Βελόπουλος σε ομιλία του στη Βουλή: «Έρχεστε να επιβάλετε μια νέα θρησκεία για εσάς. Την WOKE θρησκεία. Η WOKE κουλτούρα είναι στην πραγματικότητα μία νέα (κοσμική) θρησκεία. Έχει τις δομές (κοινωνία των πολιτών), έχει τα δόγματα (το φύλο είναι φάσμα), έχει τις τελετές (gay pride), έχει τους ιεροεξεταστές (cancel culture) και επιδιώκει να αποβάλει τον χριστιανισμό από τον δημόσιο χώρο, προκειμένου να είναι αυτή ο αποκλειστικός νομέας του… Προσκυνάτε ό,τι δυτικόφερτο και αντιφατικό υπάρχει. Και εμείς με την Δύση είμαστε, αλλά με την υγιή Δύση». (ERTnews, 2024) 

Η χρόνια απουσία δημοκρατικών, προοδευτικών και χειραφετικών κινημάτων στην ελληνική κοινωνία κάθε άλλο παρά νέα κακοδαιμονία είναι· αντιθέτως, συνιστά διαχρονικό στοιχείο της κοινωνικής και πολιτικής της ζωής. Στο νεοελληνικό κράτος, η ώσμωση με τις δημοκρατικές ιδέες υπήρξε δομικά στρεβλή. Κρίνεται απαραίτητο να διευκρινιστεί ότι, όταν αναφέρομαι στις δημοκρατικές ιδέες και τα χειραφετικά κινήματα, δεν εννοώ κάποια παράδοση της άμεσης δημοκρατίας, αλλά αναφέρομαι στην κατάκτηση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, όπως αυτά διαμορφώθηκαν από τις αγωνιστικές και διεκδικητικές τάσεις των αστικών, εργατικών, φεμινιστικών και οικολογικών κινημάτων στον δυτικό κόσμο στην περίοδο της νεωτερικότητας.

Ιστορικά, η εγχώρια δημοκρατική πολιτική δράση και σκέψη απέτυχε να ριζώσει βαθιά εντός της κοινωνίας. Αντιθέτως, τα δημοκρατικά προτάγματα παρέμειναν περιορισμένα ή εκδηλώθηκαν ως μεμονωμένες εξάρσεις, όπως χαρακτηριστικά συνέβη στα γεγονότα του Πολυτεχνείου το 74΄ ή στην περίοδο των Αγανακτισμένων. Ωστόσο, ο τρόπος με τον οποίο μετακενώθηκαν οι χειραφετητικές και δημοκρατικές ιδέες από τη δύση στην ελληνική κοινωνία είναι ένα ζήτημα το οποίο απαιτεί συστηματική μελέτη και δεν μπορεί να αποτυπωθεί με ακρίβεια σε μία παράγραφο.

Σε μια περίοδο, λοιπόν, όπου η Δύση διέρχεται βαθιά κρίση και οι δημοκρατικές διεκδικήσεις υποχωρούν παγκοσμίως, η χώρα, ως μόνιμος παρακολουθητής των διεθνών εξελίξεων, μετατρέπεται γρήγορα σε εργαστήριο αντιδημοκρατικού ρεβανσισμού, ο οποίος διαχέεται και αναπαράγεται πλέον από ένα πολύ μεγάλο μέρος του πληθυσμού.

Δείγμα αυτής της αυταρχικής έκφρασης αποτελεί η διαδεδομένη ρωσοφιλία ή «πουτινολαγνεία» στην ελληνική κοινωνία, η οποία δεν προέκυψε από κάποια ψύχραιμη γεωπολιτική ανάλυση, αλλά από έναν αφελή αντιδυτικισμό. Η Δύση θεωρείται το “απόλυτο κακό”, καθώς οι αγώνες για πολιτικά και κοινωνικά δικαιώματα θεωρείται ότι έχουν αλλοιώσει τη ψυχική και κοινωνική σύνθεση των ανθρώπων της. Δεν είναι, άλλωστε, τυχαίο ότι, στην περίπτωση της ρωσικής εισβολής στην Ουκρανία, η ρωσική αφήγηση των γεγονότων και η πουτινική προπαγάνδα μονοπωλούν το ενδιαφέρον της ελληνικής κοινής γνώμης. Για το ρωσόφιλο κοινό, ο Πούτιν συνιστά αντιπροσωπευτικό δείγμα αντίστασης στη «woke ατζέντα» και στον δυτικό εκφυλισμό.

Χαρακτηριστική είναι η ομιλία του Ρώσου ηγέτη στο Valdai Discussion Club τον Οκτώβριο του 2021, όπου καταγγέλλει τη Δύση για «εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας», επειδή επιτρέπει τη διάδοση ιδεών όπως η ρευστότητα του φύλου στα παιδιά (Putin, 2021). Σε άλλες ομιλίες του, κατηγορεί τον δυτικό φιλελευθερισμό -υπό την έννοια των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και όχι του στενού οικονομικού δόγματος του laissez-faire, το οποίο ούτως ή άλλως ο Πούτιν ασπάζεται- ως μια μορφή ολοκληρωτισμού. Θεωρεί, μάλιστα, πως η Δύση παρήκμασε εξαιτίας της απομάκρυνσής της από τις χριστιανικές αξίες. Αντιθέτως, παρουσιάζει τη Ρωσία ως το προπύργιο των χριστιανικών αξιών και της παραδοσιακής οικογένειας.

Σε αυτό ακριβώς το αντιδυτικό μέτωπο, η γκροτέσκα φιγούρα του Ντόναλντ Τραμπ βρίσκει πλέον τεράστια αποδοχή εντός των ελληνικών συνόρων. Ο Τραμπ συνιστά για το κοινό αυτό την «πέμπτη φάλαγγα» εντός του δυτικού πολιτικού συστήματος, είναι εκείνος ο «αντισυστημικός» παράγοντας που υπόσχεται να σπάσει τα δεσμά της πολιτικής ορθότητας και της κουλτούρας του «δικαιωματισμού». Σύμφωνα με τον Τραμπ, το κατεξοχήν θύμα του δικαιωματισμού είναι ο λευκός Αμερικανός άνδρας, ο οποίος στοχοποιείται από τους υποστηρικτές μιας «ψευτοπροοδευτικής» ατζέντας, βιώνοντας έτσι μια υποτιθέμενη καταπίεση και έναν ιδιότυπο ρατσισμό. Κατά τη ρητορική αυτή, ο Αμερικανός άνδρας «θηλυκοποιείται» υπό την επίδραση της κουλτούρας των δικαιωμάτων, γεγονός που έχει συνέπειες και στην ισχύ του ίδιου του κράτους, το οποίο αποδυναμώνεται καθώς οι άνδρες του χάνουν τον δυναμισμό τους.

Ο αντιδημοκρατικός παραληρηματικός λόγος του Τραμπ δεν σταματά εδώ, αντίθετα, εντείνεται με τη ρατσιστική και ξενοφοβική του στάση. Όπως είχε δηλώσει σε ομιλίες του, οι πολιτικές συμπερίληψης και προστασίας των μειονοτήτων θα σταματήσουν, υποσχόμενος πως με τη νέα του θητεία «όλα αυτά θα τελειώσουν». Η ακροδεξιά του φύση επιβεβαιώθηκε από την ενίσχυση της αυθαίρετης δράσης της ICE (Υπηρεσία Μετανάστευσης) αμέσως μετά την επανεκλογή του. Ως εκ τούτου, εξηγείται πλήρως το γεγονός ότι καρικατούρες όπως ο Στιβ Μπάνον, σύμβουλος του Τραμπ, εμπνέονται από ιδεολογίες όπως ο “Σκοτεινός Διαφωτισμός” του Γιάρβιν. Έτσι, αυτή η σύγχρονη ακροδεξιά της Alt-Right συνιστά το απόλυτο σύμβολο μιας αυταρχικής και αντιδραστικής αντεπίθεσης, στοχοποιώντας το θεμέλιο του δυτικού κόσμου, τον Διαφωτισμό και τις αξίες τις οποίες δημιούργησε.

Για τους εγχώριους «αντιδυτικούς», η αποκατάσταση της κοινωνικής ισορροπίας μπορεί να επέλθει μονάχα από αυταρχικά καθεστώτα τύπου Πούτιν ή από αντισυστημικές προσωπικότητες όπως ο Τραμπ, οι οποίοι εκφράζουν ξεκάθαρα ακροδεξιές, αυταρχικές και πατριαρχικές αντιλήψεις. Ωστόσο, ενώ παλαιότερα αυτές οι ιδέες εκφράζονταν συνήθως από περιθωριακές ομάδες, το πιο ανησυχητικό χαρακτηριστικό της εποχής μας είναι ότι αυτή η αντιδημοκρατική και αντιδραστική στροφή της ελληνικής κοινωνίας έχει καταστεί σε μεγάλο βαθμό mainstream.

Ο αυταρχικός λόγος κανονικοποιείται, καθώς ενδύεται πλέον μια μοντέρνα και εκσυγχρονισμένη «κοψιά», όπου γνωστοί YouTubers, influencers και TikTokers με πολύ μεγάλους λογαριασμούς και ψηφιακούς ακόλουθους μετατρέπονται σε οχήματα αντιδημοκρατικών ιδεών. Συνεπώς, στον χώρο των social media, ανάμεσα σε θέματα γυμναστικής, ψυχαγωγίας, διατροφής και γενικότερα ό,τι έχει να κάνει με το lifestyle της εποχής, πλασάρονται και αναπαράγονται αυταρχικές αντιλήψεις. Συναντά κανείς bodybuilders που προτρέπουν τους άνδρες να γίνουν αυθεντικά “alpha males”, προκειμένου να χτίσουν το ισχυρό “mindset” που απαιτείται για ένα γυμνασμένο σώμα, το οποίο θα απολαμβάνει τον ανάλογο σεβασμό μέσα σε μια κοινωνία «αλλοτριωμένων» αντρών.

Ωστόσο, αυτή η αλλοτρίωση του ανδρικού φύλου δεν στηρίζεται μόνο στην απουσία ενός αρρενωπού “mindset”, αλλά και σε «βιολογικούς επιστημονικούς παράγοντες». Όπως τονίζουν, ο σύγχρονος καθιστικός τρόπος ζωής και η κατανάλωση επεξεργασμένου φαγητού «εξαφανίζουν» τους άνδρες, καθώς μειώνουν τα επίπεδα τεστοστερόνης. Ο άνδρας, λοιπόν, παρουσιάζεται ως «είδος προς εξαφάνιση» και μέσα σε αυτή την «ανδρόσφαιρα» καλλιεργείται ένας ιδιότυπος πατριαρχικός εκδικητισμός.

Ακολούθως, σε αυτό το πνεύμα της «πατροπαράδοτης αντρίλας», γνωστός ψευτοδάσκαλος πολεμικών τεχνών δεν χάνει ευκαιρία να ειρωνεύεται τη γυναικεία φύση ως αδύναμη, αναφέροντας πως η γυναίκα, προκειμένου να επιβιώσει, χρειάζεται να βρίσκεται ένας «γνήσιος αρσενικός» δίπλα της, διδάσκοντας παράλληλα τεχνικές αυτοάμυνας. Την ίδια στιγμή, διάφοροι life coaches δίνουν συμβουλές για οικογενειακά προβλήματα, προτρέποντας ως υπόδειγμα το μοντέλο «μαμά στο σπίτι και μπαμπάς κουβαλητής».

Ωστόσο, πέρα από το lifestyle, στο διαδίκτυο έχουν εμφανιστεί πολλά podcast πολιτικής και ιστορίας, τα οποία «ξεπλένουν» την περίοδο της δικτατορίας μέσα από έναν υποτιθέμενο εμπεριστατωμένο λόγο. Παράλληλα, μέσω μιας συστηματικής ιστορικής λαθροχειρίας, στοχοποιούν για όλα τα δεινά της χώρας τα γεγονότα του Πολυτεχνείου και την περίοδο της Μεταπολίτευσης συλλήβδην.

Σε συνθήκες, λοιπόν, δημοκρατικής και κοσμικής εξάντλησης, το ελληνικό κοινό γέμισε τις αίθουσες για να παρακολουθήσει την ταινία του Σμαραγδή για τον Καποδίστρια, όπου η μεταφυσική αποτύπωση του Κυβερνήτη φαντάζει ως η ιδανική μορφή εξουσίας που απουσιάζει από τη σύγχρονη πολιτική ζωή. Ένα ακόμη στοιχείο το οποίο αποτυπώνει την πνευματική οπισθοδρόμηση και πολιτισμική καχεξία είναι η αύξηση του θρησκευτικού τουρισμού, καθώς τα στοιχεία φανερώνουν ότι τα τελευταία χρόνια οι επισκέψεις στο Άγιο Όρος και σε άλλους χώρους προσκυνήματος παρουσιάζουν εξαιρετικά μεγάλη επισκεψιμότητα.

Τη θρησκευτική αναθέρμανση έρχεται να συμπληρώσει και η ανάγκη της κοινωνίας να συνδεθεί με σύγχρονες μορφές αγίων. Χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα του Παϊσίου, ο οποίος αποτελεί το πιο διαδεδομένο παράδειγμα αναφοράς του χριστιανικού σημερινού ποιμνίου. Το χριστιανικό ελληνικό κοινό δεν αρκείται στην παλαιότερη χριστιανική του παράδοση, αλλά αναζητά μια πνευματική επικαιροποίηση της πίστης του. Δεν αποτελεί σύμπτωση το ότι, τα προηγούμενα χρόνια η τηλεοπτική σειρά με τη ζωή του Αγίου Παϊσίου είχε τεράστια επιτυχία. Παράλληλα, το YouTube έχει γεμίσει με εκπομπές και αφιερώματα, τα οποία περιστρέφονται γύρω από τον βίο του, με αναφορές στη θαυματουργική του δράση και φυσικά στις προφητείες του. Δείγμα αυτής της «Παϊσιολατρίας» είναι ότι το όνομα του Παϊσίου ακούγεται ολοένα και περισσότερο στα ελληνικά σχολεία, καθώς οι γονείς επιλέγουν να βαφτίσουν τα παιδιά τους με το όνομά του.

Παρατηρείται, λοιπόν, ένας διάχυτος αντιδυτικισμός, ο οποίος εισβάλλει με αντιδημοκρατική μορφή στον καθημερινό λόγο και τις συνήθειες της κοινωνίας, καθορίζοντας σε σημαντικό βαθμό την κυρίαρχη ιδεολογική τάση της χώρας. Πρόκειται για μια νέα ψυχοκοινωνική συνθήκη, η οποία χαρακτηρίζεται από πολιτική και πολιτισμική οπισθοδρόμηση με αυταρχικά, πατριαρχικά, θρησκευτικά και ρατσιστικά χαρακτηριστικά. Η ελληνική κοινωνία διολισθαίνει σε αυτή την κατάσταση, και το πλέον επικίνδυνο σημείο είναι ακριβώς ότι αυτή η συνθήκη δεν βιώνεται ως απώλεια της ελευθερίας, αλλά ως το απαραίτητο αντίδοτο στη σύγχρονη κοινωνική ρευστότητα που δημιούργησε, υποτίθεται, η κουλτούρα των ατομικών και κοινωνικών ελευθεριών.

* Ευχαριστώ πολύ τον φίλο Νίκο Γκαραγκασίδη

——————————————————————

Βιβλιογραφία:

ERTnews. (2024, Φεβρουάριος 15). Κ. Βελόπουλος: Εκτίθεστε με αυτά που λέτε – Γάμος είναι η μάνα, ο πατέρας και τα παιδιά. https://www.ertnews.gr/eidiseis/ellada/politiki/k-velopoulos-ektitheste-me-ayta-pou-lete-gamos-einai-i-mana-o-pateras-kai-ta-paidia/

Putin, V. (2021, October 21). Speech at the Meeting of the Valdai International Discussion Club. Sochi, Russia. Available at: [http://en.kremlin.ru/events/president/news/66975].

The post Η άνοδος του αυταρχικού ρεβανσισμού στην ελληνική κοινωνία first appeared on Aυτολεξεί.

Σε προηγούμενο κείμενό μου με τίτλο Το FOMO ως κυρίαρχη κουλτούρα της εποχής: με αφορμή τη συναυλία του ΛΕΞ και το εντυπωσιακό sold out της επερχόμενης συναυλίας των Metallica, που δημοσιεύτηκε στο Αυτολεξεί, προσπάθησα να προσεγγίσω τη μανιώδη κατανάλωση πολιτιστικών προϊόντων, η οποία συνδέεται άμεσα με την κουλτούρα του κεφιού και της ευχαρίστησης.

Σε μια πρόχειρη αναζήτηση στο διαδίκτυο συνάντησα πληροφορίες για φαινόμενα αυτού του είδους σε ολόκληρο τον Δυτικό κόσμο. Ωστόσο, αυτό που μου κέντρισε ιδιαίτερα το ενδιαφέρον ήταν ένα άρθρο με τίτλο Young Koreans shift from ‘small joys’ to ‘happiness fatigue’: trend report, το οποίο δημοσιεύτηκε στην ηλεκτρονική εφημερίδα Korea News (Park, 2024).

Συγκεκριμένα, το άρθρο αναδεικνύει την τάση της κορεατικής νεολαίας, η οποία τα προηγούμενα χρόνια αναζητούσε επίμονα τη χαρά μέσα σε ένα ιδιαίτερα σκληρό περιβάλλον. Οι νέοι, βιώνοντας καθημερινά την αβεβαιότητα που προκαλούν η ακρίβεια, η αυξημένη ανεργία και ο αδυσώπητος εργασιακός ανταγωνισμός, προσπαθούσαν να αντισταθμίσουν αυτό το αδιέξοδο περιβάλλον, καταναλώνοντας καθημερινά, έστω και για μικρές στιγμές, χαρά (Park, 2024).

Χαρακτηριστικό ήταν το σύνθημα μεταξύ των νέων, “sohwakhaeng” που σημαίνει, «μικρή αλλά βέβαιη χαρά». Αναρτήσεις με hashtags ευτυχίας, όπως το #smalljoys, φωτογραφίες στο Instagram με προσεγμένες λήψεις και χρήση ειδικών φίλτρων και εφέ με σκοπό να αναδείξουν την αίσθηση της μοναδικής εμπειρίας, αγορές ακριβών και χειροποίητων (custom) προϊόντων, επισκέψεις σε εστιατόρια που προσέφεραν πρωτόγνωρες γευστικές εμπειρίες τύπου omakase («εμπιστεύομαι τον σεφ») και σύντομα, μοναδικά ταξίδια αυθημερόν· όλα αυτά κυριαρχούσαν στην καθημερινή ζωή των νέων. Ωστόσο, αυτή η συνθήκη της «μικρής αλλά βέβαιης χαράς» με τον καιρό μετατράπηκε σε καθημερινό μόχθο και επιπλέον ψυχολογική πίεση, μέσα στο ήδη ασφυκτικό περιβάλλον τους (Park, 2024).

Κορεσμένοι και ψυχικά επιβαρυμένοι, οι Κορεάτες, από την κόπωση της ευτυχίας, αναδιαμόρφωσαν τις επιθυμίες τους, αντιδρώντας σε αυτή την κατάσταση. Αυτή τη στάση περιγράφει ο καθηγητής καταναλωτικής επιστήμης του Εθνικού Πανεπιστημίου της Σεούλ, Kim Ran Do (Professor of Consumer Science), στο βιβλίο του Trend Korea 2025, όπου αναλύει το πώς οι νέοι επιθυμούν να απεμπλακούν από τον μόχθο της «μικρής αλλά βέβαιης  χαράς», επιδιώκοντας πλέον να ζήσουν μια κανονική μέρα, χωρίς εντάσεις και ψυχικές εξάρσεις (Park, 2024).

Η μεταβολή στις συνήθειες των νέων της Κορέας με έκανε να αναρωτηθώ εάν υπήρχε κάτι στη ζωή τους που λειτούργησε αντανακλαστικά και προκάλεσε αυτή τη θετική μεταβολή. Το αποτέλεσμα της μικρής μου μελέτης ήταν να εντοπίσω μια σημαντική έρευνα με τίτλο The Folk Psychology of Happiness in Korea, η οποία διερεύνησε την έννοια της ευτυχίας στους νέους Κορεάτες (Choi, Kim, & Uchida, 2016).

Η μελέτη The Folk Psychology of Happiness in Korea επιχείρησε να αποτυπώσει πώς στην Κορέα αντιλαμβάνονται την ευτυχία, αντιπαραβάλλοντας ταυτόχρονα αυτές τις αντιλήψεις με τις σημασίες που αποδίδουν στην ευτυχία οι Αμερικανοί και οι Ιάπωνες. Τα αποτελέσματα παρουσίασαν ιδιαίτερο ενδιαφέρον (Choi, Kim, & Uchida, 2016).

Φαίνεται, λοιπόν, πως οι Κορεάτες δίνουν ένα συλλογικό περιεχόμενο στη σημασία της ευτυχίας, η οποία συνδέεται άμεσα με την ευτυχία του συνόλου. Για τους Κορεάτες η χαρά δεν αποτελεί μια αμιγώς προσωπική κατάσταση, αλλά διαπλέκεται με την κατάσταση του κοινωνικού περιβάλλοντος. Με άλλα λόγια, δεν μπορεί κάποιος να βιώνει χαρά όταν ο διπλανός του δυστυχεί. Η χαρά για τους Κορεάτες έχει συλλογικό χαρακτήρα, ενώ η προσωπική ευτυχία μπορεί να έχει διαλυτικές συνέπειες για την ίδια την κοινότητα (Choi, Kim, & Uchida, 2016).

Η ευτυχία, λοιπόν, λειτουργεί ως μέσο κοινωνικής ισορροπίας και σταθερότητας, όχι ως αυτοσκοπός ή ατομικό κίνητρο. Υπάρχει, δηλαδή, μια προτεραιότητα της κοινότητας έναντι του ατόμου, η οποία λειτουργεί ως στοιχείο αυτοπεριορισμού των προσωπικών φιλοδοξιών. Σε αντίθεση με τους Αμερικανούς, η έρευνα έδειξε ότι για αυτούς η ευτυχία αποτελεί ατομική υπόθεση και είναι αποκομμένη από κάθε συλλογική κατάσταση (Choi, Kim, & Uchida, 2016).

Ως επιβεβαίωση της στροφής των συνηθειών των Κορεατών αποτελεί και η αυξημένη δημοτικότητα δύο ιαπωνικών βιβλίων αυτοβοήθειας, Η ζωή με χαμηλή κατανάλωση (The low-consumption life) και Ο τρόπος καθαρισμού του μοναχού (The monk’s way of cleaning). Και τα δύο βιβλία αυξάνουν συνεχώς τις πωλήσεις τους, κερδίζοντας περισσότερο έδαφος στις συνειδήσεις των Κορεατών, προτείνοντας έναν απλοϊκό και ήρεμο τρόπο ζωής, μακριά από τη μανιώδη κατανάλωση προϊόντων και υπηρεσιών (Hankookilbo, 2025).

Ενδιαφέρον παρουσιάζει η άποψη της Kazenotami στο βιβλίο της Η ζωή με χαμηλή κατανάλωση, η οποία περιγράφει ότι ο ανθρώπινος βίος που χαρακτηρίζεται από χαμηλές δαπάνες, δεν συνιστά πρόταση για ψυχική σκληραγώγηση, ούτε αποτελεί στοιχείο αυταπάρνησης των προσωπικών επιθυμιών. Τουναντίον, είναι κάτι βαθύτερο. Συνιστά μια ευκαιρία του καθενός να αναζητήσει μέσα του τι είναι αυτό που πραγματικά τον κάνει ευτυχισμένο, να αναστοχαστεί, να επαναξιολογήσει και να αναρωτηθεί το ευρύτερο νόημα της ζωής του (Hankookilbo, 2025).

Ακολούθως, καλούμαστε να σκεφτούμε τι μας προσφέρει η αγορά ενός ακριβού αντικειμένου, ποιες ανάγκες καλύπτει η επιδίωξη της αχαλίνωτης διασκέδασης ή το κυνήγι συχνών ταξιδιών τα σαββατοκύριακα, τα οποία φαίνεται πως παρέχουν μια σύντομη φυγή, με βραχυπρόθεσμα αποτελέσματα, από την αδιέξοδη πραγματικότητα.

Γι’ αυτό και η Kazenotami προτείνει να ζήσουμε όλοι την «ημέρα των μηδενικών εξόδων», ίσως γιατί, εμποδίζοντας την κατανάλωση, συνειδητοποιούμε ευκολότερα το βαθύτερο νόημα της ευτυχίας, καθώς αναγνωρίζουμε ότι αυτή δεν είναι συνδεδεμένη με τα χρήματα και τις προσωπικές δαπάνες (Hankookilbo, 2025).

Αντίστοιχες απόψεις εκφράζει και ο συγγραφέας του βιβλίου Ο τρόπος καθαρισμού του μοναχού, ο Shunmyo Masuno, ο οποίος είναι Ζεν ιερέας και αναφέρει αυτολεξεί: «Στον Ζεν Βουδισμό, η ευτυχία δεν προέρχεται από την απόκτηση κάτι καινούργιου, αλλά από το να αφήνεις πίσω ό,τι δεν χρειάζεσαι» (Hankookilbo, 2025).

Η περίπτωση των Κορεατών αναδεικνύει ότι η ώσμωση της προσωπικής ευτυχίας με τη συλλογική ευημερία λειτούργησε ως καθοριστικός παράγοντας για τη συνειδητοποίηση του αδιεξόδου που συνεπάγεται η εμμονική αναζήτησή της ατομικής ευτυχίας. Προφανώς, δεν υποστηρίζω ότι το παράδειγμα της Κορέας προσφέρει μια άμεση διέξοδο από την κρίση του σύγχρονου «κυνηγιού της ευτυχίας», ούτε ότι η προσκόλληση σε βιβλία αυτοβοήθειας συνιστά πρακτική άξια μίμησης. Ωστόσο, από τα παραπάνω καθίσταται σαφές ότι η αναγνώριση του εαυτού μας ως οργανικού μέρους της κοινωνίας και η αποδοχή της κοινωνικής μας διάστασης αποτελούν θεμελιώδη προϋπόθεση για οποιαδήποτε ουσιαστική αλλαγή.

Εντούτοις, αυτό δεν συνεπάγεται ότι μια κοινωνία που θέτει στο επίκεντρο την κοινωνική της διάσταση θα οδηγηθεί αναπόφευκτα σε ουσιαστικές μεταβολές.  Παρ’ όλα αυτά, φαίνεται πως αυτές οι δύο ανθρώπινες υποστάσεις, η ατομική και η συλλογική, πρέπει να βρίσκονται σε συνεχή διάλογο, διότι ούτε η κοινωνία μπορεί να υπάρξει χωρίς να λαμβάνει υπόψη της τους όρους της ατομικής ευτυχίας, ούτε όμως και το άτομο μπορεί να ζει χωρίς να αναγνωρίζει τα όριά του εντός του συλλογικού βίου.

Θεωρώ ότι η υβριδική ανθρώπινη φύση μπορεί να αναπτυχθεί δημιουργικά στο πλαίσιο της αυτονομίας και της άμεσης δημοκρατίας, καθώς αυτή η σχέση αναγνωρίζεται σε θεσμικό επίπεδο, καθιστώντας τη ρητή μέσα στην κοινωνία. Το άτομο συμμετέχει ως ισότιμο μέλος στον δημόσιο χώρο, ενώ ταυτόχρονα υποχρεούται να περιορίζει τη δύναμή του σύμφωνα με τη βούληση της πλειοψηφίας.

Συνεπάγεται, λοιπόν, πως σε μια δημοκρατική κοινωνία οι άνθρωποι ωθούνται να ισορροπούν ανάμεσα στις δύο όψεις της φύσης τους και στα όριά τους. Ωστόσο, αυτή η ισορροπία δεν αποτελεί στατιστικό μέσο όρο ούτε υπολογίσιμο μέγεθος, αντίθετα, είναι ένας συνεχής αγώνας συμβιβασμών ανάμεσα στο άτομο και την κοινωνία, ένας αγώνας που εκτυλίσσεται προς ένα ανοιχτό και αβέβαιο μέλλον.

———————————————————-

Βιβλιογραφία:

Park, H. s. (2024, September 25). Young Koreans shift from ‘small joys’ to ‘happiness fatigue’: trend report. The Korea Times. https://www.koreatimes.co.kr/lifestyle/books/20240925/young-koreans-shift-from-small-joys-to-happiness-fatigue-trend-report  

Choi, E., Kim, Y., & Uchida, Y. (2016). The folk psychology of happiness in Korea. Korean Journal of Culture and Social Issues, 22(2), 165–182.

Hankookilbo. (2025, November 8). Spend less, clean more: Koreans find new path to a calmer, happier life in Japanese books. The Korea Times. https://www.koreatimes.co.kr/lifestyle/trends/20251108/spend-less-clean-more-koreans-find-new-path-to-a-calmer-happier-life-in-japanese-books

The post Μια Kανονική Mέρα: Στον αντίποδα της κυρίαρχης κουλτούρας της ευχαρίστησης first appeared on Aυτολεξεί.

Στις σύγχρονες δυτικές κοινωνίες, οι θεωρίες συνωμοσίας φαίνεται πως απασχολούν ολοένα και περισσότερο τον σημερινό άνθρωπο. Στον δημόσιο βίο είναι πλέον αρκετά διαδεδομένες και, κατά κάποιον τρόπο, κοινωνικά αποδεκτές, γεγονός που αποδεικνύει την ανθεκτικότητα και τη γοητεία του φαινομένου. Ως εκ τούτου, θα προσπαθήσω να κατανοήσω το φαινόμενο των σύγχρονων θεωριών συνωμοσίας μέσα από μια διαφορετική οπτική. Συγκεκριμένα, επιχειρήσω να πραγματοποιήσω μια διερεύνηση του συνωμοσιολογικού φαινομένου σε ψυχικό επίπεδο και, στη συνέχεια, να κατανοήσω πώς αυτό το ψυχικό υπόβαθρο μετουσιώνεται στη σφαίρα της κοινωνικής και πολιτικής πραγματικότητας. Ωστόσο, το κείμενο δεν θα προσεγγίσει το σύνολο των συνωμοσιολογικών θεωριών, καθώς θα περιοριστεί στις ιστορίες οι οποίες αφορούν τα ζητήματα ελέγχου και εξουσίας.

Αν εξετάσουμε το φαινόμενο της συνωμοσίας όχι απλώς ως κοινωνικό γεγονός, αλλά ως ψυχικό φαινόμενο, τότε αναδύεται μια ενδιαφέρουσα αντίφαση: ο συνωμοσιολογικός λόγος φαίνεται να προκαλεί ταυτόχρονα δυσφορία και απόλαυση.

Αυτή η διττή σημασία του λόγου λειτουργεί ως ένα είδος ψυχικής κβαντικής υπέρθεσης, όπου εξωτερικά τα άτομα που εκφράζουν τέτοιες πεποιθήσεις εκδηλώνουν φόβο απέναντι σε μια πραγματικότητα η οποία καθοδηγείται από σκοτεινά κέντρα, με απώτερο σκοπό τον πλήρη έλεγχο της ζωής μας. Ωστόσο, η αφήγησή τους εμπεριέχει, έστω και υποδόρια, μια μορφή λατρείας προς αυτές τις δυνάμεις.

Αυτός ο υπόγειος θαυμασμός αναδύεται μέσα από τις ευφάνταστες αφηγήσεις, οι οποίες είναι συχνά εντυπωσιακές και γεμάτες μυστήριο. Σύμφωνα με αυτές, μυστικές οργανώσεις, όπως οι Μασόνοι ή οι Ιλουμινάτι, δίκτυα ισχυρών και διεφθαρμένων ελίτ, ή ακόμη και μυστηριώδη όντα, όπως σαυροειδή ή άνθρωποι που ζουν κάτω από τη γη, κινούν τα νήματα της παγκόσμιας ιστορίας, ελέγχοντας την ανθρωπότητα και επιβάλλοντας αόρατα την εξουσία τους σε πλανητική κλίμακα. Μάλιστα, αυτά τα σκοτεινά κέντρα ελέγχου της ζωής παρουσιάζονται ως άτρωτα και παντοδύναμα.

Και εδώ βρίσκεται το κλειδί για την κατανόηση των συνωμοσιολογικών θεωριών, στην ψυχολογική λειτουργία που αυτές επιτελούν για το άτομο που τις υιοθετεί. Μέσα από αυτές τις ιστορίες, το υποκείμενο αντλεί ένα απαραίτητο αίσθημα νοήματος, το οποίο του επιτρέπει, έστω και απλουστευτικά, να κατανοήσει τον κόσμο και να τον τοποθετήσει μέσα σε ένα συνεκτικό σχήμα, όπου κάθε γεγονός φαίνεται να έχει αιτία και σκοπό.

Γι’ αυτό είναι λογικό οι συνωμοσιολόγοι να αρνούνται να αποδομήσουν ή να απομυθοποιήσουν τη δύναμη αυτών των δυνάμεων, διότι σε ένα ασυνείδητο επίπεδο, ο κλονισμός αυτών των θεωριών θα κατέστρεφε τη σταθερότητα και το απαραίτητο νόημα που χρειάζονται για να συγκροτηθούν ψυχικά ως άτομα. Δεν είναι αναπάντεχο πως οποιαδήποτε συζήτηση με εκφραστές τέτοιων θεωριών οδηγείται πάντα στο κενό, καθώς κάθε λογική επιχειρηματολογία απέναντι σε αυτές τις αντιλήψεις συναντά σκληρή αντίσταση.

Το ερώτημα, ωστόσο, που προκύπτει είναι κατά πόσο αυτή η ψυχική σύνθεση έχει άμεσες συνέπειες στη σφαίρα του πολιτικού.

Θεωρώ πως όσο περισσότερο ένα άτομο ενσωματώνει τον συνωμοσιολογικό λόγο, δηλαδή την πεποίθηση ότι ο κόσμος καθοδηγείται από αόρατες υπεράνθρωπές δυνάμεις, τόσο βαθύτερα εσωτερικεύει την αίσθηση ότι είναι ανίκανο να ορίσει τη ζωή του.

Είναι πολύ πιθανό, λοιπόν, στις μέρες μας, όπου η αποπολιτικοποίηση αποτελεί κοινότοπη παραδοχή των Δυτικών κοινωνιών, να συνδέεται και με την αυξημένη διάδοση συνωμοσιολογικών θεωριών. Ίσως γιατί οι θεωρίες αυτές λειτουργούν ως τρόπος για τον σύγχρονο άνθρωπο να δικαιολογήσει την πολιτική του απάθεια και να ενισχύσει τον μηχανισμό ετερονομίας, ο οποίος παράγει ατομική και συλλογική πολιτική αδράνεια.

———————————————–

ΒΛ. ΣΧΕΤΙΚΑ

Ενδυνάμωση των πολιτών vs θεωρίες συνωμοσίας

Συνωμοσίες ή (αντι)συστημική ανάλυση;

The post Η ψυχική και πολιτική διάσταση των συνωμοσιολογικών θεωριών first appeared on Aυτολεξεί.

Στην Ιαπωνία παρατηρείται ένα παράδοξο κοινωνικό φαινόμενο που θα μπορούσε κάλλιστα να αποτελέσει σενάριο σε μια χολιγουντιανή ταινία. Οι Ιάπωνες «εξαφανίζονται», κυριολεκτικά, στην προσπάθειά τους να δραπετεύσουν από την καθημερινότητα. Πρόκειται για ένα φαινόμενο που έχει τις ρίζες του στη μεταπολεμική Ιαπωνία και συνεχίζεται έως σήμερα. Το ιδιότυπο αυτό φαινόμενο, παρά τη μακροχρόνια διάρκειά του, παρουσιάζει με μικρά σκαμπανεβάσματα, ιδιαίτερα τη δεκαετία του ’90, μια σταθερή τάση. Ο μέσος όρος αυτών των εξαφανίσεων είναι περίπου στις 80.000 ετησίως (Newsbomb.gr, 2025).

Αυτή η σταθερή παρουσία του φαινομένου τις τελευταίες δεκαετίες συνιστά ένδειξη ότι δεν πρόκειται για μια μεμονωμένη στιγμή της ιαπωνικής ιστορίας, αλλά αντίθετα εκφράζει βαθύτερες ανάγκες των ανθρώπων της. Ωστόσο, αυτό που με εντυπωσιάζει περισσότερο δεν είναι τόσο η ίδια η εξαφάνιση, όσο ο τρόπος με τον οποίο αυτή ερμηνεύεται. Σε αρκετά άρθρα παρουσιάζεται ως μια πράξη αντίστασης στον σύγχρονο ιαπωνικό τρόπο ζωής· ως μια σιωπηρή μορφή διαμαρτυρίας απέναντι στην καταπίεση που βιώνεται καθημερινά (Esquire, n.d.).

Ισχύει, όμως, κάτι τέτοιο; Πρόκειται για μια ατομική επανάσταση; Ή μήπως συνιστά μια σύγχρονη ενσάρκωση της ιαπωνικής παράδοσης, διαμορφωμένη μέσα στις σημερινές κοινωνικοϊστορικές συνθήκες;

Παρενθετικά, αξίζει να τονίσω πως το παρόν κείμενο δεν αποτελεί προϊόν συστηματικής έρευνας, ούτε γράφεται από τη σκοπιά κάποιου ειδικού με βαθιά γνώση της ιαπωνικής κουλτούρας. Αντιθέτως, αποτελεί μια προσωπική καταγραφή σκέψεων της στιγμής, με στόχο να αναδυθούν όσο γίνεται νέα ερωτήματα και ανησυχίες γύρω από τις τάσεις των σύγχρονων ανθρώπινων κοινωνιών.

Είναι δόκιμο, θεωρώ, για την καλύτερη προσέγγιση του φαινομένου, να αναδείξουμε πως στην ιαπωνική κοινωνία –στον βαθμό που την κατανοώ– η αίσθηση του κοινωνικού καθήκοντος είναι βαθιά ριζωμένη στους Ιάπωνες. Σε τέτοιο σημείο, ώστε η ατομικότητα, όπως την αντιλαμβανόμαστε στη Δύση, να μοιάζει σχεδόν ανύπαρκτη. Για τον Ιάπωνα, η προσωπική επιθυμία εξαντλείται στην ανάγκη του να αφομοιωθεί πλήρως εντός του κοινωνικού συνόλου.

Χαρακτηριστική είναι μια φράση που χάνεται στα χρόνια της μεσαιωνικής Ιαπωνίας, «Το καρφί που προεξέχει, καρφώνεται» (Davies & Ikeno, 2002).

Η φράση αυτή συμπυκνώνει με ακρίβεια την κοινωνική τάση για εξομάλυνση κάθε ατομικής έκφρασης. Ο Ιάπωνας οφείλει να ενσωματωθεί πλήρως στους σκοπούς της ομάδας, καθώς η κοινωνία δείχνει μηδενική ανοχή στην ιδιαιτερότητα. Σε αυτό το πλαίσιο, η συλλογικότητα λειτουργεί ως καταπιεστικός μηχανισμός απέναντι σε κάθε απόπειρα καλλιέργειας προσωπικής μοναδικότητας.

Επιστρέφοντας στο παρόν και στο φαινόμενο jōhatsu, που κυριολεκτικά μεταφράζεται ως «εξάτμιση»: Άνθρωποι εξαφανίζονται χωρίς κανένα σημάδι πρόθεσης, χωρίς καμία προειδοποίηση. Εγκαταλείπουν από τη μια στιγμή στην άλλη την οικογένειά τους, τους φίλους, τη δουλειά τους. Το εντυπωσιακό, ωστόσο, δεν είναι τόσο η απότομη αποχώρηση, όσο η προσπάθειά τους να αλλάξουν ταυτότητα και να ξεκινήσουν από το μηδέν σε κάποιο άλλο σημείο της Ιαπωνίας (Esquire, n.d.).  

Αναρωτιέμαι, η επανεκκίνηση της ζωής σε κάποιο άλλο σημείο της κοινωνίας, με τους ίδιους όρους συμμετοχής και χωρίς καμία αλλαγή στις κοινωνικές δομές, συνιστά επανάσταση ή, αντιθέτως, πλήρη αποδοχή αυτών των όρων;

Και εδώ βρίσκεται το κρίσιμο σημείο, ακόμα και αν αλλάξεις όνομα, πόλη ή πρόσωπο, η δομή της κοινωνίας παραμένει αμετάβλητη. Η επανεκκίνηση της ζωής είναι ψευδαίσθηση, αν οι κανόνες του παιχνιδιού δεν μεταβληθούν. Η ελευθερία δεν κατακτάται με απόσυρση, αλλά με παρουσία και διεκδίκηση.

Θεωρώ πως οι Ιάπωνες όχι μόνο αδυνατούν να σταθούν απέναντι στις καταπιεστικές συνθήκες της κοινωνίας, αλλά αντίθετα, όπως και στο παράδειγμα της εξαφάνισης, στοχοποιούν τον ίδιο τους τον εαυτό για κάθε προσωπική αποτυχία. Ο Ιάπωνας τείνει να θεωρεί πως κάθε δυσκολία που συναντά οφείλεται σε προσωπική του ανεπάρκεια και όχι στους θεσμούς που τη γεννούν ή τη συντηρούν. Γι’ αυτό και αποσύρεται σιωπηλά, πραγματοποιώντας έναν συμβολικό, αναίμακτο θάνατο. Έπειτα, αφού έχει «πεθάνει» κοινωνικά, κάνει reset στη ζωή του και συνεχίζει να ζει υπό τις ίδιες συνθήκες, επιβεβαιώνοντας έτσι, έστω και άθελά του, την αξία της παράδοσης.

Ωστόσο, αυτό που με προβληματίζει είναι κατά πόσο μπορούμε να αποδώσουμε την έλλειψη ριζικής κριτικής στην ιαπωνική κοινωνία, αλλά και στην παράδοση γενικότερα, αποκλειστικά στην κοινωνική πειθαρχία. Δηλαδή, μήπως η απουσία ριζικής αμφισβήτησης πηγάζει από την έλλειψη ανοχής προς την ατομική έκφραση και, κατ’ επέκταση, από τη δυσκολία καλλιέργειας εξατομικευμένης συνείδησης (μιας διάστασης που ο δυτικός κόσμος αναδεικνύει ως θεμελιώδη προτεραιότητα); Ή μήπως πρόκειται για κάτι βαθύτερο;

Θεωρώ πως προϋπόθεση για την ανάπτυξη ριζικής κριτικής απέναντι σε οποιοδήποτε κοινωνικό σύστημα είναι η αναγνώριση του εαυτού μας ως θύματος. Δεν υποτιμώ τη σημασία της δυνατότητας της υποκειμενικής έκφρασης· ωστόσο, υποθέτω πως, κατά κάποιον τρόπο, το ένα προϋποθέτει το άλλο. Παρ’ όλα αυτά, η σχέση ανάμεσα στη θυματοποίηση και την εξατομίκευση δεν θα αποτελέσει αντικείμενο ανάλυσης στο παρόν κείμενο.

Συνεχίζοντας, το θύμα, όταν αποκτά συνείδηση της κατάστασής του, παύει να είναι αντικείμενο αυτοενοχοποίησης. Δεν είναι απλώς δέκτης καταπίεσης, αλλά υποκείμενο που αντιλαμβάνεται ότι οι αποτυχίες του δεν οφείλονται αποκλειστικά στον ίδιο, αλλά ενδεχομένως στους υφιστάμενους κοινωνικούς θεσμούς.

Αυτή η κατάσταση ενδέχεται να αποτελέσει την αφετηρία για τη διαμόρφωση ενός άτυπου, ακόμη ανώριμου, πολιτικού χώρου. Το υποκείμενο, αναγνωρίζοντας την αδικία που υφίσταται, δημιουργεί τις προϋποθέσεις για κριτική στους κοινωνικούς θεσμούς, γεννώντας ερωτήματα όπως, για ποιον λόγο βρίσκεται σε αυτή τη θέση – γιατί υφίσταται αυτή την αδικία; Και φυσικά, πλήθος άλλων ερωτημάτων που ενδέχεται να διαρρήξουν την κλειστότητα των ετερόνομων θεσμών. Συνεπάγεται, λοιπόν, πως αυτή η αναγνώριση του ρόλου του θύματος δύναται να αποτελέσει μια πρώτη μορφή ρήξης εντός των εκάστοτε ετερόνομων κοινωνιών, καθώς το υποκείμενο αρχίζει να αμφισβητεί ενεργά τη θέση του στον κοινωνικό ιστό.

Ωστόσο, η αναγνώριση του εαυτού μας ως αντικείμενο καταπίεσης δεν συνεπάγεται αυτόματα τη μετάβαση σε πολιτικό υποκείμενο. Είναι πιθανό η αναγνώριση του εαυτού ως θύματος να αποτελεί αναγκαία, αλλά όχι ικανή συνθήκη για την πολιτική ενεργοποίηση.

Άλλωστε, ένα αντίστοιχο φαινόμενο, στο οποίο η έννοια του θύματος είναι συλλογικά αναγνωρισμένη αλλά απουσιάζει η πολιτική δραστηριότητα και η κοινωνική χειραφέτηση, αποτελεί και η περίπτωση της σύγχρονης Ελλάδας. Ο νεοέλληνας συχνά παρουσιάζει τον εαυτό του ως διαρκές θύμα της Ιστορίας, χωρίς όμως αυτή η αναγνώριση να συνοδεύεται από έμπρακτη πολιτική διεκδίκηση. Αυτή τη νεοελληνική στάση έχει αναλύσει σε βάθος ο Άκης Γαβριηλίδης, περιγράφοντας τη θυματική και ταυτόχρονα παθητική ψυχοσύνθεση που χαρακτηρίζει την ελληνική πραγματικότητα. Συνεπώς, η αναγνώριση του εαυτού ως θύματος δεν οδηγεί αναγκαστικά σε πολιτική πράξη, παρά την παρουσία του θυματικού λόγου σε πολλές περιπτώσεις.

Ίσως, τελικά, ο ρόλος του θύματος να αποτελεί μεν ένα πρώτο βήμα προς την πολιτική ενεργοποίηση, ωστόσο από μόνος του δεν επαρκεί. Η αναγνώριση της αδικίας χρειάζεται να πλαισιώνεται από ουσιαστική κριτική των κοινωνικών και θεσμικών πλαισίων που τη γεννούν, από συλλογική ώσμωση ιδεών που συγκλίνουν σε ένα συνεκτικό πολιτικό όραμα και, πάνω απ’ όλα, από τη διάθεση για συλλογική δράση.

Χωρίς αυτή την αγωνιστική δυναμική και το πολιτικό συλλογικό πρόταγμα, καμία πολιτική μεταβολή δεν μπορεί να λάβει χώρα. Το άτομο παραμένει εγκλωβισμένο στον ρόλο του παθητικού θύματος, αδυνατώντας να μεταβεί στο πεδίο της πολιτικής διεκδίκησης.

——————————

Ευχαριστώ πολύ για τη συμβολή τους στο κείμενο τους φίλους Ιωάννη Καψάλη και Νίκο Γκαραγκασίδη, για τον δημιουργικό διάλογο και τις ουσιαστικές παρατηρήσεις τους

Βιβλιογραφία:

Davies, R. J., & Ikeno, O. (2002). The Japanese mind: Understanding contemporary Japanese culture. Tuttle Publishing.

Esquire. (n.d.). Χιλιάδες άνθρωποι εξαφανίζονται κάθε χρόνο στην Ιαπωνία: τι είναι το φαινόμενο Johatsu. https://esquire.com.gr/lifestyle/nea/35932/xiliades-anthropoi-exafanizontai-kathe-xrono-stin-iaponia-ti-einai-to-fainomeno-johatsu

Newsbomb.gr. (2025, 8 Μαΐου). Κάθε χρόνο 80.000 άνθρωποι «εξαφανίζονται» οικειοθελώς – Τι είναι το φαινόμενο «Johatsu». Ανακτήθηκε από https://www.newsbomb.gr/kosmos/story/1647698/kathe-xrono-80000-anthropoi-eksafanizontai-oikeiothelos-ti-einai-to-fainomeno-johatsu

—————————

Φωτογραφία κειμένου: Η περιοχή Kamagasaki στην Οσάκα αποτελεί έναν από τους τόπους που κατοικούν οι “Johatsu”, Shiho Fukada/ Pulitzer Center. Πηγή Εικόνας

The post Εξατμίζομαι, άρα υπάρχω: Το ιαπωνικό φαινόμενο johatsu & η πολιτική διάσταση του θύματος first appeared on Aυτολεξεί.

Σε αναμονή της επικείμενης συναυλίας του ΛΕΞ, όπου τα εισιτήρια εξαντλήθηκαν μέσα σε λίγες ώρες, παρατηρείται αντίστοιχο φαινόμενο και με τη συναυλία των Metallica. Η σύγχρονη κοινωνία, ολοένα και περισσότερο, φαίνεται να αναζητά τη συμμετοχή σε events και happenings, όχι τόσο για το περιεχόμενό τους, αλλά για τη συγκίνηση και τη συναισθηματική πληρότητα που αυτά προσφέρουν. Αυτή η αναζήτηση τείνει να μετατραπεί σε αυτοσκοπό.

Φυσικά, τα καλλιτεχνικά δρώμενα δεν αποτελούν νέο φαινόμενο. Ωστόσο, τα τελευταία χρόνια παρατηρείται μια έντονη αλλαγή, τόσο οι πόλεις όσο και η ύπαιθρος έχουν μετατραπεί σε σκηνές διαρκούς καλλιτεχνικής δραστηριότητας. Το ημερολόγιο είναι γεμάτο με φεστιβάλ κάθε είδους όπως μουσικά, πολιτιστικά, γαστρονομικά, πολιτικά και οικολογικά τα οποία υπόσχονται να ικανοποιήσουν κάθε γούστο και να ενισχύσουν τη συναισθηματική ευφορία του κοινού. Κάθε εκδήλωση παρουσιάζεται ως «γιορτή», με στόχο τη μαζική συμμετοχή και την κατανάλωση ανεπανάληπτων εμπειριών.

Η αναζήτηση αυτών των εμπειριών έχει καταστεί σχεδόν εμμονική. Η μανία κατανάλωσης events όχι μόνο δεν μετριάζεται, αλλά εντείνεται με την πάροδο του χρόνου. Από τη μία, τα καλοκαίρια σχεδόν κάθε χωριό της υπαίθρου οργανώνει το δικό του φεστιβάλ, μετατρέποντας το φυσικό περιβάλλον σε σκηνικό υπερθεάματος. Από την άλλη, οι πόλεις μοιάζουν με παρατεταμένα θεατρικά δρώμενα, καθώς το ένα event διαδέχεται το άλλο δίχως να αφήνουν την πόλη στην ησυχία της, με μοναδικό στόχο τη διαρκή διασκέδαση και ψυχαγωγία του σύγχρονου ανθρώπου.

Οι άνθρωποι του δυτικού κόσμου μοιάζουν μεθυσμένοι και εθισμένοι σε ένα κοκτέιλ ντοπαμίνης, οξυτοκίνης, ενδορφινών και σεροτονίνης, αναζητώντας διαρκώς μια νέα «δόση» στιγμιαίας χαράς. Η χαρά πλέον δεν είναι αποτέλεσμα αυθόρμητης ή βαθύτερης εμπειρίας, αλλά προκαθορισμένη ανάγκη, ενταγμένη στο πλαίσιο μιας κυρίαρχης κουλτούρας του κεφιού και της ευχαρίστησης. Η κατανάλωση καλλιτεχνικών προϊόντων έχει μετατραπεί σε θεμελιώδη όρο της σύγχρονης ύπαρξης και του εορταστικού κλίματος.

Ίσως οι ρίζες αυτής της κατάστασης να βρίσκονται στις μεταπολεμικές γενιές· ίσως ακόμη να συνδέεται και με παλαιότερες ιδέες, όπως αυτές που συναντάμε στο Μανιφέστο του Ντανταϊσμού, όπου η κατάργηση οποιουδήποτε ορίου στην ανθρώπινη επιθυμία προβάλλεται ως απελευθέρωση. Η έννοια της προσωπικής απόλαυσης και η ρήξη με κάθε μέτρο στην ατομική ελευθερία είναι πολύ πιθανό να θεμελιώθηκαν, έχοντας ως αφετηρία εκείνη την περίοδο.

Ωστόσο, το φαινόμενο, παρότι φαίνεται πως έχει ρίζες ήδη από πολλές δεκαετίες πριν, δεν παρέμεινε στάσιμο· με την πάροδο του χρόνου, αντιθέτως, επιταχύνθηκε, δημιουργώντας μια κοινωνική πραγματικότητα η οποία αναζητά με φρενώδεις ρυθμούς την απόλαυση.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η συναυλία των Metallica στην Ελλάδα. Οι άνθρωποι επιδόθηκαν σε έναν αγώνα δρόμου με σκοπό να πάρουν στα χέρια τους το πολυπόθητο χαρτάκι που θα τους επιτρέψει να ζήσουν το ανεπανάληπτο μουσικό γεγονός. Γι’ αυτό, άλλωστε, και τα εισιτήρια πουλήθηκαν σε λιγότερο από δύο ώρες. Ωστόσο, το εντυπωσιακό στοιχείο δεν ήταν μόνο η ζήτηση των εισιτηρίων, αλλά το γεγονός πως πολλοί από τους ενδιαφερόμενους δεν είχαν καμία επαφή με τη μουσική της μπάντας ή με τη metal σκηνή γενικότερα. Αυτό φάνηκε από τα stories που αναρτώνταν στα social media από πλήθος κόσμου οι οποίοι ουδεμία σχέση είχαν με το μουσικό είδος.

Αυτή η κατάσταση περιγράφεται ικανοποιητικά από το αρκτικόλεξο FOMO (Fear Of Missing Out). Ο φόβος μην χάσεις αυτό που συμβαίνει μόνο και μόνο διότι πολύς κόσμος ενδέχεται να παρευρεθεί στο γεγονός συνιστά κοινωνικό φαινόμενο της εποχής σε τέτοιον βαθμό που νομίζω πως αποτελεί μια νέα οντολογική συνθήκη. Το να «είσαι εκεί» αποτελεί πρωταρχικό σκοπό περισσότερο και από το ίδιο το καλλιτεχνικό γεγονός, το οποίο προβάλλεται ως μια μοναδική εμπειρία η οποία είναι once in a lifetime.

Αυτή η αγχώδης και ανούσια συσσώρευση εμπειριών χαρακτηρίζει μια κοινωνία η οποία, παράλληλα, βρίσκεται σε κατάσταση πολιτικής αφασίας, καθιστώντας τη φράση «να ζήσεις τη φάση» απόλυτα ακριβής. Οι φασαίοι, λοιπόν, βιώνουν την ευχαρίστηση σε ένα περιβάλλον τεχνητής και προγραμματισμένης χαράς. Ωστόσο, το κατά πόσο αυτό το περιβάλλον σε καθιστά χαρούμενο παραμένει ανοιχτό προς συζήτηση.

Το οξύμωρο γεγονός που προκύπτει είναι πως οι ίδιες κοινωνίες  και ειδικά η ελληνική, ενώ δυσανασχετούν για την ακρίβεια, την εργασιακή ανασφάλεια ή την πολιτική αβεβαιότητα, δεν κινητοποιούνται για τα πραγματικά προβλήματα, αλλά αντίθετα, σπεύδουν πανικόβλητες να εξασφαλίσουν μία θέση σε ένα ακόμη event, και μάλιστα με ιδιαίτερα αυξημένες τιμές. Πρόκειται για μια συνθήκη πρωτόγνωρης πολιτικής απάθειας, συνδυασμένης με μανιακή κατανάλωση πολιτιστικών προϊόντων.

Αναρωτιέμαι αν μια τέτοια κοινωνία μπορεί να ξαναγίνει πολιτικά ενεργή και να αγωνιστεί έστω και για τις στοιχειώδεις ανάγκες της. Νομίζω πως βασική προϋπόθεση του πολιτικού αγώνα είναι η αποδοχή της έννοιας του πόνου, της δυσφορίας, της αίσθησης της πλήξης και της μοναξιάς. Όλα αυτά αποτελούν απαραίτητες προϋποθέσεις, ώστε κάποιος να είναι ικανός να εντοπίσει τα αληθινά προβλήματα, να νιώσει την ανάγκη για αλλαγή και να μπορέσει να χαρεί αυθεντικά.

Σε μια κοινωνία που σκεπάζει τεχνητά οτιδήποτε είναι δυσάρεστο, που δεν τολμά να αντικρίσει την άσχημη πλευρά της ζωής, η πολιτική ζωή καθίσταται αδύνατη. Κατά συνέπεια, η κοινωνία οφείλει να αποτινάξει και να απελευθερωθεί από την κυρίαρχη κουλτούρα του κεφιού, ώστε να εξέλθει από τον πολιτικό λήθαργο και να καταστεί η πολιτική πράξη εκ νέου εφικτή.

————————————-

Σχόλιο για τη «φάση»

The post Το FOMO ως κυρίαρχη κουλτούρα της εποχής: με αφορμή τη συναυλία του ΛΕΞ και το εντυπωσιακό sold out της επερχόμενης συναυλίας των Metallica first appeared on Aυτολεξεί.

Μέρος 2ο: Προσομοίωση, υπαρξιακή κρίση, θνητότητα

Στο προηγούμενό μου κείμενο, το οποίο δημοσιεύτηκε στη σελίδα του Αυτολεξεί με τον τίτλο «Υπάρχει χώρος για αυτονομία στην τεχνητή νοημοσύνη;», εξερεύνησα την έννοια της ελευθερίας στην τεχνητή νοημοσύνη, την οποία συσχέτισα με την έννοια της μνήμης, και κατέληξα στο συμπέρασμα ότι η τεχνητή νοημοσύνη δεν είναι ούτε ελεύθερη και, άρα, ούτε ανθρώπινη.

Διαπίστωσα πως η τεχνητή νοημοσύνη στερείται ελευθερίας και δημιουργικότητας, διότι αδυνατεί να αναστοχαστεί πάνω στο παρελθόν, καθώς δεν μπορεί να αποδεσμευτεί από αυτό. Επί της ουσίας, η τεχνητή νοημοσύνη συνιστά μια ιδιότυπη μορφή μνήμης, η οποία είναι στατική, εγκλωβισμένη σε μια ατέρμονη επανάληψη δεδομένων, χωρίς το στοιχείο της ανατροπής ή της αμφισβήτησης.

Αυτή η μνήμη περιέχει τεράστιο όγκο δεδομένων, τα οποία οργανώνει η ίδια σε νόημα σύμφωνα με προκαθορισμένα μοτίβα. Αυτό το είδος μνήμης μπορεί να έχει εντυπωσιακά αποτελέσματα· ωστόσο, οι αποκρίσεις της είναι προβλέψιμες, καθώς η άρθρωση των απαντήσεών της είναι ντετερμινιστικά καθορισμένη και, επομένως, δεν είναι πρωτότυπη.

Αντίθετα, η ανθρώπινη μνήμη συνιστά μια βιωμένη προσωπική εμπειρία, από την οποία ο άνθρωπος αντλεί έμπνευση, αναδημιουργώντας συνεχώς τον εαυτό του στο διαρκές παρόν. Δεν πρόκειται για έναν μηχανισμό πλήρους αποτύπωσης του παρελθόντος, αλλά για έναν μηχανισμό απώλειας του παρελθόντος, ανασύνθεσής του και μετασχηματισμού του.

Αυτή η παραμορφωτική χρήση του παρελθόντος από την ανθρώπινη μνήμη δεν αποτελεί ελάττωμα, αλλά έναν θεμελιώδη μηχανισμό δημιουργίας νοήματος και προσωπικής έκφρασης. Αυτή η «ατελής» ανθρώπινη μνήμη είναι που μας καθιστά ανθρώπινους και δημιουργικούς. Σε αντίθεση με τη στατική μνήμη της τεχνητής νοημοσύνης, η ανθρώπινη μνήμη ενσωματώνει με γνήσιο τρόπο το συναίσθημα και την αγωνία της στιγμής για το απρόβλεπτο γεγονός του μέλλοντος. Αυτό της επιτρέπει να δημιουργεί νέες συνδέσεις και καινούργιες προοπτικές για το μέλλον.

Το παράδοξο ερώτημα που προκύπτει είναι, εν τέλει, εάν η τεχνητή νοημοσύνη με κάποιον τρόπο θα μπορούσε να προσομοιώσει την ανθρώπινη μνήμη. Τι θα συνέβαινε αν ένα εξελιγμένο μοντέλο τεχνητής νοημοσύνης αποκτούσε τη δυνατότητα να απωθεί δεδομένα του παρελθόντος, να τα ανασυνθέτει με φαινομενικά τυχαίους τρόπους, συνοδεύοντας τις πληροφορίες και το νόημά τους από εκφραστικό και συναισθηματικό περιεχόμενο που ταιριάζει κατάλληλα στη δεδομένη στιγμή; Θα μπορούσε μια τέτοια κατάσταση να δημιουργήσει μια ψευδαίσθηση της ανθρώπινης νοημοσύνης;

Η τεχνητή νοημοσύνη, όσο περίτεχνη και πολύπλοκη κι αν είναι, δεν θα μπορέσει να αποκτήσει αυτή την αυθεντικά απροσδόκητη ανθρώπινη ματιά, διότι η ανθρώπινη θεώρηση του παρελθόντος είναι κάθε φορά μια πρωτόγνωρη υπαρξιακή κρίση με απροσδιόριστο αποτέλεσμα. Η τεχνητή νοημοσύνη, ακόμα και με τις πιο εξελιγμένες τεχνικές μάθησης, δεν μπορεί να βιώσει την υπαρξιακή αγωνία που χαρακτηρίζει την ανθρώπινη εμπειρία.

Η υπαρξιακή κρίση πηγάζει από τη διαρκή αβεβαιότητα που βιώνει το ανθρώπινο ον απέναντι στο απρόσμενο και ανεξιχνίαστο γεγονός του θανάτου. Ο θάνατος και η φθορά δεν ταυτίζονται μόνο με ένα οριστικό υπαρξιακό απροσδόκητο τέλος, αλλά βιώνονται καθημερινά ως μια διαρκής απώλεια. Αυτός ο φόβος είναι τόσο προσωπικός και εξατομικευμένος, που κανένας αλγοριθμικός προγραμματισμός δεν μπορεί να τον προσομοιώσει ή να τον αποτυπώσει. Δεν είναι μονάχα ένα γλωσσικό φαινόμενο, αλλά ένα ψυχοσωματικό φαινόμενο, το οποίο σχετίζεται άμεσα με την επίγνωση της θνητότητας και της φθοράς.

Η συνειδητοποίηση του πεπερασμένου της ύπαρξης δημιουργεί μια ιδιότυπη διαλεκτική σχέση του εαυτού μας με τον χρόνο, τόσο με το παρελθόν όσο και με το μέλλον. Αυτή ακριβώς η συνειδητοποίηση μάς ωθεί να αναζητήσουμε και να δημιουργήσουμε νόημα μέσα στο ρευστό και ανεξιχνίαστο γεγονός της ζωής, μετατρέποντας την αβεβαιότητα σε μια δημιουργική δύναμη νοηματοδότησης της ύπαρξης. 

Ειδικότερα, η ουσιώδης διάκριση μεταξύ της ανθρώπινης μνήμης και της μνήμης της τεχνητής νοημοσύνης εδράζεται στη θεμελιώδη σχέση τους με την έννοια του χρόνου. Η ανθρώπινη μνήμη, βιώνοντας το πεπερασμένο γεγονός της ύπαρξης, υπόκειται στον θεσμίζοντα χρόνο, τον χρόνο της οντολογικής ρευστότητας και της ριζικής απροσδιοριστίας. Στον θεσμίζοντα χρόνο, το ψυχοσωματικό φαινόμενο της αγωνίας για το μέλλον καθίσταται αυθεντικό εξαιτίας της δεδομένης ρευστότητας. Σε αντίθεση, η τεχνητή νοημοσύνη παραμένει εγκιβωτισμένη στον θεσμισμένο χρόνο, στον χρόνο της προβλεψιμότητας και της επαναληπτικότητας. Στον χρόνο της συνολοταυτιστικής διάστασης, όπου η αγωνία για το άγνωστο είναι απούσα, καθώς το γεγονός του θανάτου είναι ανύπαρκτο για αυτήν. Η τεχνητή νοημοσύνη δεν βιώνει τον χρόνο όπως εμείς, δεν έχει αίσθηση της απώλειας και της ροής του. Ως συνέπεια, δεν ζει ανθρώπινα την αγωνία του πεπερασμένου και την εμπειρία της φθοράς.

Ωστόσο, είναι πολύ πιθανό ένα εξελιγμένο μοντέλο τεχνητής νοημοσύνης να μιμηθεί επαρκώς την ανθρώπινη νοημοσύνη, έστω και σε συμπεριφορικό επίπεδο. Θα μπορεί να προγραμματιστεί ώστε να υποκρίνεται την υπαρξιακή αγωνία του ανθρώπου, χωρίς, ωστόσο, τη ριζικά ελεύθερη και δημιουργική ανθρώπινη ματιά. Ούτως ή άλλως, ο άνθρωπος μπορεί να είναι οντολογικά ελεύθερος και δημιουργικός, αλλά στην πλειοψηφία τους, οι άνθρωποι, στο μεγαλύτερο μέρος της ιστορίας, ούτε δημιουργικοί είναι ούτε επιδιώκουν την ελευθερία τους. Το σύνηθες, λοιπόν, είναι οι άνθρωποι να συμπεριφέρονται συνεχώς με περιορισμένα μοτίβα, τα οποία επαναλαμβάνουν αδιάλειπτα μέχρι τον θάνατό τους. Οι στιγμές στις οποίες οι άνθρωποι εκπλήσσουν θετικά την κοινωνία, δημιουργώντας νέες ιδέες και καινοτομίες, είναι συνήθως λίγες και περιορισμένες. Αντίθετα, ο στερεοτυπικός τρόπος ζωής αποτελεί την κανονικότητα. Συνεπώς, μια τεχνητή νοημοσύνη που θα επιτύχει κάτι ανάλογο δεν είναι απίθανο να εμφανιστεί σύντομα.

Η εποχή της μοναξιάς του ανθρώπου στον πλανήτη ενδέχεται να έχει ήδη περάσει, καθώς μια μηχανή που θα προσομοιάζει συνεχώς τον άνθρωπο θα αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της καθημερινότητάς μας στο εγγύς μέλλον. Καθώς οι μηχανές νοημοσύνης εξελίσσονται και γίνονται πιο σύνθετες, τα φιλοσοφικά ερωτήματα περί του τι εστί ανθρωπινότητα, συνείδηση, ελευθερία και δημιουργικότητα θα γίνουν πιο επίκαιρα από ποτέ. Ακολούθως, η ανθρωπότητα θα κληθεί να αναρωτηθεί εκ νέου σε αυτά τα ερωτήματα, θέτοντας νέες ανησυχίες και επανεξετάζοντας την ίδια της την υπόσταση.

Δεληγιάννης Κωνσταντίνος, Σπουδές στον Ευρωπαϊκό Πολιτισμό, ΕΑΠ

The post Υπάρχει χώρος για αυτονομία στην τεχνητή νοημοσύνη; Μέρος 2ο – Προσομοίωση, υπαρξιακή κρίση, θνητότητα first appeared on Aυτολεξεί.

Σε ένα παλαιότερο κείμενό μου, που δημοσιεύθηκε στη διαδικτυακή σελίδα του Αυτολεξεί με τίτλο «Η Αέναη Επιστροφή στην Ετερονομία», είχα προσπαθήσει να περιγράψω τη σημασία της γονεϊκής φιγούρας (σε φαντασιακό επίπεδο) στις ετερόνομες κοινωνίες. Είχα καταλήξει στη διαπίστωση ότι η ανθρωπότητα, στο μεγαλύτερο μέρος της ιστορίας της, αναζητά μια φαντασιακή γονεϊκή φιγούρα, η οποία λειτουργεί ως αφέντης/καθοδηγητής, δηλαδή ως εκείνος που κατευθύνει τον ανθρώπινο βίο. Στην Ελλάδα, μια χώρα που χαρακτηρίζεται από την απουσία χειραφετητικών κινημάτων, η αναζήτηση μιας τέτοιας φαντασιακής γονεϊκής φιγούρας είναι κρίσιμη για τη συνοχή και την επιβίωση της κοινωνίας.

Επιπρόσθετα, η οικογένεια, σε κοινωνίες όπως η δική μας, όπου δεν υπάρχουν ισχυροί απρόσωποι θεσμοί όπως το κράτος, αποτελεί τον βασικό θεσμό συγκρότησης της κοινωνίας. Στη βάση αυτής της πραγματικότητας, θα επιχειρήσω μια ανθρωπολογική και ψυχολογική απεικόνιση της σημερινής πολιτικής κατάστασης στην Ελλάδα, αντλώντας αφορμή από τις μεγαλειώδεις συγκεντρώσεις που προκάλεσε το έγκλημα των Τεμπών.

Το ερώτημα που ανακύπτει είναι, γιατί αυτό το εγκληματικό γεγονός κινητοποίησε σύσσωμους τους πολίτες;

Για να κατανοήσω αυτό το κοινωνικό φαινόμενο, θα ανατρέξω στις αιτίες που οδήγησαν στο δυστοπικό αποτέλεσμα των εκλογών του Ιουνίου του 2023 και στην κυριαρχία της Νέας Δημοκρατίας.

Κατά την πρώτη τετραετία διακυβέρνησης του Κυριάκου Μητσοτάκη, η εκλογική του επιτυχία εδράστηκε, μεταξύ άλλων, στην ικανότητά του να ενσαρκώσει μια γονεϊκή φαντασιακή φιγούρα, έναν ρόλο που ενισχύθηκε ιδιαίτερα από τις συνθήκες της πανδημίας COVID-19.

Προφανώς, δεν αναφέρομαι στην επιφανειακή εικόνα του Πρωθυπουργού, ο οποίος προσποιείται τον σύγχρονο και μοντέρνο πατέρα, αλλά στον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνεται την πολιτική και ασκεί αντίστοιχα συγκεντρωτικά την εξουσία, θεσμοθετώντας τη λειτουργία του επιτελικού κράτους. Τον ρόλο αυτόν βοήθησε να διαμορφώσει η υγειονομική κρίση και οι συνθήκες της εποχής. Τα περιοριστικά μέτρα που υιοθέτησε η κυβέρνηση λειτούργησαν υπέρ αυτής της εικόνας, καθιστώντας τον Πρωθυπουργό ένα συμβολικό πρόσωπο πατρικής εξουσίας, το οποίο ανέλαβε να προστατεύσει την κοινωνία με τρόπο αυστηρό αλλά και φαινομενικά φροντιστικό.

Τα μέτρα που επιβλήθηκαν, με τον αστυνομικό τους χαρακτήρα, όπως ο περιορισμός της κυκλοφορίας, η αυστηρή επιτήρηση των μετακινήσεων και η επιθετική επιβολή των κανόνων, παραπέμπουν σε μια πατερναλιστική διακυβέρνηση, αντίστοιχη με τη συμπεριφορά ενός παραδοσιακού Έλληνα πατέρα, ο οποίος επιβάλλει όρια με την πεποίθηση ότι αυτό είναι προς όφελος των «παιδιών» του. Έτσι, η αυστηρότητα της κυβερνητικής πολιτικής κατά την πανδημία έγινε αντιληπτή από σημαντικό τμήμα της κοινωνίας ως μια μορφή προστατευτικής φροντίδας, ενισχύοντας την εικόνα του Πρωθυπουργού ως αυστηρού, αλλά εντέλει “στοργικού ηγέτη”. Ως αποτέλεσμα αυτής της κατάστασης ήταν η φαινομενική κυριαρχία της Νέας Δημοκρατίας στις βουλευτικές εκλογές του 2023.

Ωστόσο, καταλυτικό ρόλο στη φθορά αυτής της φαντασιακής εικόνας διαδραμάτισε το έγκλημα των Τεμπών. Το τρένο αποτελεί ένα λαϊκό μέσο μεταφοράς, το οποίο χρησιμοποιούν κυρίως τα φτωχά και μικρομεσαία κοινωνικά στρώματα, ανεξαρτήτως πολιτικής προέλευσης. Αυτό ακριβώς το στοιχείο πυροδότησε τις μεγαλειώδεις συγκεντρώσεις για τα Τέμπη και την εντυπωσιακή σε μέγεθος χθεσινή απεργία, δηλαδή το γεγονός ότι ο-η καθένας-καθεμία μας θα μπορούσε να βρίσκεται στη θέση των θυμάτων ή να έχει στην οικογένειά του-της ένα θύμα.

Το έγκλημα αυτό έπληξε επί της ουσίας τον πυρήνα της ελληνικής κοινωνίας, την οικογένεια, απογυμνώνοντας την εικόνα της γονεϊκής φιγούρας του Πρωθυπουργού. Η κυβέρνηση, και συγκεκριμένα ο Μητσοτάκης, απέτυχε να προστατεύσει ως «καλός πατέρας» την κοινωνία που τον εμπιστεύτηκε.

Η αμφισβήτηση στο πρόσωπο του Μητσοτάκη αρκεί, όμως, για να γίνει μια ουσιαστική κριτική στους ήδη υπάρχοντες αντιδημοκρατικούς πολιτικούς θεσμούς της ελληνικής κοινωνίας;

Νομίζω πως δεν είναι αρκετό. Η συμβολική πατροκτονία του Πρωθυπουργού, μετά τις πρωτόγνωρες για τα ελληνικά δεδομένα κινητοποιήσεις του κόσμου, από το μεγαλύτερο μέρος της κοινωνίας, έχει συντελεστεί· ωστόσο, αυτή η ρήξη αποτελεί ευκαιρία για μια βαθιά πολιτική και κοινωνική αναμέτρηση με τους ετερόνομους θεσμούς της ελληνικής κοινωνίας. Διότι το ζήτημα δεν είναι να αντικαταστήσουμε ένα πρόσωπο με ένα άλλο, αλλά να ασκήσουμε ριζική κριτική στην ανάθεση της εξουσίας και στους ολιγαρχικούς της θεσμούς, με ορίζοντα την πραγματική δημοκρατία και την αυτονομία.

——————————————————–

*Φωτογραφία κειμένου: Efi Athanasopoulou

The post Από την κυριαρχία της πανδημίας στην πολιτική κρίση των Τεμπών first appeared on Aυτολεξεί.

Μέρος 1o: Μνήμη, δημιουργία, επικινδυνότητα

Το τελευταίο διάστημα, οι εξελίξεις στον τομέα της τεχνητής νοημοσύνης είναι ραγδαίες, προκαλώντας εύλογα ερωτήματα σχετικά με τη φύση και τις δυνατότητές της. Ωστόσο, το συνηθισμένο ερώτημα αφορά το αν η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να αποκτήσει συνείδηση και ελεύθερη βούληση. Οι ανθρώπινοι φόβοι διογκώνονται μπροστά σε ένα τέτοιο ενδεχόμενο, καθώς η αυτονόμηση της τεχνητής νοημοσύνης συχνά συνδέεται με την πιθανότητα μιας επίθεσής της στην ανθρωπότητα. Τέτοιου είδους ανησυχίες δεν αποτελούν σύγχρονο φαινόμενο, καθώς αποτυπώθηκαν αρκετά νωρίτερα στον κινηματογραφικό κόσμο, αλλά και σε άλλους τομείς της ανθρώπινης δραστηριότητας, ήδη πριν από την έλευση της τεχνητής νοημοσύνης. Άλλωστε, δεν είναι τυχαίο ότι ταινίες, όπως το Matrix και ο Εξολοθρευτής, που περιγράφουν αντίστοιχα δυστοπικά σενάρια, είχαν μεγάλη απήχηση στο παρελθόν, εκφράζοντας τους προβληματισμούς μιας ολόκληρης εποχής.

Προτεραιότητα για να απαντηθεί ένα τέτοιο ερώτημα είναι η κατανόηση του τρόπου με τον οποίο λειτουργεί η τεχνητή νοημοσύνη, όπως τη γνωρίζουμε σήμερα. Μόνο έτσι, μπορεί να απαντηθεί με σαφήνεια αν τελικά η τεχνητή νοημοσύνη δύναται να αποκτήσει συνείδηση και ελευθερία.

Προς το παρόν, η τεχνητή νοημοσύνη εκτελεί τις ανθρώπινες εντολές και απαντά σε ερωτήματα, εκπληρώνοντας τις ανθρώπινες επιθυμίες, χωρίς καμία προσωπική πρωτοβουλία. Συγκεκριμένα, αναζητά πληροφορίες, αντλώντας δεδομένα από το διαδίκτυο, βιβλία, εικόνες ή βίντεο, με σκοπό να απαντήσει στα ερωτήματα του χρήστη. Αυτός ο όγκος δεδομένων αποτελεί μέρος της ανθρώπινης ιστορίας, δηλαδή πληροφορίες που σχετίζονται με το παρελθόν. Η τεχνητή νοημοσύνη επεξεργάζεται αυτά τα ήδη καταγεγραμμένα δεδομένα, χωρίς να προσθέτει κάτι πρωτότυπο ή κάτι που δεν έχει διατυπωθεί προηγουμένως. Με άλλα λόγια, φαίνεται να διαθέτει μια μορφή μνήμης.

Ωστόσο, παρατηρώντας το ανθρώπινο ον, φαίνεται πως αυτό που το χαρακτηρίζει δεν είναι, απλώς, η διατήρηση αναμνήσεων, αλλά και η ικανότητά του να τις λησμονεί, να τις αλλοιώνει και να τις απωθεί. Ο άνθρωπος αναρωτιέται για το παρελθόν, προσπαθεί να το θυμηθεί, αμφιβάλλει αν κάτι συνέβη όπως το θυμάται. Αυτή η αμφιβολία, αυτή η δυσκολία να συνθέσει το παρελθόν σε απόλυτο βαθμό, είναι που τον καθιστά άνθρωπο. Ο άνθρωπος φαίνεται ότι δεν έχει μια απόλυτη και αμετάβλητη μνήμη, αλλά μια μνήμη εύπλαστη, γεμάτη κενά και ανασυνθέσεις. Αυτό το συνεχές παιχνίδι μεταξύ μνήμης και λήθης τον ωθεί στη δημιουργικότητα, καθώς κάθε νέα ανάμνηση δεν είναι, απλώς, μια αναπαραγωγή του παρελθόντος, αλλά μια νέα νοηματική κατασκευή του.

Μάλιστα, το ενδιαφέρον είναι ότι κοινές εμπειρίες ο καθένας μας τις θυμάται με τον δικό του τρόπο και αναπλάθει τις αναμνήσεις του με την προσωπική του ματιά. Φαίνεται πως η ανθρωπινότητά μας συνίσταται στη διατήρηση μιας απροσδόκητης προσωπικής ματιάς. Αυτό το ακαθόριστο βλέμμα της εσωτερικής μας ατομικότητας είναι η ουσία της ανθρώπινης ύπαρξης, που δεν είναι προϊόν απλής τυχαιότητας, αλλά στοιχείο της ανθρώπινης εφευρετικότητας και δημιουργίας. Ο άνθρωπος έχει την ικανότητα να στοχάζεται το παρελθόν του κάθε φορά με διαφορετικό τρόπο στο συνεχές παρόν, δημιουργώντας ένα μέλλον απρόβλεπτο.

Ενώ η τεχνητή νοημοσύνη φαίνεται να αναπαράγει απείρως το παρελθόν, απαρέγκλιτα —τουλάχιστον στον βαθμό που της το επιτρέπουν οι ενεργειακές δυνατότητες και οι τεχνολογικές καινοτομίες της εποχής— η ανθρώπινη ενατένιση φαίνεται πως δεν κάνει κάτι τέτοιο, καθώς είναι δημιουργική. Είναι ξεκάθαρο πως η τεχνητή νοημοσύνη, χωρίς τη δυνατότητα απώλειας του παρελθόντος, δεν μπορεί να είναι δημιουργική και, άρα, δεν είναι ανθρώπινη.

Για να ενισχύσω το παραπάνω επιχείρημα, θα δημιουργήσω ένα νοητικό πείραμα. Αυτό μπορεί να μην έχει την εγκυρότητα της επιστήμης, ωστόσο θα μπορούσε να κινητοποιήσει τη φαντασία σε λογοτεχνικό επίπεδο, δημιουργώντας τις προϋποθέσεις για έναν δημιουργικό διάλογο.

Πώς θα ήταν, λοιπόν, ένας άνθρωπος που θυμάται τα πάντα; Θα μπορούσε ένας άνθρωπος, δέσμιος των αναμνήσεών του, να ζήσει πραγματικά; Ή μήπως το παρελθόν θα κατέκλυζε, συνεχώς, το μυαλό του, εγκλωβίζοντάς το σε μια αδιάκοπη αναπαραγωγή όσων έχουν ήδη συμβεί; Ας εξετάσουμε αυτή την περίπτωση, προσπαθώντας να φανταστούμε έναν άνθρωπο, του οποίου κάθε στιγμή της ζωής είναι αποθηκευμένη με απόλυτη λεπτομέρεια.

Ακόμα και σε νοητικό επίπεδο, αυτό το σενάριο μοιάζει απρόσιτο. Αδυνατούμε να σκεφτούμε έναν τέτοιον εφιαλτικό κόσμο, διότι ακόμα και η ίδια η ιδέα είναι αρκετή για να δημιουργήσει την αίσθηση αδιάκοπης ασφυξίας και κλειστότητας. Η ασφυξία αυτή προκύπτει, επειδή το παρελθόν είναι συνεχώς παρόν, χωρίς να σου επιτρέπει να το αμφισβητήσεις, να το απορρίψεις, να το μεταμορφώσεις. Το παρελθόν βρίσκεται στο «εδώ και τώρα», μόνιμα εγκλωβισμένο, μηδενίζοντας τον χρόνο, καθώς η ένταση των αναμνήσεων, οι βεβαιότητες που τις συνόδευαν και τα συναισθήματα που καλλιεργήθηκαν παρέμειναν απαράλλακτα, όπως τη στιγμή της δημιουργίας. Οι σκέψεις παραμένουν ζωντανές στον ανθρώπινο νου, δίχως να μπορούν ξεθωριάσουν και να αλλοιωθούν.

Θα μπορούσε, άραγε, ο Ρασκόλνικοφ (πρωταγωνιστής στο μυθιστόρημα Έγκλημα και τιμωρία) να αναστοχαστεί το έγκλημά του απέναντι στην ηλικιωμένη γυναίκα, ενώ αδυνατεί να αποστασιοποιηθεί από τα κίνητρα που τον οδήγησαν στον φόνο;

Η σταδιακή αποδέσμευση του Ρασκόλνικοφ από το παρελθόν του είναι θεμελιώδης για την επαναξιολόγηση των κινήτρων του εγκλήματος και της ηθικής διάστασης της πράξης του. Αυτή η αποδέσμευση είναι που του επιτρέπει την ψυχολογική και ηθική επανεξέταση του παρελθόντος. Πρόκειται για μια βαθύτερη αναμέτρηση με τον εαυτό του. Ο Ρασκόλνικοφ αποδομεί τα κίνητρά του μέσα από την αντιπαράθεση του παλιού και του “τωρινού” εαυτού του, κατανοώντας την αξία της ατομικής αυτονομίας και τη σημασία της προσωπικής του ευθύνης. Αυτή η κρίση του παρελθόντος δεν συνιστά αλλοίωση του δεδομένου παρελθόντος, αλλά δυνατότητα για μεταμόρφωση μέσα από τη συνειδητοποίηση της ελευθερίας.

Η στιγμή που κάποιος επανεξετάζει το παρελθόν του είναι η στιγμή που συναντά το κενό – ένα κενό εύπλαστο, έτοιμο να δεχτεί οποιαδήποτε προσδοκία. Μπορεί, όμως, να ειπωθεί κάτι για αυτό το κενό; Νομίζω πως αυτό το κενό είναι η ίδια η προσπάθεια της μνήμης, η στιγμή όπου ο άνθρωπος παλεύει να θυμηθεί. Και σε αυτή τη διαδικασία εισέρχεται η προσωπική ματιά ως δυνατότητα δημιουργίας. Εκείνη ακριβώς τη στιγμή, συνειδητοποιεί την ελευθερία του· όταν σπάσει τα δεσμά του και βρεθεί μπροστά στο κενό, αρχίζει να αναστοχάζεται, να οραματίζεται, να ονειρεύεται. Το κενό δεν είναι απουσία, αλλά δυνατότητα· του επιτρέπει να διαμορφώσει μια προσωπική ματιά στον κόσμο, να αναπτύξει την αυτονομία και την ελευθερία του.

Διαφορετικά, ένας άνθρωπος χωρίς αυτή τη δυνατότητα θα ταυτιζόταν, συνεχώς, με το παρελθόν, χωρίς ελεύθερες στιγμές για σκέψη και προβληματισμό. Η απώλεια μνήμης, η απώθηση γεγονότων, είναι αυτά που μας συγκροτούν ως ανθρώπους, γιατί μας φέρνουν – έστω και για λίγο – αντιμέτωπους με το τίποτα, με το κενό.

Επομένως, αυτή η αποδέσμευση από το παρελθόν μάς κάνει δημιουργικούς και ελεύθερους. Ελευθερία είναι η δημιουργική ικανότητα του ανθρώπου να αναστοχάζεται το παρελθόν του και να φαντάζεται το μέλλον του, χωρίς απόλυτους παρελθοντολογικούς ετεροκαθορισμούς.

Εάν ισχύει, λοιπόν, η παραπάνω σκέψη, τότε η τεχνητή νοημοσύνη φαίνεται πως δεν μπορεί να είναι ούτε ελεύθερη, ούτε δημιουργική. Εάν, όμως, καταφέρει να είναι δημιουργική χωρίς την ικανότητα να λησμονεί το παρελθόν, το σίγουρο είναι ότι δεν θα είναι ανθρώπινο ον, αλλά ένα ον άλλου είδους. Ωστόσο, το γεγονός ότι η τεχνητή νοημοσύνη δεν είναι ελεύθερη δεν σημαίνει ότι είναι και ακίνδυνη.

Άλλωστε, η αυτοκαταστροφική ικανότητα του ανθρώπου έχει δώσει αξιόλογα δείγματα γραφής, κατά καιρούς στην ανθρώπινη ιστορία. Συνεπώς, αντί να ανησυχούμε για την καταστροφική ικανότητα της τεχνητής νοημοσύνης, ίσως θα ήταν φρονιμότερο να εξετάσουμε την καταστροφική της χρήση από τους ανθρώπους.

Και όπως εύστοχα αναφέρει ο Αλέξανδρος Σχισμένος στο προφίλ του (FB) στις 5 Φεβρουαρίου 2025:

«Η απειλή της Τεχνητής Νοημοσύνης πραγματοποιήθηκε χθες, όχι με κρότο, αλλά με ψίθυρο. Η απειλή δεν είναι η Τεχνητή Νοημοσύνη, αλλά η κερδοσκοπική απληστία των εταιρειών Τεχνητής Νοημοσύνης. Η ανατριχιαστική επιβεβαίωση ήρθε επισήμως από τη Google, η οποία χθες ανακοίνωσε ότι αλλάζει την εταιρική της πολιτική και αφαιρεί τις “ηθικές απαγορεύσεις” που υπήρχαν στη διακήρυξή της όσον αφορά τη χρήση ΤΝ για οπλικά συστήματα και συστήματα επιτήρησης. Το ανακοίνωσε επισήμως, για να προσελκύσει πελάτες που ενδιαφέρονται, ακριβώς, για τη χρήση ΤΝ για οπλικά συστήματα και συστήματα επιτήρησης. Η δημοπρασία άρχισε. Μεταπράτηση του ψηφιακού δήμου, δηλαδή των δεδομένων μας. Εναντίον του πραγματικού δήμου, δηλαδή εναντίον μας και εκτός ψηφιακού.

Υ.Γ. Η ανακοίνωση της Google έρχεται ως συνέπεια της αναταραχής που έφερε η επιτυχία της DeepSeek, η οποία αποχαλίνωσε τον καπιταλιστικό ανταγωνισμό προτού προωθήσει, σύμφωνα με την αισιοδοξία κάποιων, τα….. κοινά».

Νομίζω πως η φράση του Σοφοκλή παραμένει ακόμα επίκαιρη:
«Πολλὰ τὰ δεινὰ κοὐδὲν ἀνθρώπου δεινότερον πέλει»

The post Υπάρχει χώρος για αυτονομία στην τεχνητή νοημοσύνη; – Μνήμη, δημιουργία, επικινδυνότητα first appeared on Aυτολεξεί.

Χιλιάδες πολίτες έδωσαν το «παρών» στις προχθεσινές συγκεντρώσεις σε πολλά σημεία της χώρας, αλλά και εκτός αυτής. Οι διαδηλωτές, με την παρουσία τους, έδειξαν την υποστήριξή τους στον αγώνα που πραγματοποιούν οι γονείς των θυμάτων των Τεμπών. Στη συγκέντρωση στη Θεσσαλονίκη, στην οποία ήμουν παρών, ο κόσμος ήταν πρωτοφανώς πολυάριθμος – ίσως η μεγαλύτερη συγκέντρωση πολιτών των τελευταίων ετών. Μια πορεία βουβή, αλλά γεμάτη δύναμη και αποφασιστικότητα.

Η ετερόκλητη σύνθεση των ανθρώπων φαινομενικά οδηγούσε στο συμπέρασμα ότι η διαδήλωση δεν είχε ξεκάθαρο πολιτικό χαρακτήρα. Ωστόσο, επί της ουσίας, το σύνθημα που κυριάρχησε ήταν η απόδοση δικαιοσύνης. Η έννοια της δικαιοσύνης έχει μια βαθιά πολιτική σημασία, η οποία εμπεριέχει τις αξίες της ισότητας και της ισονομίας. Αυτές οι αρχές, ακόμη και στις σημερινές κοινωνίες που χαρακτηρίζονται από πολιτική αδιαφορία και ιδιώτευση, διατηρούν κάποια αξία.

Οι μεγαλειώδεις διαδηλώσεις ανέδειξαν πως μια μερίδα πολιτών δεν αδιαφορεί απέναντι στην αδικία και τη συγκάλυψη.

Έδειξαν πως ο ωχαδερφισμός δεν οδηγεί πουθενά, παρά μόνο γιγαντώνει τα προβλήματα στις ήδη φιλελεύθερες ολιγαρχίες στις οποίες ζούμε. Η πολιτική αποτελεί πεδίο δράσης της ανθρώπινης βούλησης και κανένας «από μηχανής θεός» δεν θα ενδιαφερθεί για τη ζωή μας, αν εμείς συνεχίζουμε να αδιαφορούμε για αυτήν.

Κοντολογίς, αυτές οι συγκεντρώσεις μπορούν να λειτουργήσουν ως εφαλτήριο για πολιτική συνειδητοποίηση και ενεργοποίηση των πολιτών. Ωστόσο, το πιθανότερο είναι οι πολίτες να περιοριστούν στη χθεσινή συγκέντρωση και να επιστρέψουν στη σιωπή και την αφάνεια.

Βέβαια, ας μην είμαστε απαισιόδοξοι, διότι η ιστορία είναι ανοιχτή και γεμάτη απρόβλεπτες εξελίξεις. Το συλλογικό αίσθημα δικαιοσύνης που εκφράστηκε μέσα από αυτή την κινητοποίηση μπορεί να αποτελέσει τον σπόρο για μεγαλύτερες αλλαγές στο μέλλον. Άλλωστε, δεν είναι λίγες οι φορές που οι κοινωνίες πυροδότησαν πολιτικές εξελίξεις εκεί που τα πράγματα έμοιαζαν στάσιμα και αμετακίνητα. Το αν αυτός ο σπόρος θα καρποφορήσει ή θα ξεχαστεί, εξαρτάται από τη διάθεση των πολιτών να μετουσιώσουν τη διαμαρτυρία τους σε διαρκή δράση και πολιτικό αγώνα.

Είναι, λοιπόν, στο χέρι μας το αν οι προχθεσινές συγκεντρώσεις θα αποτελέσουν ένα στιγμιαίο ξέσπασμα ή θα σηματοδοτήσουν την αρχή για μια βαθύτερη πολιτική αλλαγή.

———————————————

Φωτογραφίες από το Αυτολεξεί: Σύνταγμα 26/01, “Δεν έχω οξυγόνο”

Θεσσαλονίκη:

The post Λίγα λόγια για τις μαζικές κινητοποιήσεις για τα θύματα των Τεμπών first appeared on Aυτολεξεί.

Όταν γίνεται λόγος για την «πολιτική ορθότητα», πολλοί την αντιμετωπίζουν με αρνητική προδιάθεση, επιφυλακτικότητα ή και εχθρότητα. Το αξιοπερίεργο γεγονός, όμως, είναι πως η αντιπάθεια προς την πολιτική ορθότητα αποτελεί κοινό τόπο για συγκρουόμενους πολιτικούς χώρους. Βέβαια, η προσέγγισή της διαφέρει σημαντικά ανάλογα με τις ιδεολογικές πεποιθήσεις του εκάστοτε ατόμου ή ομάδας. Κάθε πλευρά αντιλαμβάνεται και ερμηνεύει το ζήτημα μέσα από το δικό της πλαίσιο αξιών και ιδεολογικών παραμέτρων, στοχοποιώντας έτσι διαφορετικές πτυχές της πολιτικής ορθότητας.

Η πολιτική ορθότητα, συχνά, δέχεται κριτική γιατί επικεντρώνεται υπερβολικά στη χρήση της γλώσσας και το νόημα των λέξεων, θεωρώντας τα ως την κύρια πηγή δημιουργίας προβλημάτων στις διαπροσωπικές σχέσεις και, αιτία παραγωγής κοινωνικών ανισοτήτων. Σύμφωνα με αυτή την κριτική, η υπερβολική εστίαση στη γλωσσική λειτουργία αποπροσανατολίζει από τις βαθύτερες αιτίες των κοινωνικών παθογενειών, οι οποίες αποδίδονται κυρίως σε πολιτικές και οικονομικές δομές. Αυτός ο τρόπος προσέγγισης θεωρείται ότι αποσιωπά και συγκαλύπτει τα πραγματικά προβλήματα, επικεντρώνοντας την προσοχή αποκλειστικά στη γλωσσική διάσταση της κοινωνικής αλληλεπίδρασης. Συνεπώς, οι «προοδευτικές πολιτικές δυνάμεις» υπνωτίζονται από την ενασχόλησή τους με «ασήμαντα» ζητήματα και οι νεοφιλελεύθερες πολιτικές εφαρμόζονται δίχως πραγματικές αντιστάσεις.

Παράλληλα, πολλοί επικριτές της πολιτικής ορθότητας υποστηρίζουν ότι αυτή αποδομεί τις παραδοσιακές αξίες, επιβάλλοντας ένα καθεστώς ελέγχου της έκφρασης και του λόγου. Έτσι, ισχυρίζονται, πως η επιβολή μιας απόλυτης λογοκρισίας της γλώσσας καθοδηγείται από μια ομάδα ανθρώπων που επιθυμούν να προωθήσουν τη λεγόμενη «woke ιδεολογία», με απώτερο στόχο τη διαμόρφωση νέων κανόνων ηθικής και προτύπων στη σύγχρονη κοινωνία. Τέτοιου είδους αφηγήσεις συναντάμε σε συνωμοσιολογικές ακροδεξιές θεωρίες.

Ωστόσο, θεωρώ πως η πολιτική ορθότητα έχει υπερασπιστεί άτομα και κοινωνικές ομάδες που βρίσκονται στο περιθώριο ή αποκλείονται ολοκληρωτικά από τις σύγχρονες κοινωνίες. Η πολιτική ορθότητα δίνει ορατότητα, φέρνοντας στην επιφάνεια άτομα που καταπιέζονται, είτε ρητά είτε άρρητα, από την πλειονότητα της κοινωνίας. Συνήθως, αυτό αφορά περιπτώσεις από τον χώρο των LGBTQ+, ή των έμφυλων δικαιωμάτων ή των ατόμων με διαφορετικά φυλετικά χαρακτηριστικά και, φυσικά, θρησκευτικές μειονότητες. Η πολιτική ορθότητα εμπλουτίζει τις δυτικές κοινωνίες, συμπεριλαμβάνοντας πρόσωπα, αναδεικνύοντας διαφορετικά πρότυπα ζωής και συμπεριφορές που έως τότε ήταν στην αφάνεια ή στιγματίζονταν. Η διάχυση της ισότητας, του σεβασμού και της αξιοπρέπειας προς το διαφορετικό συνιστά μια θετική κατάκτηση της πολιτικής ορθότητας, καθώς διευρύνει την ελευθερία και τα δικαιώματα των ατόμων, ερχόμενη σε σύγκρουση με παραδοσιακά στερεότυπα και ταμπού των δυτικών κοινωνιών.

Βέβαια, παρ’ όλο που η πολιτική ορθότητα ενισχύει την ισότητα και την ελευθερία στις δυτικές κοινωνίες, η δογματική της εκδοχή οδηγεί σε αντίθετα αποτελέσματα. Η ακραία πτυχή της πολιτικής ορθότητας υπονομεύει την αρχική, θετική και χειραφετική διάστασή της, δημιουργώντας μια κουλτούρα υπερευαισθησίας και μηδενικής ανοχής. Σε αυτή την κατάσταση, οποιαδήποτε συμπεριφορά μπορεί, με υπερβολική ευκολία και ελαφρότητα, να χαρακτηριστεί ως φασιστική, σεξιστική, ρατσιστική ή ως πατριαρχικό κατάλοιπο. Η υποβόσκουσα φοβία, μήπως μια χειρονομία ή ενέργεια θεωρηθεί εκτός ορθολογικού πλαισίου που, ενδεχομένως, προσβάλλει ή θίγει τον οποιονδήποτε, δημιουργεί μια διάθεση υπερβολικής προσεκτικότητας σε ένα πρωτόγνωρο καθεστώς «μη μου άπτου». Η ατμόσφαιρα γίνεται αποπνικτική και καταπιέζει τον ανθρώπινο αυθορμητισμό, θέτοντας τα άτομα σε μια κατάσταση μόνιμης επιφυλακής που μπορεί να ευνουχίσει τη σκέψη τους.

Υπό αυτές τις συνθήκες, ο ανθρώπινος ψυχισμός ατροφεί και απονευρώνεται. Αυτή η απονεύρωση μειώνει την ικανότητα των ατόμων να αναπτύσσουν ψυχικά «αντισώματα» μέσω της πραγματικής τριβής με την κοινωνία και τα ωθεί να επιλέγουν χώρους όπου μπορούν να συναντούν μόνο ομοϊδεάτες τους, επιδιώκοντας την απομόνωση. Σε αυτούς τους χώρους, τα πρόσωπα είναι «ελεγμένα» και οι συμπεριφορές που συναντούν θεωρούνται αποδεκτές. Η συνεχής αναζήτηση ασφαλών ζωνών μπορεί να καταλήξει να ατονεί το ψυχικό ανοσοποιητικό σύστημα, διότι αποτρέπει το άτομο από το να έρθει σε επαφή με οτιδήποτε θετικό μπορεί να φέρει μια απρόσμενη εμπειρία.

Δεν είναι τυχαίο, λοιπόν, που ο ομοιοστατικός ψυχικός μηχανισμός κλονίζεται εύκολα, καθώς εκλαμβάνει ή μεταφράζει το παραμικρό ερέθισμα ως άμεση απειλή, η οποία διαταράσσει τη συναισθηματική ισορροπία του ατόμου. Αυτή η ψυχολογική αναστάτωση προκαλεί ψυχικό άλγος και άγχος και, συχνά, η αντίδραση εκδηλώνεται με οργή και θυμό. Ως εκ τούτου, τα επίπεδα ανεκτικότητας απέναντι στο διαφορετικό μειώνονται και η πολιτική ορθότητα αντιστρέφει τη χειραφετική της διάσταση, μετατρεπόμενη σε ένα αυστηρό ηθικό σύστημα με συγκεκριμένο συμπεριφορικό κώδικα.

Το ζήτημα που προκύπτει, ωστόσο, είναι αν υπάρχει η χρυσή τομή που μπορεί να εξασφαλίσει τον σεβασμό, την ελευθερία έκφρασης και τον αυθορμητισμό των ανθρώπων με έναν ιδανικό τρόπο, ώστε να αποφευχθεί η αυτολογοκρισία, η υπερβολική ευθιξία και ο δογματισμός.

Θεωρώ πως η εύρεση των κατάλληλων ορίων είναι αναμφισβήτητα ένα σύνθετο ζήτημα και πως η αποσαφήνισή του μέσα από ηθικούς κανόνες ή εγχειρίδια ανεκτικότητας είναι αδύνατο να περιγραφεί ικανοποιητικά. Ο ορίζοντας της ανοικτότητας μιας κοινωνίας διαμορφώνεται με βάση τις πολιτισμικές, κοινωνικές και πολιτικές της συνιστώσες. Δεν είναι ζήτημα μονοσήμαντης οριοθέτησης.

Πιστεύω, όμως, πως μια κοινωνία που δεν καταστέλλει την ελευθερία της έκφρασης, παρά τις ανασφάλειες που προκαλεί το απρόβλεπτο γεγονός της ελευθερίας, ενδυναμώνει τα ψυχικά της αποθέματα, ενισχύει τη δημιουργικότητά της και βελτιώνει την αντοχή της στην κριτική. Η ρήξη με τις ιδεοληψίες και τις εσωτερικές μας άμυνες δύναται να επιτευχθεί, όταν δημιουργήσουμε ένα περιβάλλον όπου η ελευθερία αποτελεί θεμελιώδη αρχή. Σε ένα τέτοιο περιβάλλον, οι αποδοκιμασίες και οι διαφωνίες γίνονται μέρος της κανονικότητας και συμβάλλουν στην αποφυγή της κοινωνικής αποστείρωσης μέσω της γλωσσικής αποστέρησης. Έτσι, προάγεται η διαμόρφωση μιας κοινωνίας ανθεκτικής και ανοιχτής στην ετερότητα, διασφαλίζοντας ότι η ελευθερία δεν θα περιοριστεί στο όνομα μιας υποτιθέμενης προστασίας.

The post Η πολιτική ορθότητα & η εύρεση των κατάλληλων ορίων first appeared on Aυτολεξεί.