Κείμενο για το Αυτολεξεί: Siyavash Shahabi
Σε ευρωπαϊκές πόλεις, άνθρωποι κατεβαίνουν στους δρόμους ενάντια στον πόλεμο, ενάντια στη γενοκτονία, ενάντια στην ακροδεξιά. Όταν όμως η συζήτηση φτάνει στο Ιράν, η ατμόσφαιρα ξαφνικά θολώνει. Δισταγμός· σιωπή· ή αναλύσεις που τα εξηγούν όλα μέσα από τον ανταγωνισμό ανάμεσα στις Ηνωμένες Πολιτείες και τα λεγόμενα «κράτη της αντίστασης». Αυτή η αντίφαση δεν είναι μόνο ηθική· δείχνει μια βαθύτερη θεωρητική κρίση.
Η σημερινή κρίση της διεθνούς αλληλεγγύης έχει λιγότερο να κάνει με αδιαφορία και περισσότερο με κρατοκεντρισμό. Ο κόσμος γίνεται αντιληπτός μέσα από τις σχέσεις μεταξύ κρατών, όχι μέσα από την αυτενέργεια των λαών. Σε αυτό το πλαίσιο, ο «αντιιμπεριαλισμός» περιορίζεται σε μια αντίθεση προς ένα συγκεκριμένο κράτος, συνήθως τις ΗΠΑ, και κάθε δύναμη που βρίσκεται σε ένταση με αυτό το κράτος τοποθετείται αυτόματα στο στρατόπεδο της αντίστασης. Το αποτέλεσμα είναι προβλέψιμο: οι άνθρωποι που ζουν κάτω από καταπίεση σε μη δυτικές κοινωνίες περνούν στο περιθώριο.
Στην κλασική μαρξιστική θεωρία, ο ιμπεριαλισμός κατανοούνταν ως μία οικονομική και πολιτική δομή: ένα πλέγμα συσσώρευσης κεφαλαίου, εξαγωγής κεφαλαίου και ανταγωνισμού ανάμεσα στις μεγάλες δυνάμεις. Ο Λένιν περιέγραψε τον ιμπεριαλισμό ως στάδιο του καπιταλισμού, όχι ως εθνική ταυτότητα. Αυτή η διάκριση είναι κρίσιμη. Αν ο ιμπεριαλισμός είναι δομικός, τότε τα κράτη που αντιτίθενται στις ΗΠΑ δεν είναι αυτομάτως χειραφετητικά. Και αυτά μπορεί να λειτουργούν μέσα στην ίδια λογική συσσώρευσης και κυριαρχίας.
Κι όμως, σε κομμάτια της σημερινής αριστεράς, αυτή η διάκριση έχει αποδυναμωθεί. Ο αντιιμπεριαλισμός έχει μετατραπεί σε γεωπολιτική πυξίδα: ό,τι στέκεται απέναντι στην Ουάσιγκτον θεωρείται δυνητικά προοδευτικό. Αυτή η λεπτή μετατόπιση έχει σοβαρές συνέπειες. Το κέντρο βάρους μετακινείται από τους ανθρώπους στα κράτη. Η κριτική του παγκόσμιου καπιταλισμού μετατρέπεται σε μία ευθυγράμμιση ανάμεσα σε μπλοκ ισχύος.
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, όταν στο Ιράν ξεσπούν διαμαρτυρίες που ταυτόχρονα αμφισβητούν τον θρησκευτικό αυταρχισμό, τον καπιταλισμό της προσόδου και την καταστολή από τους μηχανισμούς ασφαλείας, αυτές δεν «διαβάζονται» ως αυτόνομα κοινωνικά κινήματα. Αντίθετα, αντιμετωπίζονται σαν «μεταβλητές» στο παιχνίδι ισχύος των μεγάλων κρατών. Η λαϊκή αυτενέργεια εξαφανίζεται μέσα στις γεωπολιτικές αφηγήσεις.
Αυτή η εξαφάνιση της αυτενέργειας δεν είναι μόνο πολιτική· είναι και γνωσιολογική. Η γνώση από τον Παγκόσμιο Νότο σπάνια αναγνωρίζεται, εκτός αν περάσει πρώτα μέσα από ακαδημαϊκούς και μιντιακούς θεσμούς του Βορρά. Για να θεωρηθεί μια αφήγηση «κατανοητή» και αποδεκτή, συχνά πρέπει να χωρέσει σε έτοιμα, καθιερωμένα σχήματα.
Μέσα σε αυτό το πεδίο παραγωγής γνώσης, το Ιράν παρουσιάζεται συχνά είτε ως «απείθαρχο κράτος» είτε ως «φρούριο αντίστασης». Και στις δύο περιπτώσεις, οι απλοί άνθρωποι μπαίνουν στο περιθώριο. Οι διαμαρτυρίες προβάλλονται μόνο όταν ταιριάζουν με γεωπολιτικά συμφέροντα· διαφορετικά, πολύ γρήγορα απορροφώνται από αφηγήσεις περί «ξένης παρέμβασης».
Το ζήτημα δεν είναι οι ατομικές προθέσεις. Είναι η ίδια η δομή ενός διανοητικού πεδίου που αντιμετωπίζει τα κράτη σαν βασικούς δρώντες και τις κοινωνίες σαν φόντο. Μέσα σε μια τέτοια δομή, γίνεται δύσκολο να δεχτεί κανείς ότι μια κοινωνία μπορεί να παλεύει ταυτόχρονα ενάντια στον ιμπεριαλισμό και ενάντια στη δική της αυταρχική κυβέρνηση. Μια τέτοια παραδοχή χαλά τις απλές εξισώσεις.
Το Ιράν αποτελεί μια «μη καθαρή» περίπτωση. Η Ισλαμική Δημοκρατία βρίσκεται σε αντιπαράθεση με τις Ηνωμένες Πολιτείες, αλλά ταυτόχρονα είναι κι ένα καπιταλιστικό σύστημα βασισμένο στην πρόσοδο, με μια δομή ασφάλειας και θρησκευτικής εξουσίας που καταπιέζει συστηματικά τον ίδιο του τον πληθυσμό. Υπάρχουν εξωτερικές κυρώσεις, αλλά υπάρχει και εσωτερική καταστολή. Η απειλή του πολέμου είναι πραγματική, αλλά πραγματική είναι και η επιμονή της αυταρχικής διακυβέρνησης.
Αυτή η ταυτόχρονη πραγματικότητα αποσταθεροποιεί τις απλουστευτικές αναλύσεις. Αν στηρίζεις τον λαό του Ιράν, πρέπει να είσαι απέναντι τόσο στις ασφυκτικές κυρώσεις όσο και στην εσωτερική καταστολή. Αν εστιάσεις μόνο στο ένα, κινδυνεύεις –έστω και άθελά σου– να δικαιολογήσεις το άλλο.
Το Ιράν αμφισβητεί τον κρατοκεντρικό αντιιμπεριαλισμό ακριβώς επειδή δείχνει ότι η αντιπαράθεση με τις ΗΠΑ δεν σημαίνει αυτόματα λαϊκή απελευθέρωση. Αντίστοιχα, η αντίθεση στον εγχώριο αυταρχισμό δεν σημαίνει αυτόματα ευθυγράμμιση με ξένη επέμβαση.
Όταν κομμάτια της αριστεράς μένουν στον δισταγμό ή στη σιωπή, η ακροδεξιά γεμίζει το κενό.
Αλλά κι αυτό ακόμη είναι κρατοκεντρικό. Οι ιρανικές διαμαρτυρίες μετατρέπονται είτε σε εργαλείο επίθεσης στο Ισλάμ είτε σε «χαρτί» διαπραγμάτευσης στον περιφερειακό ανταγωνισμό. Προσφέρεται μια συμβολική στήριξη, χωρίς όμως κανένα συνεκτικό κοινωνικό σχέδιο για ελευθερία και δικαιοσύνη.
Και στις δύο πλευρές του πολιτικού φάσματος, η λαϊκή αυτενέργεια σβήνεται. Από τη μία, μέσω της γεωπολιτικής «προσοχής» και των ισορροπιών· από την άλλη, μέσω της πολιτικής ιδιοποίησης.
Ένας διαφορετικός ορίζοντας
Αν θέλουμε να ξεπεράσουμε αυτό το αδιέξοδο, ο αντιιμπεριαλισμός θα πρέπει να επιστρέψει από το επίπεδο των κρατών στο επίπεδο των λαών. Αυτό σημαίνει να μπορούμε να κρατάμε ταυτοχρόνως πολλές αλήθειες:
– Να αντιστεκόμαστε στις οικονομικές κυρώσεις που καταστρέφουν τις ζωές των απλών ανθρώπων.
– Να αντιστεκόμαστε στη στρατιωτική επέμβαση και στα σχέδια αλλαγής καθεστώτος που επιβάλλονται απ’ έξω.
– Να αντιστεκόμαστε στον θρησκευτικό αυταρχισμό, στην καταστολή και στα οικονομικά συστήματα που βασίζονται στην ασφάλεια, μέσα στη χώρα.
– Να υπερασπιζόμαστε την ανεξάρτητη εργατική, φεμινιστική και κοινωνική οργάνωση.
Αυτές οι θέσεις δεν είναι αντιφατικές· είναι συμπληρωματικές. Ένας αντιιμπεριαλισμός που αγνοεί την εσωτερική καταστολή γλιστρά στον συντηρητισμό. Και μια κριτική στον αυταρχισμό που αγνοεί τις δομές του παγκόσμιου καπιταλισμού καταλήγει σε μια φιλελεύθερη αφέλεια.
Η ιστορία δείχνει ότι κινήματα που μπορούν να αντιπαλεύουν πολλαπλά επίπεδα εξουσίας ταυτοχρόνως έχουν ανοίξει νέους ορίζοντες. Όχι επιλέγοντας ανάμεσα σε δύο αντιδραστικούς πόλους, αλλά χτίζοντας μια ανεξάρτητη δύναμη. Η σημερινή κρίση είναι, τελικά, κρίση πολιτικής φαντασίας. Ο κόσμος συμπιέζεται σε διλήμματα άσπρου-μαύρου: ή με αυτό το μπλοκ ή με το άλλο. Όμως η χειραφέτηση απαιτεί να σπάσουμε αυτή τη λογική.
Η πραγματική αλληλεγγύη εκκινεί όταν οι λαοί αναγνωρίζονται ως ιστορικά υποκείμενα, όχι ως εργαλεία στον ανταγωνισμό των κρατών. Αυτή η επιστροφή στο υποκείμενο δεν είναι μόνο μια ηθική στάση· είναι θεωρητική και πολιτική αναγκαιότητα. Το Ιράν, με όλη του την πολυπλοκότητα, μας αναγκάζει να ξανασκεφτούμε. Όχι ως μια πράξη εξαίρεσης, αλλά ως παράδειγμα ενός κόσμου όπου ο ιμπεριαλισμός και ο εσωτερικός αυταρχισμός λειτουργούν ταυτοχρόνως.
Ένας αντιιμπεριαλισμός-χωρίς-ανθρώπους εύκολα γίνεται μια υπεράσπιση κρατών. Αντίθετα, μια πολιτική που βάζει στο κέντρο τους ανθρώπους αντιμετωπίζει και την αυτοκρατορία και τον δεσποτισμό την ίδια στιγμή.
Ίσως από αυτό το σημείο μπορεί να αρχίσει η ανασυγκρότηση μιας παγκόσμιας αριστεράς: όχι επιλέγοντας ανάμεσα σε δύο δυνάμεις, αλλά επιστρέφοντας την αυτενέργεια και τη φωνή σε εκείνους-ες που για πολύ καιρό αντιμετωπίζονταν ως αντικείμενα ανάλυσης και όχι ως τα ίδια τα υποκείμενά της.
