Κείμενο του Dan Christoff για το Resilience.org. Ο συγγραφέας επιχειρεί να διατυπώσει μια φιλοσοφική κοσμοθεωρία ανθρωπολογικής ευθύνης και επιστασίας, σε αντιπαράθεση με τον καπιταλιστικό ατομικισμό της σπατάλης και του καταναλωτισμού.
Συχνά περιγράφουμε τόπους ως άδειους: μια ήσυχη κοιλάδα το σούρουπο, μια ερημική έκταση χωρίς σπίτια, ένα χειμερινό χωράφι που μοιάζει άγονο κάτω από έναν χλωμό ουρανό. Ακόμη και μια παύση στη συζήτηση γίνεται ένα είδος σιωπής που τη φανταζόμαστε ως τίποτα. Μιλάμε έτσι επειδή οι αισθήσεις μας ανταποκρίνονται σε ό,τι είναι άμεσο και οικείο. Όμως η απουσία αυτού που περιμένουμε δεν είναι απουσία αυτού που υπάρχει. Το «κενό» είναι συνήθως ένα βιαστικό συμπέρασμα, μια στένωση της προσοχής και όχι ένα πραγματικό χαρακτηριστικό του κόσμου.
Η επιστήμη έχει δείξει ότι αυτό που φαίνεται άδειο, σε κάθε κλίμακα, σφύζει από δραστηριότητα. Ακόμα και οι πιο απομακρυσμένες περιοχές του διαστήματος περιέχουν κβαντικά πεδία που δεν καταλήγουν ποτέ σε πλήρη ακινησία, αλλά κυμαίνονται αδιάκοπα (Dirac, 1951· Peskin και Schroeder, 1995). Στη Γη, ο αέρας που μοιάζει καθαρός μεταφέρει κοινότητες μικροσκοπικής ζωής και ορυκτά σωματίδια που ταξιδεύουν σε ωκεανούς και ηπείρους, διαμορφώνοντας οικοσυστήματα μακριά από το σημείο όπου εισήλθαν αρχικά στην ατμόσφαιρα (Griffin et al., 2001). Το νερό που φαίνεται ήρεμο ενεργοποιείται από τη συναγωγή, τη μικροβιακή αναπνοή και τη χημική ανταλλαγή. Το έδαφος που δείχνει ανενεργό φιλοξενεί εκατομμύρια οργανισμούς, οι αλληλεπιδράσεις των οποίων στηρίζουν τη γονιμότητα ολόκληρων τοπίων (Wetzel, 2001).
Η ακινησία είναι απλώς κίνηση που ξεφεύγει από τις αισθήσεις μας. Η σιωπή είναι δόνηση υπερβολικά ανεπαίσθητη για να την ακούσουμε. Η άγονη γη δεν είναι παρά ζωή που λειτουργεί σε κλίμακες τις οποίες δεν έχουμε ακόμη μάθει να αντιλαμβανόμαστε.
Η ψευδαίσθηση του κενού επιμένει επειδή εστιάζουμε σε μία μόνο στιγμή και τη συγχέουμε με το σύνολο της πραγματικότητας. Μια παγωμένη λίμνη φαίνεται ακίνητη από ψηλά, όμως κάτω από τον πάγο τα ψάρια κινούνται μέσα σε μεταβαλλόμενα επίπεδα οξυγόνου και φωτός. Ένα δάσος μοιάζει ήσυχο στις αρχές του χειμώνα, ενώ οι ρίζες ανταλλάσσουν θρεπτικά στοιχεία, οι μύκητες μεταδίδουν χημικά σήματα και ο θόλος αναπνέει συγχρονισμένα με τις μεταβολές της θερμοκρασίας. Ο χρόνος ενοποιεί αυτές τις διεργασίες σε αυτό που μας φαίνεται ως ένα ενιαίο καρέ. Αυτό το στιγμιότυπο μας παραπλανά. Συγχέουμε την επιφάνεια με το βάθος. Συγχέουμε την αργή δραστηριότητα με το τίποτα. Και αυτό που ξεκινά ως παρερμηνεία του κόσμου μετατρέπεται σε ηθικό κίνδυνο, γιατί τίποτα από όσα φανταζόμαστε ως άδεια δεν θεωρείται άξιο προστασίας.
Αυτή η παρεξήγηση δεν θα είχε σημασία πέρα από μια φιλοσοφική περιέργεια, αν δεν οδηγούσε τόσο συχνά σε πραγματική βλάβη. Η ιστορία βρίθει παραδειγμάτων όπου γη που θεωρήθηκε «κενή» χαρακτηρίστηκε διαθέσιμη για κατάληψη. Ο χαρακτηρισμός ενός τόπου ως άδειου διαγράφει τους ανθρώπους που ανήκουν σε αυτόν, τα είδη που τον διαμορφώνουν και τα ζωντανά συστήματα που βρίσκονται σε συνεχή ανταλλαγή πολύ πριν φτάσει κάποιος για να αποτιμήσει την αξία του. Το κενό γίνεται πρόσκληση για κατάληψη, εξόρυξη ή αδιαφορία. Γίνεται μια αφήγηση που επιτρέπει την αγνόηση της πληρότητας του κόσμου, ώστε οι προθέσεις κάποιου να προχωρούν χωρίς αντίσταση.
Βλέπουμε αυτό το μοτίβο σε πολλές εκδοχές. Μια έρημος αντιμετωπίζεται ως ερημιά, παρότι αποτελεί μωσαϊκό προσαρμοσμένης ζωής. Ένας υγρότοπος υποβιβάζεται σε άχρηστο νερό, παρότι φιλτράρει, στεγάζει και αποθηκεύει. Ένα βουνό μετατρέπεται σε «πόρο» αντί να αναγνωρίζεται ως κοινότητα πέτρας, αέρα, χιονιού και αργού χρόνου. Αυτό που φαίνεται κενό είναι συχνά απλώς άγνωστο, και ό,τι είναι άγνωστο γίνεται ευάλωτο στην απόρριψη.
Κι όμως, τίποτα από όσα κάνουμε δεν εισέρχεται ποτέ σε έναν άδειο κόσμο. Κάθε πράξη συναντά ένα πεδίο ήδη γεμάτο συνδέσεις. Χτίστε έναν δρόμο μέσα από ένα λιβάδι και θα διακόψετε μεταναστεύσεις που διαμόρφωναν αυτή τη γη επί αιώνες. Απελευθερώστε άνθρακα στην ατμόσφαιρα και θα μεταβάλλετε μια χημεία που μοιράζονται δάση, ωκεανοί και μελλοντικές γενιές. Τα αποτελέσματα των πράξεών μας διαρκούν, επειδή τίποτα δεν υπάρχει απομονωμένο. Ό,τι εισέρχεται στον κόσμο το κάνει μέσα σε μια πληρότητα που ήδη φέρει τη δική της ορμή.
Εδώ αναδύεται το ζήτημα της δικαιοσύνης. Η δικαιοσύνη δεν είναι ένα σύστημα που επιβάλλεται από τα πάνω. Είναι τρόπος κίνησης μέσα σε έναν κόσμο ήδη ζωντανό, συνδεδεμένο και ανταποκρινόμενο. Όταν φανταζόμαστε το κενό, φανταζόμαστε ελευθερία από την ευθύνη. Όμως σε έναν κόσμο χωρίς κενό, η ευθύνη είναι μόνιμη. Δεν υπάρχει ουδέτερη ζώνη όπου οι πράξεις μας εξαφανίζονται. Δεν υπάρχει χειρονομία που να μην απαντάται από κάτι. Μια απόφαση της στιγμής γίνεται μέρος της συνεχιζόμενης ζωής όλων όσων την περιβάλλουν.
Η νομική ακαδημαϊκός Edith Brown Weiss (1989) περιέγραψε τη δικαιοσύνη διαγενεακά όχι ως ιδανικό αλλά ως μια εμπιστοσύνη που συνδέει το παρόν με το μέλλον. Αυτή η εμπιστοσύνη βασίζεται στη συνέχεια. Κληρονομούμε τις συνεχείς επιπτώσεις των προηγούμενων αποφάσεων επειδή αυτές οι επιπτώσεις δεν εξαφανίζονται ποτέ. Παραμένουν ενεργές στο έδαφος, τα νερά, τα κλίματα και τις κοινότητες. Ο φιλόσοφος της διαδικασίας Alfred North Whitehead υποστήριξε ότι κάθε γεγονός περιέχει τα υπολείμματα προηγούμενων γεγονότων, ενώ παράλληλα διαμορφώνει τι μπορεί να συμβεί στη συνέχεια, έτσι ώστε η ύπαρξη να είναι ένα συνεχές γίγνεσθαι και όχι μια σειρά μεμονωμένων γεγονότων (Whitehead, 1978). Τίποτα δεν ξεκινά από το τίποτα και τίποτα δεν εξαφανίζεται στο τίποτα. Κάθε πράξη είναι μέρος μιας αδιάσπαστης αλυσίδας σχέσεων που εκτείνεται στο χρόνο.
Όταν το πάρουμε αυτό στα σοβαρά, η δικαιοσύνη μετατοπίζεται από τη διόρθωση στη συμμετοχή. Γίνεται τρόπος εισόδου στον κόσμο με τη γνώση ότι δεν δρούμε ποτέ μόνοι. Οι επιλογές μας έχουν αντίκτυπο επειδή συνδέουν συστήματα ήδη σε κίνηση. Η βλάβη διαχέεται όχι επειδή ο κόσμος είναι εύθραυστος, αλλά επειδή είναι διασυνδεδεμένος. Το ίδιο ισχύει και για τη φροντίδα. Ανάλογα με το πώς κινούμαστε, είτε ενισχύουμε είτε αποδυναμώνουμε τον ιστό των σχέσεων.
Το να ζει κανείς σαν να είναι ο κόσμος γεμάτος σημαίνει να αναγνωρίζει ότι η ευθύνη δεν είναι βάρος, αλλά μορφή του ανήκειν. Σημαίνει να κατανοεί ότι κάθε τοπίο, κάθε στιγμή, κάθε σιωπή περιέχει περισσότερα απ’ όσα μπορούμε να αντιληφθούμε. Σημαίνει ότι η παρουσία μας συναντά πάντοτε άλλες παρουσίες. Το κενό δεν είναι αλήθεια της φύσης, είναι αποτυχία της προσοχής. Και όταν η προσοχή διευρύνεται, ο κόσμος διευρύνεται μαζί της.
Αυτό που φαίνεται κενό είναι στην πραγματικότητα πολυεπίπεδο, αναπνέον και συνειδητό. Όταν το αναγνωρίσουμε, η δικαιοσύνη παύει να είναι καθήκον και γίνεται τρόπος να τιμούμε την πληρότητα που μας στηρίζει. Ο κόσμος δεν μας ζητά να γεμίσουμε τα κενά του. Μας ζητά να δούμε ότι ήταν γεμάτος εξαρχής και να δράσουμε με τον σεβασμό που αρμόζει σε μια τέτοια πληρότητα.
Αναφορές
Dirac, P. A. M. (1951). Is there an aether. Nature, 168(4282), 906 to 907.
Griffin, D. W., Kellogg, C. A., and Shinn, E. A. (2001). Dust in the wind: Long range transport of dust in the atmosphere and its implications for global public and ecosystem health. Global Change and Human Health, 2(1), 20 to 33.
Peskin, M. E., and Schroeder, D. V. (1995). An introduction to quantum field theory. Addison Wesley.
Weiss, E. B. (1989). In fairness to future generations: International law, common patrimony, and intergenerational equity. United Nations University Press.
Wetzel, R. G. (2001). Limnology: Lake and river ecosystems (3rd ed.). Academic Press.
Whitehead, A. N. (1978). Process and reality (Corrected ed., D. R. Griffin and D. W. Sherburne, Eds.). Free Press.
