Κείμενο: Social Ecology and Communalism Workshop
«Η ιεραρχία και η κυριαρχία δεν είναι φυσικά δεδομένα της κοινωνικής ζωής· είναι το προϊόν μιας μακράς ιστορικής εξέλιξης.»
~ Murray Bookchin, Η Οικολογία της Ελευθερίας (1982)¹
Όπου οι κοινωνίες έχουν βιώσει την κατάρρευση των θεσμών τους, επανεμφανίζεται μια κοινή πεποίθηση: ότι η εξουσία, η ιεραρχία και η κυριαρχία είναι εγγενείς στη φύση των πραγμάτων· ότι χωρίς ηγέτη, χωρίς κράτος, χωρίς καταναγκαστικό νόμο, η ανθρωπότητα θα διολισθήσει ξανά στη βία και το χάος. Η πεποίθηση αυτή δεν αποτελεί απλώς μια προκατάληψη· συνιστά ένα πολιτικό επιχείρημα, το οποίο συχνά επιστρατεύεται για να δικαιολογήσει την υπάρχουσα τάξη και να αποθαρρύνει κάθε φιλοδοξία κοινωνικού μετασχηματισμού.
Ένα αποφασιστικό ερώτημα, ωστόσο, παραμένει: είναι αυτός ο ισχυρισμός απλώς μια κριτική των σύγχρονων κοινωνιών ή μπορεί να ελεγχθεί υπό το πρίσμα της ίδιας της ανθρώπινης ιστορίας;
Εδώ ακριβώς η ανθρωπολογία αποκτά καθοριστικό ρόλο.
Μόλις διευρύνουμε την οπτική μας και εξετάσουμε την ανθρώπινη ιστορία σε μακροχρόνιο ορίζοντα, μια διαπίστωση γίνεται σαφής: οι κοινωνικές μορφές που σήμερα θεωρούμε δεδομένες —το κράτος, η συγκεντρωτική ιεραρχία, η συσσώρευση— φαίνεται να αποτελούν σχετικά όψιμες εξελίξεις. Για χιλιετίες, ανθρώπινες κοινωνίες οργανώνονταν χωρίς μόνιμη συγκεντρωτική εξουσία, χωρίς κρατικό μηχανισμό και, σε ορισμένες περιπτώσεις, ανέπτυσσαν ακόμη και σαφείς μηχανισμούς για να αποτρέψουν την ανάδυση σχέσεων κυριαρχίας.
Η παρατήρηση αυτή δεν μας επιτρέπει, βέβαια, να εξιδανικεύσουμε αυτές τις κοινωνίες. Αρκεί, ωστόσο, για να κλονίσει μια βαθιά ριζωμένη πεποίθηση: ότι η ιεραρχία αποτελεί τον ανυπέρβλητο ορίζοντα κάθε μορφής ανθρώπινης οργάνωσης.
Κοινωνίες Ενάντια στο Κράτος
Μία από τις σημαντικότερες συνεισφορές της πολιτικής ανθρωπολογίας έγκειται στην αντιστροφή της οπτικής γωνίας. Ορισμένες κοινωνίες δεν είναι «άκρατες» επειδή δεν το έχουν ακόμη επιτύχει, αλλά επειδή είναι οργανωμένες με τέτοιο τρόπο ώστε να εμποδίζουν τη δημιουργία ενός κράτους.
Αυτό απέδειξε ο Pierre Clastres² μέσα από τη μελέτη του για τις Αμερικανοϊνδικές κοινωνίες. Η δύναμη του αρχηγού είναι αυστηρά περιορισμένη: δεν διοικεί, δεν εξαναγκάζει και η θέση του εξαρτάται από την ικανότητά του να διατηρεί την ισορροπία της ομάδας. Εάν επιχειρήσει να επιβάλει την εξουσία του, μπορεί να αγνοηθεί, να εκθρονιστεί ή μερικές φορές να εξουδετερωθεί τελετουργικά. Η δύναμη δεν συγκεντρώνεται εκεί. κυκλοφορεί και διαχέεται σε όλο το κοινωνικό σώμα.
Από μια διαφορετική αλλά συμπληρωματική οπτική γωνία, ο James C. Scott³ έχει επισημάνει κοινωνίες που έχουν αναπτύξει στρατηγικές για να αποφύγουν τη λογική του κράτους. Η κινητικότητα, η διασπορά, ο περιορισμός της συσσώρευσης ή η απόρριψη ορισμένων μορφών διοίκησης δεν πηγάζουν από την έλλειψη οργάνωσης, αλλά από μια πολιτική επιλογή: τη διατήρηση της συλλογικής αυτονομίας απέναντι στις προσπάθειες συγκεντρωτισμού.
Αυτές οι μορφές δεν αποτελούν απλώς κατάλοιπα του παρελθόντος. Ακόμα και σήμερα, οι κοινότητες ζουν εκτός —ή στα περιθώρια— κρατικών δομών, αναπτύσσοντας μορφές οργάνωσης που έχουν τις ρίζες τους στις δικές τους περιοχές, πρακτικές και διαδικασίες λήψης αποφάσεων. Η απουσία του κράτους δεν αποτελεί κενό, αλλά μια πολιτική μορφή από μόνη της, κατασκευασμένη, υπερασπιζόμενη και πάντα γεμάτη εντάσεις.
Ιστορική και Σύγχρονη Ποικιλομορφία
Η πρόσφατη έρευνα έχει διευρύνει περαιτέρω αυτή την κατανόηση.
Οι David Graeber και David Wengrow ⁴ ⁵, έχουν δείξει ότι οι ανθρώπινες κοινωνίες δεν ακολουθούν μια ενιαία τροχιά που οδηγεί αναπόφευκτα στη συγκρότηση του κράτους. Αντίθετα, η ιστορία αναδεικνύεται ως ένα τεράστιο πεδίο πολιτικού πειραματισμού: ορισμένες κοινωνίες εναλλάσσονταν μεταξύ ιεραρχικών και περισσότερο εξισωτικών μορφών οργάνωσης, άλλες συνδύαζαν διαφορετικούς τύπους οργάνωσης στον ίδιο κοινωνικό χώρο, ενώ άλλες μετασχημάτιζαν τους θεσμούς τους ανάλογα με τις εκάστοτε συνθήκες. Η κοινωνική ζωή, αντί να εμφανίζεται ως σταθερή και αμετάβλητη, αποδεικνύεται βαθιά εύπλαστη.
Η ποικιλομορφία αυτή δεν περιορίζεται στο παρελθόν. Επιβιώνει και σήμερα μέσα από τρόπους ζωής και μορφές κοινωνικής οργάνωσης που διαφεύγουν, εν μέρει ή προσωρινά, από τα κυρίαρχα πλαίσια. Συχνά διακριτικές και άλλοτε σκόπιμα παραγνωρισμένες από τις επίσημες αφηγήσεις, αυτές οι εμπειρίες μάς υπενθυμίζουν κάτι ουσιώδες: οι ανθρώπινες κοινωνίες δεν έπαψαν ποτέ να επινοούν εναλλακτικούς τρόπους συμβίωσης.
Ούτε χρυσή εποχή ούτε αναπόφευκτο
Θα ήταν, ωστόσο, παραπλανητικό να μετατρέψουμε αυτές τις παρατηρήσεις σε εξιδανικεύσεις.
Η ανθρωπολογία δεν αποκαλύπτει έναν χαμένο παράδεισο. Οι κοινωνίες χωρίς κράτος βιώνουν επίσης εντάσεις, συγκρούσεις και ανισορροπίες. Όπως έχει δείξει ο Marshall Sahlins⁶, οι μορφές ισότητας που παρατηρούνται συχνά βασίζονται σε επισφαλείς ρυθμίσεις, οι οποίες είναι πάντα ευάλωτες σε αμφισβήτηση.
Αυτό το σημείο είναι κρίσιμο. Δεν πρόκειται για αντικατάσταση του μύθου της προόδου με αυτόν μιας αρχικής χρυσής εποχής. Η ανθρώπινη ιστορία δεν είναι ούτε μια γραμμική πορεία προς την κυριαρχία ούτε η μνήμη μιας χαμένης αρμονίας. Αποτελείται από διακλαδώσεις, πειράματα, εφευρέσεις και αρνήσεις.
Με άλλα λόγια, η κυριαρχία δεν είναι αναπόφευκτη, αλλά η απουσία της δεν είναι ποτέ εγγυημένη. Μέσα σε αυτόν τον ανοιχτό, αβέβαιο χώρο τοποθετείται η κοινωνική οικολογία.
Η Ανθρωπολογική Συμβολή στην Κοινωνική Οικολογία
Σε διάλογο με αυτό το έργο, η κοινωνική οικολογία βρίσκει αποφασιστική υποστήριξη. Δεν ισχυρίζεται πλέον απλώς ότι η κυριαρχία είναι ιστορική· μπορεί να αποδείξει ότι έχει αμφισβητηθεί, περιοριστεί και κατά καιρούς αποτραπεί.
Αυτή η προοπτική ενισχύει μια κεντρική αντίληψη: οι πολιτικές μορφές δεν κληρονομούνται απλώς· μπορούν να θεσπιστούν με διαφορετικούς τρόπους.
Η έρευνα⁷ της Elinor Ostrom ρίχνει πολύτιμο φως σε αυτό το σημείο. Δείχνει ότι οι σύγχρονες κοινότητες είναι ικανές να οργανώνουν συλλογικά τη διαχείριση των κοινών πόρων χωρίς να καταφεύγουν ούτε στην αγορά ούτε σε ένα συγκεντρωτικό κράτος. Η αυτοοργάνωση δεν είναι μια αφηρημένη υπόθεση· είναι μια πραγματική πρακτική.
Ωστόσο, αυτές οι μορφές οργάνωσης δεν μπορούν να αναχθούν απλός σε θεσμικούς μηχανισμούς. Έχουν τις ρίζες τους σε τρόπους κατοίκησης του κόσμου, ονομασίας σχέσεων και ορισμού αμοιβαίων υποχρεώσεων. Όπως επισημαίνει η Yásnaya Elena Aguilar Gil⁸, οι πολιτικές μορφές είναι άρρηκτα συνδεδεμένες με τις γλώσσες και τις κοσμολογίες που τις καθιστούν δυνατές: κατηγορίες όπως το «άτομο» ή η «ιδιοκτησία» δεν είναι καθολικές και ο οραματισμός μιας κοινωνίας χωρίς κράτος περιλαμβάνει επίσης τον μετασχηματισμό των εννοιολογικών πλαισίων μέσω των οποίων κατανοούμε τις συνδέσεις μεταξύ ατόμων, συλλογικοτήτων και περιβαλλόντων διαβίωσης.
Επαναπροσδιορίζοντας τα Πολιτικά Κοινά
«Η ελευθερία δεν μπορεί να υπάρξει χωρίς θεσμούς που την καθιστούν δυνατή.»
~ Μάρεϊ Μπούκτσιν, Remaking Society (1989)¹
Η συμβολή της ανθρωπολογίας δεν συνίσταται στην πρόταση μιας επιστροφής σε αρχαίες κοινωνικές μορφές. Αντίθετα, ανοίγει έναν διαφορετικό ορίζοντα.
Αν οι κοινωνίες έχουν κατορθώσει να περιορίσουν τη συγκέντρωση της εξουσίας, αν οι κοινότητες έχουν μπορέσει να οργανώσουν συλλογικά τις συνθήκες της ύπαρξής τους και αν τέτοιες εμπειρίες εξακολουθούν, με διαφορετικές μορφές, να υφίστανται και σήμερα, τότε η άμεση δημοκρατία παύει να εμφανίζεται ως αφηρημένη ουτοπία. Αναδεικνύεται ως μια πραγματική ανθρώπινη δυνατότητα.
Για την κοινωνική οικολογία, αυτό σημαίνει ότι ο πολιτικός μετασχηματισμός δεν ξεκινά από το μηδέν. Μπορεί να αντλήσει από δυνατότητες που έχουν ήδη εκδηλωθεί στην ανθρώπινη ιστορία, αναγνωρίζοντας παράλληλα ότι οι σύγχρονες συνθήκες —που χαρακτηρίζονται από παγκόσμιες αλληλεξαρτήσεις και σύνθετα τεχνικά συστήματα— απαιτούν την επινόηση νέων μορφών κοινωνικής και πολιτικής οργάνωσης.
Δεν πρόκειται, επομένως, ούτε για μίμηση ούτε για αποκατάσταση παλαιότερων μορφών, αλλά για την επανεπινόηση των πολιτικών κοινών. Αυτά δεν μπορούν να αναχθούν αποκλειστικά σε θεσμικές μορφές· συγκροτούνται μέσα από πρακτικές: από τρόπους κατοίκησης ενός τόπου και οργάνωσης της αλληλοβοήθειας έως τη συλλογική λήψη αποφάσεων, τη φιλοξενία και την αναγνώριση του άλλου.
Μέσα από εμπειρίες συχνά εύθραυστες και δυσδιάκριτες, διαγράφονται ήδη μορφές ζωής που κατορθώνουν να διαφεύγουν, τουλάχιστον εν μέρει, από τις λογικές του κράτους και της αγοράς.
Μια υπόθεση που ενισχύεται
Εδώ μια υπόθεση αρχίζει να διαγράφεται με μεγαλύτερη σαφήνεια.
Αν η κυριαρχία δεν αποτελεί φυσική και αναπόφευκτη συνθήκη, αν κοινωνίες έχουν κατορθώσει να την αποτρέψουν ή να την περιορίσουν και αν μορφές αυτοοργάνωσης εξακολουθούν να υπάρχουν μέχρι σήμερα, τότε η άμεση δημοκρατία δεν μπορεί να απορριφθεί ως πολιτική μυθοπλασία.
Αναδεικνύεται ως μια πραγματική ιστορική δυνατότητα — απαιτητική και αβέβαιη, αλλά υπαρκτή.
Η κοινωνική οικολογία δεν υπόσχεται έναν κόσμο απαλλαγμένο από συγκρούσεις. Ανοίγει μια περισσότερο απαιτητική προοπτική: εκείνη κοινωνιών ικανών να μετασχηματίζονται συνειδητά, αναλαμβάνοντας συλλογικά την ευθύνη για τις συνθήκες της ύπαρξής τους.
Σημειώσεις
¹ Murray Bookchin, The Ecology of Freedom, Cheshire Books, 1982; Remaking Society, Black Rose Books, 1989.
² Pierre Clastres, Society Against the State, Minuit, 1974.
³ James C. Scott, The Art of Not Being Governed, Yale University Press, 2009.
⁴ David Graeber & David Wengrow, The Dawn of Everything: A New History of Humanity, Farrar, Straus and Giroux, 2021.
⁵ David Graeber, Fragments of an Anarchist Anthropology, Prickly Paradigm Press, 2004.
⁶ Marshall Sahlins, Stone Age, Age of Abundance: The Economy of Primitive Societies [1972], Gallimard, 1976.
⁷ Elinor Ostrom, Governing the Commons: The Evolution of Institutions for Collective Action, Cambridge University Press, 1990.
⁸ Yásnaya Elena Aguilar Gil, Us Without the State, Ici-bas, 2024.
