Κείμενο του Lateef H. McLeod στο Harbinger: A Journal of Social Ecology. Ο McLeod είναι συγγραφέας και ακαδημαϊκός. Εκπονεί διδακτορικό στο πρόγραμμα Ανθρωπολογίας και Κοινωνικής Αλλαγής στο Ινστιτούτο Ολοκληρωτικών Σπουδών της Καλιφόρνια. Το πρώτο του βιβλίο ποίησης, A Declaration Of A Body Of Love (2010), καταγράφει τη ζωή ενός μαύρου άνδρα με αναπηρία και θίγει διάφορα θέματα σχετικά με την οικογένεια, την πνευματικότητα και τη σεξουαλικότητά.
Αυτό το άρθρο θα διερευνήσει τα κοινά σημεία μεταξύ της κοινωνικής οικολογίας και της αναπηρικής δικαιοσύνης στα αντίστοιχα οράματά τους για απελευθέρωση. Εστιάζοντας στα κοινά στοιχεία της αντικαπιταλιστικής κριτικής, της αλληλοβοήθειας ή αλληλεξάρτησης και της οικολογικής βιωσιμότητας, θα δείξω πώς αυτά τα δύο κινήματα μπορούν να ευθυγραμμιστούν για να οικοδομήσουν έναν πιο δίκαιο, ισότιμο και οικολογικό κόσμο. Υποστηρίζω ότι η κοινωνική οικολογία και η αναπηρική δικαιοσύνη μοιράζονται μια ποικιλία αξιών και στόχων που τις καθιστούν φυσικούς εταίρους στους αγώνες για συλλογική απελευθέρωση.
Το πλαίσιο της αναπηρικής δικαιοσύνης εμφανίστηκε στις αρχές της δεκαετίας του 2000, μέσα από τη δράση φυλετικοποιημένων ακτιβιστών και ακτιβιστριών με αναπηρία. Οι ακτιβιστές αυτοί διαπίστωσαν ότι το κίνημα για τα δικαιώματα των ατόμων με αναπηρία καθοδηγούνταν έως τότε κυρίως από λευκά άτομα με αναπηρία της μεσαίας τάξης. Η αναπηρική δικαιοσύνη γεννήθηκε από την ανάγκη για ένα κίνημα πολύ πιο διαθεματικό, ικανό να αντιμετωπίσει ταυτόχρονα ζητήματα φυλής, τάξης, σεξουαλικότητας και περιβάλλοντος.
Το πλαίσιο της αναπηρικής δικαιοσύνης περιλαμβάνει δέκα βασικές αρχές, οι οποίες προσανατολίζονται στη δημιουργία μιας πιο δίκαιης και βιώσιμης κοινωνίας για τα άτομα με αναπηρία: διαθεματικότητα, πρώτος λόγος στους πιο επηρεαζόμενους, αντικαπιταλιστική πολιτική, διακινηματική αλληλεγγύη, αναγνώριση της ολότητας του ατόμου, βιωσιμότητα, δέσμευση στη δια-αναπηρική αλληλεγγύη, αλληλεξάρτηση, συλλογική πρόσβαση και συλλογική απελευθέρωση. Το πλαίσιο αυτό συνδέεται ουσιαστικά με τις αρχές της κοινωνικής οικολογίας, ιδιαίτερα με την κριτική της ιεραρχίας και της κυριαρχίας, την αλληλοβοήθεια και την οικολογική βιωσιμότητα.
Ως προς τις πτυχές της κοινωνικής οικολογίας στις οποίες εστιάζει η εργασία μου, τόνισα κυρίως ότι οι επιπτώσεις του καπιταλισμού καταστρέφουν την οικολογική ισορροπία του πλανήτη, παραπέμποντας στο άρθρο του Brian Tokar, «Κινήματα για Κλιματική Δράση: Προς την Ουτοπία ή την Αποκάλυψη;», που δημοσιεύτηκε στο Ινστιτούτο Αναρχικών Σπουδών. Παρέθεσα επίσης το κείμενο του Murray Bookchin «Τι είναι η Κοινωνική Οικολογία», από το βιβλίο *Κοινωνική Οικολογία και Κομμουναλισμός*, όπου αναλύεται η ανάγκη να αντιμετωπιστούν από κοινού οι οικολογικές και κοινωνικές κρίσεις, αν επιδιώκουμε έναν πιο δίκαιο και βιώσιμο κόσμο. Ο Bookchin υποστηρίζει ότι οι ανθρώπινες κοινωνίες δεν πρέπει να οργανώνονται γύρω από τον ανταγωνισμό, όπως συμβαίνει στον καπιταλισμό, αλλά γύρω από την αλληλοβοήθεια, δηλαδή γύρω από την ανθρώπινη αξία της υποστήριξης και της αλληλεξάρτησης μέσα στην κοινότητα.
Η κοινωνική οικολογία και η αναπηρική δικαιοσύνη τέμνονται σε πολλά σημεία. Η κοινωνικοοικολογική αξία της αλληλοβοήθειας βρίσκεται πολύ κοντά στην αρχή της αλληλεξάρτησης, η οποία αποτελεί κεντρική αρχή της αναπηρικής δικαιοσύνης. Η αρχή αυτή αναγνωρίζει ότι όλοι οι άνθρωποι χρειαζόμαστε και στηριζόμαστε ο ένας στον άλλον για να επιβιώσουμε. Αυτό ισχύει με ιδιαίτερη ένταση για τα άτομα με αναπηρία, καθώς η αλληλεξάρτηση αποτελεί για πολλούς ανθρώπους αναγκαία προϋπόθεση συμμετοχής στην κοινότητα. Τα άτομα με αναπηρία γνωρίζουν ότι η πραγματική ελευθερία δεν προκύπτει από την απομόνωση ή από την επιδίωξη μιας πλήρους αυτάρκειας, αλλά από την ελεύθερη σχέση με ανθρώπους που επενδύουν αμοιβαία στην επιβίωση και την ευημερία ο ένας του άλλου.
Η αναπηρική δικαιοσύνη δηλώνει επίσης: «Βλέπουμε την απελευθέρωση όλων των ζωντανών συστημάτων και της γης ως αναπόσπαστο κομμάτι της απελευθέρωσης των κοινοτήτων μας, καθώς όλοι μοιραζόμαστε έναν πλανήτη» (Berne 2016, 18). Συνδεδεμένη με την αρχή της αλληλεξάρτησης είναι η επίγνωση ότι όλοι αποτελούμε μέρος των ζωντανών οικοσυστημάτων του πλανήτη και ότι έχουμε ευθύνη να προστατεύσουμε αυτή την ισορροπία. Εδώ αναδεικνύεται μια ακόμη βασική αρχή της αναπηρικής δικαιοσύνης που συναντά την κοινωνική οικολογία: η βιωσιμότητα.
Η αναπηρική δικαιοσύνη υποστηρίζει ότι όλα τα άτομα, και ειδικά τα άτομα με αναπηρία, πρέπει να ζουν σε κοινωνίες όπου έχουν την ελευθερία να ρυθμίζουν τον ρυθμό της ζωής τους, χωρίς να πιέζονται να αποδίδουν σύμφωνα με τα καπιταλιστικά πρότυπα παραγωγικότητας. Τα άτομα με αναπηρία πρέπει να μπορούν να ξεκουράζονται κατά τη διάρκεια της εργασίας τους ή, όταν αυτό είναι αναγκαίο για την υγεία τους, να έχουν τη δυνατότητα να σταματούν την εργασία. Ενώ η καπιταλιστική παραγωγή και το κέρδος έχουν τεθεί εδώ και πολύ καιρό πάνω από κάθε άλλη αξία, γίνεται όλο και πιο σαφές ότι η αδιάκοπη παραγωγή βλάπτει τόσο τα οικοσυστήματα όσο και τα σώματά μας.
Είναι κρίσιμο η κοινωνική οικολογία να ενσωματώσει στη θεωρία και την πράξη της την αναπηρική δικαιοσύνη, όπως και η αναπηρική δικαιοσύνη να αξιοποιήσει τις γνώσεις της κοινωνικής οικολογίας. Οι κοινωνικοί οικολόγοι χρειάζεται πρώτα να αναγνωρίσουν ότι, μέσα στην εντεινόμενη κλιματική κρίση, οι ευάλωτες κοινότητες θα πληγούν περισσότερο, και ανάμεσά τους η κοινότητα των ατόμων με αναπηρία. Αν η κλιματική καταστροφή προκαλέσει κοινωνική κατάρρευση, τα άτομα με αναπηρία θα βρεθούν ανάμεσα στους πιο εκτεθειμένους πληθυσμούς και θα έχουν άμεση ανάγκη από δίκτυα αμοιβαίας βοήθειας.
Για να σταθούν πραγματικά αλληλέγγυοι με την κοινότητα των ατόμων με αναπηρία, οι κοινωνικοί οικολόγοι πρέπει να λαμβάνουν υπόψη τις αρχές της αναπηρικής δικαιοσύνης σε κάθε διαδικασία μετάβασης πέρα από τον καπιταλισμό. Οι κοινωνικοί οικολόγοι, όπως και άλλα τμήματα των κοινωνικών κινημάτων, οφείλουν επίσης να συμπεριλάβουν ουσιαστικά τα άτομα με αναπηρία στις οργανωτικές τους στρατηγικές και να κάνουν τις απαραίτητες αλλαγές ώστε αυτή η συμπερίληψη να μη μένει αφηρημένη διακήρυξη.
Σε βασικό επίπεδο, αυτό σημαίνει μεγαλύτερη προσοχή στις ανάγκες πρόσβασης των ανθρώπων που συμμετέχουν σε μια ομάδα. Η θέση αυτή αντιστοιχεί στην ένατη αρχή της αναπηρικής δικαιοσύνης, τη συλλογική πρόσβαση. Η συλλογική πρόσβαση μπορεί να σημαίνει ότι οι χώροι είναι προσβάσιμοι σε αναπηρικά αμαξίδια, ότι υπάρχει χώρος χωρίς έντονες οσμές για ανθρώπους με αλλεργίες ή ευαισθησίες σε αρώματα, ή ότι διατίθεται διερμηνέας νοηματικής γλώσσας για κωφούς και βαρήκοους συμμετέχοντες. Μπορεί επίσης να σημαίνει κάτι τόσο απλό όσο το να δίνεται χρόνος σε ένα άτομο με σύνθετες επικοινωνιακές ανάγκες να συνθέσει αυτό που θέλει να πει στη συσκευή παραγωγής ομιλίας του. Η κάλυψη των αναγκών πρόσβασης κάνει τις συλλογικότητές μας πιο ανοιχτές και πιο ικανές να συμπεριλάβουν μια ευρύτερη κοινότητα ανθρώπων, μέσα στην οποία βρίσκονται και τα άτομα με αναπηρία.
Η κοινωνική οικολογία πρέπει επίσης να λάβει υπόψη τη διάχυτη περιθωριοποίηση που βιώνουν τα άτομα με αναπηρία στην κυρίαρχη κοινωνία. Η περιθωριοποίηση αυτή συνδέεται με τον ικανισμό (ableism), δηλαδή με ένα σύνολο κοινωνικών αντιλήψεων, θεσμών και πρακτικών που αντιμετωπίζουν το «ικανό» σώμα και τον «ικανό» νου ως αυτονόητο πρότυπο κανονικότητας. Όσοι δεν ανταποκρίνονται σε αυτό το πρότυπο συχνά θεωρούνται ανεπαρκείς, εξαρτημένοι ή λιγότερο άξιοι συμμετοχής στην κοινωνική ζωή.
Παρότι ο ικανισμός έχει βαθιές ιστορικές ρίζες, η άνοδος του καπιταλισμού του έδωσε μια νέα μορφή. Τα άτομα με αναπηρία άρχισαν να αντιμετωπίζονται όλο και περισσότερο μέσα από το κριτήριο της οικονομικής παραγωγικότητας. Επειδή θεωρήθηκαν λιγότερο παραγωγικά από τον υπόλοιπο πληθυσμό, περιθωριοποιήθηκαν, αποκλείστηκαν και συχνά ιδρυματοποιήθηκαν μαζικά. Στις Ηνωμένες Πολιτείες, κατά τον δέκατο ένατο και τις αρχές του εικοστού αιώνα, αυτός ο αποκλεισμός πήρε και νομική μορφή. Πολλές αμερικανικές πόλεις ψήφισαν νόμους γνωστούς ως «νόμους περί ασχήμιας» (ugly laws), οι οποίοι απαγόρευαν σε ορισμένα άτομα με αναπηρία ή εμφανείς σωματικές διαφορές να εμφανίζονται δημόσια.
Αυτή η ιστορία έχει επηρεάσει βαθιά τον πολιτισμό μας. Τα ζητήματα της αναπηρίας γίνονται συχνά αόρατα και παραμελούνται, ακόμη και μέσα στην αριστερή πολιτική. Συνήθως αντιμετωπίζονται ως εξατομικευμένα ιατρικά ζητήματα και όχι ως ζητήματα με ευρύτερη πολιτική σημασία. Μέχρι τις δεκαετίες του 1970 και του 1980, πολλά άτομα με σημαντικές αναπηρίες ζούσαν απομονωμένα σε ιδρύματα, απουσίαζαν από τη δημόσια σφαίρα και, επομένως, αποκλείονταν και από τις δυνατότητες πολιτικής οργάνωσης μέσα στην Αριστερά.
Για τον λόγο αυτό, οι κοινωνικοί οικολόγοι έχουν σήμερα μια πραγματική ευκαιρία να οργανωθούν μαζί με ακτιβιστές με αναπηρία γύρω από κοινούς στόχους. Υπάρχει ένα μέρος του πληθυσμού των ατόμων με αναπηρία του οποίου οι βλάβες έχουν προκληθεί ή επιδεινωθεί από την καταστροφή του βιωμένου περιβάλλοντος. Αυτό δημιουργεί ένα σαφές σημείο σύνδεσης ανάμεσα στην κοινωνική οικολογία και τον ακτιβισμό για την αναπηρική δικαιοσύνη. Τα δύο κινήματα μοιράζονται επίσης τον στόχο μιας κοινωνίας ισότιμης, οικολογικά βιώσιμης και προσβάσιμης.
Θέλω επίσης να επισημάνω μια ακόμη συνέπεια του διάχυτου ικανισμού της κυρίαρχης κοινωνίας. Τα άτομα με αναπηρία, ιδίως εκείνα με σημαντικές αναπηρίες, συχνά απομονώνονται από τις κοινότητές τους εξαιτίας σωματικών, γνωστικών ή ψυχολογικών διαφορών. Αυτή η απομόνωση, πέρα από τη συναισθηματική και ψυχολογική πίεση που προκαλεί, τα καθιστά πιο ευάλωτα σε κακοποίηση από μέλη της οικογένειας, φροντιστές, αλλά και από το αναπτυσσόμενο φασιστικό κίνημα. Η ιστορία δείχνει ότι οι φασίστες στοχεύουν συχνά τους πιο ευάλωτους ως τα πρώτα θύματα βίας και διώξεων. Γι’ αυτό η κοινότητα της κοινωνικής οικολογίας, όπως και άλλες αριστερές κοινότητες, έχει ευθύνη να σταθεί αλληλέγγυα με την κοινότητα των ατόμων με αναπηρία, ώστε να μη βρεθεί εκτεθειμένη απέναντι στη σημερινή άνοδο της ακροδεξιάς και του φασισμού.
Αυτοί είναι μερικοί μόνο από τους λόγους για τους οποίους η κοινωνική οικολογία και τα άλλα κοινωνικά κινήματα χρειάζεται να ενσωματώσουν την αναπηρική δικαιοσύνη στην οργανωτική τους πρακτική. Η οικοδόμηση μιας βιώσιμης, ισότιμης και προσβάσιμης κοινωνίας προϋποθέτει συνεργασία, αλληλεξάρτηση και συλλογική ευθύνη. Υπάρχουν πολλοί ακτιβιστές με αναπηρία που είναι έτοιμοι να συμβάλουν σε αυτή την προσπάθεια και να βοηθήσουν άλλα κινήματα να κινηθούν προς αυτούς τους κοινούς στόχους.
