Το 2023 χάθηκε μια περιοχή τροπικών δασών σχεδόν στο μέγεθος της Ελβετίας, συνολικά 37.000 τετραγωνικά χιλιόμετρα, σύμφωνα με τα στοιχεία του Παγκόσμιου Ινστιτούτου Πόρων (WRI) και του Πανεπιστημίου του Μέριλαντ. Αυτό σημαίνει πως το 2023 χάνονταν 10 γήπεδα τροπικού ποδοσφαίρου το λεπτό! Τις μεγαλύτερες απώλειες κατέγραψαν η Κολομβία και η Βραζιλία (κατά 49% και 36% αντίστοιχα).

Ένας δείκτης επερχόμενης καταστροφής των τροπικών δασών, μία από τις σοβαρότερες άμεσες απειλές για τα τροπικά δάση, είναι οι λεγόμενοι Δρόμοι – Φαντάσματα, δρόμοι δηλαδή που δεν έχουν καταγραφεί πουθενά, κανείς ποτέ δεν έχει εγκρίνει τη διάνοιξή τους, καμία μελέτη δεν έχει γίνει γι’ αυτούς, αλλά εμφανίζονται ξαφνικά, ή όχι και τόσο ξαφνικά, σε ανέγγιχτα δάση, γιατί κάποιοι άνθρωποι ή επιχειρήσεις έβαλαν μια μπουλντόζα και τους άνοιξαν. Νόμιμοι ή παράνομοι αγρότες, ανθρακωρύχοι για λογαριασμό των αφεντικών τους ή και όχι, υλοτόμοι, άρπαγες γης, διακινητές ναρκωτικών είναι οι συχνότεροι «ιδιοκτήτες» αυτών των δρόμων, δηλώνει ο καθηγητής Bill Laurance, ένας εκ των συγγραφέων της σχετικής μελέτης, και συνεχίζει:

«Η οδική ανάπτυξη, δηλαδή η απότομη αύξηση της πρόσβασης σε πρώην δυσπρόσιτες περιοχές, προκαλεί δραματικές αυξήσεις στις περιβαλλοντικές διαταραχές λόγω της αύξησης της πρόσβασης σε δραστηριότητες όπως η υλοτομία, η εξόρυξη και η εκκαθάριση γης».  Η σχέση μεταξύ της πυκνότητας των δρόμων και της απώλειας δασών είναι μη γραμμική, με την αποψίλωση των δασών να κορυφώνεται αμέσως μετά τη διείσδυση των δρόμων σε ένα τοπίο και στη συνέχεια να μειώνεται καθώς οι δρόμοι πολλαπλασιάζονται και τα εναπομείναντα προσβάσιμα δάση σε μεγάλο βαθμό εξαφανίζονται. Πάντως, ερευνητές από το Πανεπιστήμιο James Cook στην Αυστραλία, χρησιμοποιώντας το Google Earth για να χαρτογραφήσουν τα τροπικά δάση στα νησιά Βόρνεο, Σουμάτρα και Νέα Γουινέα, κατέγραψαν 1.368.000 χιλιόμετρα δρόμων – φαντασμάτων σε 1,4 τετραγωνικά χιλιόμετρα τροπικού δάσους στα νησιά – από τρεις ως εφτά φορές παραπάνω από τους επίσημα καταγεγραμμένους δρόμους. Το πρόβλημα δεν πρόκειται να λυθεί αν δεν αλλάξει η περιβαλλοντική συνείδηση των ανθρώπων, αν δε σταματήσει η κυριαρχική αντίληψη που υποτιμά τις ανάγκες του πλανήτη, «του κλαδιού πάνω στο οποίο καθόμαστε», όπως έλεγε ο Κορνήλιος Καστοριάδης, και των ειδών που ζουν σ’ αυτόν.

Διαβάζοντας για τους δρόμους – φαντάσματα ήρθαν στο μυαλό μου εκείνοι οι άλλοι δρόμοι, οι δρόμοι που άνοιγαν οι Αβορίγινες μόνο με το τραγούδι τους… Γράφει ο Μπρους Τσάτουιν στο βιβλίο του Τα Μονοπάτια των Τραγουδιών: «Βάδιζαν ανάλαφρα πάνω στη γη. Η φιλοσοφία τους ήταν δεμένη με τη γη, που δίνει στον άνθρωπο ζωή, δίνει την τροφή, τη γλώσσα και την εξυπνάδα. Για τους Αβορίγινες, η “πατρίδα” κάθε ανθρώπου, ακόμα κι όταν είναι μια άδεια έκταση, είναι από μόνη της μια ιερή εικόνα που δεν πρέπει να λαβώνεται με δρόμους, ορυχεία, σιδηροδρόμους.» Οι μύθοι τους μιλάνε για τα θρυλικά τοτεμικά πλάσματα που περιπλανιόνταν σ’ ολόκληρη την ήπειρο και ονόμαζαν με το τραγούδι τους καθετί που συναντούσαν στο διάβα τους – πουλιά, ζώα, βράχια, γούρνες – κι έτσι, τραγουδώντας έδιναν υπόσταση στο περιβάλλον τους, δημιουργούσαν τον κόσμο. Σαν να σκόρπιζαν στην απέραντη αυστραλέζικη γη σειρές  από λέξεις και μουσικές νότες πάνω στις γραμμές που σχημάτιζαν τα χνάρια τους και αυτά τα ίχνη παρέμεναν πάνω στη γη σαν δρόμοι επικοινωνίας ανάμεσα στις απομακρυσμένες φυλές. Ένα τραγούδι γινόταν ταυτόχρονα χάρτης και ραδιογωνιόμετρο… Και, εφόσον ήξερες το τραγούδι, μπορούσες πάντα να βρεις το δρόμο σου.

«Οι περισσότερες φυλές», συνεχίζει ο Τσάτουιν, «μιλούσαν τη γλώσσα του άμεσου γείτονα τους κι έτσι δεν υπήρχαν δυσκολίες επικοινωνίας από το ένα σύνορο στο άλλο. Το μυστήριο ήταν πως ένας άνθρωπος της φυλής Α, που ζούσε στο ένα άκρο του Μονοπατιού ενός Τραγουδιού, μπορούσε ν‘ ακούσει τη φυλή Ρ να τραγουδά λίγα μουσικά μέτρα, και χωρίς να ξέρει λέξη από τη γλώσσα τους, να ξέρει ακριβώς ποια γη τραγουδιέται. Στη θεωρία, ολόκληρη η Αυστραλία θα μπορούσε να διαβαστεί σαν μουσική παρτιτούρα. Όλοι σχεδόν οι βράχοι και οι όρμοι της χώρας θα μπορούσαν να έχουν ή έχουν τραγουδηθεί. Πρέπει να φανταστεί κάποιος τα Μονοπάτια των Τραγουδιών σαν ένα μακαρόνι από Ιλιάδες ή Οδύσσειες που στριφογυρνά προς αυτή ή την άλλη κατεύθυνση, και που κάθε «ραψωδία» του μπορεί να διαβαστεί σε όρους γεωλογίας. Δημιουργώντας με το τραγούδι τους τον κόσμο, οι Αβορίγινες έγιναν ποιητές με την αρχική έννοια της ποίησης, που σημαίνει “δημιουργία”.»

Αναμένεται πως μέχρι τα μέσα αυτού του αιώνα, η Γη θα έχει περίπου 25 εκατομμύρια χιλιόμετρα νέων ασφαλτοστρωμένων δρόμων, νέων σε σχέση με το 2010, αρκετά για να περικυκλωθεί ο πλανήτης περισσότερες από 600 φορές. Στην Αυστραλία των αρχών των 80s ο Αρκάντυ, ένας οδηγός αυτοχθόνων στα προβλήματα που τους δημιουργούσαν οι λευκοί, οποίος ταυτόχρονα χαρτογραφούσε τη γη τους, όλη την Αυστραλία δηλαδή, περιέγραφε στον Τσάτουιν πως μερικές φορές οδηγούσε τους «γέρους» στην έρημο κι έφταναν π.χ. σε μια σειρά από αμμόλοφους και ξαφνικά άρχιζαν να τραγουδάνε όλοι μαζί. «Τι τραγουδά η παρέα;» τους ρωτούσε και εκείνοι έλεγαν «Τραγουδάμε τον τόπο. Αυτό κάνει τον τόπο να έρχεται γρηγορότερα.»

Γιατί οι Αβορίγινες αφιέρωσαν όλες τις πνευματικές τους ικανότητες στο να διατηρήσουν τον κόσμο όπως ήταν, όχι να τον κατακρεουργήσουν για έναν τύπο ανάπτυξης που θα διέλυε τα πάντα, δεν ήθελαν καν χρήμα, λέει ο Τσάτουιν, μόνο χώρο για να μπορούν να ‘ναι φτωχοί… Δυστυχώς, ακόμα κι από το 1987 που ο Μπρους Τσάτουιν ολοκλήρωνε αυτό το μοναδικό βιβλίο του, έχει κυλήσει πολύ νερό στο αυλάκι, ρυπαρό, βρώμικο νερό. Παρόλα αυτά, θέλω να τελειώσω με κάτι αισιόδοξο. Διαβάζω πως ακόμα κι όταν οι «άγριοι» εγκλωβίστηκαν από τους ήμερους (;) στους απάνθρωπους περιφραγμένους καταυλισμούς, μη μπορώντας πια να περιπλανηθούν στη γη τους πάνω στα μονοπάτια των τραγουδιών τους, άρχισαν την ώρα που διηγούνταν τους μύθους τους στα παιδιά τους, να χαράζουν τα «ίχνη» των προγόνων τους, να ζωγραφίζουν πια τα μονοπάτια, κι έτσι τα παιδιά αυτά μεγάλωσαν έχοντας μάθει να προσανατολίζονται στη γη τους, τη μυθολογία και τις πηγές τους. Και αυτό είναι μια ελπίδα, ποιητική κι αυτή, αλλά γιατί όχι;  Ίσως η απάντηση να κρύβεται στους στίχους του Αργύρη Χιόνη:

Στο δρόμο, κουβαλώντας μέσα μας το δρόμο, οδοιπόροι και πορείες, διανύοντας τον εαυτό μας…

Πηγές

1. Τα Μονοπάτια των Τραγουδιών, Μπρους Τσάτουιν, Μτφρ. Σ. Φίλερη, Εκδ. Χατζηνικολή
2. https://www.nature.com/articles/s41586-024-07303-5
3. https://www.theguardian.com/environment/2024/apr/13/ghost-roads-pave-way-for-deforestation-rainforest-asia-pacific-aoe

Οι φωτογραφίες είναι της Beth Moon, που το 1999 και για δεκατέσσερα χρόνια ξεκίνησε να καταγράφει αρχαία δέντρα σε όλο τον κόσμο, από τη Νότια Αφρική στην Αυστραλία και από την Καλιφόρνια στη Μαδαγασκάρη, ελπίζοντας πως με τη δουλειά της θα ευαισθητοποιούσε τους ανθρώπους. «Η εξαφάνιση αυτών των αρχαίων δασών είναι ένας από τους σοβαρότερους περιβαλλοντικούς κινδύνους» λέει.

The post Μονοπάτια και Δρόμοι: Ιστορίες του πλανήτη μας first appeared on Aυτολεξεί.

1.

Το 1940, ο πατέρας του σουρεαλισμού Αντρέ Μπρετόν δημοσίευσε την Ανθολογία του Μαύρου Χιούμορ, όπου περιέλαβε κείμενα 45 συγγραφέων και εισήγαγε την έννοια του μαύρου χιούμορ όπως την χρησιμοποιούμε σήμερα. Η συλλογή  απαγορεύτηκε σχεδόν αμέσως, πάντως ανάμεσα στους 45 συγγραφείς υπήρχε μία (και μόνο μία) γυναίκα: η Λεονόρα Κάρινγκτον. Σήμερα, που η συμβολή των γυναικών στο σουρεαλιστικό κίνημα επανεξετάζεται, καθώς για πολλά χρόνια υποτιμήθηκαν και θεωρήθηκαν κυρίως μούσες των αντρών και όχι δημιουργοί οι ίδιες, η μελέτη της ζωής και του έργου της ζωγράφου και συγγραφέως Λεονόρα Κάρινγκτον (1917–2011) είναι ακόμα πιο σημαντική.

«Δεν είχα τον χρόνο να είμαι η μούσα κανενός. Ήμουν ιδιαίτερα απασχολημένη με το να πηγαίνω κόντρα στην οικογένειά μου και να μαθαίνω πώς να είμαι καλλιτέχνιδα», είχε πει η ίδια.

Την απέβαλαν από τα καθολικά σχολεία, το ‘σκασε απ’ το σπίτι της, ανακάλυψε τους σουρεαλιστές, ερωτεύτηκε κεραυνοβόλα και τρελά με τον Μαξ Ερνστ, την έκλεισαν σε ψυχιατρική κλινική με την επικράτηση των ναζί, το ‘σκασε κι από κει (λένε πως την έκλεψε η νταντά της με υποβρύχιο!), βρέθηκε στη Νέα Υόρκη, από κεί στο Μεξικό. Στην πόλη του Μεξικού έζησε την υπόλοιπη ζωή της μέσα σε έναν κύκλο ομοϊδεατών καλλιτεχνών που περιλάμβανε τη Ρεμέδιος Βάρο, την Κάτι Χόρνα, τον Αλεχάντρο Χοδορόφσκι.

Το βιβλίο της Λεονόρας Κάρινγκτον Ακουστικό Κέρας δεν είναι ένα βιβλίο όπως αυτά που διαβάζουμε συνήθως. Είναι ένα πανηγύρι που στήνει η συγγραφέας, με ηρωίδα μια βαρήκοη χορτοφάγο 92 χρονών και τις φίλες της, ένα παραμύθι που βάζει κάτω τα στερεότυπα για τις γλυκές γριούλες που μόνο να φυλάνε καλά εγγονάκια μπορούν, βάζει κάτω πατριαρχίες και εξουσίες, και επίσης βάζει κάτω ό,τι ορθό μπορεί να είχε ο αναγνώστης στο μυαλό του ξεκινώντας αυτή την ανάγνωση. Αγαπημένος μου χαρακτήρας είναι η ρηξικέλευθη Καρμέλα, με κουλ λύσεις επί όλων των προβλημάτων, τύπου: “Τα σκυλιά της αστυνομίας επιτρέπονται γιατί δεν είναι ζώα. Αφού οι αστυνομικοί δεν είναι ανθρώπινα πλάσματα, πώς γίνεται τα σκυλιά τους να είναι ζώα;”.

2.

Τον Νοέμβριο του 2020 οι εκδόσεις Ars Nocturna κυκλοφόρησαν ένα βιβλίο και μας σύστησαν τη βρετανίδα συγγραφέα Κάθριν Μπούρτεκιν. Το βιβλίο είναι η Νύχτα της σβάστικας, που γράφτηκε και εκδόθηκε το 1936 υπό ψευδώνυμο (που αποκαλύφθηκε μόλις το 1985!). Το βιβλίο δεν είχε σχεδόν καμία απήχηση στην εποχή του, για να δούμε γιατί.

Έχουν περάσει εφτά αιώνες ναζισμού στον κόσμο: είναι βεβαίως η πρώτη φορά που καταγράφεται αυτή η δυστοπική εφιαλτική εναλλακτική της Ιστορίας, ακολούθησαν βεβαίως πολλοί συγγραφείς, με διάφορα επίπεδα επιτυχίας στην προσπάθεια τους, o Φίλιπ Ντικ στον Άνθρωπο του Απόρθητου Κάστρου, αλλά και οι Φίλιπ Ροθ, Μπουαλέμ Σανσάλ, Ισαάκ Ασίμοφ, Νόρμαν Σπίνραντ, συνήθως με μια διασταλτική έννοια της ναζιστικής επικράτησης. Στο βιβλίο της Μπούρτεκιν ξεκάθαρα οι ναζί νίκησαν και έγραψαν ξανά την ιστορία, έτσι οι άνθρωποι του κόσμου του βιβλίου είναι αναλφάβητοι και θρήσκοι, σε μια θρησκεία με θεό το Χίτλερ, έναν ψηλό ξανθό αθλητικό γερμανό που δε γεννήθηκε – προφανώς – από γυναίκα αλλά από έκρηξη. Ούτε που τους περνάει από το μυαλό ότι υπήρξαν κάποτε άλλοι πολιτισμοί ή ότι ίσως υπάρχει μια διαφορετική εκδοχή της Ιστορίας ή ότι οι γυναίκες είναι ή έστω ήταν κάποτε κανονικοί άνθρωποι, όχι, οι γυναίκες είναι κάτι σαν αγελάδες αναπαραγωγής, ξυρισμένες γουλί και σκυφτές, ζουν όλες μαζί σε δικά τους μέρη και πάνε οι άντρες και τις πηδάνε για να κάνουν γιους, χωρίς να περνάει από το μυαλό ότι άντρας μπορεί να ερωτευτεί γυναίκα, ούτε καν να αγαπήσει την κόρη του. Μα και οι άντρες ζουν μια ζωή δουλικότητας και λατρείας στον θεό Χίτλερ, χωρίς καμία έκπληξη, καμιά δημιουργία, χωρίς τέχνη, χωρίς γνώση. (Πώς το έλεγε ο Καουμπρέ στο Confiteor ότι ναζί σημαίνει πως η γη είναι επίπεδη; Αυτό έχει περιγράψει η Μπούρτεκιν σχεδόν έναν αιώνα πριν). Μια σημαντική λεπτομέρεια είναι πως στο πέρασμα αυτών των εφτά αιώνων, οι ναζί έχουν μπορέσει να κάψουν ΟΛΑ τα βιβλία. Όλα; Όχι. Ένα βιβλίο αντιστέκεται. (Stop. Spoiler.)

Η Κάθριν Μπούρτεκιν (1896 –1963) ήταν Βρετανίδα μυθιστοριογράφος, πολιτικοποιημένη και ριζοσπάστρια φεμνίστρια. Αρκετά από τα μυθιστορήματά της θα μπορούσαν να κατηγοριοποιηθούν ως φεμινιστική ουτοπική / δυστοπική μυθοπλασία, λέει η βικιπαίδεια. Τη στιγμή που γράφτηκε το συγκεκριμένο βιβλίο, το γυναικείο κίνημα είχε ήδη διανύσει μισόν αιώνα και προχωρούσε δυναμικά. Αντιγράφω από την εισαγωγή της Άννας Μιχαλοπούλου στο βιβλίο:

«Απέναντι σε αυτό το ιστορικά καινοφανές κύμα γυναικείας συλλογικής αμφισβήτησης και δράσης, τα αναδυόμενα στην Ευρώπη κατά το α’ μισό του 20ού αιώνα φασιστικά μορφώματα αναλαμβάνουν να οικοδομήσουν κυματοθραύστη. Οι γυναίκες, κατεξοχήν φορείς των παραδόσεων, καλούνται να υπερασπιστούν το πλαίσιο που από αιώνες έχει καθοριστεί γι’ αυτές και έχει περιγραφεί, εν είδει παιγνίου, με λέξεις της Γερμανικής που ξεκινούν από κάπα (Kinder/ παιδιά, Kuche/κουζίνα, Kirche/εκκλησία), σηματοδοτώντας τον εγκιβωτισμό τους στον ιδιωτικό/οικογενειακό χώρο, για την αναπαραγωγή της ράτσας τους, εν είδει θρησκευτικής επιταγής. Η τοποθέτηση των γυναικών μέσα στο φασιστικό κοσμοείδωλο, θέμα δευτερεύον φαινομενικά, αποτελεί βασικό πυλώνα για τη συγκρότηση ενός συστήματος διακρίσεων στηριγμένου στον μιλιταρισμό και τις αλληλένδετες με αυτόν θεωρούμενες ανδρικές αρετές.»

3.

Λίγες φορές χωράει τόσο δυνατή φωνή σε σαράντα σελίδες, αλλά η Σάρλοτ Πέρκινς Γκίλμαν τη χώρεσε τη φωνή της (μας) στο βιβλιαράκι της Η κίτρινη Ταπετσαρία. Το έγραψε το 1890 μέσα σε δυό μέρες μόλις, αλλά δεν έχει παλιώσει. Δεν παλιώνει η οργή μιας γυναίκας που ο άντρας της την κλείνει σ ένα σπίτι στην ερημιά, για το καλό της, σ ένα δωμάτιο που σιχαίνεται, για το καλό της, απαγορεύοντας της τις αγαπημένες της δραστηριότητες, για το καλό της. Λένε πως αυτές οι σαράντα σελίδες άλλαξαν τη μέθοδο ενός γιατρού για τη νευρασθένεια, ενώ άλλοι γιατροί είπαν πως το βιβλίο δεν έπρεπε να κυκλοφορεί. Λένε επίσης πως είναι ένα από τα πρώτα λογοτεχνικά φεμινιστικά μανιφέστα. Και πως κάπου μια γυναίκα γλίτωσε τον εγκλεισμό εξαιτίας αυτού του βιβλίου!

Η Σάρλοτ Πέρκινς Γκίλμαν (1860 –1935) ήταν σημαντική Αμερικανίδα ανθρωπίστρια, μυθιστοριογράφος, συγγραφέας μικρών ιστοριών και ποίησης. Ήταν ουτοπική φεμινίστρια και υπήρξε αρχέτυπο για τις μελλοντικές γενιές φεμινιστριών λόγω των ανορθόδοξων πεποιθήσεων και τρόπου ζωής της. Η Κίτρινη ταπετσαρία είναι το πρώτο έργο της που έχει διασωθεί και περιλαμβάνει αρκετά αυτοβιογραφικά στοιχεία. Ο Νίκος Κατσιαούνης γράφει στην εισαγωγή του βιβλίου: «Από πολύ νωρίς η Γκίλμαν συνειδητοποιεί ότι εμείς οι ίδιοι είμαστε τελικά υπεύθυνοι για την ιστορία μας και στρατεύεται με αυτούς που οραματίζονται και επιθυμούν έναν κόσμο ισότητας και ελευθερίας. Δεν ήταν και το ευκολότερο πράγμα για μια γυναίκα εκείνη την εποχή να επιλέξει την τέχνη και τη γραφή για να εκφράσει την υπαρξιακή της αγωνία και να κραυγάσει για την ελευθερία μέσα σε έναν κόσμο καταπίεσης – εξάλλου και η ηρωίδα της στην Κίτρινη ταπετσαρία τη γραφή έχει ως άμυνα απέναντι στην καταπίεση”.

“Αυτή η ταπετσαρία μού φαίνεται σαν να γνωρίζει τι τρομακτική επιρροή έχει!” γράφει η Σάρλοτ Πέρκινς Γκίλμαν στο βιβλίο και φοβάμαι. Σκέφτομαι πως κάναμε πολύ δρόμο ως εδώ, δεν μπορούμε ν’ αφήσουμε να μας χτίσουν ξανά μέσα σε καμία κίτρινη ταπετσαρία.

Πηγές:

1. Το ακουστικό κέρας, Λεονόρα Κάρινγκτον, Μτφρ. Μ. Φακίνου, Εκδ. Αίολος
2. Η νύχτα της σβάστικας, Κάθριν Μπούρτεκιν, Μτφρ. Μ. Πέτρου, Εκδ. Ars nocturna
3. Η κίτρινη ταπετσαρία, Σάρλοτ Πέρκινς Γκίλμαν, Μτφρ. Δ. Σταυρίδου, Εκδ. Έρμα

Τα βιογραφικά στοιχεία είναι από τη βικιπαίδεια και ιστοσελίδες βιβλιοπωλείων.

Η κεντρική εικόνα είναι λεπτομέρεια από τον πίνακα της Hanah Hoh “Modenschau”, 1935

————————————————————————————————————————————-

Δεν θα σταματήσουμε να αγωνιζόμαστε με κάθε τρόπο για τα δικαιώματά μας και για την καταπολέμηση της έμφυλης βίας. Ώστε να μη λείψει ποτέ ξανά καμιά μας.

————————————————————————————————————————————-

The post Γυναίκες first appeared on Aυτολεξεί.

Υπάρχουν μόνο δύο περιπτώσεις που οι άνθρωποι καταλαμβάνουν το δρόμο και τον διεκδικούν για τον εαυτό τους: όταν διαδηλώνουν και όταν πανηγυρίζουν. Οι διαμαρτυρίες και οι πανηγυρισμοί δεν είναι δύο πράγματα ολότελα διαφορετικά. Και ίσως ακριβώς γι’ αυτό, το κράτος είναι πάντα πρόθυμο να προστατέψει την ανιαρή, καθημερινή ομοιομορφία της πόλης. Ακόμη και η μικρότερη ρωγμή στην αναγκαστική πειθαρχία, γίνεται αντιληπτή από τις αρχές σαν μία πρόσκληση στην αναρχία.

Πριν λίγα χρόνια, ένας φίλος με προσκάλεσε στο πανηγύρι της Αγίας Άννης, πολιούχου της Τουντέλα στη βάσκικη επαρχία της Ναβάρας.

Για τρία μερόνυχτα, το αρχαίο κέντρο της πόλης, με το λαβύρινθο των οικισμών, έσφυζε από ζωή. Καθώς νέοι και γέροι ξεχύνονταν και καταλάμβαναν τους δρόμους, η πόλη αρνιόταν να κοιμηθεί. Για εβδομήντα δύο αδιάκοπες ώρες, με τη δική τους άμπωτη και πλημμυρίδα του χρόνου, χιλιάδες άνθρωποι, χαλαρά συναθροισμένοι σε μικρές ομάδες, χόρευαν, έτρωγαν, έπιναν, μιλούσαν και ξαναχόρευαν. […]

Εκεί στην Τουντέλα έμαθα ότι μια πόλη μπορεί πραγματικά να ονομάζεται πόλη, όταν οι δρόμοι της ανήκουν στους ανθρώπους. Οι δρόμοι είναι πρώτα χώροι ανθρώπινων συναντήσεων κι έπειτα κυκλοφοριακές αφετηρίες που διευκολύνουν το εμπόριο. Στους δρόμους είναι που οι άνθρωποι εκφράζουν το κυριαρχικό τους δικαίωμα στην πόλη ως πολιτική κοινότητα, με δικό της όνομα και μνήμη. […]

Το ίδιο ισχύει και στη Ρεσίφε ή στο Ρίο την εποχή του καρναβαλιού. Κάθε χρόνο το Φεβρουάριο οι favelados κατεβαίνουν από τους λόφους. Κατεβαίνουν με τα λεωφορεία, από τα εργατικά προάστια της πόλης, για να γιορτάσουν τη ζωή στους δρόμους, που στη διάρκεια του υπόλοιπου χρόνου τούς είναι ουσιαστικά απαγορευμένο.

Η εύθυμη ζωή ενός καρναβαλιού δεν συμβιβάζεται εύκολα με τη μεγάλη ταχύτητα του χρήματος, που είναι πρωταρχικός δείκτης επιτυχίας της κοινωνίας μας. Και όταν η γιορτή τελειώσει, οι δρόμοι ξαναγίνονται κυκλοφοριακές αρτηρίες με τα συγχρονισμένα σήματα του STOP και του GO. Διωγμένοι για άλλη μια φορά από τους δρόμους, οι άνθρωποι ξαναγυρίζουν στην περιφέρεια της πόλης των πλουσίων, στις φαβέλες τους. Η φωτεινή ανάμνηση των λίγων ημερών που γιόρτασαν το κυριαρχικό τους δικαίωμα στην πόλη, θα τους συντηρήσει για άλλον ένα χρόνο.”

———————————————————————————————————————-

Σημειώσεις της Γεωργίας Κανελλοπούλου

1. Δυο λόγια για τις φωτογραφίες

Όλες οι φωτογραφίες είναι από τη σειρά Μάσκες που έφτιαξαν η φωτογράφος Inge Morath και ο καρτουνίστας Saul Steinberg, σε μια από τις πιο παράξενες και ευφάνταστες συνεργασίες όλων των εποχών. Εξηγεί η Inge: “Το 1956 πήγα στη Νέα Υόρκη και ζήτησα από τον Saul να συναντηθούμε. ‘Ηρθε στο ραντεβού φορώντας στο κεφάλι του μια χάρτινη σακούλα όπου είxε ζωγραφίσει το πορτρέτο του. Από εκείνη τη στιγμή ως το 1962, ξεκινήσαμε μαζί μια σειρά από φωτογραφίες που την είπαμε Μάσκες.”

Τους φαντάζομαι σοβαρούς να δουλεύουν, τους φαντάζομαι και να ξεκαρδίζονται οι δυό τους, και ξέρω, το βλέπω δηλαδή, πως δεν είχαν στο μυαλό τους κανένα καρναβάλι, αλλά μόνο το μασκάρεμα: το με το ζόρι χαμόγελο της Αμερικής των 50s, το μουδιασμένο χαμόγελο της Ευρώπης που προσποιούνταν πως όλα θα γίνουν όπως πριν, σαν να μην είχαν γίνει οι δύο πόλεμοι, σαν να μην είχε υπάρξει Άουσβιτς. Καλοντυμένες κυρίες και αυτάρεσκοι επιχειρηματίες, η αγία μασκαρεμένη οικογένεια, το αμερικάνικο όνειρο, όλα πίσω απ’ τις μάσκες της Inge και του Saul, έτοιμα να ανατραπούν…

2. Ο John Friedmann ήταν, τον καιρό δημοσίευσης του άρθρου του στο Κοινωνία και Φύση, καθηγητής και διευθυντής του Προγράμματος Πολεοδομικού Σχεδιασμού της Μεταπτυχιακής Σχολής Αρχιτεκτονικής και Πολεοδομικού Σχεδιασμού στο Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνιας στο Λος Άντζελες.

The post Το δικαίωμα στην πόλη: η εποχή του Kαρναβαλιού (περ. Κοινωνία & Φύση, 1992) first appeared on Aυτολεξεί.

Οι καλλιτέχνες έφτιαχναν τοιχογραφίες με τα πρόσωπα των εξαφανισμένων κοριτσιών γιατί τις αφίσες τις κατέβαζαν τα συνεργεία του δήμου, τέτοιες εντολές είχαν. Έτσι, η Χουάρες έγινε μια πόλη που στους τοίχους της παρέλαυναν αγνοούμενες γυναίκες. Kανείς δεν ήξερε τον αριθμό τους. Πολλές εξαφανίζονταν και δεν βρίσκονταν ποτέ. Πολλά πτώματα δεν αναγνωρίστηκαν ποτέ. Συχνά ήταν μικρά κορίτσια, μπορεί και 13 χρονών. Οι περισσότερες που βρίσκονταν, ήταν βιασμένες και άγρια βασανισμένες.

Η ιστορία αυτή άρχισε το 1993, όταν, με διαφορά δύο ημερών, βρέθηκαν κακοποιημένες και στραγγαλισμένες δύο κοπέλες, η δεκατριάχρονη Άλμα και η δεκαεξάχρονη έγκυος Αντζέλικα. Οι αρχές της πόλης υποβάθμιζαν για χρόνια τις υποθέσεις των νεκρών γυναικών, επέρριπταν τις ευθύνες στα ναρκωτικά και την πορνεία. Όταν όμως το 2001, οχτώ χρόνια αργότερα, βρέθηκαν οχτώ ακρωτηριασμένα πτώματα κοριτσιών σε μια φάρμα, η αγανάκτηση έγινε οργή, ικανή να πνίξει την πόλη. Η ιστορία της Χουάρες έκανε το γύρο του κόσμου. Στο σημείο ανεγέρθηκε ένα μνημείο με σταυρούς που φέρουν τα ονόματα των αγνοουμένων και των νεκρών.

«Καλώς ήρθατε στην πόλη που κι ο διάβολος φοβάται να σταθεί», έτσι άρχισε το βιβλίο του με τίτλο «Σύνορα» ο Πάτρικ Μπαρ, που εκδόθηκε το 2002. Δυό χρόνια μετά, ο Ρομπέρτο Μπολάνιο περιέγραψε στο βιβλίο του «2666» τα εγκλήματα κατά των γυναικών στη Χουάρες: οι σελίδες 461 έως 826 είναι ένας άθλος συγγραφικής ικανότητας και ψυχικής δύναμης. “Δεν είδε τίποτα, μόνο μια μεγάλη μονότονη πεδιάδα, λες και η ζωή να τέλειωνε εκεί. Μετά άκουσε σκυλιά, τα άκουγε όλο και πιο κοντά, ώσπου τελικά τα είδε. Πιθανότατα ήταν σκυλιά πεινασμένα και άγρια, σαν τα παιδιά που είδε όταν έφτασε”, γράφει. Η σκηνή όπου παρέες αντρών βρίσκουν τα εγκλήματα ασήμαντα, ή και αστεία, είναι από τα συγκλονιστικότερα πράγματα που έχουν γραφτεί. Σε σημαδεύει, σε χαράζει για πάντα.

Σε διάφορα σημεία της Χουάρες υπάρχουν ροζ σταυροί. Στη μαρμάρινη εσάρπα ενός αγάλματος είναι χαραγμένα όλα τα ονόματα των κοριτσιών που δολοφονήθηκαν (και αναγνωρίστηκαν) μέχρι το 2012. Οι περισσσότερες δούλευαν στις μακιλαδόρες, τα αμερικάνικα εργοστάσια συναρμολόγησης με το φθηνό εργατικό δυναμικό, και πήγαιναν ή γύριζαν από τις βάρδιες τους. Η Χουάρες βρίσκεται στα σύνορα της χώρας με τις ΗΠΑ, απέναντι από το Ελ Πάσο του Τέξας, και, κυρίως μετά την εφαρμογή της NAFTA που κατάργησε τους δασμούς στο εμπόριο μεταξύ των κρατών της Βόρειας Αμερικής, εγκαταστάθηκαν εκεί εκατοντάδες μακιλαδόρες.  Η πόλη επεκτάθηκε στην έρημο, και πολλές εργάτριες έμεναν σε απομακρυσμένες καλύβες, διευκολύνοντας ακόμα περισσότερο τους εγκληματίες. Παρόλα αυτά, πολλές δολοφονίες έγιναν στο σπίτι…

Καθώς το κράτος του Μεξικού δεν έκανε τίποτα για να σταματήσει τα εγκλήματα, τίποτα για να πολεμήσει την βαθιά ριζωμένη κουλτούρα του βιασμού και της γυναικείας υποτίμησης, τίποτα για να εξαλείψει το μεξικάνικο αντριλίκι (machismo), η Χουάρες έγινε το 2010 η πιο επικίνδυνη πόλη στον πλανήτη, το πιο βίαιο μέρος της Γης μετά τις εμπόλεμες ζώνες, διάβασα για 3.000 δολοφονίες το 2010 και 2.500 το 2009 (!), εκ των οποίων η συντριπτική πλειοψηφία αφορούσε γυναίκες.

Η κοινωνία, έστω και καθυστερημένα, άρχισε να δρα πιο έντονα. Μετά τα βιβλία, άρχισαν να γυρίζονται ταινίες και τηλεοπτικές σειρές. Οι γονείς των χαμένων κοριτσιών οργανώθηκαν σε ομάδες διεκδίκησης, δημοσιογράφοι άρχισαν να ερευνούν, ακτιβίστριες των γυναικείων δικαιωμάτων άρχισαν να ψάχνουν. Δημιουργήθηκαν πολλές φεμινιστικές οργανώσεις, πρώτη η Voces sin Eco (άηχες φωνές) το 1998, μετά η Nuestras Hijas de Regreso a Casa (Οι Κόρες μας να Γυρίσουν Σπίτι) και οι Las Mujeres de Negro (Γυναίκες στα Μαύρα). Απόπειρες δολοφονιών ή δολοφονίες αυτών των ανθρώπων ήταν το επακόλουθο. Υπολογίζεται πως δολοφονήθηκαν 30 δημοσιογράφοι που ερευνούσαν το θέμα.

Κάποια στιγμή το κράτος του Μεξικού αναγκάστηκε να πάρει μέτρα. Νομοθετήθηκαν βαρύτερες ποινές για απαγωγές και δολοφονίες. Πέντε άντρες καταδικάστηκαν σε 697 χρόνια φυλακή ο καθένας γα τη δολοφονία 11 γυναικών. 400 αστυνομικοί απολύθηκαν. Η φυλακή της Χουάρες μεταρρυθμίστηκε. H Χουάρες είναι τώρα πόλη ασφαλής. Τόσο ασφαλής που το 2017 την επισκέφτηκε ο πάπας Φραγκίσκος…

Τα εγκλήματα δεν έχουν διαλευκανθεί.

Πηγές

1. Όλες οι φωτογραφίες είναι του Gabriel Romero, από τη σειρά του Lost Daughters of Juarez: https://www.gabrielromero.com/portfolio/G0000yFpRDAUlmt4
2. Το βιβλίο 2666 του Ρομπέρο Μπολάνιο έχει εκδοθεί από τις εκδόσεις Άγρα σε μτφρ. Κρ. Ηλιόπουλου
3. Το βιβλίο Σύνορα του Πάτρικ Μπαρ έχει εκδοθεί από τις εκδόσεις Αλεξάνδρεια σε μτφρ. Γ. Καυκιά
4. Πολλές πληροφορίες είναι από το διαδίκτυο, π.χ. από τη Lifo.gr, αλλά και πολλά ξένα sites

The post Χουάρες: η πόλη όπου κι ο διάβολος φοβάται να σταθεί first appeared on Aυτολεξεί.

“Kάποια φορά η καλή μου θεία Μέρι εξέφρασε την ανησυχία της για τον τρόπο που ήμουν ντυμένος εκείνο το πρωί. ” Θεέ και Κύριε, Τόμι! Δεν μπορείς να τριγυρίζεις φορώντας κόκκινο και πορτοκαλί μαζί! Αυτά είναι χρώματα των αραπάδων”. Δεν έχω ιδέα πού βρήκε η θεία Μέρι αυτή την ενδιαφέρουσα ενδυματολογική πληροφορία, αλλά εκείνο που ξέρω είναι ότι πάνω από είκοσι χρόνια αργότερα, όταν ήμουν σε μια συγκέντρωση για τα ατομικά δικαιώματα στη Βιρτζίνια, διαπίστωσα ότι ο μόνος άνθρωπος και από τις δύο φυλές που φορούσε κόκκινο και πορτοκαλί ήμουν εγώ.”

Αυτός ο άνθρωπος που φοράει κόκκινο και πορτοκαλί μαζί και σκανδαλίζει τη θεία Μέρι είναι ο Τομ Ρόμπινς κι αυτά τα λέει στη Θιβετιανή Ροδακινόπιτά του, ένα βιβλίο που θα το λέγαμε αυτοβιογραφικό, αν προλαβαίναμε να το πούμε κάπως, αν μας άφηναν τα γέλια. Τον Τομ Ρόμπινς τον γνώρισα περί το 1990, μέσα σ’ ένα πακέτο Camel. Ναι, σ’ ένα πακέτο Camel όπου η φοβερή Λη-Τσέρι, μία από τις απίθανες ηρωίδες του, μας έμαθε πως ποτέ δεν είναι αργά να έχεις ωραία παιδικά χρόνια. Από τότε διάβασα όλα του τα βιβλία, ακόμα και ένα παιδικό που έβγαλε (και το διάβασα όταν ήμουνα περί τα σαράντα, ναι) και νομίζω πως μετά από τόσα χρόνια στενής παρέας, ήρθε η ώρα να του πάρω μια συνέντευξη.

Ερ. Αγαπητέ κύριε Ρόμπινς, πιστεύετε πως η ζωή είναι παιχνιδιάρα;

Απ. Πιστεύω πως η ανθρωπότητα εξελίχτηκε -αν εξελίχτηκε- όχι γιατί υπήρξε σοβαρή, υπεύθυνη και προσεκτική, αλλά γιατί υπήρξε κεφάτη, επαναστατική και ανώριμη.

Ερ. Είναι γνωστή η δήλωσή σας πως η ζωή σας άλλαξε στις 19 Ιουλίου 1963 όταν δοκιμάσατε lsd. Θέλετε να μας πείτε κάτι για τις ψυχεδελικές σας εμπειρίες;

Απ. Αληθής η δήλωση, ναι… Οι ψυχεδελικές μου εμπειρίες λοιπόν μου έδειξαν με απόλυτη διαύγεια ότι κάθε ελάφι στο δάσος και κάθε μαργαρίτα στην αυλή έχουν μια ταυτότητα εξίσου ισχυρή με τη δικιά μου. Αυτή η γνώση άλλαξε τη ζωή μου. Εύχομαι να μπορούσε να το γνωρίσει αυτό κάθε ανθρωποκεντρικός χριστιανός…

Ερ. Στα βιβλία σας παίζουν ρόλο κονσέρβες, κουταλάκια, μέχρι και παντζάρια… Αναρωτιέμαι: τι μπορεί να μας πει ένα παντζάρι;

Απ. Κοιτάξτε. Όταν γεννιόμαστε, είμαστε κοκκινοπρόσωποι, στρογγυλοί, έντονοι και αγνοί. Μέσα μας καίει η πορφυρή φλόγα της παγκόσμιας συνείδησης. Βαθμιαία, όμως, καταβροχθιζόμαστε από γονείς, μασιόμαστε από σχολεία, τρωγόμαστε από συμμαθητές, καταπινόμαστε από κοινωνικούς θεσμούς και ροκανιζόμαστε από τις κακές συνήθειες και την ηλικία. Κι όταν πια μας έχουν μηρυκάσει και χωνέψει αυτά τα έξι στομάχια, βγαίνουμε από μέσα τους σαν μια ενιαία και αηδιαστική καφετιά μάζα. Το δίδαγμα, λοιπόν, του παντζαριού είναι το εξής: Διατηρήστε τη θεϊκή κοκκινίλα σας, την έμφυτη ροζ μαγεία σας, ειδάλλως θα καταλήξετε καφέ. Έτσι και καταλήξετε καφέ, ξέρετε τι σας περιμένει: καφές, καφετζούδες, χαρτορίχτρες, τσαρλατάνοι, ψυχοσωτήρες…

Ερ. Δεν θα θέλατε να προσχωρήσετε σε ένα πολιτικό κίνημα;

Απ. Τα πολιτικά κινήματα δεν σημαίνουν τίποτα για μένα, ίσως μόνο μ’ έναν πολύ δευτερεύοντα τρόπο. Αν θέλουμε ν’ αλλάξουμε τα πράγματα, τότε πρέπει ν’ αλλάξουμε εμείς. Τόσο απλό και τόσο δύσκολο. Σε αυτή την αναζήτησή μου, η πολιτική δεν είναι παρά ένα οδόφραγμα που το φρουρούν θορυβώδεις μπαμπουίνοι.

Ερ. Τι ελπίζετε για το μέλλον;

Απ. Δεν ελπίζω κάτι συγκεκριμένο, μα λέω πως στο όχι πολύ μακρινό μέλλον, σε κάποια ξαφνική χορευτική μας κίνηση, μπορεί να πέσει το πέπλο εκείνο που επιτρέπει στις πολιτικές σκοπιμότητες (που συνήθως είναι εφήμερες, συχνά βλακώδεις και τις περισσότερες φορές διεφθαρμένες) να εμφανίζονται σαν διαχρονικές παγκόσμιες εκφράσεις της ελευθερίας, της αρετής και της λογικής. Τότε οι άνθρωποι μπορεί να γίνουν πιο εκλεκτοί ως προς τις «αρχές» και τις «ελευθερίες» που δέχονται να υπερασπίσουν, σώζοντας έτσι την ψυχή τους και – αν είναι αρκετά γρήγοροι στο μυαλό και στα πόδια – σώζοντας και το σώμα τους.

Ερ. Στο βιβλίο σας Το άρωμα του Ονείρου ασχολείστε με την αθανασία. Πόσο σημαντικό είναι για σας να συνεχίζουν να διαβάζουν τα βιβλία σας όταν θα έχετε φύγει;

Απ. Στην επόμενη ζωή ελπίζω να με απασχολούν πιο σημαντικά πράγματα απ΄το αν διαβάζει ο κόσμος τα βιβλία μου. Το ήξερες ότι, αφού πεθάνεις, τα μαλλιά και τα νύχια σου συνεχίζουν να μεγαλώνουν; Είναι αλήθεια, συνεχίζουν. Αλλά τα τηλέφωνα αραιώνουν, όπως και να το κάνεις.

Ερ. Εντέλει πιστεύετε στη μετά θάνατον ζωή; 

Απ. Μπορεί να είμαι τρελός, παιδιά, αλλά προτιμώ χίλιες φορές τα σκατά αυτού εδώ του κόσμου από οποιαδήποτε γλυκιά αμβροσία μπορεί να προσφέρει ο επόμενος.

Ερ. Δεν μοιάζετε πολύ θρησκευόμενος…

Απ. Η θρησκευτική ανατροφή που μου έδωσαν όταν ήμουν μικρός ήταν μια μορφή κακοποίησης… Άνθρωποι που προσεύχονταν αλλά δεν χόρευαν, που νήστευαν αλλά δεν γιόρταζαν, που βάφτιζαν αλλά δεν έπαιζαν, που μαστίγωναν αλλά δεν γαμούσαν, που αγόραζαν πνεύμα αλλά πουλούσαν ψυχή, που τιμούσαν τον πατέρα αλλά εξαπατούσαν την μητέρα… Ω, η θρησκεία είναι ένας από τους κυριότερους δημιουργούς της ανθρώπινης δυστυχίας. Και σε όλη την Ιστορία, ο καλύτερος κουμπάρος του θανάτου ειναι ο ιεροκήρυκας με τη μάχαιρα.

Ερ. Έχετε σκεφτεί ποτέ να διδάξετε;

Απ. (Γέλια). Βέβαια, το σκέφτηκα όσο χρειάζεται ένα δαμάσκηνο κομπόστα να διατρέξει το πεπτικό σύστημα μιας μαϊμούς που πάσχει από διάρροια. Όχι λοιπόν, δεν θέλω να δέχομαι εντολές από διευθυντές.

Ερ. Στην τέχνη δεν υπάρχουν κανόνες;

Απ. Όχι, καθόλου. Ο σκοπός της τέχνης – αν μπορούμε να πούμε ότι η τέχνη έχει κάποιον σκοπό – είναι να παρέχει αυτά που δεν παρέχει η ζωή. Ο μεγαλύτερος εχθρός της τέχνης είναι οι ίδιοι οι καλλιτέχνες που επιτρέπουν να γίνει η τέχνη τους κτήμα ή δούλα σε κοινωνικοπολιτικές ατζέντες. Εν πάσει περιπτώσει, η τέχνη δεν έχει κανόνες. Γι’ αυτό είναι απελευθερωτική.

Ερ. Λένε πως είστε ένας από τους τελευταίους στυλίστες της γλώσσας στη λογοτεχνία της αντικουλτούρας. Πώς νιώθετε μ’ αυτό;

Απ. Σαν καναρίνι με μαγουλάδες νιώθω… Δεν είμαι καν σίγουρος όμως τι σημαίνει λογοτεχνία της αντικουλτούρας. Είναι μόνο η λογοτεχνία που έχει ένα ανατρεπτικό μυρμήγκι στο σώβρακό της ή οποιοδήποτε γραπτό που αψηφά τις ακαδημαϊκές προκαταλήψεις και δεν τρέχει στην οδό Εμπορίου με κομψά παπούτσια; Μμ (σκέφτεται λίγο). Μάλλον έχω τάσεις αντικουλτούρας, αλλά τα βιβλία μου δεν ξέρω αν έχουν.

Ερ. Οπότε ποια θα λέγατε πως είναι η σχέση σας με το χρήμα;

Απ. Μπορούμε να πούμε με κάποια εγκυρότητα ότι, παρόλη τη φασαρία και τις φοβίες που δημιουργεί το χρήμα, στην πραγματικότητα σχεδόν δεν υπάρχει. Δεν είναι παρά ένα αφηρημένο επινόημα, ένα σύμβολο, μια πράξη πίστης, ένα γραμμάτιο που στηρίζεται μόνο στο λόγο ενός τραπεζίτη. Ουσιαστικά, τα λεφτά είναι ένα υποκατάστατο για πράγματα που συχνά δεν υπάρχουν. Όταν πέσει η ψευδαίσθηση της οικονομικής αξίας, οι άνθρωποι μπορεί να αρχίσουν να αναγνωρίζουν πάλι τον εαυτό τους, μπορεί να ξαναβρούν τις αληθινές  αξίες και να ξαναδούν ένα τοπίο που έχει χαθεί εδώ και πολύ καιρό.

——————————————————————————————————————–

   Η συνέντευξη φυσικά είναι φανταστική και ανάποδη. Έφτιαξα τις ερωτήσεις ώστε να προκύπτουν οι «απαντήσεις» έτσι όπως έχουν γραφτεί από τον Ρόμπινς στα βιβλία του ή έχουν ειπωθεί σε άλλες, πραγματικές συνεντεύξεις του. Δεν θα τον πείραζε αν το μάθαινε, είναι ο ίδιος κατεργάτης και σκνδαλιάρης. Κάπου είδα γραμμένο, και δεν θα μπορούσα να το πω καλύτερα, πως στα βιβλία του δημιουργεί ένα σύμπαν γεμάτο θαύματα, κινδύνους, ερωτοτροπίες και παράδοξα, ένα σύμπαν που μοιάζει πολύ με το δικό μας αλλά στο οποίο μπορούν μια κονσέρβα φασόλια κι ένα βαμμένο ξύλο να ζήσουν περιπέτειες! Ναι! Επίσης, μπορούν περίπλοκες συναισθηματικές σκηνές να εξελίσσονται μέσα σε ένα πακέτο τσιγάρα, μπορεί ένα έπος για την αθανασία να ξεκινάει από ένα παντζάρι, μπορεί ένα κορίτσι με τεράστιους αντίχειρες, που δικαίως επιδίδεται σε υψηλού επιπέδου οτοστόπ, να ξεκινήσει να σώσει ένα σμήνος πουλιά…

——————————————————————————————————————–

Προτελευταία Ερ.: Τι θα παίρνατε μαζί σας σε ένα έρημο νησί; Ας πούμε πέντε πράγματα…

Απ. Το lsd μου, ένα δίσκο της Μπίλι Χολιντέι, ένα βιβλιοπωλείο, μια κονσέρβα φασόλια και τον Λέοναρντ Κοέν. Ναι, γιατί υπάρχουν ενδείξεις ότι αυτός ο τύπος, ο Κοέν, έχει γνώση του μυστικού του σύμπαντος, το οποίο, για την περίπτωση που αναρωτιέστε, είναι απλώς αυτό: ότι τα πάντα συνδέονται μεταξύ τους. Τα πάντα.

Τελευταία Ερ.: Πείτε μας κάτι τελευταίο, μια συμβουλή ίσως;

Απ. Ο καθένας πρέπει να το βρει μόνος του. Ναι, αυτό είναι. Δεν πρόκειται να σου το βρει η κυβέρνηση, όσο κι αν πληρώνεις για ασφάλιση, όσες ψήφους κι αν της φέρνεις με την πολιτική σου δράση. Δεν μπορείς να το μάθεις στα κολέγια, γιατί αυτά φροντίζουν να το αγνοούν. Οι εκκλησίες, αντίστροφα, σκίζονται να σε βοηθήσουν να μην κάνεις τον κόπο να το σκεφτείς μόνος σου. Σου δίνουν μια απάντηση στρωτή και ξεκάθαρη και συγκεκριμένη σαν το ωροσκόπιο στις εφημερίδες, η οποία όμως είναι εξίσου άχρηστη με το ωροσκόπιο… Τα βιβλία, οι πίνακες και η μουσική βοηθούν με την έμπνευση που δίνουν, η φύση ακόμα περισσότερο. Πολύτιμες νύξεις δίνουν συνέχεια οι φιλόσοφοι, οι γκουρού, οι σαμάν, οι τσιγγάνες και οι αλήτες που παραληρούν στους δρόμους. Αλλά μόνο νύξεις. Κανένας αυτοανακηρυγμένος άγιος δεν πρόκειται να καθαρίσει για πάρτη σου. Δεν μπορείς καν να το μάθεις στα γόνατα της μαμάς σου. Η ψευδαίσθηση του έβδομου πέπλου, του τελευταίου πέπλου μας, είναι η ψευδαίσθηση ότι μπορείς να βάλεις κάποιον άλλον να το κάνει στη θέση σου: να σκεφτεί στη θέση σου…»

——————————————————————————————————————–

Ο Τομ Ρόμπινς γεννήθηκε στη Βιρτζίνια των ΗΠΑ το 1932. Θεωρείται ένας από τους κυριότερους συγγραφείς της αντικουλτούρας στις ΗΠΑ. Έχει κάνει πολλά περίεργα, μεταξύ αυτών το ότι έκανε μαύρη αγορά οδοντόκρεμας στην Κίνα του Μάο, τον καιρό που ήταν μετεωρολόγος στην Κορέα. Τα βιβλία του, στα οποία βασίστηκαν οι δήθεν απαντήσεις στις απολύτως ειλικρινείς ερωτήσεις είναι, με τη σειρά της έκδοσης τους: Αμάντα, το κορίτσι της γης. Ακόμα και οι καουμπόισσες μελαγχολούν. Τρυποκάρυδος. Το άρωμα του ονείρου. Ο Χορός των Εφτά Πέπλων. Μισοκοιμισμένοι μες στις Βατραχοπιτζάμες μας. Αγριεμένοι Ανάπηροι Επιστρέφουν από Καυτά Κλίματα. Villa Incognito. Αγριόπαπιες πετούν ανάστροφα. Μπι όπως Μπύρα. Θιβετιανή Ροδακινόπιτα: Η Αληθινή Αφήγηση μιας Ευφάνταστης Ζωής.

Τέλος, η φανταστική συνέντευξη βασίστηκε και στο βιβλίο Συνεντεύξεις με τον Τομ Ρόμπινς, Εκδ. Αίολος, 2011, Μτφρ. Γ. Μπαρουξής. Αυτές είναι αληθινές συνεντεύξεις, όχι σαν τη δικιά μου. Σε κάθε περίπτωση, το να διαβάσει κανείς Τομ Ρόμπινς είναι για μένα ένα από τα δέκα πράγματα που πρέπει να κάνει κάποιος στη ζωή του – τουλάχιστον όποιος δεν θέλει να προσποιείται τον σοβαρό ή τον καμπόσο – οπότε ελπίζω να ευχαριστηθήκατε αυή τη συνέντευξη όσο κι εγώ.

The post Μία εκ βαθέων συζήτηση με τον Τομ Ρόμπινς first appeared on Aυτολεξεί.

Τον Απρίλιο του 1939 η CNT έκλεισε σε 48 ξύλινα κιβώτια το πιο σημαντικό αρχείο που είχε μαζευτεί στo γραφείο τύπου, για να το σώσει από το φρανκικό φασιστικό καθεστώς. Τα κιβώτια, γνωστά τώρα πια ως “las cajas de Amsterdam”, κατάφεραν να φτάσουν στον προορισμό τους (το Διεθνές Ινστιτούτο Κοινωνικής Ιστορίας του Άμστερνταμ) το 1947, περνώντας από πολλές πόλεις, κι εκεί παρέμειναν σφραγισμένα ως το θάνατο του Φράνκο. Το αρχείο λοιπόν ανοίχτηκε και άρχισε να ταξινομείται τη δεκαετία του 1980 και τότε ανακαλύφθηκαν εκεί και εκατοντάδες, ίσως και χιλιάδες,  αρνητικά και εκτυπώσεις φωτογραφιών που η CNT είχε θεωρήσει αναγκαίο να διασώσει, της Κάτι Χόρνα και της Μαργκαρέτ Μιχαέλις.

Την ίδια εποχή που το κουτί ταξίδευε για την Ολλανδία, μια βαλίτσα ξεκινούσε το ταξίδι της για το Μεξικό, μέσω Παρισιού, Μπορντό και Χιλής!! Ήταν γεμάτη φωτογραφικό υλικό της Γκέρντα Τάρο και του Ρόμπερτ Κάπα από την ισπανική επανάσταση. Η βαλίτσα πρέπει να άλλαξε πολλά χέρια, ώσπου το 1995 ένας μεξικανός παραγωγός ταινιών την κληρονόμησε από μια θεία του, επικοινώνησε με κάποιοι πανεπιστήμιο στη Νέα Υόρκη και τελικά τα αρνητικά έφτασαν στο πρακτορείο Magnum.

Οι ιστορίες διάσωσης των φωτογραφιών της ισπανικής επανάστασης μοιάζουν με ευφάνταστα κινηματογραφικά σενάρια. Όπως και οι ιστορίες των γυναικών φωτογράφων της!!

Νομίζω πως μέχρι την Ισπανική Επανάσταση δεν πήγαιναν γυναίκες φωτογράφοι στους πολέμους, ήταν αντρική υπόθεση. Η ματιά αυτών των γυναικών ίσως και να άλλαξε τον τρόπο που οι άνθρωποι έβλεπαν ως τότε τον πόλεμο, σαν μια υπόθεση που αφορά δύο στρατούς, χωρίς να επηρεάζεται η ζωή των ανθρώπων που πάλευαν να σώσουν τη ζωή στα χωριά και τις πόλεις… Μα και οι στρατιώτες της πρώτης γραμμής ίσως φάνταζαν ηρωικοί τύποι που ποτέ δεν φοβόντουσαν, ποτέ δεν υποχωρούσαν, ποτέ δεν θύμωναν που είχαν αφήσει τη ζωή πίσω τους.

Η Κάτι Χόρνα ήταν εβραία από τη Βουδαπέστη, αντιφασίστρια και γεμάτη πρωτότυπες ιδέες, λάτρης του Μπαουχάουζ και του Σουρεαλισμού, ήταν στο Παρίσι και φωτογράφιζε για μικρά πρακτορεία, οι συλλογές της Flea Markets (1933) και Cafes de Paris (1934) είναι πασίγνωστες. Όμως το 1937 έφυγε για τη Βαρκελώνη και έθεσε εαυτόν στη διάθεση του αντιφασιστικού αναρχικού κινήματος. Στην ισπανική επανάσταση το θέμα της ήταν η καθημερινότητα δίπλα στο θάνατο, και ήθελε να τη λένε art worker, όχι artist. Όταν έφυγε για το Μεξικό, για να γλιτώσει από τους ναζί, καθως ήταν εβραία και αναρχική, πίστευε ότι όλο το φωτογραφικό υλικό της είχε χαθεί στα ερείπια του Γραφείου Τύπου της CNT.

Το ίδιο πίστευε και η Μάργκαρετ Μιχαέλις, επίσης εβραία, αλλά από την Πολωνία, από ένα μέρος που μετά έγινε Αυστρία. Η Μάργκαρετ έζησε στο Βερολίνο όπου παντρεύτηκε τον αναρχοσυνδικαλιστή Ρούντολφ Μιχαέλις, συνελήφθησαν κι οι δύο, σε διαφορετικά περιστατικά, και τελικά ξέφυγαν και πήγαν στη Βαρκελώνη. Από κει πίσω στην Πολωνία, με ψεύτικο γερμανικό διαβατήριο στην Αγγλία, και τέλος στην Αυστραλία, δεν χρειαζόταν καμία εθνικότητα η Μάργκαρετ! Το 1941 ήταν η μόνη γυναίκα στο Ινστιτούτο Φωτογράφων της Αυστραλίας, όπου, μόλις ένα χρόνο πριν, δούλευε σαν υπηρέτρια. Ένιωσε καλά στην Αυστραλία, “βρήκα την ειρήνη” έλεγε, και οι φωτογραφίες της εκεί δείχνουν ανθρώπους ήσυχους, που απογειώνονται.

Όμως, είναι οι φωτογραφίες της της ευρωπαϊκής περιόδου που έχoυν χαρακτηριστεί μοναδικής ιστορικής αξίας. H Βαρκελώνη στα χρόνιας της επανάστασης, η επική φωτογραφία της Έμμα Γκόλντμαν, η κηδεία του Ντουρούτι, η φτώχεια στους δρόμους και η τραγική κατάσταση των παιδιών, αργότερα και αλλού οι εβραϊκές φτωχογειτονιές στην Κρακοβία.. Ναι, μοναδικής ιστορικής αξίας. Εμένα όμως μου αρέσει που στις φωτογραφίες της, ακόμα κι όταν φωτογραφίζει ένα ψωμί που ξεφουρνίζεται, βλέπω μια απίστευτη, παθιασμένη αγάπη για τους ανθρώπους, σαν μονάδες μέσα στα γεγονότα, σαν μονάδες που φτιάχνουν τα γεγονότα.

Η τρίτη γυναίκα φωτογράφος της ισπανικής επανάστασης ήταν κι αυτή εβραία, είχε συλληφθεί το 1933 στο Βερολίνο για αντι-εθνικιστική δράση, και μέχρι να βγει από τη φυλακή, η οικογένεια της είχε χαθεί, δεν τους βρήκε ποτέ ξανά. Την έλεγαν Γκέρντα Τάρο και δεν φωτογράφιζε τα μετόπισθεν. Ήταν μάλλον η πρώτη γυναίκα φωτορεπόρτερ στην πρώτη γραμμή μιας πολεμικής σύγκρουσης, και σίγουρα η πρώτη που σκοτώθηκε στη μάχη. Ναι, σκοτώθηκε στα εικοσιέξι της χρόνια, πηγαίνοντας ν’ αλλάξει φιλμ στη διάρκεια μάχης κοντά στη Μαδρίτη. Η απλότητα και η συναισθηματική δύναμη των απεικονίσεων της έκαναν το μικρό έργο της ένα αξέχαστο χρονικό αυτού του περίπλοκου πολέμου. «Αν δεν είναι καλή η φωτογραφία, σημαίνει πως δεν είσαι αρκετά κοντά», έλεγαν με τον Ρόμπερτ Κάπα και πήγαν πολύ κοντά σε όλα.

(Η Γκέρντα Τάρο ήταν ζευγάρι με τον Ρόμπερτ Κάπα, το γνωστό φωτορεπόρτερ και ιδρυτή του πρακτορείου Μάγκνουμ το 1947 μαζί με τον Ανρί Καρτιέ Μπρεσόν και άλλους, το πρώτο συνεργατικό πρακτορείο για ανεξάρτητους φωτογράφους. Για πολλά χρόνια μετά το θάνατό της πάντως, ακόμα όμως κι όταν ζούσε και δούλευαν μαζί, οι φωτογραφίες της εμφανίζονταν με το δικό του όνομα. Αλλά δεν θέλω να σκοτεινιάσω αυτό το κείμενο, οι σκληρές εποχές, οι καταστάσεις, οι αμοιβές ίσως.)

Αυτές οι γυναίκες φωτογράφοι που κατάφεραν να φωτογραφίσουν μοναδικά το πιο όμορφο προλεταριάτο του κόσμου, όπως χαρακτήρισε ο Μάρει Μπούκτσιν την εργατική τάξη της Ισπανικής Επανάστασης, μου φαίνεται πως έκαναν πράξη τη γνωστή φράση της Ούρσουλας Λε Γκεν:

You can only BE the revolution.

Σε αυτές τις ρακοσυλλέκτριες και τους ρακοσυλλέκτες της ιστορίας μιας εποχής που κανείς δεν νοιαζόταν για το ιστορικό αρχείο, αλλά για το τώρα, για τη νίκη απέναντι στο φασισμό, για την πραγματοποίηση της Ουτοπίας, χρωστάμε ό,τι ξέρουμε όχι για την έκβαση της Ιστορίας, αλλά για την καθημερινότητα των ανθρώπων και την πραγματική εξέλιξη της αυτοδιαχείρισης, τι σημαίνει σε όρους χαμόγελων, αστείων, φιλιών στο δρόμο. Και αυτό είναι μοναδικό.

Οι φωτογραφίες (με τη σειρά που εμφανίζονται):

1. Η κεντρική φωτογραφία του άρθρου: Ισπανική επανάσταση. Γυναίκες στην κηδεία του εβραίου ούγγρου Bela Frankl, που σκοτώθηκε πολεμώντας στην ισπανική επανάσταση με το όνομα General Lukacs. Φωτογραφία της Γκέρντα Τάρο.
2. Μέτωπο της Αραγωνίας, 1937. Φωτογραφία της Κάτι Χόρνα
3. Βαρκελώνη, Αύγουστος 1936. Φωτογραφία της Γκέρντα Τάρο
4. Βαρκελώνη 1937. Εξω από το σχολείο. Φωτογραφία της Κάτι Χόρνα.
5. Στο μέτωπο της Αραγωνίας, 1937. Φωτογραφία της Κάτι Χόρνα.
6. Η κηδεία του Ντουρούτι, 23.11.1936. Φωτογραφία της  Μιχαέλις.
7. Βαρκελώνη 1936, Φωτογραφία της Μιχαέλις
8. Στο μέτωπο της Κόρδοβα, 1836. Φωτογραφία της Γκέρντα Τάρο
9. H Γκέρντα Τάρο στο μέτωπο της Γκόρντοβα. Φωτογραφία του Ρόμπερτ Κάπα
10. Εκπαίδευση γυναικών, 1936. Φωτογραφία της Γκέρντα Τάρο
11. Φωτογραφία της Γκέρντα Τάρο

The post Οι γυναίκες φωτογράφοι της Ισπανικής Επανάστασης first appeared on Aυτολεξεί.

Περπατάω στο Άουσβιτς. Η μέρα είναι σκοτεινή, βροχερή, κι αυτό μου δίνει μια κάποια ανακούφιση, δεν θα μπορούσα να είμαι εδώ σε μέρα ηλιόλουστη. Δεν θέλω να περιγράψω τι είδα, και μάλλον δεν μπορώ να περιγράψω τι ένιωσα. Νομίζω πως ένα άδειασμα έγινε μέσα μου, καθώς ό,τι είχα διαβάσει, ακούσει και δει όλα αυτά τα χρόνια έπαψε να είναι μακρινό. Ήμουν εκεί και άδειαζα σε κάθε βήμα. Ήμουν εκεί και δεν κινδύνευα κι αυτό μου δημιουργούσε ενοχές, σαν να έπαιρνα στους ώμους μου τα δεινά του κόσμου, τα πιο βαριά δεινά. Ήμουν εκεί κι ήθελα να φωνάξω. Δεν είμαι εβραία, γνωρίζω προσωπικά μόνο έναν άνθρωπο που έχασε την οικογένειά του στο Ολοκαύτωμα. Τον ντρέπομαι λίγο. Στο Άουσβιτς ντρεπόμουν πολύ. Μόνο μια φορά ντράπηκα ξανά τόσο πολύ, στις 07.10.2023 και στη σιωπή που ακολούθησε. Το Άουσβιτς υπήρξε στη σιωπή, σκέφτομαι. Και λόγω της σιωπής. Ο Χόρχε Σεμπρούν είχε σημειώσει πως κοντά στο στρατόπεδο δεν ακούστηκαν ποτέ πουλιά.

Περπατάω στο Άουσβιτς. Στους «κοιτώνες» ζωντανεύει στο μυαλό μου εκείνη η φωτογραφία των σκελετωμένων ανθρώπων, ένας απ’ αυτούς τους σκελετούς ήταν ο μετέπειτα νομπελίστας της ειρήνης  Έλι Βίζελ. Το 2014 έγραψε ένα άρθρο όπου καταδίκαζε την τακτική της Χαμάς να χρησιμοποιεί τα παιδιά ως ανθρώπινη αλυσίδα. Δεν δημοσιεύτηκε. Οι New York Times είπαν πως «θα δημιουργούσε ανησυχία στους αναγνώστες της εφημερίδας».

Δεν θέλω να μιλήσω για το Άουσβιτς. Ανασύρω στο μυαλό μου επιζώντες του Ολοκαυτώματος συγγραφείς, αυτοί να μιλήσουν, έχουν πει τόσα, και τίποτα δεν καταλάβαμε.

«Ήμουν εκεί, στα στρατόπεδα, αλλά δεν μιλάω ποτέ γι’ αυτό το πράγμα», είπε ο Έλι Βίζελ στον συγγραφέα Φρανσουά Μωριάκ. Και τότε ο Μωριάκ τον κοίταξε κι άρχισε να κλαίει, να κλαίει. Και όταν σταμάτησε, του είπε: “Να μιλήσεις”. Και ο Έλι Βίζελ, ο αριθμός A-7713 της δεύτερης κουκέτας σ’ εκείνη την πασίγνωστη φωτογραφία του Άουσβιτς, 20 χρόνια μετά μίλησε. Όταν εκδόθηκε το βιβλίο του Η Νύχτα πούλησε μόνο 1.000 αντίτυπα. “Πρέπει πάντα να διαλέγουμε πλευρά. Η ουδετερότητα βοηθάει τον καταπιεστή, ποτέ το θύμα. Η σιωπή βοηθάει τον βασανιστή, ποτέ τον βασανιζόμενο.” – γράφει.

«Τότε, για πρώτη φορά, συνειδητοποιήσαμε ότι η γλώσσα μας δεν έχει τις λέξεις για να εκφράσει αυτή την ύβρι, την εκμηδένιση του ανθρώπου. Σαν προικισμένoι με την ενορατική ικανότητα των προφητών είδαμε την πραγματικότητα: είμαστε στον πάτο. Πιο κάτω δε γίνεται να πάμε: δεν μπορούμε να σκεφτούμε αθλιότερη ύπαρξη από τη δική μας. Τίποτα πια δεν μας ανήκει.”: Πρίμο Λέβι. Στις 22 Φεβρουαρίου του 1944, 650 Εβραίοι, μεταξύ αυτών και ο Πρίμο Λέβι, στοιβάχτηκαν σε ένα τρένο και μεταφέρθηκαν στο Άουσβιτς. Εκεί καταγράφηκε ως το νούμερο 174.517 και παρέμεινε μέχρι την απελευθέρωσή του στις 27 Ιανουαρίου 1945. Από τους 650 Εβραίους που μεταφέρθηκαν εκείνη τη μέρα του Φεβρουαρίου στο Άουσβιτς τελικά επέζησαν μόλις 20 άτομα. Ο Πρίμο Λέβι επέζησε αλλά αυτοκτόνησε το 1987.

“Όμως η έκπληξη πάγωσε απότομα. Μια ατμομηχανή, μια ατμομηχανή συνδεδεμένη με τέσσερα βρόμικα φορτηγά βαγόνια, πρόβαλε από τους λόφους και σταμάτησε στο σταθμό. Η εμφάνιση της ήταν όσο ξαφνική κι αναπάντεχη σαν να βγήκε στην επιφάνεια στα έγκατα της γης. “Μπείτε μέσα” ούρλιαξαν αθέατες φωνές. Και τα βαγόνια κατάπιαν τους ανθρώπους. Κι αυτούς που στέκονταν – άλλος μ’ ένα μπουκάλι λεμονάδα στο χέρι, άλλος μ’ ένα κομμάτι σοκολάτα, – όλους τους κατάπιαν με τόση ευκολία. Σαν σπόρους σιτάρι ριγμένους στη χοάνη. Παρόλα αυτά, ο δόκτωρ Πάπενχαϊμ πρόλαβε να εκστομίσει την ακόλουθη παρατήρηση: “Αφού τα βαγόνια είναι τόσο βρόμικα σημαίνει πως δεν έχουμε πολύ δρόμο μπροστά μας”.”: Άαρον Άπελφελντ. Ο Άαρον Άπελφελντ συνελήφθη το 1940 και εστάλη σε στρατόπεδο συγκέντρωσης μαζι με τον πατέρα του, αφού προηγουμένως είδε την εκτέλεση της μητέρας του, μπροστά στα μάτια του. Το ‘σκασε από το στρατόπεδο και περιπλανήθηκε για τρία χρόνια στα βουνά της Ουκρανίας. Το 1946, 14 χρονών, πήγε στην Παλαιστίνη.

«Ξεφυλλίζω το παλιό μου ημερολόγιο. Είναι το 1946, το έτος που ήρθα στο Ισραήλ, και το ημερολόγιο είναι ένα μωσαϊκό λέξεων στα γερμανικά, τα γίντις, τα εβραϊκά, έως και τα ρουθήνια. Λέω “λέξεις” κι όχι “φράσεις” επειδή στα 1946 δεν ήμουν σε θέση να συνδέσω τις λέξεις σε φράσεις και οι λέξεις ήταν οι πνιχτές κραυγές ενός δεκατετράχρονου, σχεδόν αφασικού, εφήβου, που είχε χάσει όλες τις γλώσσες που μιλούσε. Το ημερολόγιο του χρησίμευε για κρυψώνα όπου σώρευε τα υπολείμματα της μητρικής του γλώσσας και τις λέξεις που είχε μόλις αποκτήσει.  Χωρίς γλώσσα, όλα είναι χάος, σύγχυση και φόβος για πράγματα για τα οποία δεν θα έπρεπε κανείς να φοβάται.» – Άαρον Άπελφελντ. Στα πρώτα χρόνια του, το Ισραήλ δεν είχε ούτε γλώσσα…

«Ο Αντισημιτισμός είναι μέσα στον αντι-ισραηλισμό ή αντισιωνισμό, όπως η καταιγίδα μέσα στα σύννεφα. Όταν μιλάει πρόστυχα, τότε μιλά για «το εγκληματικό κράτος του Ισραήλ». Όταν εμφανίζεται ευπρεπής, τότε μιλά για τo «προωθημένο φυλάκιο του Ιμπεριαλισμού». Δεν έχω πρόθεση να δικονομήσω για όλα όσα κάνουν οι διάφορες Κυβερνήσεις του Ισραήλ. Οι προσωπικές μου σχέσεις με αυτήν την χώρα… είναι πρακτικά μηδέν. Δεν την επισκέφτηκα ποτέ, δεν μιλώ την γλώσσα της, ο πολιτισμός της μου είναι και μάλιστα κατά προσβλητικό τρόπο ξένος, η θρησκεία της δεν είναι η δικιά μου. Παρόλα αυτά η ύπαρξη αυτού του κράτους είναι για μένα σημαντικότερη από την ύπαρξη οποιουδήποτε άλλου.» – Ζαν Αμερί. Ο Ζαν Αμερί συνελήφθη το 1943, βασανίστηκε από την Γκεστάπο και μεταφέρθηκε πρώτα στο Άουσβιτς και κατόπιν στο Μπούχενβαλντ και στο Μπέργκεν-Μπέλζεν, απ’ όπου απελευθερώθηκε το 1945. Αυτοκτόνησε το 1978.

Nach Auschwitz ein Gedicht zu schreiben ist barbarisch: είναι η γνωστή φράση του Τέοντορ Αντόρνο από διάλεξη του το 1949. «Το να γράφεις ένα ποίημα μετά το Άουσβιτς είναι βάρβαρο» είπε και τροφοδότησε χιλιάδες συζητήσεις, τι εννοούσε, τι πρέπει να κάνουμε αν είναι έτσι, μπορεί να υπάρξει τελικά ποίηση μετά το Άουσβιτς; μπορεί να υπάρξει τέχνη αφού η τέχνη απέτυχε να σώσει; Δεν νομίζω ότι η τέχνη είναι εδώ για να σώζει, κι αν κάποτε κάποιοι το πίστεψαν, η Ιστορία τους διέψευσε. Γράφει όμως ο Ζάουμε Καμπρέ στο Confiteor:  “Φτιάξαμε μουσεία για να θυμόμαστε το Άουσβιτς, λείπει όμως κάτι: η αλήθεια του βιώματος. Αυτό δεν μπορεί να το μεταδώσει καμία μελέτη. Μπορεί μόνο η τέχνη. Ναι, η ποίηση μετά το Άουσβιτς είναι πιο αναγκαία παρά ποτέ.” Ίσως λοιπόν έτσι να φτάσαμε στην ποίηση του Günter Eich, της Ingeborg Bachmann, του Thomas Bernhardt, εδώ του Paul Celan:

Χώμα ήταν μέσα του κι

εκείνοι έσκαβαν.

Έσκαβαν κι έσκαβαν, έτσι κυλούσε

η μέρα τους, η νύχτα τους. Και δεν υμνούσαν το θεό,

που, όπως άκουγαν, όλα αυτά τα ήθελε,

που, όπως άκουγαν, όλα αυτά τα γνώριζε.

Έσκαβαν και δεν άκουγαν τίποτα πια·

δεν έγιναν σοφοί, ούτε εμπιστεύτηκαν λόγους ασμάτων,

δεν επινόησαν κάποιου είδους γλώσσα.

Έσκαβαν.

—————————————————————————————————————————————————————

Η τέχνη δεν σώζει αλλά σκάβει το παρελθόν και το μέλλον του ανθρώπου. Και ο Ίμρε Κέρτες, ο νομπελίστας επιζών του Άουσβιτς, τέλειωσε την ομιλία του στην απονομή των Νόμπελ το 2002 έτσι: «Προτιμώ να πω: η λογοτεχνία πρέπει να υπηρετήσει το μέλλον. Διότι σύμφωνα με τα όσα πιστεύω, όταν αναλογίζομαι την τραυματική επίδραση του Άουσβιτς, έρχομαι αντιμέτωπος με τα θεμελιώδη ζητήματα της βιωσιμότητας και της δημιουργικής δύναμης του σημερινού ανθρώπου· που σημαίνει ότι όταν αναλογίζομαι το Άουσβιτς, σκέφτομαι κατά παράδοξο τρόπο το μέλλον παρά το παρελθόν.»

Ας είναι αυτό το μέλλον ελεύθερο από το αντισημιτικό μίσος, αυτό το μίσος που υπήρξε δομικό στοιχείο του ναζισμού αλλά στηρίζει και πολλούς -ισμούς της δικής μας εποχής. Ναι, ένα μέλλον ελεύθερο από το μίσος, τις συλλογικές πλάνες, τις απάνθρωπες γεωπολιτικές αναλύσεις που συμφωνούν σήμερα να στείλουν τους εβραίους στη θάλασσα… Για να ανθίσει το μέλλον όμως, είναι γνωστό πως το παρόν θέλει δουλειά πολλή.

—————————————————————————————————————————————————————

Το σημερινό Στιγμιότυπο είναι αφιερωμένο στη Σάνι, την Ναάμι, την Έντεν, τον Κέσσετ, την Αλίνα, τον Κφιρ και τον Αριέλ, τη Λίρον, τον Ιτάι, τον Γιόσι, την Νόα, τον Όφερ, την Ίντα, τη Ρουθ, την Νόια, τον Έρικ…

Πηγές

1. Η Νύχτα, Έλι Βίζελ, Εκδ. Μεταίχμιο, Μτφρ. Γ. Ξενάριος
2. Εάν αυτό είναο άνθρωπος, Πρίμο Λέβι, Εκδ. Άγρα, Μτφρ. Χ. Σαρλικιώτη
3. Μπατενχάιμ 1939, Άαρον Άπελφελντ, Εκδ. Εστία, Μτφρ. Μάγκυ Κοέν
4. Ιστορίες μιας ζωής, Άαρον Άπελφελντ, Εκδ. Εστία, Μτφρ. Μάγκυ Κοέν
5. Πέρα από την ενοχή και την εξιλέωση, Ζαν Αμερί, Εκδ.Άγρα, Μτφρ. Γ. Καλαφατίδης
6. Confiteor, Ζάουμε Καμπρε, Εκδ.Πόλις, Μτφρ. Σ. Ευρυβιάδης
7. Άρθρο ‘Αποψιλωμένα ποιήματα’ στα μεταπολεμικά ερείπια, του Μάριου-Κυπαρίσση Μώρου, https://frear.gr/?p=28661

Η κεντρική φωτογραφία είναι από το Μνημείο του Ολοκαυτώματος στο Βερολίνο. Οι υπόλοιπες φωτογραφίες είναι εξώφυλλα βιβλίων επιζώντων του Ολοκαυτώματος, είτε αναφέρονται στο άρθρο είτε όχι.

The post 27 Ιανουαρίου 1945 – 27 Ιανουαρίου 2024 first appeared on Aυτολεξεί.

“Σε μια ξάστερη νύχτα, μπορώ να κατονομάσω περίπου 20 αστέρια, ενώ ο Μπιλ Γιντουμντούμα Άρνει μπορεί να κατονομάσει 3.000!! Εγώ είμαι από τη Βρετανία, και σπούδασα αστρονομία στα πανεπιστήμια του Κέιμπριτζ και του Μάντσεστερ. Ο Μπιλ απλώς μεγάλωσε σε μια κοινότητα Αβοριγίνων στη Βόρεια Αυστραλία.” – Ρέι Νόρις, αστρονόμος.

Οι Αβορίγινες έχουν τεράστια παράδοση στην αστρονομία, φαίνεται πως είναι οι πρώτοι άνθρωποι σε όλο τον κόσμο που παρατήρησαν τον ουρανό, πολύ πριν τους Βαβυλώνιους και τους Έλληνες, και κατάφεραν να υπολογίσουν αποστάσεις και να κατανοήσουν αστρονομικές κατευθύνσεις, γι’ αυτό άλλωστε υπάρχουν στην Αυστραλία τόσο μεγαλιθικά μνημεία με απολύτως ευθυγραμμισμένες τις πέτρες τους στα σημεία του ορίζοντα. Παρατηρούν τον ουρανό για 65.000 χρόνια, και στις προφορικές τους παραδόσεις έχουν μιλήσει για όλα τα ουράνια γεγονότα, διερχόμενους κομήτες, εκλείψεις σελήνης και ήλιου, κρούσεις μετεωριτών.

Νέα έρευνα που δημοσιεύτηκε στο Australian Journal of Anthropology απέδειξε ότι οι Αβορίγινες είχαν μιλήσει ακόμα και για τους τρεις κόκκινους γίγαντες αστέρες, τον Μπετελγκέζ, τον Αντάρες και τον πολύ γνωστό μας Αλντεμπαράν, για τον οποίο ο Νίκος Καββαδίας έγραψε: Ο Αλτεμπαράν ψάχνει να βρει μες στα νερά Το παλινώριο που τον γέλασε δυο κάρτες Στης προβολής να τρέχουν βλέπαμε τους χάρτες Του Σαγκάλ άλογα τσίρκο του Σερά… Αν κάποιος θέλει να κατανοήσει γιατί ο Καββαδίας μπερδεύει στους στίχους του τον Αλντεμπαράν, Αστερισμό του ταύρου κατά τους Άραβες αστρονόμους, με το άλογο του Μαρκ Σαγκάλ που μοιάζει copy paste με τα μινωικά Ταυροκαθάψια, θα πρέπει να μελετήσει λίγο, εμείς εδώ θα σταθούμε μόνο στην ευαισθησία του ποιητή που μετέτρεψε για άλλη μια φορά τη βαθύτατη καλλιέργεια του σε ένα ποίημα που φαίνεται να υποκρύπτει μια ιστορία ερωτική, ίσως ατυχή, όπως αυτή του ίδιου του Αλντεμπαράν που πάντα κυνηγάει την Πούλια και ποτέ δεν τη φτάνει. Δεν είναι τυχαίο που ο Αλντεμπαράν έχει το προσωνύμιο «ξελογιασμένος».

Κάπου εκεί οι μυθολογίες συναντιούνται. Ο ελληνικός μύθος για τις Πλειάδες, μοιάζει πολύ με τους θρύλους των Αβοριγίνων, και στις δύο μυθολογίες τα εφτά αστέρια είναι νεαρές γυναίκες που κυνηγιούνται από έναν άντρα. Το ίδιο θέμα συναντάται επίσης στη μυθολογία των Μαορί. Είναι εντυπωσιακό πόσο μοιάζουμε οι άνθρωποι ακόμα κι όταν είμαστε απολύτως διαφορετικοί…

Οι Αβορίγινες έδιναν μια κοινωνική διάσταση στην αστρονομία τους. Κάπου έβλεπαν ένα ηλικιωμένο ζευγάρι που κουράζεται να γυρίσει σπίτι του, και τους θύμιζε πως οι νεότεροι πρέπει να βοηθάνε τους ηλικιωμένους,. Αλλού, τρία αδέρφια σκότωναν ένα ιερό φαγκρί και ο ουρανός έστελνε μια καταιγίδα να τους φέρει ψηλά, για τιμωρία. Το βέβαιο είναι πως η τεράστια γνώση τους για τον ουρανό δεν χάθηκε, ένα μεγάλο μέρος της διατηρήθηκε μέσω της προφορικής τους παράδοσης, και μπορεί ακόμα και σήμερα να συνεισφέρει στον τρόπο που οι σύγχρονοι πολιτισμοί μελετούν τον ουρανό. Φυσικά, για τους ίδιους τους Αβορίγινες η σχέση με τον ουρανό παραμένει θεμελιώδης για τη ζωή και τον πολιτισμό τους.

Δυστυχώς, οι λάμπες led με το μπλε φως, οι τεράστιες διαφημιστικές πινακίδες, ο τρόπος ανάπτυξης των πόλεων που ποτέ δεν νοιάστηκε πού πηγαίνει το φως των αθλητικών γηπέδων, των βιομηχανικών συγκροτημάτων, των πολυώροφων κτιρίων γραφείων, όλα αυτά ενώ είναι «ανάπτυξη» για κάποιους, για άλλους είναι πρόβλημα. Σήμερα το 80% του πληθυσμού της γης ζει σε περιοχές όπου δεν μπορεί να δει τ’ αστέρια. Η φωτορύπανση που έχει επιβάλλει η καπιταλιστική ανάπτυξη μπορεί σ’ εμάς να επιφέρει μια κάποια στέρηση νυχτερινής ρομαντζάδας (αν και πλέον οι επιστήμονες μιλούν και για άλλους κινδύνους όπως την καταστολή παραγωγής της μελατονίνης, της «ορμόνης του ύπνου»), είναι όμως θάνατος για πλάσματα της νύχτας όπως οι πυγολαμπίδες, οι νυχτερίδες, τα νυκτόβια πτηνά και έντομα, είναι επικίνδυνη ακόμα και για τα φυτά!!

Για τους αυτόχθονες πληθυσμούς που ο πολιτισμός τους βασίζεται στην παρατήρηση του ουρανού και των αστρικών φαινομένων, η φωτορύπανση θεωρείται πια μια μορφή πολιτισμικής γενοκτονίας. Υπάρχουν επιστημονικές κοινότητες, πολιτιστικοί οργανισμοί,  συλλογικότητες υποστήριξης των δικαιωμάτων των αυτόχθονων, ακόμα και μία δραστήρια Διεθνής Ένωση Σκοτεινού Ουρανού, που ασχολούνται με αυτό και διαμορφώνουν προτάσεις και ένα κινηματικό πλαίσιο που διεκδικεί την πρόσβαση στο αστρικό φως ως επιστημονικό, περιβαλλοντικό και πολιτισμικό δικαίωμα όλης της ανθρωπότητας.

Ο πρόεδρος του Dark Skies Tasmania, Λάντον Μπάνιστερ, λέει: ««Είναι πραγματικά ο πιο εύκολος ρύπος από όλους να επιλυθεί. Σε αντίθεση με τη ρύπανση του νερού και της ατμόσφαιρας, η φωτορύπανση δεν χρειάζεται δεκαετίες για να αντιστραφεί. Τα αστέρια είναι ακόμα εκεί… είναι κυριολεκτικά ένα απλό πάτημα ενός διακόπτη.» Ίσως ο κύριος Μπάνιστερ να είναι αισιόδοξος. Το σίγουρο είναι πως όλοι έχουμε ανάγκη τ’ αστέρια. Αν δεν βλέπουμε πόσο μικροί είμαστε στο σύμπαν, πώς θα ονειρευτούμε μεγάλα πράγματα;

Πηγές

1. http://www.aboriginalastronomy.com.au/
2. Starlight, Μια κοινή κληρονομιά (Πρακτικά της Διεθνούς Αστρονομικής Ένωσης), Τσιπριάνο Μάριν, 2009
3. Η φωτορύπανση ως μορφή πολιτισμικής γενοκτονίας, των Duane Hamacher, Krystal De Napoli and Bon Mott, Journal of Dark Sky Studies, 2023
4. https://www.theguardian.com/travel/2022/sep/12/seeing-stars-the-astronomical-rise-of-australian-dark-sky-tourism

Στην κεντρική φωτογραφία είναι ο αστερισμός του Εμού! Δεδομένου πως ήταν ορατός μόνο δυό τρεις μήνες το χρόνο, τους μήνες που το εμού γεννάει τα αυγά του, οι Αβορίγινες έλεγαν πως ο ουρανός τούς ειδοποιεί να πάνε για το φαγητό τους! Οι υπόλοιπες φωτογραφίες του άρθρου είναι νυχτερινός ουρανός από τους τρεις επίσημους πια «τόπους σκοτεινού ουρανού» της Αυστραλίας, όπως αυτοί έχουν οριστεί από τη Διεθνή Ένωση Σκοτεινού Ουρανού.

The post Οι Αβορίγινες και η απελευθέρωση του ουρανού first appeared on Aυτολεξεί.

Το σημερινό στιγμιότυπο είναι αφιερωμένο στις μικρές μαγικές ιστορίες, μέσα από δύο ταινίες και δύο βιβλία, για όσους δεν έχουν χριστουγεννιάτικες διακοπές. Και για όσους έχουν, φυσικά.

Είδα πριν λίγες μέρες την καινούρια ταινία του Άκι Καουρισμάκι «Πεσμένα Φύλλα» κι ενθουσιάστηκα. Ο Καουρισμάκι είναι ο σκηνοθέτης της απλότητας. Με λίγες λέξεις, λίγα βλέμματα, μηδέν εφέ, με πολλή μουσική και πολλή αγάπη για τους ανθρώπους του, τους ήρωες και τους αντιήρωες που θαρρείς πως τους συναντάει, δεν τους επινοεί, φτιάχνει ένα σινεμά σχεδόν μαγικό. Ναι, είναι μαγικό γιατί βγαίνεις από την αίθουσα κάπως καλύτερος άνθρωπος απ’ αυτό που ήσουν όταν μπήκες. Είναι μαγικό γιατί νιώθεις πως παρακολουθείς μια σκηνή στο δρόμο από το μπαλκόνι σου και θες να κατέβεις και να κεράσεις τους ήρωες μανταρίνια. Είναι μαγικό γιατί σε νοιάζει πιο πολύ γι αυτούς τους ανθρώπους της οθόνης να ζήσουν, να γελάσουν, να αγαπηθούν, απ’ ό,τι για σένα τον ίδιο. Αφού λοιπόν είδατε φέτος τα Πεσμένα Φύλλα και είμαι σίγουρη πως έχετε δει Το Λιμάνι της Χάβρης, σας προτείνω για ένα βράδυ και την ταινία του Φώτα στο Σούρουπο. Οι χαρακτήρες είναι πάλι αντιηρωικοί σαν εμάς όλους, κι έτσι πάμε μαζί τους στα λιμανίσια μπαρ και πίνουμε κατιτίς, οδηγούμε ευτυχείς το παρακμιακό τους αυτοκίνητο, μας κλέβουν τα (όποια) λεφτά, τρώμε ξύλο, πιάνουμε το χέρι κάποιου, τον πάμε κάπου, μας πάει κάπου κι αυτός. Όταν τελειώσει η ταινία, ίσως ψιθυρίζετε κι εσείς για ώρες, ίσως και μέρες, αυτό το τραγούδι των Can: She brings the rain, it feels like spring / magic mushrooms out of dreams…

 Ένα άλλο βράδυ θα θελήσετε να ταξιδέψετε και τότε μπορείτε να δείτε την ταινία Μικρές Ιστορίες, Historias Minimas στη χιλιάνικη τους γλώσσα, ιστορίες που διαδραματίζονται στη μακρινή, μαγική Παταγονία. Είναι ένα μοναδικό road movie του Carlos Sorin, ένας επίσης ήσυχος κινηματογράφος, που μου φαίνεται πραγματικά δύσκολο να φτιαχτεί (να φτιαχτεί, και να βρεθεί) μέσα σε τόση φασαρία και φαντασμαγορία. Εδώ δεν υπάρχουν σταρς, εδώ το σκηνικό είναι φυσικό, εδώ δεν έχουν συνεργαστεί σεναριογράφοι, σκηνοθέτες, ιστορικοί, ψυχολόγοι και ντεκορατέρ. Εδώ είναι ο αυτοκινητόδρομος, η Παταγονία, και οι άνθρωποι. Οι άνθρωποι που τη βγάζουν τη ζωή εκεί που βρέθηκαν, κάτι ψάχνουν, βρίσκουν, χάνουν, πίνουν και γελάνε, ζουν βρε αδερφέ και πεισμώνουν. Ένα διαμάντι, είπα όταν είδα την ταινία, κι ήθελα να τρέξω να αγκαλιάσω τους ήρωες της. Τα πρόσωπα της ταινίας είναι σαν να ξεπήδησαν από βιβλίο του Λουίς Σεπούλβεδα ή του Φρανσίσκο Κολοάνε, δικά μας πρόσωπα, φίλοι. Τρεις άγνωστοι μεταξύ τους άνθρωποι που ταξιδεύουν 400 χιλιόμετρα στα ερημικά υπέροχα τοπία της Παταγονίας για να φτάσουν στο Σαν Χουλιάν. H Μαρία Φλόρες για να πάρει μέρος σ’ ένα τηλεπαιχνίδι να κερδίσει μια ηλεκτρική πολυσυσκευή, παρότι στο χωριό της δεν έχει ηλεκτρικό ρεύμα. Ο ογδοντάχρονος Δον Χούστο για να βρει το σκύλο του που έφυγε πριν τρία χρόνια, και άκουσε τώρα πως τον είδαν σε μια μάντρα 400 χιλιόμετρα μακριά. Και ο Ρομπέρτο, πωλητής έμπλαστρων, για να κάνει έκπληξη σε μια νεαρή πελάτισσα του, πηγαίνοντας στο γιο της μια τούρτα γενεθλίων που όλο αλλάζει σχήμα. Αυτό είναι όλο, αλλά, πιστέψτε με, είναι εμπειρία. Μαγική εμπειρία.

Μη φύγετε από τη Χιλή χωρίς μια βόλτα στην έρημο Ατακάμα, να γνωρίσετε την Αφηγήτρια Ταινιών, ένα μικρό βιβλιαράκι για ένα κορίτσι που πάει σινεμά όποτε παίζει καινούρια ταινία και, όταν γυρίζει σπίτι, πρέπει να αφηγηθεί στους υπόλοιπους της οικογένειας την ταινία, γιατί δε φτάνουν τα χρήματά τους ώστε να πηγαίνουν όλοι. Στο χωριό της οι περισσότεροι κάτοικοι δουλεύουν στα ορυχεία νίτρου και η ζωή τους είναι σκληρή, άνυδρη σαν της ερήμου. “Σε όλους τους ανθρώπους αρέσουν οι ιστορίες. Θέλουν να ξεφύγουν για λίγο από την πραγματικότητα και να ζήσουν εκείνους τους φανταστικούς κόσμους των ταινιών, των ραδιοφωνικών σειρών, των μυθιστορημάτων. Τους αρέσει μέχρι και ψέματα να τους λένε, αν αυτά τα ψέματα είναι καλοειπωμένα”, έτσι λέει η Αφηγήτρια ταινιών στο βιβλίο, ο συγγραφέας του οποίου ανήκει κι ο ίδιος στην ταλαίπωρη εργατική τάξη της Χιλής, καθώς έχει δουλέψει από εργάτης σε ορυχείο ως εφημεριδοπώλης, δεν είναι κάποιος ακαδημαϊκός που γνωρίζει την έρημο μόνο από αφηγήσεις τρίτων.

Αν στην επιστροφή σας από την Παταγονία, τη Φινλανδία ή αλλού, η πτήση σας έχει καθυστέρηση και αναγκαστείτε να μείνετε στο αεροδρόμιο και να περάσετε τη νύχτα σας «με τις δυσνόητες ανακοινώσεις των μεγαφώνων του αεροδρομίου, τις ουρές στα γκισέ, τα άνοστα γεύματα, τα κλάματα των παιδιών και τις φωνές των γονιών, τις άβολες, βιδωμένες στο πάτωμα, πλαστικές καρέκλες», προτείνουμε απλώς να αλλάξετε διαστάσεις, υιοθετώντας τη μέθοδο της Σίτα Ντούλιπ. Ακούγεται δύσκολο αλλά δεν θα είναι πια, όταν διαβάσετε το βιβλίο της Ούρσουλας Λε Γκεν «Ανταποκρίσεις από Άλλες Πτήσεις». Εδώ, θα γνωρίσετε τις μικρές μαγικές ιστορίες άλλων τόπων ή χρόνων, αυτές τις μοναδικές ιστορίες της Λε Γκεν που κάνει ό,τι μπορεί για να μας πείσει πως μόνο αν φανταστούμε έναν άλλο κόσμο, θα μπορέσουμε ν’ αλλάξουμε κάτι στον δικό μας. Οι Βέκσι, για παράδειγμα, είναι μονίμως θυμωμένοι και συνέχεια τσακώνονται ή πολεμούν. «Το είδος μου έχει πάρα πολλούς καλούς λόγους για να κάνει πολέμους, αλλά κανένας τους δεν είναι τόσο καλός όσο οι λόγοι για να μην κάνει» λέει η αστρική ταξιδιώτισσα Ούρσουλα Λε Γκεν. Σε άλλες ανταποκρίσεις, στο Άνσαρακ οι άνθρωποι μεταναστεύουν όπως ακριβώς οι ψαραετοί, στο Φριν τα όνειρα μοιράζονται τηλεπαθητικά και το ασυνείδητο γίνεται συλλογικό, στο Χεγκν είναι όλοι γαλαζοαίματοι οπότε η μοναδική οικογένεια κοινών θνητών είναι η πιο σπουδαία, στο Γκάι κάποιοι άνθρωποι βγάζουν φτερά αλλά το θεωρούν δυστυχία. Ένας απ’ αυτούς τους φτερωτούς ανθρώπους εκμυστηρεύεται στην αστρική ταξιδιώτισσα πως απλώς συμπεριφέρεται σαν να μην έχει φτερά, τα ισιώνει και τα δένει με μια ζώνη, τα κρύβει κι από τον ίδιο του τον εαυτό, και βέβαια δεν έχει πετάξει ποτέ του, ούτε πρόκειται να το επιχειρήσει.

• Ονειρεύεστε ποτέ ότι πετάτε; τον ρώτησε η Λε Γκεν πριν φύγει. Εκείνος κοίταξε μακριά, έξω από το παράθυρο.
• Όλοι δεν το ονειρευόμαστε; είπε.

Καλές γιορτές, Καλή χρονιά.

 Αναφορές

1. Ταινίες Φώτα στο Σούρουπο (2006), Το λιμάνι της Χάβρης (2011), Πεσμένα φυλλα (2023) του Άκι Καουρσιμάκι
2. Ταινία Historias Minimas (2002) του Carlos Sorin
3. Βιβλίο «Αφηγήτρια ταινιών» του Ερνάν Ριβέρα Λετελιέρ, Μτφρ. Λ. Φραγκοπούλου, Εκδ. Αντίποδες
4. Βιβλίο «Ανταποκρίσεις από άλλες Διαστάσεις» της Ούρσουλας Λε Γκεν, Μτφρ. Β. Προβιά, εκδ. Αίολος

Οι εικόνες είναι πίνακες της αμερικανίδας Sally Storch από τη σειρά της City Stories, του 1952. Η ίδια η Sally Storch δεν συστήνεται ως ζωγράφος, αλλά ως αφηγήτρια ιστοριών. Και είναι! Αφηγείται ιστορίες ανθρώπων που δεν νιώθουν υποχρεωμένοι να προσποιούνται πως είναι διαρκώς ευτυχισμένοι, διαρκώς κοινωνικοί, διαρκώς πετυχημένοι και διαρκώς περιτριγυρισμένοι από γελαστές παρέες. Κι αν αυτό θυμίζει Έντουαρντ Χόπερ, ε ναι, γιατί να μη θυμίζει.

The post Μικρές μαγικές ιστορίες first appeared on Aυτολεξεί.

[Ο Jacques Gotko ήταν εβραίος ζωγράφος που γεννήθηκε στην Οδησσό και μεγάλωσε στη Γαλλία. Οι ναζί χαρακτήρισαν το σύνολο του έργου του “εκφυλισμένη τέχνη” και κατέστρεψαν όλους τους πίνακες του που βρήκαν στο στούντιο του ή αλλού. Το 1941 τον συνέλαβαν και τον έστειλαν σε διάφορα στρατόπεδα, με τελευταίο το Άουσβιτς όπου εκτελέστηκε το 1943. Είχαν προηγηθεί οι εκτελέσεις της αδερφής και της μητέρας του. Θα έλεγε κανείς πως τον εξαφάνισαν από τη ζωή, από την τέχνη, από τη μνήμη. Ο Jacques Gotko όμως, έβρισκε τρόπους να ζωγραφίζει μέσα στα γκέτο και στα στρατόπεδα. Έφτιαξε έτσι νέα έργα, που τα διέσωσαν συγκρατούμενοι του και σήμερα εκτίθενται στο Ghetto Fighters’ House στο Ισραήλ και στο Μουσείο Σύγχρονης Ιστορίας στο Παρίσι. Νομίζω πως μπορούμε να απομονώσουμε από τους Αιρετικούς του Λεονάρδο Παδούρα, μια απλή, πολύ κοινή, πολύ σπουδαία φράση, και να την αφιερώσουμε στον Jacques Gotko: – πώς νιώθεις; – ζωντανός.]

 Τι ήταν λοιπόν η «εκφυλισμένη τέχνη»; Ποιος έκρινε τι ανήκε σ’ αυτή και τι όχι; Τι έπαθαν τα έργα που χαρακτηρίστηκαν έτσι και οι δημιουργοί τους; Και τι στάση κράτησε ο απλός κόσμος απέναντι σ’ αυτό το έγκλημα;

Το ναζιστικό καθεστώς δυσφήμησε την τέχνη που ήταν ασύμβατη με την ιδεολογία του ονομάζοντας την «εκφυλισμένη». Ο Χίτλερ ήταν ριζικά αντίθετος στον μοντερνισμό και καταδίωξε όλες τις σύγχρονες καλλιτεχνικές τάσεις. Επιπλέον, επιβλήθηκαν απαγορεύσεις σε έργα και εκθέσεις εβραίων και κομμουνιστών ή αντικαθεστωτικών καλλιτεχνών. Στις αρχές του 1933 έγινε στη Δρέσδη μια έκθεση με τίτλο «Εκφυλισμένη Τέχνη». To 1937, όταν πια είχαν είχαν κατασχεθεί πάρα πολλά έργα από τα γερμανικά μουσεία, ο υποτιμητικός ορισμός επανήλθε και έγινε τίτλος στην επόμενη, πολύ μεγαλύτερη, έκθεση στο Μόναχο. Πολλά έργα ήταν κρεμασμένα στραβά ή ανάποδα, υπήρχαν προσβλητικά γκράφιτι στους τοίχους, μια αίθουσα με έργα αφηρημένης τέχνης είχε τον τίτλο ««αίθουσα παραφροσύνης». Η έκθεση ταξίδεψε και σε άλλες γερμανικές πόλεις ως το 1941. Την παρακολούθησαν πάνω από τρία εκατομμύρια άνθρωποι. Περνούσαν μπροστά από τα αριστουργήματα του Μαξ Μπέκμαν, του Καντίνσκι, του Κίρχνερ, του Ότο Ντιξ, και τα χλεύαζαν, τα έφτυναν, ναι, τα έφτυναν.

[Ο Ερνστ Λούντβιχ Κίρχνερ αυτοκτόνησε το 1938, λίγο πριν η ναζιστική Γερμανία προσαρτήσει την Ελβετία, όπου ο Κίρχνερ είχε καταφύγει από το 1917, όταν έπαθε νευρικό κλονισμό από τα όσα έζησε στον α παγκόσμιο πόλεμο. Είχε προηγηθεί η καταστροφή, κλοπή, παράνομη πώληση, τουλάχιστον 600 έργων του από τους ναζί, και φυσικά η ένταξή του στους εκφυλισμένους καλλιτέχνες. 25 έργα του εκτέθηκαν στην έκθεση “εκφυλισμένης τέχνης” του Μονάχου. “Το μεγαλύτερο βάρος από όλα είναι η καταπίεση του πολέμου και η αυξανόμενη επιπολαιότητα. Μου δίνει ακατάπαυστα την εντύπωση ενός αιματηρού καρναβαλιού. Νιώθω σαν το αποτέλεσμα να είναι στον αέρα και όλα είναι αναποδογυρισμένα… Παράλληλα, προσπαθώ να βάλω μια τάξη στις σκέψεις μου και να δημιουργήσω μια εικόνα της εποχής μέσα από τη σύγχυση της, που είναι τελικά η δουλειά μου.”]

 Δείτε πώς περιγράφει το θέμα ο Νταβίντ Φενκινός στο βιβλίο του «Σαρλότ» (βιβλίο για τη  Σαρλότ Σαλομόν, την εβραία ζωγράφο που εκτελέστηκε στο θάλαμο αερίων στο Άουσβιτς, 26 χρονών έγκυος, πρόλαβε όμως να σώσει τα έργα της κρύβοντάς τα, χίλια επτακόσια έργα που έγιναν γνωστά πολλές δεκαετίες αργότερα).

“Οι ναζί αποφάσισαν να χτυπήσουν και τους ζωγράφους.

Πρέπει να ξεριζωθεί η μοντέρνα τέχνη.

Πώς τολμούν να ζωγραφίζουν οτιδήποτε άλλο εκτός από ξανθούς χωρικούς;

Πρέπει να δοξάζουν τους αθλητές, να δίνουν αξία στη δύναμη και την αρρενωπότητα.

Κι οπωσδήποτε, όχι στα βασανισμένα, συστρεφόμενα, στοιχειωμένα κορμιά του Μπέκμαν.

Τι φρίκη αυτός ο καλλιτέχνης, αντιπροσωπεύει την ίδια την ουσία της εκφυλισμένης τέχνης.

Ο Μαξ Μπέκμαν, γερμανική ιδιοφυία,

αποφασίζει να εκπατριστεί το 1937.

Αμέσως μόλις άκουσε το λόγο του Χίτλερ στο Μόναχο:

“Τι παράγετε;

συστρεφόμενους ανάπηρους και κρετίνους.

Γυναίκες που εμπνέουν μόνον αηδία.

Άνδρες που μοιάζουν πιο πολύ με ζώα παρά με ανθρώπους.

Παιδιά, που αλλοίμονό μας αν υπήρχαν τέτοια…

Θα θεωρούνται αμέσως θεϊκή κατάρα!”

Προσδιορισμένη έτσι, η εκφυλισμένη τέχνη βρίσκεται

στο κέντρο μιας μεγάλης ρετροσπεκτίβας.

Πρέπει να δείξουν ότι απαγορεύεται να αγαπούν.

Να εκπαιδεύσουν το μάτι, να διαμορφώσουν το γούστο.

Και κυρίως: να υποδείξουν τους ενόχους της παρακμής.

Τιμητική θέση μεταξύ τους κατέχουν ο Μαρκ Σαγκάλ,

ο Μαξ Ερνστ και ο Όττο Ντιξ.

Πλήθος μαζεύεται να φτύσει την εβραίικη τέχνη.

Μετά τα καμένα βιβλία, οι πίνακες σκεπάζονται από ροχάλες.”

[…]

[Ο Τζορτζ Γκρος άλλαξε το μικρό του όνομα από Γκεοργκ σε Τζορτζ ως αντίδραση στον γερμανικό εθνικισμό, από το 1916. Στα έργα του περνάνε πόρνες και μαστροποί, χαρτοπαίκτες και αλκοολικοί, ο χριστός με αντιασφυξιογόνα μάσκα (συνελήφθη γι’ αυτό), πολεμοκάπηλοι και ανάπηροι πολέμου, περιθώριο και άρχουσα τάξη, πολίτες διεφθαρμένοι εξίσου από τη φτώχεια ή από τον πλούτο. Οι άνθρωποι έχουν κι οι ίδιοι ευθύνη για την κατάντια τους, αυτό ζωγραφίζει ο Γκρος. O πίνακάς του Πυλώνες της κοινωνίας, του 1926, απεικονίζει τον φασίστα δικαστή με τη σβάστικα στη γραβάτα, έναν εκπρόσωπο του ακροδεξιού τύπου, έναν βουλευτή με σκουπίδια στο κεφάλι του, έναν παπά και έναν στρατιωτικό που δέρνει πίσω πίσω. Ο τίτλος παραπέμπει στο έργο του Ίψεν “τα στηρίγματα της κοινωνίας”, του 1877. Φυσικά τα έργα του χαρακτηρίστηκαν “εκφυλισμένη τέχνη”. Ο ίδιος, βαθιά αντιφασίστας, πρώην σπαρτακιστής, πολλάκις συλληφθείς, είχε προλάβει να φύγει για τις ΗΠΑ από το 1932.]

Τα κριτήρια για να χαρακτηριστεί ένα έργο “εκφυλισμένη τέχνη” ήταν ομιχλώδη, και οι επιτροπές στις οποίες ανατέθηκαν οι κατασχέσεις έλαβαν πολλές αυθαίρετες αποφάσεις. Έτσι, ο γλύπτης Rudolf Belling βρέθηκε να «συμμετέχει» με έργα του και στην έκθεση εκφυλισμένης τέχνης και σε μία ταυτόχρονη έκθεση «καλής» τέχνης που γινόταν επίσης στο Μόναχο, για να δείξει τη διαφορά, να δείξει ποια είναι η τέχνη η σωστή για τους ναζί. Το βέβαιο είναι πως στην πρώτη γραμμή των “εκφυλισμένων καλλιτεχνών” βρέθηκαν, εκτός των εβραίων ζωγράφων, εκείνοι που αποτύπωσαν όπως κανένας άλλος στον κόσμο τον πόλεμο, τις συνέπειες του, την ευθύνη της κοινωνίας, καταφέρνοντας όμως να μην αισθητικοποιήσουν ούτε στιγμή την αθλιότητα. Σαν να προσπαθούσαν από το 1920 ο Ντιξ, ο Γκρος, ο Μπέκμαν, ο Κίρχνερ και όλοι οι άλλοι  να προειδοποιήσουν με τη ζωγραφική τους για την άλλη, την πιο μεγάλη φρίκη που ερχόταν.

[Ο Gert Heinrich Wollheim είχε μια μυθιστορηματική ζωή. Πολέμησε στον α παγκόσμιο πόλεμο και, όπως οι περισσότεροι στρατιώτες αυτού του πολέμου, επέστρεψε με μια δόση υγιούς τρέλας. Έφτιαξε τότε έναν πίνακα, τον Τραυματία, που θεωρείται ένας από τους πιο σκληρούς πίνακες όλων των εποχών και μάλλον γι’ αυτό έκανε και μια γκεστ εμφάνιση στην ταινία Η σιωπή των αμνών ως σχέδιο του Χάνιμπαλ Λέκτερ. Οι πίνακες του Wollheim φυσικά χαρακτηρίστηκαν από τους ναζί εκφυλισμένοι και πολλοί καταστράφηκαν. Ο ίδιος το ‘σκασε στη Γαλλία όπου συμμετείχε στην αντίσταση, τον συνέλαβαν, τον έκλεισαν σε διάφορα στρατόπεδα, και εντέλει με τη βοήθεια μιας χωρικής διέφυγε και κατέληξε στην Νέα Υόρκη.]

Είχα διαβάσει κάπου πως όλη η ιστορία της “εκφυλισμένης τέχνης” πυροδοτήθηκε, δεν ξέρω με ποιον τρόπο εννοούσαν, από μια γυναίκα: τη Leoni (στον ομότιτλο πίνακα του Ότο Ντιξ) που στην έκθεση “εκφυλισμένης τέχνης” μετονομάστηκε από τον μηχανισμό του Γκαίμπελς σε “Dirnkopf”,”Το κεφάλι μιας πόρνης”. Το μήνυμα ήταν σαφές: η Leoni είναι μια πόρνη και οι πόρνες διάβρωναν το αίμα και την κουλτούρα των γερμανών. Η γυναίκα του τρίτου Ράιχ έπρεπε να κρατάει και να θηλάζει παιδιά, αφού η μητρότητα θεωρούνταν εθνική υπηρεσία. Η “νέα γυναίκα” της Βαϊμάρης που δούλευε εκτός σπιτιού, έπινε, κάπνιζε, είχε σεξουαλική ζωή, έκοβε τα μαλλιά της και φορούσε φούστες πάνω από το γόνατο, απλώς εξαφανίστηκε. Τώρα, υπήρχε μόνο η αγία οικογένεια με τα ξανθά μαλλιά και μια μάνα χωρίς διακριτά ατομικά χαρακτηριστικά, απλώς εκεί. Αυτή την ιδεολογία έπρεπε να υπηρετεί η «σωστή» τέχνη λοιπόν.

[Σε όλη τη ζωή του ο Όττο Ντιξ διωκόταν για το έργο του από τους φασίστες και τους ηθικολόγους. Οι πίνακες του Prague Street (όπου μπροστά απ’ το καροτσάκι ενός αναπήρου φαίνεται το φυλλάδιο με τίτλο “Έξω οι Εβραίοι!”, ενώ οι βιτρίνες του καταστήματος  εμπορεύονται ομοιώματα μελών του ανθρώπινου σώματος), οι Ανάπηροι πολέμου, ο Πωλητής σπίρτων, ανάγκαζαν την κοινωνία να κοιταχτεί στον καθρέφτη, και να πάρει θέση, κι αυτό τους ενοχλούσε. Ο πίνακας του “Το χαράκωμα” προκάλεσε τόσο σάλο που το μουσείο Wallraf-Richartz που τον φιλοξενούσε τον έκρυψε πίσω από μια κουρτίνα. Λίγο μετά, το 1925, απέλυσαν τον διευθυντή του μουσείου (παρά τη χρήση κουρτίνας) και αργότερα (και) αυτός ο πίνακας βρέθηκε στην έκθεση “εκφυλισμένης τέχνης” των ναζί.  Οι ναζί κατάσχεσαν συνολικά 200 έργα του, κάποια από τα οποία συμπεριλήφθηκαν στην έκθεση του Μονάχου. Πολλά τα έκαψαν. Ο ίδιος αποσύρθηκε στην ύπαιθρο και βυθίστηκε σε μια εσωτερική εξορία.]

20.000 έργα απομακρύνθηκαν από τα γερμανικά μουσεία. Κάποια τα πούλησαν σε άλλες χώρες, κάποια τα κατέστρεψαν για κάποια αγνοούμε την τύχη τους. Είναι γνωστό πως έκαψαν 5.000 έργα. Υπολογίζεται, ότι οι ναζί λεηλάτησαν περίπου το 20 τοις εκατό όλης της τέχνης που έγινε ποτέ. Το 1945 αμερικανικά στρατεύματα εντόπισαν 12.000 έργα τέχνης κρυμμένα σε ορυχείο στην Αυστρία. Στα μουσεία έμειναν κενά, πολλά από αυτά υπάρχουν ακόμα. Τρύπες που χάσκουν με αναίδεια, και θυμίζουν τα τρία εκατομμύρια ανθρώπους που έφτυναν πίνακες ζωγραφικής, γράφοντας μια από τις πιο άθλιες στιγμές της ιστορίας της τέχνης, όπου το άτομο έγινε πλήθος κι έχασε κάθε αίσθηση του καλού, του κακού, ακόμα και του όμορφου, σίγουρα του δικαιώματος μας να αναπαριστούμε τον κόσμο όπως τον νιώθουμε κι όχι όπως (εξ)υπηρετεί την εξουσία .

Ο Τόμας Μαν το είχε κλείσει σε μια πρόταση όλο:

“Η ανοχή γίνεται έγκλημα όταν εφαρμόζεται στο κακό.”

 Πηγές

1. Κατάλογος της έκθεσης “The Art of Society 1900 – 1945”, Νέα Πινακοθήκη του Βερολίνου
2. Ομάδα facebook Degenerate Art
3. Βιβλίο «Σαρλότ» του Νταβίντ Φενκινός, Μτφρ. VARON-VASSARD ODETTE, Εκδ. Εστία
4. https://www.art22.gr/ άρθρο «Η λεηλασία του Χίτλερ και η δύναμη της Τέχνης»
5. https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/degenerate-art-1

Δείτε:

1. Ταινία «Μη χαμηλώνεις το βλέμμα» του Φλόριαν Χένκελ φον Ντόνερσμαρκ, 2019
2. Ντοκιμαντέρ «Χίτλερ εναντίον Πικάσο και των Άλλων» του Claudio Poli

Οι ασπρόμαυρες φωτογραφίες είναι από την έκθεση “εκφυλισμένης τέχνης”, και μία από την αποθήκη Schloss Niederschoenhausen, με πίνακες των Βαν Γκογκ, Ανρί Ματίς, Πικάσο, που έχουν κατασχεθεί ως “εκφυλισμένοι”.

Οι πίνακες του άρθρου είναι, με τη σειρά που τους βλέπουμε:

1. Jacques Gotko: Despite Everything
2. Ernst Ludwig Kirchner: Potsdammer Platz, 1914
3. Max Beckmann: The Night 1919
4. George Grosz: The Pillars of Society 1926
5. Gert Heinrich Wollheim: Walking girl, 1921
6. Otto Dix: Leoni, 1923
7. Otto Dix: Pprager street, 1920

The post Μικρό αφιέρωμα στην “εκφυλισμένη τέχνη” first appeared on Aυτολεξεί.