνω. Αν κλείσουν και τα λίγα ‘μαγαζάκια’ που έχουμε, καήκαμε. Καλές οι ευαισθησίες και η ευαλωτότητα στο κίνημα αλλά δεν είναι ώρα τώρα. Έτσι και αλλιώς και εκεί το χάσαμε βουλιάζοντας στο τραύμα και στη φροντιδά. Αν δε δείξουμε σιγουριά, αποφασιστικότητα, και ξε-κάθαρες θέσεις, ο κόσμος θα την κάνει γιατί δεν θα νιώθει ασφαλής ούτε με εμάς. Πρέπει να δώσουμε προτεραιότητα στην μαζική αντίσταση, και στο σχεδιασμό στρατηγικών αντίστασης, αλλιώς δε θα μείνει τίποτα να προεικονίσουμε ‘μετά την επανάσταση’. Η συνέλευση, αν δεν έχει ήδη πεθάνει, πρέπει να μπει στην κατάψυξη. Είμαστε σε πόλεμο και κατάθλιψη».
Σε κατάσταση κρίσης οι πολώσεις ενισχύονται. Τα φρούρια δυναμώνονται. Τα πρόβατα μαντρώνονται.
Σε καταστάση κρίσης η ‘ορατότητά’ (awareness) μας, που έτσι και αλλιώς είναι δύσκολο να ‘ανοίξει’ περιορίζεται, πού αλλού, στην επιβίωση κάθε στρατοπέδου με τους ανθρώπους, όπως πάντα, σε δεύτερη μοίρα -ή όπως έλεγε και ένας φίλος, ‘το συλλογικό έχει προτεραιότητα αλλά κάπως ξεχνάω τους ανθρώπους’.
Στην κρίση, η ορατότητα κάνει focus στον εχθρό και μένει εκεί. Είναι άσπρο ή μαύρο. Οι αποχρώσεις γκρι είναι διασπαστικές και αποσυντονιστικές ή ακόμα και το σπέκτρουμ γίνεται τελικά πόλος. Είναι, είσαι μαζί μας ή εναντίον μας;
Η κατάσταση κρίσης ονειρεύεται μόνο δυστοπίες. Φαντάζεται μόνο δυστοπίες. Νιώθει μόνο φόβο και μόνο μίσος. Έχουμε πειστεί, με ιστορική επιμονή, ότι ο φόβος και το μίσος μας ενώνει (μπάτσοι, γουρούνια, κτλ.) περισσότερο από ό,τι άλλο. Είναι έτσι αγαπητό/η/ε αναγνωστό/στρια/η; Eίναι μόνο πάντα και έτσι;
Αυτό το κείμενο κάθεται στον υπολογιστή μου εδώ και 7 μήνες. Δεν ήμουν σίγουρη αν είχε νόημα να το δημοσιεύσω. Ίσως έχουν πεθάνει οι συνελεύσεις, σκέφτηκα. Ίσως δε νοιάζεται πια κανείς, σκέφτηκα. Ίσως να ενδιαφέρεται κόσμος για το πώς κάνουμε τις διαπροσωπικές σχέσεις στην πράξη, με ρώτησα. Αλλά δεν μπόρεσα να απαντήσω με σιγουριά. Το είχα γράψει αρχικά με φεμινιστική γραφή, και την έκοψα σχεδόν όλη. Γιατί το γράφω; Γιατί μιλώντας με συντροφά εκτός και εντός Ελλάδας ξέρω ότι μπορεί να βοηθήσει έστω και λίγα άτομα που ενδιαφέρονται για την πράξη. Και γιατί μου έδωσαν λίγη δυναμη οι φωνές πάνω στην πρόσφατη καταγγελία άγριου βιασμού, και ειδικά αυτή[1]. Και γιατί υπήρχε πολύ αγάπη στο διήμερο για την κουίρ λογοτεχνία στη Θεσσαλονίκη.
Τελευταίο σχόλιο πριν μπω στο ζουμί. Θα βρείτε λίγα ορθο-γραφικά, συντακτικά, και γραμματικά ‘λάθη’ που εντόπισα και απόφάσισα να μην διορθώσω. Ζήτησα από την Ιωάννα από το (πάντα φιλόξενο και ανοιχτό) Αυτολεξεί που επιμελήθηκε του κειμένου να μην τα διορθώσει και αυτή εκτός και αν εμποδίζουν πραγματικά την κατανόηση του κειμένου. Αν αυτά τα ‘λάθη’ σας δημιουργήσουν κάποια αντίδραση, ειδικά μια που κάνει το δείκτη σας να τεντωθεί και να κινείται πάνω κάτω, σας προσκαλώ να αναστοχαστείτε γύρω από τη ρίζα της αντίδρασης αυτής.
Το πραγματικά τελευταίο σχόλιο. Θα δείτε ότι χρησιμοποιώ pronouns με εναλλαγή. Είναι συνειδητή η κάθε επιλογή (όπως και ότι κάποια από τις επιλογές που έκανα θα είναι λάθος ή όχι τόσο συνειδητή όσο θα ήθελα ή δεν θα ήθελα).
Έτοιμα;
——–***——–
Επομένως, σήμερα, αγαπητές/α/οι αναγνώστριες/α/ες, θα σας πω μια μια ιστορία αναρχοφεμινιστικής αγωνιστικής έρευνας (militant research[2]) σε αναρχικίζουσες[3] συλλογικότητες στην Ελλάδα και την προσπάθειά της να καταλάβει τις ενδοομαδικές συγκρούσεις που μας τρων την ψυχή, και[4] να βρει πώς το κάνουμε αυτό το νέο, το διαφορετικό, το εναλλακτικό σε διαπροσωπικό επίπεδο στο τώρα και στο εδώ. Ή διαφορετικά, πώς υφαίνουμε το πολιτικό στο διαπροσωπικό επίπεδο σε αναρχικίζουσες συλλογικότητες;
Με τις αναρχικίζουσες συλλογικότητες αναφέρομαι σε ομάδες με (πολιτικά και ατομικά) πλουραλιστικές και ριζο-σπαστικά μη ιεραρχικές πρακτικές, ακεραιότητα μεταξύ μέσων και σκοπών (δηλ. ο σκοπός δεν αγιάζει τα μέσα) που αντιλαμβάνονται τις εαυτές τους ως πολιτικές. Στο πολιτικές δίνω έμφαση, εκτός των ριζο-σπαστικών θέσεων που έχουν αντί– του υπάρχοντος συστήματος διαθεματικής καταπίεσης ενάντια στο οποίο αντισκεκόμαστε και αγωνιζόμαστε, κυρίως στις θέσεις που έχουν προς τη δημιουργία του ριζικά νέου στο τώρα (για το νέο χρησιμοποιούνται συχνά και οι λέξεις απτές ουτοπίες και προεικόνιση). Και δίνω έμφαση στο νέο γιατί όλο το ξεχνάμε μέσα στο χαμό της αντίστασης, και γιατί είναι δύσκολο το τι θέλουμε, και γιατί είναι δύσκολο το πώς πάμε εκεί, και γιατί εκεί εστιάζω με το κείμενο αυτό. Τέλος, με αναρχικίζουσες ομάδες εννοώ αυτές που το προσωπικό και το συλλογικό είναι ίσα, δηλαδή κανένα δεν θεωρείται ότι οφείλει να υπερβαίνει του άλλου στη διαμόρφωση, διακυβέρνηση και ό,τι άλλο. Π.χ. το ατομικό να θυσιαζέται για το συλλογικό, ή το συλλογικό να εξυπηρετεί το ατομικό.
Τουτέστιν, αν πάτε να διαβάσετε αυτό το κείμενο ώστε να χρησιμοποιήσετε αυτά που γράφω για να αντισταθείτε μέσα στο σύστημα, σκεφτόμενα με τους όρους του συστήματος, δηλαδή strategic crisis management και πώς θα μαζέψουμε νούμερα, μάλλον θα απογοητευτείτε. Όπως λέει και η Audre Lorde, “you cannot dismantle the master’s house with the master’s tools” και όπως η Emma Goldman, ότι μέσω dismantling it έχεις ήδη γίνει ο master. Για να φτιάξουμε το ριζικά νέο χρειάζεται να γινομάστε και κάτι άλλο και να γινόμαστε αλλιώς.
Πώς; Ίσως κάνοντας χώρο για αυτό ειδικά όταν όλα φαίνεται να καταρρέουν. Το νέο επίσης, αν είναι νέο, δηλαδή παραμερίζει τις παλιές ρίζες και φυτεύει καινούργιους σπόρους, μπορεί να μην μας κάνει νόημα αρχικά, να φαίνεται λίγο κούκου (και αφελές). Για να αρχίσει μας κάνει νόημα πρέπει κάπως να σκεφτούμε με νέους τρόπους και εκεί είναι το challenge (ειδικά μέσα σε αυτό που ζούμε).
Στην αναζήτηση μιας εναλλακτικής, ενός άλλου κόσμου, αυτού του νέου που σας λέω, αυτή η αγωνιστική έρευνα προσπάθησε να είναι αναρχαφεμινιστική στην οπτική της (βλ. Quiet Rumours, 2012) και κατέληξε να είναι περισσότερο αναρχοκουίρ (βλ. Queering Anarchism, 2015) σε αυτά που βρήκε. Ήταν φεμινιστική στην απομυθοποίηση, αποτύπωση και περιγραφή των ενδοομαδικών συγκρούσεων και των άτυπων ιεραρχιών όπως γίνονται στο διαπροσωπικό επίπεδο. Κατέληξα σε τέσερα είδη διαπροσωπικών κινήσεων. Με το διαπροσωπικό εννοώ δύο και όχι ένα. Με το κινήσεις επίσης εννοώ δύο και όχι ένα. Εννοώ ότι κάτι κινείται προς κάτι και κάτι άλλο κινείται προς αυτό, με διαφορετικούς ή ίδιους τρόπους. Είναι δύο διακριτά που περιγράφουν τη σχέση και όχι ένα που περιγράφει τη σχέση. Γίνεται intersubjectivity χωρίς δύο διακριτά που αλληλοκοιτάζονται; Ελπίζω επίσης ότι έτσι μπορεί να δούμε το ‘άλλο’ χωρίς προβολή.
Οι κινήσεις που είδα ήταν οι εξής: ανταγωνιστικές, ηγεμονικές, αγωνιστικές, αγωνιστικής ενσυναίσθησης.
Όλες καλές, όλες συν-συστήνουν queerly το συλλογικό. Θα σας τις παρουσιάσω παρακάτω όπως και τρία σενάρια από συνελεύσεις για να δείτε και εσείς αν σας κάνουν νόημα αυτά που σας προτείνω -αν σας κάνουν νόημα, και όχι αν είναι ‘σωστά’, και ‘ορθά’, και ‘τέλεια’, και γενικεύσιμα για όλα τα πλαίσια και όλες τις περιστάσεις και όλα μας τα προβλήματα[5].
Σχετικά με τη θεωρία, αυτή η αγωνιστική έρευνα κουβάλησε βαρύ θεωρητικό πυροβολικό και αρχ”@@@ για αρκετό καιρό, και σκεφτόταν πολύ περίπλοκα φέρνοντας κλασικές αναρχικές, μετα-αναρχικές, φεμινιστικές, αναρχοφεμινιστικές, αναρχοκουίρ, φαινομενολογικές, ψυχαναλυτικές προοπτικές, μια μίνι, quick and dirty, κουίρ ανακατασκευή των ηρακλειτικών φιλοσοφικών μεταφορών για τις κινήσεις πολύμορφων πλέξεων, και, τέλος, μετά την ολοκλήρωση της έρευνας και του διδακτορικού, διάβασα αρκετά affect theory και τον απίστευτο out of this world Bayo Akomolafe. Στο τέλος της έρευνας; Κάνω αυτό που λένε στα αγγλικά “come full circle”. Η απαντήσεις σε αυτά που αναζητούσα ήταν τελικά απλές και σα να ήταν εκεί από την αρχή της αναζήτησης αλλα δεν μπορούσα να τις ‘δω’ με λέξεις, μόνο να τις νιώσω.
Πάω για σνακ γιατί το επόμενο κομμάτι είναι βαρύ. Σνακ;
Γιατί να διαβάσετε αυτή την ιστορία; Προβλήματα;
Συνήθως σε πολιτικά κείμενα οι συγγραφείς ξεκινούν από τα προβλήματα. Αυτά που σας έλεγα πιο πριν ότι ο φόβος και το μίσος είναι που μας ενώνουν. Έτσι τσιμπάει ο αναγνώστης πιο εύκολα. Πέρα από την ηγεμονία αυτών των συναισθημάτων, αυτό το design μας εκπαιδεύει στο ‘τι δεν θέλω’ ενώ το‘τι θέλω’ είτε μένει αναπάντητο είτε απορρέει από το ‘τι δεν θέλω’. Έτσι μένουμε στην ίδια λούπα του master, και το νέο πάει βόλτα. Είναι δυσκολάκι να σπάσουμε αυτή τη ροή σκέψης και νιωσίματος, και πολλοί φιλόσοφοι, άνδρες συνήθως, μας λένε ότι είναι αδύνατο, ότι το νέο είναι αδύνατο, δηλαδή ότι δεν υπάρχει εναλλακτική. Και δε λέω ότι δεν είναι δύσκολο, αλλά αδύνατο; Ωστόσο σκέφτηκα ότι ήδη θα σας πω πολλά και καινούργια και αν αλλάξω και τη δομή θα είναι too much. Επομένως πάρτε προβλήματα.
Διαβάστε, λοιπόν, αυτή την ιστορία αν η βία των ενδοομαδικών συγκρούσεων που καταστρέφουν τις συλλογικότητές μας και τα όνειρά μας για μια ριζικά διαφορετική ζωή και σχέσεις, είναι κάτι που δεν το θέλετε ή θέλετε να το μειώσετε δραστικά.
Διαβάστε αυτή την ιστορία αν δε θέλετε να είστε συνεχώς με σφιγμένα σώματα στη συνελέυση και σωματικά και ψυχολογικά ράκη μετά.
Διαβάστε αυτή την ιστορία αν δε θέλετε να χάνουμε συντροφά.
Διαβάστε αυτή την ιστορία αν θέλετε να μπορέσουμε να δημιουργήσουμε χώρους που μας χωρούν όλα.
Αυτό που θεωρώ κεντρικό εμπόδιο σε όλα τα παραπάνω είναι οι ιεραρχίες, και στους δικούς μας χώρους, οι άτυπες.
Όσα δεν έχετε ακούσει για τις άτυπες ιεραρχίες, τον όρο και τη συζήτηση ξεκίνησε η Jo Freeman, μια σοσιαλίστρια σύντροφισσα. Κατέγραψε αυτές τις συγκρούσεις σε πλουραλιστικές φεμινιστικές συλλογικότητες τη δεκαετία του ’70. Δείτε τα συγκλονιστικά της έργα, «Η τυραννία της έλλειψης δομής», όπου εισάγει τον όρο «άτυπες ιεραρχίες», και «Trashing»[6] και πάρτε χαρτομάντηλα και σοκολάτα μαζί. Κάποιοι λένε ότι έγραψε αυτά τα κείμενα για να την πει στις αναρχικές της συντρόφισσες και ότι και καλά η ατζέντα της ήταν ad hominem[7]. Διαβάστε τον πόνο στα κείμενά της και μετά πείτε μου. Μετά από 50 χρόνια από τα κείμενά της αυτές οι συγκρούσεις εξακολουθούν να είναι έντονες σε διαπροσωπικό επίπεδο σε όλες τις μη ιεραρχικά οργανωμένες ομάδες, πλουραλιστικές, καθαροαναρχικές και καθαρομαρξιστικές και ό,τι άλλο.
Πώς μοιάζει το πρόβλημα των άτυπων ιεραρχιών; Που λέτε, λοιπόν, η Jo υποστηρίζει ότι ακόμη και όταν δεν υπάρχει επίσημη ιεραρχική δομή, υπάρχει μια άτυπη ιεραρχική δομή που κυβερνά και λίγο πολύ όπως κάθε ιεραχική δομή. Δεν πα να ‘χουμε ίση πρόσβαση στη συνελεύση, η ιεραρχία κυριαρχεί γιατί δεν έχουμε όλα το ίδιο power. Θα το ξαναπω, η ιεραρχία κυριαρχεί γιατί δεν έχουμε όλα το ίδιο power. Δηλαδή, οι άτυπες ιεραρχίες είναι το φαινόμενο όπου η απουσία επίσημων ιεραρχιών συν την πρόσβαση σε ίση συμμετοχή δεν ισοδυναμεί με οριζόντια εξουσία/διακυβέρνηση (δηλ., το power δεν διανέμεται ισότιμα). Δηλαδή, δεν μετράει όλων το λόγος το ίδιο, δεν μπορούν να πάρουν όλα τον ίδιο χώρο στη συνέλευση, δεν εμπεριέχονται όλων οι ιδέες στις αποφάσεις και πράξεις, δεν μπορούν να είναι όλοι το ίδιο δημιουργικοί. Οι άτυπες ιεραρχίες στις αναρχικίζουσες ομάδες είναι η παρουσία άτυπων ηγετών, και άτυπων υπαρχηγών, και άτυπων στρατιωτών, και άτυπων γραμματέων, και άτυπων καθαριστριών, δηλαδή άτυπων ακολούθων παντώς είδους που συχνά μάχονται για ανέλιξη. Κάθε ένας από αυτούς τους ρόλους έχει τη δική του ξεχωριστή θέση στην αναρχικίζουσα ιεραρχία με διαφορετικές ποσότητες εξουσίας και επιρροής, όπως ακριβώς και στις mainstream ομάδες. Επιπρόσθετα, ακολουθούνται παρόμοιες πολιτικές πρακτικές με τις κυρίαρχες ώστε η μικρή κλίκα να βγάλει τη ‘σωστή’ απόφαση (δηλ. αυτή που την εξυπηρετεί και την εκφράζει) μαντρώνοντας τα πρόβατα (με φροντιστικούς ή όχι τρόπους). Γιατί είναι αυτό πρόβλημα;
Γιατί εκτός από τις εντάσεις, τη βία, τους αποκλεισμούς, τους εκφοβισμούς, το αίσθημα ότι είμαι/ είσαι/ είναι λίγο, το αίσθημα προδοσίας και απελπισίας που οδηγούν σε συνήθως ήσυχες αλλά και πολλές φορές ηχηρές αποχωρήσεις (όπως οι αυτοκτονίες και το σπάσιμο στεκιών και μαγαζιών) και συρρίκνωση του κινήματος, σημαίνει ότι η οργάνωση που κυριαρχεί στη διακυβέρνηση, εντός και εκτός των οριζόντιων ομάδων, είναι ιεραρχική. Και αυτό σημαίνει ότι υπάρχει μόνο ένας τύπος πολιτικής οργάνωσης που κυριαρχεί, η ιεραρχική. Ως εκ τούτου, δεν μπορεί να υπάρξει ριζοσπαστική και ριζική κοινωνική αλλαγή. There is no alternative (καταραμένη Θάτσερ). Βρισκόμαστε στο ολοκληρωτικό σύστημα των πολλών μορφών ιεραρχίας. Είστε οκ με αυτό;
Και συνεχίζω με προβλήματα. Ίσως ένας δεύτερος λόγος που αυτό το άρθρο μπορεί να αξίζει τον χρόνο σας είναι γιατί επιχειρεί να καταρρίψει ένα θεωρητικό επιχείρημα που έχει γίνει σλόγκαν που επαναλαμβάνουν οι άνθρωποι σε αναρχικίζουσες ομάδες, συμπεριλαμβανομένων και των καθαρο-ομάδων: «οι ανισότητες power είναι αναπόφευκτες» (power inequalities are inescapable). Συνδέεται συνήθως, ίσως ασυνείδητα, με ξεπερασμένες θέσεις για ‘εκ φύσεως’ ικανότητες και χαρίσματα και ‘τύπους προσωπικότητας’. Δηλ, το ‘γεννιέσαι, δε γίνεσαι’ πλας ιεραρχίες ‘γέννησης’. π.χ. η ‘φυσική’ ρητορική ικανότητα είναι ανώτερη της μαγειρικής ή τα ‘φυσικά’ είδη νουμοσύνης είναι αντικειμενικά. Ή πιο λαϊκά, ‘ή το ‘χεις ή δεν το ‘χεις’, και ‘κάποιοι είναι γεννημένοι ηγέτες’. Πεποιθήσεις που γίνονται πραγματικότητα επειδή τις πιστεύουμε ιστορικά.
Συγκεκριμένα το «οι ανισότητες power είναι αναπόφευκτες» φαίνεται να συχνάζει πολύ για μπυράκια με τις ‘γλάστρες του κινήματος’ τις άτυπες ιεραρχίες. Το έχω ακούσει αυτό τόσο από συντρόφους που ήταν άτυποι αρχηγάτζηδες γεμάτοι κυνισμό και απελπισία, όσο και από συντροφά που θεωρούσαν ότι είχαν πολύ μικρή δύναμη στις συλλογικότητές τους. Το έχω διαβάσει σε αναρχικά άρθρα γραμμένα σε διάφορα στυλ γραφής, καθώς και σε σοσιαλιστικά άρθρα. Και αυτή είναι μια πεποίθηση που θα ήθελα όλα/ ες/ ους μας, να την ξεγγιστρώσουμε από τις καρδιές μας και την στείλουμε διακοπές. Γιατί; Επειδή αυτό που πραγματικά λέει αυτό το Θατσερικό φάντασμα είναι ότι όχι απλά δεν υπάρχει εναλλακτική λύση από την ιεραρχική οργάνωση, αλλά ότι δεν είναι δυνατό να υπάρξει, νομιμοποιώντας την κυριαρχία των άτυπων ιεραρχιών και στην αναρχικίζουσα οργάνωση. Νομιμοποιώντας τη βία (φυσική, ψυχολογική, δομική, συμβολική) από άνθρωπο σε άνθρωπο και σε ό,τι άλλο υπάρχει.
Eat shit που θα μας πεις ότι δεν υπάρχει ριζική εναλλακτική, κουρέλι νεκροθαύτη.
Πώς ίσως μοιάζουν οι άτυπες ιεραρχίες και πώς η αναρχία στο διαπροσωπικό επίπεδο: mainstream και νέες μορφές διαπροσωπικών κινήσεων
Το ταξίδι της θεωρητικής ανάγνωσης και ερευνητικής αναζήτησης ήταν μακρύ και επίπονο και είχε ως αποτέλεσμα να καταλήξω σε τέσσερις τρόπους διαπροσωπικών κινήσεων.
Πριν σας τις παρουσιάσω μερικές σημειώσεις.
Πρώτη σημείωση: Παρόλο που παρουσιάζω παρακάτω τις διαπροσωπικές κινήσεις με τέσερεις τρόπους σαν να συμβαίνουν ξεχωριστά, συνήθως συμβαίνουν και οι τέσσερις ταυτόχρονα στις περισσότερες συνελεύσεις. Όλα τα μέλη φαίνεται να κάνουν, περισσότερο ή λιγότερο, όλα τα είδη, ακόμη και μέσα στην ίδια συνέλευση. Παρόλα αυτά, οι ανταγωνιστικές και ηγεμονικές κινήσεις είναι αυτές που κυριαρχούν κυρίως στη λήψη αποφάσεων και στις δράσεις που εφαρμόζουν αυτή τη λήψη αποφάσεων (αν μείνει κανείς να τις κάνει), και είναι αυτές που παίρνουν περισσότερο χωροχρόνο (αν μείνει κανείς μέχρι το τέλος της συνέλευσης να ακούει).
Σημαντική σημείωση: Δεν ισχυρίζομαι ότι οι ανταγωνιστικές και ηγεμονικές κινήσεις είναι «κακές» και οι αγωνιστικές είναι «καλές», και δεν προτείνω να αποκλείσουμε τελείως τις ανταγωνιστικές και ηγεμονικές (αυτό που αποκλείεται επιστρέφει πολλαπλές φορές πιο μοχθηρά, προσπαθεί να ανταποδώσει την κυριαρχία, τη μιμείται, θέλει να πάρει τυφλή εκδίκηση -βλέπε Παλαιστίνη). Παρόλα αυτά, ενώ «βλέπω» πολλή βία στις δύο πρώτες και καθόλου βία στην τρίτη και τέταρτη, προτείνω να κατανοήσουμε καλύτερα τις βίαιες, να είμαστε εκεί με τις λίγο-πολύ ανεπαίσθητες βιαιότητές τους και να «δούμε» τρόπους με τους οποίους συλλογικά και συναινετικά ίσως συμφωνούμε να τις κάνουμε -αν είναι να παίξει ξύλο με φασίστες ιεραρχικά θα πρέπει να οργανωθούμε και να κινηθούμε στο δρόμο (αλλά όχι απαραίτητα στη συνέλευση), όχι;
Τρίτη σημείωση: Αυτές οι τέσσερις κινήσεις που προτείνω είναι απλώς προτάσεις που βρήκα πιο χρήσιμες παρατηρώντας και σκεφτόμενη πάνω σε προβλήματα και όνειρα που έχουμε στο κίνημα στην Ελλάδα. Αν σας κάνουν νόημα τέλεια, αν όχι, όχι. Δεν είμαι fun του τέλειου, ορθού, σωστού, αληθινού, καθαρού, και μίας ‘λύσης’ -και πρέπει να κάνουμε κάτι με το αυτό-ηγεμονικό αυτο-μαστίγωμα που έχει τρελή πέραση. Δεν τις προτείνω λοιπόν ως αλήθειες, τοπικές ή παγκόσμιες και δεν τις προτείνω ως απαντήσεις σε όλα μας τα κινηματικά προβλήματα. Δείτε σε τι μπορούν να βοηθήσουν και όχι σε τι δεν μπορούν.
Αυτό με φέρνει στην επόμενη σημείωσή μου: Με αυτές τις κινήσεις επικεντρώνομαι στο πώς δημιουργούμε το νέο – τις situated αναδυόμενες κοινωνικότητες στο κέλυφος του παλιού, και όχι στο πώς αντιστεκόμαστε στο παλιό (συμπεριλαμβανομένης και της τόσο σημαντικής ενδυνάμωσης). Επιπλέον, δεν βλέπω το νέο και το παλιό ως binary (ουλαλά).
Σημείωση πέντε: Με το power εστιάζω (περιορίζω την οπτική μου) μόνο στο διαπροσωπικό επίπεδο. Θέλω να πω ότι παρόλο που έχουμε κοινωνικά κατηχηθεί και γαλουχηθεί να κάνουμε ανταγωνιστικές και ηγεμονικές κινήσεις, δεν εξερευνώ εδώ πώς τα μακρο και μεσο επίπεδα ή/και οι διαδικασίες σχηματισμού υποκειμένου έχουν επηρεάσει τις κινήσεις ή το γιατί. Όσο κρίσιμά κι αν είναι αυτά για την αντίσταση και το unlearning, υπάρχουν άπειρα τέτοια κείμενα, για το διαπροσωπικό δεν υπάρχουν.
Σημείωση δύσκολη: Για μένα, αυτές οι τέσσερεις κινήσεις, και η αναρχικίζουσα συλλογική οργάνωση γενικότερα, προορίζονται για τους ανθρώπους που τη θέλουν. Θέλω να πω ότι δεν υποστηρίζω ότι η αναρχικίζουσα οργάνωση πρέπει να γίνει το νέο ‘σωστό’ μοντέλο της παγκόσμιας κοινωνίας, ή η νέα ‘σωστή’ “ηθική”. Μια νέα παγκόσμια ‘σωστή’ “ηθική” θα ήταν το παλιό.
Τελευταία σημείωση: Μην αφήσετε τις τύψεις, τις ενοχές, τη ντροπή και την απελπισία να σας φάνε γιατί κάνουμε τις σχέσεις περίπου όπως και η υπόλοιπη κοινωνία. It’s ok. Τουλάχιστον το παλεύουμε. Αν δεν το δεχτούμε ότι είμαστε σαν όλες τις άλλες, δεν θα μπορέσουμε να προχωρήσουμε στο νέο. Δεν θα μπορέσουμε να το ‘δούμε’. Να το νιώσουμε όπως ήδη παλεύει για ζωή στα σώματά μας.
Ξεκινάω από ανταγωνιστικές κινήσεις, μετά πηγαίνω σε ηγεμονικές, έπειτα σε αγωνιστικές και τέλος σε κινήσεις αγωνιστικής ενσυναίσθησης.
Καφεδάκι;
Ανταγωνιστικές κινήσεις
Με τις ανταγωνιστικές κινήσεις power αναφέρομαι σε κινήσεις μεταξύ διακριτών τρόπων ύπαρξης που επιχειρούν την κυριαρχία του ενός και την εξάλειψη του άλλου, αντανακλώντας κάποιου είδους αλληλεπίδρασης τύπου «όχι! αντ’ αυτού…» ή «ναι, αλλά…». Για παράδειγμα, αν κάποιος λέει «πρέπει να κινηθούμε γρήγορα» και η άλλη λέει «ναι, αλλά το αργό είναι καλύτερο, πρέπει να κινηθούμε αργά για να φτάσουμε όλα μαζί», ενώ κάθε άτομο στοχεύει στην κυριαρχία της ιδέας του, τότε αυτό θα εμπίπτει σε μια ανταγωνιστική κίνηση μεταξύ ‘γρήγορου’ και ‘αργού’ με τις ποσότητες τους στην πρώτη γραμμή της μάχης. Το power του «αργού» και το power του «γρήγορου» ανταγωνίζονται προς την κυριαρχία του ενός και την εξάλειψη του άλλου. Είναι μια προσπάθεια του γρήγορου να εξαλείψει το αργό ή μια προσπάθεια του αργού να εξαλείψει το γρήγορο. Δηλαδή κινήσεις συνεχούς πολέμου.
Να προσθέσω ότι όπως συμβαίνει με όλους τους τρόπους ύπαρξης, το ‘γρήγορο’ και το ‘αργό’ βρίσκονται σε μια κοινωνική ιεραρχία όπου, στα περισσότερα δυτικά πλαίσια, το γρήγορο βρίσκεται ψηλότερα από το αργό. Δηλ. το γρήγορο έχει περισσότερο power από το αργό. Επιπλέον, το γρήγορο συνήθως συνδέεται με αρρενωπές αξίες, ενώ το αργό με θηλυκές. Ως εκ τούτου, ο τρόπος που σκεφτόμαστε τους τρόπους ύπαρξης δεν είναι απλά ιεραρχικός αλλά έμφυλα ιεραρχικός. Δηλαδή κάνουμε κινήσεις πολέμου που είναι έμφυλα ιεραρχικές.
Σχετικά με τα συναισθήματα[8], παρατήρησα ότι κάθε άτομο, εκτός από το να λέει, για παράδειγμα, «πρέπει να κινηθούμε γρήγορα», η δήλωσή του ήταν ταυτόχρονα συναισθηματική. Θέλω να πω ότι δεν είδα καμία διάκριση[9] μεταξύ κάποιου που λέει «πρέπει να κινηθούμε γρήγορα» και του συναισθήματός του όταν το λέει. Για παράδειγμα, το ‘γρήγορο’ και η ‘ανυπομονησία’ κινήθηκαν μαζί για να εξαλείψουν το ‘αργό’ και τη ‘ζεστασιά’, και το ‘αργό’ και η ‘ζεστασιά’ κινήθηκαν για να εξαλείψουν το ‘γρήγορο’ και την ‘ανυπομονησία’. Επομένως σκέφτηκα ότι μια ανταγωνιστική κίνηση είναι μια κίνηση συναισθημάτων μαζί με μια κίνηση τρόπων ύπαρξης. Τέλος, τα συναισθήματα στις ανταγωνιστικές κινήσεις, καθώς και το συλλογικό συναίσθημα (ή διαφορετικά η συναισθηματική/ αισθαντική ατμόσφαιρα) συνήθως ήταν χάλια.
Συνδυάζοντας όλα αυτά, οι ανταγωνιστικές κινήσεις power φαίνονται ως αισθαντικο-έμφυλο-ιεραρχικές κινήσεις μεταξύ ζευγαριών διακριτών τρόπων ύπαρξης που επιχειρούν την κυριαρχία του ενός και την εξάλειψη του άλλου, και το κάνουν μέσω των ποσοτήτων που το καθένα θεωρεί/ διεκδικεί ότι έχει.
Ας δούμε ένα παράδειγμα.
Παρατηρώντας ανταγωνιστικές κινήσεις power
Ας φανταστούμε ότι βρισκόμαστε στην παρακάτω συνέλευση:
Ρίξτε μια άλλη ματιά τώρα παραπάνω στη συλλογική εικόνα των τρόπων ύπαρξης, των ανταγωνιστικών διαδράσεων και ειδικά των συναισθημάτων. Τι πιστεύετε; Και πώς αισθάνεστε;
Η συνάθροιση ξεκίνησε με το «γρήγορο», που θεωρήθηκε «λάθος», και ήρθε το «οργανωμένο» για να ανταγωνιστεί, που θεωρήθηκε χειρότερο, ανοίγοντας δρόμο για το «αυθόρμητο» να έρθει για να ανταγωνιστεί. Στη συνέχεια, υπήρξε κάποια αντίσταση μέσω μιας έκκλησης για βραδύτητα μαζί με κάποια προσπάθεια απόσυρσης, κάτι που θεωρήθηκε «βαρετό», δημιουργώντας χώρο για να έρθει ο «ενθουσιασμός» για να ανταγωνιστεί, κάτι που θεωρήθηκε «ηλίθιο». Βλέπετε το καλύτερο/χειρότερο και το περισσότερο/λιγότερο να σκέφτεται και να πράττει; Κάθε άτομο προσπαθεί να κάνει τον τρόπο ύπαρξής του να διεκδικεί περισσότερη δύναμη έναντι άλλων τρόπων ύπαρξης για να κυριαρχήσει; Πλήρης διαχωρισμός; Συνεχής πόλεμος;
Επιπλέον, ενώ οι δύο πρωταγωνιστές μας αγωνίζονται για κυριαρχία, το πρώτο άτομο που σκέφτεται αποσύρεται σιωπηλά, ενώ το δεύτερο άτομο που σκέφτεται συμμορφώνεται σιωπηλά. Αυτό που φαίνεται να βρίσκεται στο κέντρο του συλλογικού χώρου είναι οι προσωπικές ατζέντες των δύο ανθρώπων που ανταγωνίζονται για την κυριαρχία, ενώ οι υπόλοιπες κινήσεις φαίνεται να περιστρέφονται γύρω από αυτές τις ατζέντες. «Είμαι μαζί σου ή εναντίον σου», κινήσεις, με ποικίλες αντιδράσεις (αντίσταση, απόσυρση, συμμόρφωση, σαμποτάζ, χειραγώγηση). Τέλος, όλα νιώθουν ψιλο χάλια.
Αν αυτές οι κινήσεις, αυτή η συνέλευση κινήσεων, συμπεριλαμβανομένων των συναισθημάτων, συνέβαινε μέσα στο κεφάλι σου και στο σώμα σου αναγνώστρια-ο-η, τι θα έκανες; θα σκότωνες το ένα για το άλλο;
Πρόταση για workshop: Σκεφτείτε ποια σενάρια σας ‘καίνε’ περισσότερο στη συλλογικότητά σας, μοιράστε ρόλους (άτυπος αρχηγάτζας, άτυπος υπαρχηγός, κοκ), και δοκιμάστε να τα παίξετε στο φουλ ολοι εναντίον όλων ή όλα ή τίποτα, όλα προς όλα. Ξεδώστε μέχρι να βγει όλη η τοξίνα. Κάντε κουβέντα μετά. Ποιους (απλούς) τρόπους ύπαρξης χρησιμοποίησε το καθένα;
Ηγεμονικές κινήσεις power
Εκτός από τις παραπάνω σαφείς περιπτώσεις όπου ένα ζευγάρι τρόπων υπάρξης προσπαθεί να κυριαρχήσει ολοκληρωτικά με την εξάληψη ενός άλλου ξευγαριού, παρατηρήσα και περιπτώσεις (συνήθως ευγενούς και διπλωματικής) καθυπόταξης ενός τρόπου υπάρξης από ένα άλλο. Για παράδειγμα, το ‘γρήγορο’ προσπαθεί να χρησιμοποιήσει το ‘αργό’ για τους σκοπούς του και για να κυριαρχήσει καλύτερα. Αυτές τις κινήσεις τις ονόμασα ηγεμονικές κινήσεις power.
Αυτές οι κίνησεις αναφέρονται σε κινήσεις μεταξύ ζευγαριών διακριτών τρόπων ύπαρξης που επιχειρούν την καθυποταγή του ενός και την κυριαρχία του άλλου. Σε αυτές τις κινήσεις, οι τρόποι ύπαρξης δεν προσπαθουν να εξαλείψουν τους άλλους, αλλά να τους καθυποτάξουν στους (κινηματικά ευγενείς) σκοπούς του. Αυτές οι κινήσεις εμφανίζονται ως μια συνεχή πάλη για το ‘πάνω χέρι’ και συμβαίνουν σχεδόν πάντα ύπουλα. Για παράδειγμα, αν ο ένας λέει, «ας επικεντρωθούμε στα αποτελέσματα» και ο άλλος λέει «ας επικεντρωθούμε στις διαδικασίες», τότε τα αποτελέσματα (με το συναίσθημα φίλο τους) θα προσπαθούσαν να βρουν έναν τρόπο για να τα υπηρετήσουν οι διαδικασίες μέσω κάποιας λίγο πολύ κρυφής μορφής εξαναγκασμού/χειραγώγησης/εκμετάλλευσης, ενώ προσποιούνται ότι «συνδιαμορφώνουν» με ίσους, δίκαιους και πλουραλιστικούς όρους.
Σχετικά με τα συναισθήματα, παρατήρησα ότι και εδώ τα συναισθήματα ήταν μέρος της κίνησης. Αυτή τη φορά όμως το συναίσθημα φαινόταν σχεδόν πάντα να μην κολλάει κάπως. Στο προηγούμενο παράδειγμα του «ας επικεντρωθούμε στα αποτελέσματα» και του «ας επικεντρωθούμε στις διαδικασίες». Αυτός που λέει αποτελέσματα θα μπορούσε να απαντήσει θερμά και με νοιάξιμο, «έχεις δίκιο, οι διαδικασίες είναι πολύ σημαντικές και είσαι πολύ καλός στο σχεδιασμό τους. Τι θα λέγατε να δουλέψουν μερικοί άνθρωποι πάνω σε αυτό και μετά να δούμε τι θα κάνουμε;». Η ζεστασιά εδώ έμοιαζε να μην κολλάει. Ένιωθα σαν να υπήρχε και ένα άλλο συναίσθημα, αλλά η ζεστασιά ήταν αυτή που βρισκόταν στην πρώτη γραμμή ώστε να επιτευχθεί η καθυπόταξη. Το συνολικό συναίσθημα (ατμόσφαιρα) εξακολουθούσε να είναι χάλια και σε αυτές τις κινήσεις, αν όχι περισσότερο χάλια από ό,τι στις ανταγωνιστικές.
Συνδυάζοντας όλα τα παραπάνω, προσπάθησα να περιγράψω σε αυτήν την έννοια των ηγεμονικών διαδράσεων αισθαντικό-έμφυλα-ιεραρχικές κινήσεις μεταξύ ζευγαριών διακριτών τρόπων ύπαρξης που προσπαθούν να καθυποτάξουν το ένα το άλλο μέσω των ποσοτήτων που το καθένα θεωρεί/ διεκδικεί ότι έχει.
Ας δούμε ένα παράδειγμα.
Κρασάκι; Ρακούλα;
Παρατηρώντας ηγεμονικές κινήσεις με απλούς τρόπους
Ας φανταστούμε ότι βρισκόμαστε στην παρακάτω συνέλευση:
Ρίξτε μια άλλη ματιά τώρα παραπάνω στη συλλογική εικόνα των τρόπων ύπαρξης, των κινήσεων, και των συναισθημάτων. Τι σκέφτεστε; Και πώς αισθάνεστε;
Η συνέλευση ξεκίνησε με το «γρήγορο» και ήρθε το «οργανωμένο» για να προσπαθήσει να το καθυποτάξει στους σκοπούς του. Στη συνέχεια, το «γρήγορο», χρησιμοποιώντας επίσης τη «φροντίδα» (προστασία των ανθρώπων από μελλοντικές φασιστικές επιθέσεις), προσπάθησε να είναι αυτό που κάνει το «οργανωμένο» να υποτάχθει τους σκοπούς του. Το «οργανωμένο» απάντησε χρησιμοποιώντας την ίδια τη «φροντίδα» (διατήρηση της κινηματικής ασφαλείας από το «γρήγορο») για να επιχειρήσει ξανά να κάνει το «γρήγορο» να υποτάχθει τους σκοπούς του. Κάθε άτομο προσπαθεί να δώσει προτεραιότητα στον τρόπο ύπαρξής του, να τον κάνει κύριο, κάνοντας τον άλλο τρόπο ύπαρξης υπηρέτη. Βλέπεται πώς χρησιμοποιούνται θηλυκοί τρόποι ύπαρξης για να εντείνουν την καθυπόταξη;
Επιπλέον, ενώ οι δύο πρωταγωνιστές μας ανταγωνίζονται για την κυριαρχία, το πρώτο άτομο που σκέφτεται αποσύρεται και πάλι σιωπηλά, ενώ το δεύτερο άτομο που σκέφτεται και πάλι σιωπηλά συμμορφώνεται. Αυτό που φαίνεται να βρίσκεται στο κέντρο του συλλογικού χώρου είναι και πάλι οι προσωπικές ατζέντες των δύο ατόμων που ανταγωνίζονται για την κυριαρχία, ενώ οι υπόλοιπες κινήσεις φαίνεται να περιστρέφονται γύρω από αυτές τις ατζέντες. «Είμαι μαζί σου ή εναντίον σου», κινήσεις με ποικίλες απαντήσεις.
Έχετε αισθανθεί ότι σε αυτές τις κινήσεις κάτι δεν κολλάει πάντα; Μερικά από τα συναισθήματα που συμμετέχουν στις ηγεμονικές κινήσεις βρίσκονται στο προσκήνιο (σε κίτρινες φυσαλίδες) ενώ κάποια συναισθήματα βρίσκονται στο παρασκήνιο (σε μωβ φυσαλίδες πίσω από τις κίτρινες). Και αυτό φαίνεται να γίνεται και με μερικούς από τους τρόπους ύπαρξης. Η φροντίδα για παράδειγμα φαίνεται να χρησιμοποιείται στο προσκήνιο, ενώ ό,τι βρίσκεται στο παρασκήνιο είναι πολύ δύσκολο να «ειδωθεί». Θα λέγατε ότι οι άνθρωποι αισθάνονται καλά εδώ ή όχι; Πώς νομίζετε ότι αισθάνονται στο τέλος της συνέλευσης;
Πρόταση για workshop: Σκεφτείτε ποια σενάρια σας ‘καίνε’ περισσότερο στη συλλογικότητά σας, μοιράστε ρόλους (π.χ. ο Μακιαβέλι, ο Λένιν), και δοκιμάστε να τα παίξετε στο φουλ ‘χειριστικά με το γάντι’ όλα προς όλα. Κάντε κουβέντα μετά. Ποιους τρόπους ύπαρξης χρησιμοποίησε το καθένα;
Αγωνιστικές κινήσεις
Το πιο joyful μέρος αυτής της αναρχοφεμινιστικής ερευνητικής αναζήτησης έχει φτάσει. Οι αγωνιστικές κινήσεις. Με αγωνιστικές κινήσεις προσπάθησα να αποτυπώσω περισσότερο αυτό που η ερευνητική κολελτίβα Colectivo Situaciones (2003) αποκαλεί «αναδυόμενες κοινωνικότητες». «Τι θα σήμαιναν οι αναδυόμενες κοινωνικότητες όσον αφορά το ερώτημά μου «τι γίνεται στο διαπροσωπικό επίπεδο στις ομάδες μας;»», είχα αναρωτήθει. «Αναδυόμενες κοινωνικότητες…», είχα σκεφτεί, «γαμώτο, τι θα γινόταν αν δεν μπορούσα να το κάνω;», «Πώς μπορώ να αποτυπώσω κάτι για το οποίο δεν φαίνεται να έχουμε ακόμα λέξεις;». Δεν υπάρχει μονοπάτι, τίποτα στην πραγματικότητα. Το «Τι θα γινόταν αν αποτύχω;» επισκέφθηκε το σώμα μου πολλές φορές κατά τη διάρκεια των ετών αυτής της έρευνας, όπως και το «όλα έγιναν για το τίποτα. Οι ιστορίες βίας και κακοποίησης θα συνεχίσουν να κυριαρχούν».
Κατάφερα να βρω μια άκρη γιατί δεν τα παράτησα και γιατί το σώμα μου δεν πιστεύει στα ακατόρθωτα και αδύνατα. Είμαστε ρεαλιστές, ζητάμε το αδύνατο και κάτω από την άσφαλτο υπάρχει παραλία. Αυτό που με κράτησε στον αγώνα της αναζήτησης ήταν οι εμπειρίες μου από αυτές τις αναδυόμενες κοινωνικότητες. Ήξερα ότι υπήρχαν και ότι τις κάνουμε. Τις είχα νιώσει. Αυτό που με κράτησε στον αγώνα ήταν το χιούμορ και η αίσθηση χαράς και ζωντάνιας που κληρονόμησα από τον πατέρα μου (τον Διονυσάκη, Σάκη). Γελούσα με το εαυτό μου προσπαθώντας και αποτυγχάνοντας και με κάθε περίεργη ιδέα που είχα, και υπενθύμιζα στο εαυτό μου να συνεχίσω να δουλεύω με τη φαντασία μου, και όσο αγχωμένη κι αν ήμουν, να have fun με τη διαδικασία. Αυτό που με κράτησε ήταν η αγάπη, η αποδοχή και η εκτίμηση που είχα ως παιδί (και μετά). Μπορούσα να μην ταυτίζω την εαυτή μου και με το πώς ένιωθα για αυτήν με την αποτυχία. Τέλος, αυτό που με κράτησε ήταν να summon τις αδερφές μου, παρελθούσες, παρούσες, μελλοντικές, να έρθουν να με βοηθήσουν. Τις ένιωθα να στέκονται πίσω μου, με τα χέρια στους ώμους μου, λέγοντας «ήρθε η ώρα να το κάνουμε αυτό, είμαστε εδώ», και η καρδιά μου συγκινούνταν και ζωντάνευε.
Και τώρα (επιτέλους) μπορώ να γράψω ότι οι αγωνιστικές κινήσεις αναφέρονται σε κινήσεις μεταξύ διακριτών τρόπων ύπαρξης όπου η «ποσότητα» του power είναι άσχετη, όπου το power το ίδιο είναι άσχετo ή απουσιάζει. Αυτές οι κινήσεις εμφανίζονται ως πλέξεις, αντανακλώντας κάποιο είδος τρόπου αλληλεπίδρασης με τους άλλους με «ναι, και…»[10]. Ένα μαζί με. Αυτές οι κινήσεις εμφανίστηκαν ως αισθαντικο-queer-πλέξεις[11] σε σχέση με τις αισθαντικό-έμφυλο-ιεραρχίες. Οι τρόποι ύπαρξης εδώ ήταν συνήθως πολύ περισσότεροι από ένα κλασικό binary. Ήταν γρήγορο, με αργό, με συναρπαστικό, με όνειρα, με όρια, με ρίγη, με κανόνες, με κέικ, με μουσική, με δομή, με μια αφίσα των Ζαπατίστας. Συνολικά, τα συναισθήματα και το συλλογικό συναίσθημα ήταν καλά (υπήρχε πραγματικό κακάρισμα σε πολλές αγωνιστικές περιπτώσεις). Αυτές τις είδα ως κινήσεις συνεχούς ύφανσης.
Ένα παράδειγμα. Ένα άτομο λέει «ας οργανώσουμε ένα εργαστήριο θεάτρου του καταπιεσμένου», ένα άλλο άτομο λέει «υπέροχο, μπορούμε να γράψουμε και ένα άρθρο που να κράζει;» και το πρώτο απαντά «Δεν το σκέφτηκα αυτό, τι εξαιρετική ιδέα, ας κάνουμε και τα δύο!», και ένα άλλο λέει, «Θα φτιάξω μπισκότα και για τις δύο συναντήσεις και θα σκεφτώ playlist!». Σε αυτήν την περίπτωση, δεν βλέπω καμία προσπάθεια κυριαρχίας. Όλοι οι άνθρωποι φαίνεται να προσεγγίζουν τους τρόπους ύπαρξης με τον ίδιο τρόπο σαν να είναι εξίσου καλοί. Κανένας τρόπος ύπαρξης δεν προσπαθεί να κυριαρχήσει, να καταπιέσει, να καθυποτάξει ή να εξαλείψει τον άλλο. Είναι σαν κανείς να μην προσπαθεί να κερδίσει έναν πόλεμο ή μια θέση ηγεσίας. Υποστηρίζω ότι σε παραδείγματα όπως αυτό, υπάρχει είτε ίσο power στους τρόπους ύπαρξης, καθιστώντας το power άσχετο, είτε το power δεν είναι μέρος αυτών των αλληλεπιδράσεων, είναι απών. Λείπει η αρχή, α(ν)-αρχή 😉
Παράδειγμα;
Παρατηρώντας αγωνιστικές κινήσεις
Ας φανταστούμε ξανά ότι βρισκόμαστε στην παρακάτω συνέλευση:
Καλή φάση; Ας ρίξουμε μια ματιά τώρα σε αυτήν την τελευταία φωτογραφία και στη συλλογική εικόνα των τρόπων ύπαρξης, των αγωνιστικών κινήσεων και ιδιαίτερα των συναισθημάτων. Τι σκέφτεστε; Και πώς αισθάνεστε αυτή τη φορά;
Είδατε “καλύτερα/χειρότερα” και “περισσότερα/λιγότερα”; Κάποιον που προσπαθεί να εξαλείψει τον άλλον; Κάποιον που προσπαθεί να καθυποτάξει τον άλλον; Κάτι που δεν κολλάει; Κάθε κίνηση σε αυτό το σενάριο σαν να περιστρεφόταν γύρω από μια συλλογική πρόθεση (συντριβή φασιστών) με κάθε άτομο να προσθέτει ένα «νήμα» συνυφασμένο με άλλα «νήματα». Τι παρατηρείτε στον συλλογικό χώρο, όσον αφορά τον χρόνο ομιλίας και τη συμμετοχή; Βλέπετε κάποιο κέντρο και κάποια περιθώρια; Και όλα φαίνεται να αισθάνονται καλά.
Θα θέλατε περισσότερες από αυτές τις κινήσεις και ιδιαίτερα τα συναισθήματά τους; Αν ναι, τι σας εμποδίζει να τις έχετε; Μέσα σας;
Μια σημείωση για το παράδειγμα: Όπως είδατε όποιο προτείνει αυτό και αναλαμβάνει, οργανώνει, διεκπεραιώνει. Δηλ. Αναλαμβάνει ευθύνη. Για να γίνει αυτό καθημερινότητα θέλει δουλειά στο δίπολο αρχηγός-ακόλουθος από όλες τις μπαντες, και εξάσκηση στις αγωνιστικές (ή ό,τι άλλο αναδύεται στη συλλογικότητά σας), και υπομονή στη δουλειά αυτή γιατί δε θα συμβεί από τη μια μέρα στην άλλη ούτε να εξατμιστεί το αίσθημα powerlessness ούτε η εξάρτηση στο συναίσθημα powerful (ειδικά όταν κράζουμε κάποιον στο παραμικρό λάθος με κάθε ευκαιρία). Το δίπολο αυτό παίζει ιστορικά και δεν θα παραδοθεί εύκολα όπως γνωρίζουμε[12].
Πρόταση για workshop: Σκεφτείτε ποια σενάρια σας ‘καίνε’ περισσότερο στη συλλογικότητά σας, μοιράστε ρόλους, και δοκιμάστε ένα ‘ναι, και’. Βρείτε τι πραγματικά γουστάρει το καθένα όταν κάνετε το ‘ναι, και’ (ρωτήστε το σώμα σας).
Θα πρότεινα καταναγκαστική (αστειεύομαι) συμμετοχή ειδικά αυτών που δεν πιστεύουν ότι γίνεται και ότι είναι χάσιμο χρόνου (έχω μια υποψία ότι θα είναι οι πιο δημιουργικοί στην πλέξη αν ξεαγκιστρωθούν από το καθήκον, το ‘ορθό’, το ‘αναγκαίο’ και το ‘σωστό’ -δηλ. Αν κάνουν μια κουβέντα με τη ντροπή που τους κάνει παρέα συχνά).
Επόμενη στάση, αγωνιστική ενσυναίσθηση.
Κινήσεις αγωνιστικής ενσυναίσθησης
Αφού επιτέλους κατάφερα να ‘δω’ τις αγωνιστικές κινήσεις, η αγωνιστική ενσυναίσθηση ήρθε σαν τα κομμένα φρουτάκια που μου φερνε η μάνα μου. Θα σας πω για αυτήν τώρα. Η αγωνιστική ενσυναίσθηση αναφέρεται σε μια διαπροσωπική διαδικασία παρατήρησης και αναστοχασμού σχετικά με τις κινήσεις μεταξύ ανθρώπων σε αναρχικίζουσες συλλογικότητες. Η αγωνιστική ενσυναίσθηση εντοπίζει τους τρόπους ύπαρξης, εντοπίζει πού πηγαίνουν, τι βρίσκουν και πώς πηγαίνουν για να το βρουν. Και μετά κάθεται, αναλογίζεται, συζητά, πίνει κρασί, σκέφτεται, γελάει, λογικεύεται, θέτει όρια, αναπνέει, σχεδιάζει, απελευθερώνει, γράφει, απαγγέλλει, ονειρεύεται. Συζητά τις κινήσεις και όλα όσα σχετίζονται με αυτές. Θα μπορούσε να συζητήσει, για παράδειγμα, γιατί δεν μπορούμε να ξεκολήσουμε από τις ανταγωνιστικές κινήσεις, τι τις κάνει τόσο κολλώδης, και τι τις κάνει να κυριαρχούν τόσο πολύ. Θα μπορούσε να συζητήσει γιατί οι αγωνιστικές κινήσεις και η χαρά τους δεν είναι τόσο κολλώδης. Θα μπορούσε να συζητήσει ποιοι τρόποι ύπαρξης συμμετέχουν περισσότερο και ποιοι όχι. Θα μπορούσε να συζητήσει όλη αυτή την ιεραρχία και τον εθισμό στην εξουσία και την στιγμιαία ικανοποίησή της. Θα μπορούσε να συζητήσει τι φοβόμαστε τόσο πολύ. Θα μπορούσε να συζητήσει γιατί δεν μπορούμε να αφήσουμε πίσω μας τις ψευδαισθήσεις. Θα μπορούσε να συζητήσει, σιγά σιγά, την συνυπευθυνότητα.
Πρόταση για workshop: Η κουβέντα που σας έλεγα να κάνετε παραπάνω στα άλλα είδη κινήσεων.
Αυτές ήταν, λοιπόν, οι τέσσερεις κινήσεις στο διαπροσωπικό επίπεδο που βρήκα χρήσιμες για να περιγράψω τι παίζει στο διαπροσωπικό σε αναρχικίζουσες ομάδες στην Ελλάδα. Έχοντας πει αυτό, πρέπει να επαναλάβω ότι οι τέσσερεις[13] κινήσεις είναι ένδοξα μερικές, γλυκά διστακτικές, και ενθουσιωδώς ελλιπής και ατελής. Η ελπίδα μου είναι να αποτελέσουν πρόσκληση για περισσότερους ανθρώπους (κινηματικούς[14] και ερευνητές) να ασχοληθούν σε διαπροσωπικά προβλήματα στο κίνημα και για περισσότερες αναζητήσεις για αναδυόμενες κοινωνικότητες στο κίνημα.
Έχοντας μοιραστεί αυτό το κείμενο με πολλούς άνδρες κινηματικούς, έχω μια τελευταία μάχη θεωρητικοποίησης να δώσω για να έχουν οι αγωνιστικές κινήσεις (ή ό,τι άλλο αναδύεται) μια πραγματική ευκαιρία να ριζώσουν και να γίνουν ορατές και αισθητές όλο και περισσότερο. Αυτό που ακολουθεί, προκύπτει από οι τέσσερεις κινήσεις, επισημαίνω απλά μέρη τους δίνοντας πολύ απλες λέξεις σε μεγαλύτερες λέξεις όπως ιεραρχία, αναρχία και δύναμη.
Αν κατατάσσετε τον εαυτό σας στους ορθόδοξους, ίσως είναι ασφαλές για εσάς να σταματήσετε την ανάγνωση εδώ.
Μερικές απλές σκέψεις για την ιεραρχία, την αναρχία και το power
Trigger warning για τους πιστούς ακόλουθους της ιδεολογικής και θεωρητικής καθαρότητας. Ό,τι ακολουθεί μάλλον θα διαβαστεί ως ιεροσυλία. (Ορθόδοξοι) θεωρητικοί και φιλόλογοι θα τραβούν τα μαλλιά τους και θα ξεσκίζουν τα ρούχα τους. Ωιμέ και τρισαλη. Αυτό που με ενδιαφέρει γράφοντας τα παρακάτω είναι να δούμε μια άσπρη μέρα στο κίνημα και να σταματήσουμε να χάνουμε ανθρώπους και όχι η θεωρία για τη θεωρία. Υπενθύμιση ότι το νέο ακούγεται λίγο κούκου.
Ας ξεκινήσουμε με την ιεραρχία. Τι θα λέγατε αν σας έλεγα ότι ιεραρχία είναι, στο βάθος βάθος με πολύ απλά λόγια, μια οπτική που βλέπει τα πράγματα σε στυλ ‘καλύτερο και χειρότερο’ και ‘περισσότερο και λιγότερο’; Σκεφτείτε το ένα δευτερόλεπτο.
Για παράδειγμα, το γρήγορο είναι καλύτερο από το αργό, και το πιο γρήγορο είναι καλύτερο από το γρήγορο, και το γρηγορότερο είναι καλύτεροτερο από το πιο γρήγορο, και το ίδιο ισχύει και για το αργό. Μια ιεραρχία γρήγορου και αργού θα αφορούσε το καλύτερο και το χειρότερο και το περισσότερο και το λιγότερο και θα έμοιαζε ως εξής:
Τάχιστο
Ταχύτερο
Γρήγορο
Αργό
Βραδύτερο
Βράδιστο
Το πιο πιο γρήγορο θα είχε το περισσότερο power, το πιο γρήγορο λίγο λιγότερο και ούτω καθεξής. Θα αντιλαμβανόμασταν ‘οτι κάθε ένα από αυτά έχει άνισο power σε σχέση με τα άλλα, για κανένα άλλο λόγο πέραν του ότι τα έχουμε βάλει εμείς οι άνθρωποι σε μια ιεραρχική δομή. Μια δομή που σκέπτεται τα πράγματα με όρους καλύτερου/χειρότερου, περισσότερου/λιγότερου. Επιπρόσθετα, πάλι εμείς οι άνθρωποι θεωρούμε τις ιεραρχίες ιερές (ιερή αρχή). Δηλαδή, η ιεραρχία φαίνεται να να σημαίνει ιερή ανισότητα power.
Αυτή η ιεραρχική σκέψη και πράξη θα ήταν καλή για εργαλειακούς και χρηστικούς σκοπούς. Αν θέλω να αντικαταστήσω μια λάμπα, χρειάζομαι καλύτερα/χειρότερα και περισσότερο/λιγότερα όσον αφορά τις μετρήσεις ισχύος. Και αν χρειάζομαι τροφή για να επιβιώσω, πρέπει να ξέρω για τη διατροφική αξία. Και θα χρειαζόμουν την ίδια προσέγγιση για να χτίσω ένα σπίτι. Και την ίδια προσέγγιση για να υπολογίσω τη φυσική δύναμη που απαιτείται για την ανύψωση αντικειμένων. Όλα αυτά τα παραδείγματα θα βρίσκονταν υπό την έρευνα της φυσικής, των μαθηματικών, της χημείας κτλ. Τις «σκληρές» και άπονες «επιστήμες». Το αποτέλεσμα αυτής της χρηστικής και εργαλειακής διαδικασίας θα ήταν κάτι που θεωρώ ένα αντικείμενο που μπορώ να χρησιμοποιήσω, είτε αυτό είναι φωτισμός, φαγητό, ένα σπίτι ή δύναμη. Γρήγορα, πιο γρήγορα, πιο πιο γρήγορα είναι όλα χρήσιμα αντικείμενα. Και έχουν διαφορετικές αξίες στην αγορά προϊόντων.
Πού το πάω;
Αν χρησιμοποιήσουμε αυτήν την εργαλειακή και χρηστική σκέψη που βασίζεται σε ιεραρχίες για να αξιολογήσουμε τους συντρόφους μας με βάση την ταχύτητα, το θάρρος, τη γνώση, το χάρισμα, τον αυθορμητισμό, την οργάνωση κ.λπ., τους αντιμετωπίζουμε ως αντικείμενα, τους αποανθρωποποιούμε, τους βάζουμε μια τιμή (αξίζει-δεν αξίζει-και πόσο αξίζει) για να επιτύχουμε εργαλειακούς και χρηστικούς σκοπούς. Τους κάνουμε μέσα για την επίτευξη στόχων, γρανάζια στη μηχανή του (δικού μας) συστήματος και της (δικής μας) στρατηγικής. Ή ακόμα, τους θεωρούμε άχρηστους για να είναι γρανάζια. Ως εκ τούτου, τους αποκλείουμε. Δηλαδή κάνουμε ότι κάνει και το παρόν σύστημα.
Αυτό που προσπαθώ να πω εδώ είναι ότι οι ιεραρχίες είναι αντικειμενοποιητικές και αν τις εφαρμόσουμε σε ζωντανά όντα, βλέπουμε τα ζωντανά όντα ως άνισα αντικείμενα, μέσα για εργαλειακούς και χρηστικούς σκοπούς.
Αυτή η αντικειμενοποίηση του άλλου φαίνεται να είναι αυτό που συμβαίνει στις ανταγωνιστικές και ηγεμονικές κινήσεις που σας έλεγα πιο πριν. Εσύ που διαβάζεις, είσαι αντικείμενο και ποια είναι η αξία σου στο κίνημα; Πώς πουλάς τον εαυτό σου καλύτερα στο κίνημα; Πουλάς τον εαυτό σου ανά πάσα στιγμή; Όταν κυριαρχείς είσαι αντικείμενο ή υποκείμενο; Ποιος ωφελείται από αυτό god damn;
Ας δούμε τώρα την αναρχία και το power. Το ίδιο trigger warning.
Τι θα λέγατε για μια πολύ απλή περιγραφή της αναρχίας ως απουσίας power; μια ετυμολογική ερμηνεία του ελληνικού α (α) ως απουσία (και όχι άρνηση), και του αρχή ως power; Θα μπορούσαμε να περιγράψουμε την αναρχία ως την κατάσταση όπου το power είναι άσχετο, δεν χρειάζεται, ή απλώς δεν είναι εκεί, έχει πάει βόλτα. Ένα παράδειγμα μιας τέτοιας κατανόησης θα ήταν επίσης μια περίπτωση όπου όλα είχαν ίσο power. Αν όλα είχαν ίσο power, αν όλες οι αποχρώσεις του γρήγορου και όλες οι αποχρώσεις του αργού (όλα τα χρώματα του ουράνιου τόξου) είχαν ίσο power, τότε μια συζήτηση για το power δεν θα πρόσθετε τίποτα στη συζήτηση -θα συζητούσαμε άλλα πράγματα. Αυτό το θέμα θα ήταν μέρος φιλοσοφικών, πολιτικών και κοινωνιολογικών συζητήσεων – για μένα, όχι αναλογίες «σκληρών» “επιστημών” (γενικά οι αναλογίες είναι προβληματικές). Έτσι, η αναρχία θα σήμαινε και απουσία αντικειμενοποίησης, καλό;
Στο προηγούμενο παράδειγμα παραλλαγών του γρήγορου και του αργού, θα σκεφτόμασταν και θα κάναμε τα πράγματα με τον ίδιο τρόπο που θα σκεφτόμασταν και θα κάναμε τα χρώματα σε έναν πίνακα. Δεν θα υπήρχε π.χ. ότι το μπλέ είναι καλύτερο από το κίτρινο ή ότι περισσότερο μπλέ είναι καλύτερο από λιγότερο μπλε, απλώς θα υπήρχαν διαφορετικά πράγματα που αλληλεπιδρούν όπως αλληλεπιδρούν τα χρώματα σε έναν πίνακα. Μια ανάλυση power games μεταξύ των χρωμάτων σε έναν πίνακα θα έχανε πραγματικά το νόημα της τέχνης. Αν νομίζετε ότι δεν θα το έκανε, σας προσκαλώ να σκεφτείτε γιατί προσκολλάστε τόσο έντονα στην έννοια και την πρακτική των ανταγωνιστικών και ηγεμονικών διαδράσεων και θα σας προσκαλούσα να προσπαθήσετε να ξεκολλήσετε/ απεξαρτηθείτε από αυτήν την έννοια έστω για λίγο. Μπορείτε; Μπορείτε να ξεκολλήσετε από αυτήν την έννοια; Αν όχι, δημιουργείτε πρόβλημα στους άλλους.
Ώρα για μια τελική πλέξη. Αυτή η ιστορία φτάνει στο τέλος της.
Τελική πλέξη: Πώς ίσως υφαίνουμε το πολιτικό στο επίπεδο του διαπροσωπικού στις συλλογικότητές μας; Οεο;
Πώς σας ακούγεται το παρακάτω;
«Οι κινήσεις του διαπροσωπικού θα μπορούσαν να είναι το να νιώθουμε καλά και να είμαστε ελεύθερα από το power στις κινήσεις μας που υφαίνονται γύρω από μια συλλογική πρόθεση queerly μέσω κάθε ξεχωριστού «νημάτος» που κάθε άτομο φέρει,
και,
θα μπορούσε να είναι να νιώθουμε χάλια κινούμενα πολεμικά ή διπλωματικά γύρω από δίπολα εξαρτώμένα από το power με διαφορετικούς τρόπους το καθένα,
και,
θα μπορούσε να είναι, να παίρνουμε κάποια απόσταση μαζί για να παρατηρούμε, να νιώθουμε και να κατανοούμε τις κινήσεις περισσότερο για να επιλέγουμε στη συνέχεια μαζί τρόπους ύπαρξης και διαδράσης και να βοηθάμε το ένα το άλλο σε αυτό».
Το πολιτικό στο διαπροσωπικό επίπεδο θα μπορούσε να είναι όλες οι παραπάνω κινήσεις σε συνεχή queer συν-σύσταση.
Καθώς άρχισα να γράφω αυτήν την ιστορία, ο πόλεμος και η γενοκτονία των Παλαιστινίων είχε ξεκίνησε και συνεχίζεται. Στο κίνημα αυτή τη χρονιά χάσαμε πολλά άτομα που δεν βρήκαν χώρο.
Αν μείνουμε ως επί το πλείστον εκεί που είμαστε τώρα, ως επί το πλείστον με ανταγωνιστικές και ηγεμονικές κινήσεις, ως επί το πλείστον σαν σε συνεχή πόλεμο μεταξύ μας, τότε αναπαράγουμε τα συναισθήματα ντροπής, ενοχής, συνεχούς ανεπάρκειας, το αίσθημα ότι δεν είμαστε αρκετά, αρκετά μαχητικοί, αρκετά αναρχικοί, αρκετά άνθρωποι. Την κατάσταση συνεχούς και αυστηρής επιτήρησης στις συλλογικότητές μας, σαν να βρισκόμαστε κάτω από το βλέμμα και το δείχνον δάχτυλο αυτού που η Starhawk (1988) αποκαλεί Δικαστή, Διατάκτη, Κριτή, Τιμωρό, Αφέντη των Υπηρετών, Ιερά Εξέταση στις κινηματικές τους παραλλαγές. Αναπαράγουμε το αίσθημα ότι πάντα μας παρακολουθούν και μας μετρούν αλλά ποτέ δεν μας βλέπουν. Το αίσθημα φόβου ότι αν δεν υπακούσουμε και δεν συμμορφωθούμε, θα τιμωρηθούμε, ή χειρότερα, θα αποκοπούμε από τις ομάδες μας και την κοινωνική μας ζωή.
Πώς θα μπορούσαμε να συντηρήσουμε τα εαυτά μας όταν αυτή η οργάνωση εντείνεται έξω από τις ομάδες μας, ενώ αγωνιζόμαστε να βρούμε μια εναλλακτική λύση στο εσωτερικό τους; Και όλα αυτά ενώ όλα αγωνιζόμαστε να τα βγάλουμε πέρα όλο και περισσότερο;
Αν έμαθα κάτι από το γολγοθά που πέρασα σε αυτή την έρευνα είναι ότι το νέο hides in plain sight, ότι το inescapable είναι scapable, και ότι το αδύνατο είναι δυνατό στο εδώ και στο τώρα. Στο εδώ και στο τώρα.
Πειραματιστείτε με τις αγωνιστικές κινήσεις. Δεν θα χαθεί και κάτι. Μπορεί και να περάσετε καλά.
To love, joy, and anarchy.
————-***————-
Λίγα λόγια για την αγωνιστική έρευνα
Αν αναρωτιέστε τι είναι η φεμινιστική αγωνιστική έρευνα, θα απαντήσω, ρωτήστε την Colectivo Situaciones (CS), την απίστευτη κινηματική φεμινιστική λατινοαμερικανική ερευνητική συλλογικότητα (2003). Με λίγα λόγια, η Colectivo Situaciones εφάρμοσε την πρακτική από-τα-κάτω κάνοντας έρευνα εντός -με-από-για το κίνημα, ή αλλιώς, η κύρια εστίασή τους ήταν οι τοπικές πρακτικές και προβλήματα ζητώντας τη συντρομή της θεωρίας ώστε να τις κατανοησούν και αναδείξουν καλύτερα[15]. Ή, όπως θα έλεγαν, «πες μου ποιο είναι το πρόβλημα και μετά θα σου πω τι μπορούμε να διαβάσουμε».
Η κύρια ερευνητική τους επιθυμία ήταν να είναι αρκετά ανοιχτές ώστε να «δουν» τι αναδύεται ανάμεσα στις συλλογικές μας προθέσεις και επιθυμίες και ανάμεσα στις κοινές μας αντιλήψεις και πρακτικές[16]. Το ονόμασαν αυτό «αναδυόμενες κοινωνικότητες». Για να φτάσουν εκεί, προσπάθησαν να ξεπεράσουν τις δικές τους πολιτικές ακαμψίες, βεβαιότητες, καθαρότητες, και εμμονές με την ιδεολογία. Είχαν beef με την έρευνα που, ξεκινώντας από την θεωρία, προσπαθεί να βρει αυτό που υπάρχει ήδη και που προσπαθεί να βάλει τους ανθρώπους σε κουτάκια θεωρητικών ιδεών και ορισμών του αναρχισμού, του μαρξισμού κ.λπ. με απώτερο στόχο μαντέψτε; ναι, τη βελτίωση της θεωρίας. Το ονόμασαν αυτό «πολιτική της ιδεολογίας» και πίστευαν ότι έκανε την έρευνα (και την πολιτική) αντικειμενοποιητική, εργαλειακή και χρηστική και ως εκ τούτου πίστευαν ότι δεν μπορεί να παράγει κάτι νέο ή να βρει αυτό που αναδύεται γιατί κοιτάει πάντα στο παρελθόν.
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:
[1] Όχι, δεν το έγραψα εγώ. Τα φιλιά μου στις κοριτσάρες που το έγραψαν.
[2] Βλέπε τη δουλειά της φεμινιστικής ερευνητικής κολεκτίβας Colectivo Situationes: https://autonomies.org/2020/08/colectivo-situaciones-complete-works/ και την παράγραφο μετά το τέλος του κειμένου για περισσότερα.
[3] Δεν βρήκα πιο ακριβή και ταυτόχρονα πιο ξεκαρδιστική μετάφραση του anarchic που διαφέρει από το anarchist και το anarchistic που και τα δύο τείνουν προς καθαρότητα πολιτική είτε με μικρό είτε με μεγάλο α. Δεν λέω οριζόντιες ομάδες και θα δείτε παρακάτω γιατί.
[4] ‘Και’, και όχι ‘για να’.
[5] Το αντικειμενικά δεν το αναφέρω καν.
[6] Μετάφραση στα ελληνικά εδώ και εδώ αντιστοίχως.
[7] Νυσάφι με τον εχθρό που είναι παντού.
[8] Τα θεωρώ και αυτά τρόπους ύπαρξης. Τα ξεχωρίζω γιατί νομίζω ότι βοηθάει στην κατανόηση των διαπροσωπικών κινήσεων.
[9] Δεν βλέπω το συναίσθημα ούτε ως αντικείμενο ούτε ως συνέπεια ούτε ως έναρξη.
[10] Θα είμαι για πάντα ευγνόμων στη φίλη Ζωή και στο ‘ναι, και’ που είχε προτάξει στη συζήτησή μας για τις συνελεύσεις.
[11] Για αυτό δεν έγραφα οριζοντιες ομάδες ή οριζοντιότητα, γιατί κάνουμε πλέξεις.
[12] Αν οι άντρες μπορούσαν να δείξουν συμπόνια στους εαυτούς τους, ίσως κινούμασταν πιο γρήγορα.
[13] Για κάποιο ακατανόητο λόγο μου βγαίνει να γράφω το τεσερα με διαφορετικό τρόπο κάθε φορά. Τι φάση…
[14] Νυσάφι με το ακτιβιστές. Πώς και πότε πήγαμε εκεί και χάσαμε τις λέξεις μας πάλι;
[15] Δηλαδή δεν είναι προτεραιότητά τους η θεωρία όπως είναι των θεωρητικών και ακαδημαϊκών.
[16] Δηλαδή εστιάζαν στο τωρα-τώρα, και όχι στρατηγικά για το αύριο.
