Της Josephine Ewoma. Μετάφραση: Ευθύμης Χατζηθεοδώρου
Τι θα άλλαζε στην έννοια της καινοτομίας αν μετατοπίζαμε τους στόχους μας προς την οικοδόμηση πιο ευτυχισμένων και δίκαιων κοινωνιών, εντός των πλανητικών (οικολογικών) ορίων;
Πώς μοιάζει η καινοτομία όταν το κέρδος και η συσσώρευση κεφαλαίου βρίσκονται στο επίκεντρο; Το σκέφτομαι αυτό συχνά. Πριν από περισσότερο από έναν χρόνο, άρχισα να διερευνώ αυτό το ερώτημα στο πλαίσιο της τεχνολογικής καινοτομίας. Παρακολουθώντας την κούρσα εξοπλισμών στην Τεχνητή Νοημοσύνη μεταξύ μεγάλων tech εταιρειών, οι οποίες όλες ισχυρίζονταν ότι θα αναδιαμορφώσουν τη ζωή μας, αναρωτήθηκα: ποιο είναι το νόημα; Η απάντηση ήταν, και παραμένει, το κέρδος. Η αύξηση της αξίας για τους μετόχους. Η νίκη απέναντι στους άλλους «tech bros». Πιο πρόσφατα, επανήλθα σε αυτό το ερώτημα για την καινοτομία στο πλαίσιο των μετα-αναπτυξιακών μελλοντικών προοπτικών.
Οι υποστηρικτές του καπιταλισμού υποστηρίζουν ότι η καιτονομία και η ανθρώπινη φιλοδοξία καθοδηγούνται από την επιθυμία για απόκτηση κεφαλαίου και μιας οικονομικής ασφάλειας. Ωστόσο, η καινοτομία, όπως την αντιλαμβανόμαστε σήμερα, έχει οδηγήσει στην εξάντληση των πόρων και τη φτωχοποίηση των ανθρώπων και του πλανήτη. Με αυτά κατά νου, πώς θα επαναπροσδιοριστεί αυτή η έννοια στο πλαίσιο μιας μετα-αναπτυξιακής κοινωνίας;
Πώς θα ενθαρρύνουμε, ως άνθρωποι που δεν καθοδηγούνται από καπιταλιστικά κέρδη, την καινοτομία;
ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΝΕΟ ΠΑΝΤΑ ΚΑΛΥΤΕΡΟ;
Η καινοτομία ορίζεται σήμερα ως “η εισαγωγή μιας νέας ιδέα ή νέων μεθόδων”, με έμφαση στο ότι το “νέο” είναι μια ουσιαστική πτυχή της. Πολλές-οί θα υποστήριζαν ότι η καινοτομία οδηγεί σε καλύτερα αποτελέσματα, πως η καινοτομία (και κατ’επέκταση το νέο) είναι πάντοτε καλύτερο. Αλλά κοιτάζοντας γύρω μας την κατάσταση του περιβάλλοντος και των κοινωνιών μας, ο ισχυρισμός δεν ακούγεται σωστός. Βρισκόμαστε εν μέσω μιας κλιματικής κατάρρευσης, γινόμαστε μάρτυρες μιας μαζικής απώλειας της βιοποικιλότητας, η ανέχεια επιμένει και τα προβλήματα ψυχικής υγείας είναι σύνηθη σε μια σειρά κοινοτήτων. Αυτό δεν σημαίνει πως τα “νέα” πράγματα δεν έχουν οδηγήσει σε καλύτερα αποτελέσματα για την ανθρωπότητα. Η πρόοδος της ιατρικής, για παράδειγμα, έχει οδηγήσει σε μείωση της παιδικής θνησιμότητας καθώς και σε αύξηση του προσδόκιμου ζωής.
Αλλά το νέο δεν βελτιώνει πάντα τα πράγματα, και αν συνεχίσουμε να “καινοτομούμε”, πού θα σταματήσουμε; Το 1972, το βιβλίο Limits of Growth, προέβλεψε ότι σε κάποιο σημείο κατά τη διάρκεια αυτού του αιώνα ο πλανήτης μας, χωρίς να μπορεί να αντέξει άλλο, θα καταρρεύσει. Μέχρι στιγμής, το μοντέλο που το βιβλίο χρησιμοποιούσε είναι αρκετά ακριβές σε σχέση με την τρέχουσα πραγματικότητα. Υποστήριζε ότι σε έναν πλανήτη με περιορισμένους πόρους, θα πρέπει να υπάρχει ένα σημείο stop. Αυτή η ιδέα του ορίου είναι απαραίτητη για τον τρόπο με τον οποίο επαναπροσδιορίζουμε την έννοια της καινοτομίας. Πρέπει να υπάρχει ένα σημείο στο οποίο φτάνουμε κάποιο σύνορο. Όταν τα συστήματά μας, οι τεχνολογίες και η εξόρυξη πόρων είναι απολύτως βελτιστοποιημένα, δεν υπάρχει κάποιο μέρος να συνεχίσουμε. Ωστόσο, αυτό δεν θα πρέπει να είναι κάποιο σημείο σύγκρουσης, αλλά να μοιάζει με ένα σημείο όπου εμείς ως κοινωνία θα λέμε: “αυτό είναι αρκετό, αυτό λειτουργεί”.
Δείτε τα iPhone για παράδειγμα. Σχεδόν κάθε χρόνο η Apple λανσάρει και μια νέα έκδοση: η κάμερα έχει πιο υψηλή ανάλυση, o αποθηκευτικός χώρος είναι μεγαλύτερος, ίσως το τηλέφωνο πιο λεπτό από προηγούμενα μοντέλα, ένα “βελτιστοποιημένο” αποτέλεσμα λόγω των καινοτομιών της εταιρίας. Αλλά περίπου δύο χρόνια αργότερα, το τηλέφωνο λειτουργεί πιο αργά. Δεν είναι πλέον συμβατό με το τελευταίο σύστημα iOS. Συμφωνούμε πως οι καινοτόμες τεχνολογίες θα πρέπει να έιναι προσαρμόσιμες και ανθεκτικές. Αντ’αυτού, η προγραμματισμένη βραχυβιότητα παρέχει στην Apple την ευκαρία να διασφαλίσει ότι θα αγοράσουμε νέα τηλέφωνα. Το κίνητρό τους για “καινοτομία” αφορά το κέρδος. Η καινοτομία, σε αυτό το πλαίσιο, απαιτεί ως αποτέλεσμα το κέρδος, και με αυτόν τον τρόπο, η έννοια της θα λέγαμε είναι βαθιά συνυφασμένη με τον καπιταλισμό. Η επιτακτική ανάγκη του δεύτερου εφαρμόζεται στην πρώτη. Συνεχίζουμε να σπρώχνουμε τα όρια του τι μπορούμε να φτιάξουμε, εξάγοντας πόρους πέρα απ’ όσο μπορεί να ανακυκλώσει ο πλανήτης μας και δημιουργώντας ταυτόχρονα απόβλητα.
Η ΑΛΛΗΛΟΒΟΗΘΕΙΑ ΣΤΟ ΕΠΙΚΕΝΤΡΟ
Προχωρώντας πέρα από την τρέχουσα αντίληψη που υπάρχει για την καινοτομία, πώς θα μπορούσαμε να δημιουργήσουμε έναν νέο ορισμό της που να είναι σύμφωνος με έναν μετα-αναπτυξιακό κόσμο; Πρέπει να εξετάσουμε που έχει αποδειχθεί επωφελής και να επικεντρωθούμε στην επένδυση του χρόνου, της ενέργειας και των πόρων μας εκεί. Ο απώτερος σκοπός μας πρέπει να είναι να κάνουμε τις κοινωνίες μας -εντός των πλανητικών ορίων- περισσότερο δίκαιες και χαρούμενες.
Αν εξετάσουμε τη λίστα με τις πιο ευτυχισμένες χώρες του κόσμου, βλέπουμε κάποια κοινά μοτίβα: Πρώτον, το ΑΕΠ δεν είναι πάντα δείκτης ευτυχίας, όπως δείχνουν τα παραδείγματα του Μεξικού (10η θέση) ή της Κόστα Ρίκα (6η θέση). Δεύτερον, η ισχυρή κοινωνική πρόνοια και υγεία, η έντονη αίσθηση κοινότητας, η γενναιοδωρία και τα υψηλά επίπεδα εμπιστοσύνης είναι βασικοί παράγοντες για την ευτυχίας μιας χώρας. Ένα ακόμη σημείο-κλειδί από την πιο πρόσφατη έκθεση είναι ότι η φροντίδα ή οι καλοπροαίρετες πράξεις σχετίζονται άμεσα με την αύξηση της ευτυχίας. Αυτό μετρήθηκε με βάση του αν οι άνθρωποι εμπλέκονται με τον εθελοντισμό, κάνουν δωρεές και/ή βοηθούν αγνώστους. Η έκθεση μάς λέει πως όταν οι άνθρωποι κάνουν τα παραπάνω, και πιστεύουν πως οι άλλοι θα τα κάνουν επίσης, οδηγούνται στο να είναι πιο χαρούμενοι.
Στη Σουηδία, που βρίσκεται στην τέταρτη θέση της λίστας με τις πιο ευτυχισμένες χώρες, η έννοια του lagom, ή του “όσο πρέπει”, θα μπορούσε επίσης να μας δώσει μια ιδέα για το πώς μπορούμε πραγματικά να φτάσουμε στην ευτυχία. Η θέσπιση της ευτυχίας των άλλων και της ισότητας μεταξύ των ανθρώπων είναι ύψιστης σημασίας για τη μετα-αναπτυξιακή καινοτομία. Η μετατόπιση από τα οικονομικά κίνητρα προς την ευημερία της κοινότητας βρίσκεται στο επίκεντρο. Το να καταστήσουμε την αλληλοβοήθεια ως τον ακρογωνιαίο λίθο της καινοτομίας όχι μόνο θα οδηγήσει τους ανθρώπους σε μεγαλύτερα ποσοστά ευτυχίας αλλά είναι επίσης πιθανό να μειώσει και τις πιθανές βλάβες και τη σπατάλη των προηγούμενων “καινοτομιών”. Το σημείο εκκίνησής μας γίνεται “ποιον μπορώ να βοηθήσω και να φροντίσω” αντί του “τι θα μου εξασφαλίσει οικονομικό κέρδος”.
Η καινοτομία σε μια μετα-αναπτυξιακή οικονομία μπορεί να θέτει ερωτήματα όπως:
-Πώς μπορεί αυτό να ωφελήσει την κοινότητά μου;
-Με ποια άτομα μπορώ να το υλοποιήσω;
-Από ποιον μπορώ να μάθω;
-Με ποιον μπορώ να μοιραστώ πόρους;
-Είναι απαραίτητο;
-Είναι πραγματικά καλύτερο απ’ ό,τι έχουμε ήδη;
-Αποτελεί μια καλή χρήση πόρων;
-Ποιον ή τι μπορεί να βλάψει;
Η διερεύνηση ερωτήσεων όπως αυτές μας δίνει την ευκαιρία να χτίσουμε πραγματικά κάτι καλύτερο. Έχοντας όλα αυτά κατά νου, σας προκαλώ να σκεφτείτε και άλλες ερωτήσεις που θα απασχολούσαν τη μετα-αναπτυξιακή καινοτομία και να την επαναπροσδιορίσετε. Σε έναν μετα-αναπτυξιακό κόσμο, η καινοτομία γεννιέται από την επιθυμία να υποστηρίξουμε ουσιαστικά τις κοινότητές μας. Θέτει ερωτήματα σχετικά με την εξόρυξη πόρων, τα απόβλητα, την ένταξη (και τον αποκλεισμό), τους τομείς που μπορεί να βοηθήσει και –το πιο σημαντικό– αν κάτι είναι πραγματικά απαραίτητο.
