Κείμενο του Floréal M. Romero στο Communalism and Social Ecology Workshop. Ο Romero είναι ακτιβιστής και συγγραφέας, προερχόμενος από την ισπανική αναρχοσυνδικαλιστική παράδοση μέσω του πατέρα του. Υιοθετεί τις θέσεις του Bookchin και θεωρείται ένας από τους βασικούς εκφραστές της Κοινωνικής Οικολογίας τόσο στην Ισπανία, όσο και στη Γαλλία, μέσα από συναντήσεις, δημοσιεύσεις και άρθρα. Ζει στην Ανδαλουσία, όπου καλλιεργεί αβοκάντο και συνεργάζεται αποκλειστικά με τις Associations pour le maintien d’une agriculture paysanne (AMAP). Είναι συγγραφέας του βιβλίου Agir ici et maintenant: Penser l’écologie sociale de Murray Bookchin [Ενεργώντας εδώ και τώρα: Η σκέψη του Murray Bookchin για την κοινωνική οικολογία] (2019) και Murray Bookchin et l’écologie sociale libertaire [Ο Murray Bookchin και η ελευθεριακή κοινωνική οικολογία], σε συνεργασία με τον Vincent Gerber (2019). Μετάφραση κειμένου: Ηλίας Σεκέρης.
Για μια κομμουναλιστική στρατηγική εδώ και τώρα
Ο πόλεμος δεν είναι ποτέ μια μεμονωμένη πράξη. – αν, για παράδειγμα, αμφισβητήσουμε τη βούληση του αντιπάλου – Αυτή η βούληση δεν είναι κάτι εντελώς άγνωστο. αυτό που είναι σήμερα μας διδάσκει τι θα είναι αύριο.
~Κλαούζεβιτς στο Περί του πολέμου
Μαθαίνοντας από το παρελθόν
Μετά την πτώση του Τείχους του Βερολίνου, ο Φουκουγιάμα, στο βιβλίο του Το Τέλος της Ιστορίας, διακήρυξε την απόλυτη και οριστική υπεροχή του ιδανικού της φιλελεύθερης δημοκρατίας, την αναγκαιότητα της προόδου και τον ακλόνητο ορίζοντα της εποχής μας. Σε εμάς εναπόκειται να θρυμματίσουμε αυτό το μολύβδινο κέλυφος. Τώρα, περισσότερο από ποτέ, χρειάζεται να στρέψουμε την προσοχή μας σε αυτή τη ξαφνική αναζωπύρωση από το παρελθόν, ώστε να αναστείλουμε τον φρενήρη ρυθμό των τρεχόντων γεγονότων, όπου το ένα διαδέχεται το άλλο με καταιγιστική ταχύτητα. Γιατί,«αν μόνο το παρόν είναι η ώρα της πολιτικής, κάθε γεγονός στο παρελθόν μπορεί να αποκτήσει ή να ανακτήσει υψηλότερο βαθμό σημασίας από ό,τι είχε τη στιγμή που συνέβη» – Βάλτερ Μπένγιαμιν.
Για τον Μπένγιαμιν, το παρελθόν αποτελεί μια δεξαμενή εκδικητικής ενέργειας. Αντλώντας από αυτό χωρίς ψευδαισθήσεις, μπορούμε να παραγάγουμε την αναγκαία δύναμη για να εφεύρουμε έναν εντελώς διαφορετικό κόσμο, χειραφετημένο αλλά όχι προκαθορισμένο. Τα λόγια του παρελθόντος μας αγγίζουν μέσα από την παράδοξη οικειότητά τους, σαν ένα βέλος ερωτήματος που κατευθύνεται προς εμάς, με τις συγκρούσεις του παρόντος να λειτουργούν ως αγωγοί του. Εναπόκειται σε εμάς να σηκώσουμε αυτό το βέλος και να το εκτοξεύσουμε ξανά, ακολουθώντας τα βήματα του Μάρεϊ Μπούκτσιν, του στοχαστή της κοινωνικής οικολογίας και του κομμουναλισμού, ο οποίος στηρίχθηκε σε μεγάλο βαθμό στην Ισπανική Επανάσταση για να διαμορφώσει το όραμά του για μια έξοδο από τον καπιταλισμό.
Η Ισπανική Επανάσταση¹ (1936–1939) υπήρξε το αποτέλεσμα μιας διαδικασίας που εκτεινόταν σε δεκαετίες διαγενεακών αγώνων και καθημερινής μάθησης στους χώρους εργασίας, καθώς και της ελευθεριακής κουλτούρας που καλλιεργούνταν στα ελευθεριακά ateneos libertarios, τα λαϊκά μορφωτικά κέντρα του ελευθεριακού κινήματος. Το νεαρό αυτό προλεταριάτο, σε μεγάλο βαθμό αδιαμόρφωτο τόσο από τη βιομηχανία όσο και από την παραδοσιακή αγροτιά, ανέπτυξε εντυπωσιακή δημιουργικότητα και εφευρετικότητα στον κοινωνικό και τον πολιτικό τομέα.
Με την κοινωνικοποίηση των μέσων παραγωγής, την προώθηση όσο το δυνατόν πιο τοπικής και εδαφικά ριζωμένης παραγωγής και κατανάλωσης, και με την κατάργηση του χρήματος σε πολλές κοινότητες, αυτά τα επαναστατικά εγχειρήματα έκαναν ένα αποφασιστικό βήμα προς την υπέρβαση βασικών κατηγοριών του καπιταλισμού. Ωστόσο, η επιτυχία τους ήταν εκ των προτέρων περιορισμένη αν δεν μπορούσαν να επεκταθούν σε γειτονικές χώρες και να αποκτήσουν παγκόσμια διάσταση. Την ίδια στιγμή, οι πόλεις και η βιομηχανική παραγωγή έπρεπε να αποκεντρωθούν, όπως είχε θεωρητικοποιήσει ο γραμματέας των διανοουμένων της CNT, προαναγγέλλοντας έτσι ορισμένες από τις μεταγενέστερες θέσεις της κοινωνικής οικολογίας². Με την επανάσταση να ηττάται από τη διεθνή του καπιταλισμού, οπλισμένη με τους φασισμούς της, όλες αυτές οι ελπίδες διαψεύστηκαν – αλλά δεν χάθηκαν, αφού η ιστορία μάς επιτρέπει να τις επαναδιεκδικούμε.
Από τότε έχουμε δει πώς και γιατί ο καπιταλισμός μεταλλάχθηκε επανειλημμένα, προκειμένου να συνεχίσει την ξέφρενη πορεία του προς όλο και μεγαλύτερη αξιοποίηση της αξίας. Στον πόλεμο ανάμεσα στο προλεταριάτο και το Κεφάλαιο, το δεύτερο έχει – προσωρινά – κερδίσει³, φυσικοποιώντας την εργασία και επαναφέροντας το πρώτο στη λογική της κατανάλωσης· μιας λογικής που οδηγεί στην κοινωνία του θεάματος, στον κοινωνικό διαχωρισμό, την εξατομίκευση και την οικολογική καταστροφή. Αυτές οι επιπτώσεις αποκαλύπτουν το μέγεθος των τελικών αντιφάσεων του καπιταλισμού, δηλαδή ενός πολέμου ενάντια στην ίδια τη ζωή.
Η πρόκληση σήμερα είναι τεράστια: η τεχνοεπιστήμη και η ψηφιακή τεχνολογία μας αποπροσανατολίζουν, μας τυφλώνουν και μας ελέγχουν σε τέτοιο βαθμό ώστε να αποδεχόμαστε μοιρολατρικά μια καταστροφή που παράγεται από την ίδια τη δυναμική του συστήματος. Απαιτείται μια απότομη αφύπνιση της συνείδησης, αν πρόκειται να αποφασίσουμε να προετοιμαστούμε σοβαρά για να κερδίσουμε αυτόν τον πόλεμο. Πρέπει να κατανοήσουμε από την αρχή ότι κανένα κίνημα με επαναστατικές αξιώσεις δεν μπορεί να γεννηθεί ούτε να αναπτυχθεί αποστρεφόμενο το παρελθόν του. Μια αφρικανική παροιμία λέει: «Αν δεν ξέρεις πού πας, κοίτα πίσω σου». Αυτή η ταπεινότητα μάς δίνει το μέτρο του τι μπορούμε να διδαχθούμε από τον πόλεμο και την επανάσταση στην Ισπανία, από τον φασισμό και από τις περιορισμένες απαντήσεις του αντιφασισμού.
Θα εξετάσουμε στρατηγικές και τακτικές για την ουσιαστική οικοδόμηση ενός τέτοιου κινήματος, πέρα από εκλογικές ψευδαισθήσεις και θεσμικά αδιέξοδα. Ο βασικός στόχος είναι η ανταλλαγή εμπειριών και ιδεών για το πώς μπορούμε να οργανώσουμε την πολιτική ενάντια στην υπάρχουσα πολιτική και να ανοίξουμε δρόμους για την ίδρυση νέων λαϊκών συνελεύσεων που να υπόσχονται άμεση δημοκρατία. Πρόκειται για μια στρατηγική που δεν αναπτύχθηκε από διάσημους διανοούμενους, αλλά από μια Συλλογική Νοημοσύνη που διαμορφώθηκε μέσα στη ζέστη της δράσης, σε συλλογικούς αγώνες και εναλλακτικές πρακτικές, σε στενή συνενοχή για έναν κοινό στόχο: τον ελευθεριακό κομμουνισμό. Αυτή η ικανότητα για διάλογο, σε συνδυασμό με τον ενθουσιασμό για την καθημερινή μας ζωή, μπορεί να αποτελέσει ένα από τα κλειδιά για την ανάπτυξη μιας συλλογικής νοημοσύνης η οποία, για να είμαστε ειλικρινείς, απέχει ακόμη πολύ από το να μπορεί να ανταποκριθεί στις τεράστιες προκλήσεις που αντιμετωπίζουμε σήμερα.
Οι Ισπανοί αναρχικοί ασχολούνταν με τις συγκεκριμένες πτυχές μιας μελλοντικής ελευθεριακής κοινωνίας και συζητούσαν με ενθουσιασμό σχεδόν κάθε αλλαγή που θα μπορούσε να φέρει μια επανάσταση στην καθημερινότητά τους.
~Murray Bookchin στο Οι Ισπανοί Αναρχικοί
Να δράσουμε εδώ και τώρα
Ένα ακόμη σημαντικό μάθημα που πρέπει να αντλήσουμε από τους Ισπανούς προκατόχους μας, σε σχέση με το «εδώ και τώρα» ενός συγκροτημένου κινήματος, είναι ότι δεν πρέπει να περιμένουμε μια επανάσταση για να αρχίσουμε να δρούμε. Είναι αναγκαίο να δημιουργηθούν από τώρα ευέλικτοι αλλά σταθεροί θεσμοί ως έμβρυα του μελλοντικού κόσμου. Αυτό το ιστορικό παράδειγμα τροφοδοτεί την κεντρική πολιτική πρόταση του Murray Bookchin για τον κομμουναλισμό, η οποία καθορίζει την ουσία της κομμουναλιστικής στρατηγικής: «Η ένταση μεταξύ συνομοσπονδιών και κράτους πρέπει να παραμείνει σαφής και ασυμβίβαστη… ο ελευθεριακός δημοτισμός διαμορφώνεται μέσα σε έναν αγώνα ενάντια στο κράτος. Ενισχύεται, και μάλιστα ορίζεται, από αυτήν την αντίθεση». Αυτή η ένταση πρέπει να διατηρηθεί μέχρι να επιτευχθεί μια νέα ισορροπία δυνάμεων που να είναι ευνοϊκή για εμάς.
Στο σημερινό γεωπολιτικό πλαίσιο, το πολιτικό και κοινωνικό ζήτημα είναι άρρηκτα δεμένο με το οικολογικό. Εκδηλώνεται στο περιθώριο, μέσα από πρακτικές που αναπτύσσονται σε περιορισμένες περιοχές, σε δήμους και όπου ομάδες ανθρώπων προσπαθούν να ανακτήσουν τον έλεγχο της ζωής τους – στη στέγαση, στην αγροτική παραγωγή, στην υγεία, στην ενέργεια, στην παραγωγή βασικών αγαθών, στην καλλιτεχνική ζωή κ.ο.κ. Κανένα εναλλακτικό εγχείρημα δεν μπορεί να πετύχει πραγματικά χωρίς την ανάπτυξη ενός κινήματος που να συνδυάζει τους αγώνες ενάντια σε κάθε μορφή κυριαρχίας και υπέρ της αξιοπρέπειας, με συγκεκριμένες εναλλακτικές πρακτικές που επιδιώκουν συνειδητά να υπερβούν τον καπιταλισμό.
Είναι λοιπόν απαραίτητο να ενισχυθούν οι ανταλλαγές ανάμεσα σε αυτούς τους χώρους, να οικοδομηθούν δεσμοί αλληλεγγύης και να ριζώσουν μέσα σε κοινότητες, περιοχές και διεθνή δίκτυα. Εξοπλισμένες με αυτή την κομμουναλιστική κουλτούρα και πρακτική, οι πολλές υπάρχουσες εμπειρίες – στην κοινωνική παιδαγωγική, την εναλλακτική και λαϊκή εκπαίδευση, την κοινή στέγαση και τους αυτοδιαχειριζόμενους χώρους, την αυτοδιαχειριζόμενη παραγωγή, τα συλλογικά αγροκτήματα, τους αντιπατριαρχικούς και φεμινιστικούς αγώνες, τους αγώνες κατά της ψηφιοποίησης, την ενεργή αλληλεγγύη προς τους μετανάστες και τις ΖΑΝ- μπορούν να συμβάλουν στον εμπλουτισμό αυτής της πολιτικής δυναμικής. Μιας δυναμικής που, ξεκινώντας από το τοπικό επίπεδο, πρέπει να ομοσπονδιοποιηθεί σε περιφερειακή κλίμακα και να συνομοσπονδιοποιηθεί πέρα από αυτήν.
Τρία πρόσφατα γεγονότα μας παρέχουν θεμελιώδη στοιχεία για την ανάπτυξη μιας συγκεκριμένης και σχετικής στρατηγικής. Το πρώτο που πρέπει να λάβουμε υπόψη είναι αναμφίβολα η πανδημία , η οποία επέτρεψε σε μεγάλο αριθμό ανθρώπων να βιώσουν από πρώτο χέρι την εξάρτησή μας από την παγκόσμια μαζική διανομή για τα συστήματα τροφίμων και υγειονομικής περίθαλψης που καθοδηγείται από την αγορά. Αυτή η κραυγαλέα επίδειξη της έλλειψης επισιτιστικής αυτονομίας μας επέτρεψε σε πολλούς ανθρώπους να δουν τα πράγματα πιο καθαρά. Πιο κοντά στην πατρίδα μας και με το ίδιο θέμα, οι Εξεγέρσεις της Γης (Soulèvements de la terre) μας έδειξαν τον δρόμο προς τα εμπρός, καταδεικνύοντας την αποφασιστικότητα ενός κινήματος για την καταγγελία της μονοπώλησης του νερού από την αγροβιομηχανία και την κινητοποίηση δυνάμεων για την επίτευξη νικών. Ακόμα πιο κοντά στην πατρίδα μας, οι αγρότες σε όλη την Ευρώπη κινητοποιούνται για να καταγγείλουν την επιτάχυνση της παγκοσμιοποίησης της γεωργικής αγοράς μέσω συμφωνιών ελεύθερου εμπορίου, όπως η Mercosur, η οποία θυσιάζει τους μικρούς αγρότες και μας στερεί κάθε επισιτιστική αυτονομία. Έχουμε φτάσει σε ένα σημείο όπου η διαδικασία που ξεκίνησε με τις περιφράξεις φτάνει στο τέλος της, με την εξαφάνιση των αγροτών μας, τόσο στο Βορρά όσο και στο Νότο, μετατρέποντας τη γη σε έναν ενεργοβόρο και ρυπογόνο εργοστασιακό κόσμο. Αυτή η αυξανόμενη επίγνωση ότι βρισκόμαστε στο έλεος μιας μηχανής που γίνεται ολοένα και πιο εύθραυστη όσον αφορά τους επισιτιστικούς πόρους μας δείχνει τον δρόμο προς τα εμπρός, φέρνοντας κοντά όσους αγωνίζονται και όσους δημιουργούν εναλλακτικές λύσεις.
Πρόκειται για μια διαδικασία που πρέπει να συμπεριλάβει και να ενώσει, μέσα σε ένα κομμουναλιστικό κίνημα, όλες τις συλλογικότητες της πόλης και της υπαίθρου που αγωνίζονται ενάντια στην κυριαρχία και τον καπιταλισμό, με σκοπό τη δημιουργία και την εδραίωση δικών μας κοινοτικών θεσμών, σε αντίθεση με εκείνους του κράτους. Ο κόσμος του αύριο χτίζεται σήμερα. Στις συνελεύσεις αυτές, μέσα από συλλογική σκέψη και δράση για έναν νέο κόσμο, και με τη βοήθεια της ενσυναίσθησης, θα μπορέσουμε να ορίσουμε από κοινού τις πραγματικές μας διατροφικές ανάγκες, λαμβάνοντας υπόψη τους πιο ευάλωτους και συνεργαζόμενοι στενά με τους μικρούς αγρότες, με στόχο την αναζωογόνηση της υπαίθρου που έχει ερημώσει. Πρόκειται για μια κοινή δημιουργία της δύναμης της απόφασης και της δύναμης της δημιουργίας: πολιτικά, ως ισχυρός κρίκος μέσα στην ποικιλομορφία μας και ενσωματωμένος στο φυσικό περιβάλλον· και, ταυτόχρονα, ως συνειδητή και εθελοντική πορεία προς μια οριστική έξοδο από τον καπιταλισμό και προς την κοινωνική οικολογία. Σήμερα, μπροστά σε αυτές τις ζωτικές κινητοποιήσεις που μας αφορούν όλους, οφείλουμε να ευθυγραμμίσουμε τη στρατηγική μας με αυτή την πορεία ανάκτησης της διατροφικής αυτονομίας, η οποία αποτελεί απαραίτητο σύμμαχο της πολιτικής αυτονομίας.
Ποιες δυνάμεις έχουμε στη διάθεσή μας; Όχι δυνητικά, αλλά πραγματικά; Πρέπει να παραδεχτούμε ότι η ισορροπία δυνάμεων απέχει πολύ από το να είναι ευνοϊκή για εμάς λόγω έλλειψης υποστήριξης στις προτάσεις μας, αλλά πάνω απ’ όλα λόγω έλλειψης οργάνωσης. Εδώ βρίσκεται το πρόβλημα, και αυτή την έλλειψη πρέπει πρώτα να αντιμετωπίσει η στρατηγική μας. Αν καταφέρουμε να θέσουμε σε κίνηση αυτή τη δυναμική, θα έχουμε κάνει το πρώτο βήμα, το οποίο είναι αναμφίβολα το πιο δύσκολο. Εναπόκειται σε όλους μας να εντοπίσουμε τα κοινά σημεία που έχουμε με άλλες χωρικά διασκορπισμένες συλλογικότητες, να ενώσουμε και να αναπτύξουμε αυτή τη συλλογική νοημοσύνη, σε έναν συνεχή και αποφασιστικό διάλογο για τη δημιουργία ενός ποικιλόμορφου και ενωτικού χειραφετητικού κινήματος που φέρνει ελπίδα, τοπικά, περιφερειακά και πέρα από αυτό. Η κύρια στρατηγική παραμένει η δημιουργία ενός τεράστιου αυτόνομου κοινωνικοπολιτιστικού και πολιτικού κινήματος ικανού να ενώσει τους διάσπαρτους χειραφετητικούς αγώνες και ευαισθησίες ενάντια στον ζυγό της κυριαρχίας που ενώνεται από τον καπιταλισμό, ο οποίος είναι αναγκαστικά ολοκληρωτικός. Αυτό το κίνημα θα αποτελέσει τον σπόρο ενός νέου παράλληλου κόσμου όπου θα μπορούμε να αποφασίσουμε ποια εργαλεία χρειαζόμαστε, μέχρι του σημείου να εγκαταλείψουμε σε μεγάλο βαθμό την ψηφιακή τεχνολογία, προκειμένου να επιστρέψουμε στη ροή της ζωής, όπου οι ανθρώπινες σχέσεις θα αποτελούν προτεραιότητα σε όλους τους τομείς, ξεκινώντας από το τοπικό επίπεδο. Αυτό το τεράστιο και πλέον ζωτικό έργο περιλαμβάνει τη δυναμική αλληλεπίδραση τριών αχώριστων στοιχείων: θεωρία, πράξη – διαλεκτικά ενωμένα – με στόχο έναν απελευθερωτικό ορίζοντα.
- [←1 ] Βλέπε: Revolution and Collectivization in Spain
- [←2 ] Βλέπε: Agir ici et maintenant. Penser l’écologie sociale de Murray Bookchin (Σύντομα θα εκδοθεί και στα αγγλικά) του Floréal M. Romero Ed. Du Commun 10-10-2019 P-81-84.
- [←3 ] Αυτό είπε ο δισεκατομμυριούχος Warren Buffet το 2006: «Υπάρχει ταξικός πόλεμος, είναι γεγονός, αλλά είναι η τάξη μου, η τάξη των πλουσίων, που τον διεξάγει, και τον κερδίζουμε.» (New York Times, November 26, 2006).
[←4 ] Υπερασπιζόμαστε μόνο ό,τι αγαπάμε. Εκτός από τον δεσμό εμπιστοσύνης και την άμεση συνεργασία μέσω της αμοιβαίας βοήθειας, αυτή η πρακτική αποτελεί από μόνη της μια σχολή ζωής, που προάγει την ανάπτυξη της ενσυναίσθησης και της εμβάθυνσης στο φυσικό περιβάλλον μέσω της αισθητηριακής κατανόησης της σύνδεσής μας με τη φύση και της χαράς που μας δίνει το να είμαστε μέρος της και να συνεργαζόμαστε μαζί της.
[←5 ] Βλέπε: Reprendre la terre aux machines (Reclaiming the Land from the Machines) του Atelier Paysan, Ed du Seuil, 2021.
