Τι σημαίνει “άντρας”; Τι σημαίνει “γυναίκα”; Και από πού προκύπτουν αυτές οι σημασίες;

Βασική μου θέση είναι πως η παραδοχή ότι το φύλο είναι βιολογικά δεδομένο – δηλαδή ότι κάποιος “είναι” γυναίκα ή άντρας από τη φύση του – αποτελεί μια ιδεολογική σύμβαση.

Δεν εννοώ τα γεννητικά όργανα, ναι;

Η αρρενωπότητα και η θηλυκότητα δεν προκύπτουν αυτόματα από το σώμα και τη βιολογία του, αλλά είναι ρόλοι, συμβάσεις και κανόνες, που λειτουργούν μέσα σε συγκεκριμένα κοινωνικά και ιστορικά πλαίσια και έχουν θεσμιστεί φαντασιακά. Ο άνθρωπος γεννιέται με σώμα, όχι με ταυτότητα. Ή, για να θυμηθούμε τη Σιμόν ντε Μποβουάρ: “Γυναίκα δεν γεννιέσαι, γίνεσαι”. Αυτό στην πραγματικότητα σημαίνει ότι δεν είναι η φύση που παράγει την κοινωνία, αλλά η κοινωνία που παράγει την έννοια της “φύσης”.

Ο ρόλος της γυναίκας (και του άνδρα βεβαίως) στην κοινωνία δεν είναι βιολογικά καθορισμένος, αλλά διαμορφώνεται από κοινωνικούς και πολιτιστικούς παράγοντες. Όταν λοιπόν επικαλούμαστε τη “φύση” για να εξηγήσουμε κληρονομημένες ιεραρχίες, διακρίσεις και ρόλους, στην πραγματικότητα δεν περιγράφουμε βιολογικές διαφορές που είναι τάχα ουδέτερες ως επιστημονικές, αντίθετα νομιμοποιούμε μια υπάρχουσα κοινωνική εξουσία. Για παράδειγμα η φράση “η γυναίκα είναι έτσι γιατί έτσι είναι η φύση της” δεν αντλεί το κύρος της από την επιστήμη, αλλά από τη φαντασιακή ανάγκη να παρουσιάζεται ως τέτοια και κατά συνέπεια να παρουσιάζεται και η εξουσία ως αναπόφευκτη.

Η έννοια της ιεραρχίας είναι κεντρική εδώ, καθώς δεν μιλάμε απλώς για διαφορετικούς ρόλους ή χαρακτηριστικά, αλλά για μια δομή ανισότητας: ο άντρας πχ, θεωρείται εγγενώς πιο λογικός, πιο δυναμικός, καταλληλότερος για ηγεσία και η γυναίκα αντίστοιχα πιο συναισθηματική, πιο τρυφερή, άρα καταλληλότερη για φροντίδα, παθητικότητα ή υποστήριξη. Αυτή είναι η ουσία της πατριαρχικής ιεραρχίας: μια εξουσιαστική σχέση που μεταμφιέζεται σε φυσική τάξη πραγμάτων. Ο Μπουρντιέ το έχει περιγράψει με ακρίβεια όταν λέει πως η κοινωνική τάξη παρουσιάζεται ως φυσική τάξη και έτσι, η τάξη των φύλων μεταμφιέζεται σε φυσική διαφοροποίηση.

Τώρα η τρανς ταυτότητα – γιατί απο εκεί ξεκίνησε η παρούσα συλλογιστική – δεν απειλεί τη “φύση”, γιατί το φύλο ποτέ δεν ήταν φυσικό.

Η ίδια η ύπαρξη τρανς ατόμων αποκαλύπτει το ρήγμα στην αφήγηση περί “φυσικής τάξης”, και αναδεικνύει τη δυνατότητα του ανθρώπου να αυτονομηθεί απέναντι σε κοινωνικά στερεότυπα. Όπως έγραφε ο Φουκώ, η εξουσία δεν χρειάζεται πια να καταστέλλει, αντίθετα πλέον οργανώνει το κανονικό, παράγει υποκείμενα, μας μαθαίνει να “είμαστε” αυτό που περιμένει. Η τρανς εμπειρία, λοιπόν, διασαλεύει το κανονικό. Δεν επιβάλλει κάτι καινούργιο, απλώς μας αναγκάζει να δούμε το παλιό ως αυθαίρετο.

Άρα το κρίσιμο δεν είναι να βγάλουμε απόφαση ποιος είναι πραγματικά γυναίκα ή άντρας. Το ερώτημα είναι ποιες φαντασιακές κατασκευές αρνούμαστε να εγκαταλείψουμε και γιατί. Τι κρύβεται πίσω από την εμμονή σε έναν “αληθινό” ορισμό; Η ανάγκη για βεβαιότητες; Ο φόβος απέναντι στην αστάθεια του κόσμου; Ο φόβος στην ελευθερία του άλλου;

Ο Ντεριντά έχει πει πως κάθε ταυτότητα θεμελιώνεται σε μια διαφορά και σε μια καταστολή. Αυτό που αποκαλούμε “γυναίκα” είναι πάντοτε μια αποκλειστική αναπαράσταση, μια αφήγηση που αφήνει κάτι απ’ έξω. Η τρανς φωνή μάς φέρνει αντιμέτωπους με αυτό που έχει αποκλειστεί – και η αντίδραση μας είναι ηθικός πανικός. Απειλή για την κανονικότητα, ακόμη και από άτομα του φεμινιστικού κινήματος.

Όμως τελικά, αν θέλουμε να λεγόμαστε ελεύθεροι, τότε μήπως πράγματι αυτή την κανονικότητα οφείλουμε να την απειλούμε; Και όχι απλώς εργαλειακά – όχι σαν μια τακτική ανατροπής ή μια μόδα αποδόμησης. Αλλά οντολογικά. Όχι επειδή έχουμε κάτι “να κερδίσουμε”, αλλά επειδή η ελευθερία δεν μπορεί να υπάρξει εντός κανονικοτήτων που θεσμίζονται έξω από εμάς, χωρίς εμάς, εναντίον μας.

ΔΙΕΥΚΡΙΝΗΣΗ

Το κείμενο δεν εξαιρεί την τρανς ταυτότητα από την κοινωνική κατασκευή, ούτε την παρουσιάζει ως “αληθινή” σε αντίθεση με μια “ψεύτικη” cis ταυτότητα. Το αντίθετο: υποστηρίζει ότι καμία ταυτότητα φύλου δεν είναι φυσική, και άρα ούτε η τρανς.

Αυτό που καθιστά την τρανς εμπειρία πολιτικά και φιλοσοφικά σημαντική είναι ότι:

α) εκθέτει τη φυσικοποιημένη ψευδαίσθηση του “κανονικού” φύλου,

β) διασαλεύει την τάξη που εμφανίζεται ως αυτονόητη,

γ) υπογραμμίζει ότι όλες οι ταυτότητες είναι αποτέλεσμα λόγου, εξουσίας και κοινωνικών πλαισίων.

Δεν θεοποιώ την τρανς ταυτότητα, απλώς την αναγνωρίζω ως πολιτικό γεγονός που αποκαλύπτει την κατασκευασμένη φύση όλων των ταυτοτήτων.

The post Μερικές σκέψεις πάνω στην κοινωνική θέσμιση της ταυτότητας first appeared on Aυτολεξεί.

Πρώτα απ’ όλα, θα ήθελα να σας ζητήσω να συστηθείτε και να μας πείτε λίγα λόγια για το πολιτικό σας παρελθόν.

Xeniia: Ωραία, το όνομά μου είναι Xeniia. Είμαι μέλος του Solidarity Collectives και αν και συμμετέχω σε διάφορους τομείς, επίσημα είμαι στην ομάδα στρατιωτικής υποστήριξης, δηλαδή δουλεύω με τα αιτήματα των συντρόφων/ισσών μας που βρίσκονται στην πρώτη γραμμή, οργανώνω υλικοτεχνική υποστήριξη και βοήθεια για αυτούς. Αυτό συνεπάγεται ενασχόληση με διαχειριστικά θέματα, καθώς και με τη διατήρηση της επικοινωνίας με ομάδες από το εξωτερικό. Πριν από τον πόλεμο, ασχολούμουν με τον οικοαναρχισμό. Ήμουν οργανωμένη στην πόλη Χάρκοβο στην Ουκρανία και συμμετείχα σε διάφορα πράγματα όπως δράσεις διάσωσης ζώων και οργάνωση διαδηλώσεων. Μετά αρχίσα σιγά-σιγά να εμπλεκόμαι στο αναπτυσσόμενο φοιτητικό κίνημα, μετά στο φεμινιστικό κίνημα κ.λπ. Ταυτίζω τον εαυτό μου με την προσθήκη “αναρχό-” λόγω της έμπνευσης που αντλώ από την αναρχική προοπτική οργάνωσης και θεώρησης του κόσμου, προσθέτοντας κάποιο είδος στόχου στη ζωή. Όταν ξεκίνησε ο πόλεμος συναντήθηκα με άλλους συντρόφους στην πόλη του Κιέβου και από την αρχή της εισβολής η κύρια δραστηριότητά μου περιστρεφόταν γύρω από την εξασφάλιση βοήθειας για τους συντρόφους μας.

Mira: Γεια σας, είμαι η Mira και αυτό που κάνω κυρίως στο Solidarity Collectives είναι παρουσιάσεις στο εξωτερικό, συγκέντρωση χρημάτων, διάδοση του λόγου μας. Πριν από την εισβολή πλήρους κλίμακας, η κύρια πολιτική μου ενασχόληση ήταν με τον Αναρχικό Μαύρο Σταυρό Κιέβου από το 2011. Ενώ δεν είχαμε ποτέ μακροχρόνια αναρχικούς κρατούμενους στην Ουκρανία, με έναν από τους λόγους γι’ αυτό να είναι ότι το ουκρανικό κράτος δεν ήταν πολύ καταπιεστικό γενικά σε διάφορες πολιτικές ομάδες, είχαμε πολλούς πρόσφυγες από τη Ρωσία και τη Λευκορωσία. Ανάμεσά τους υπήρχαν πολλοί πολιτικοί σύντροφοι – αντιφασίστες, αναρχικοί, αριστεροί – οι οποίοι καταπιέζονταν στα αντίστοιχα κράτη τους και είχαν ανάγκη από υποστήριξη και ένα μέρος για να πάνε. Έτσι, για πολλούς από αυτούς ο ευκολότερος τρόπος να φύγουν από τη Ρωσία και τη Λευκορωσία ήταν να έρθουν στην Ουκρανία. Και όταν ερχόντουσαν, ήμασταν απασχολημένοι με την εξεύρεση υποστήριξης γι’ αυτούς, πχ. νομική υποστήριξη. Δεν ήθελαν όλοι τους, αλλά οι περισσότεροι από αυτούς επιθυμούσαν να έχουν νομική υποστήριξη κατά την απόκτηση εγγράφων και χαρτιών από τις τοπικές αρχές. Χρειάζονταν επίσης βοήθεια για να βρουν ένα μέρος για να ζήσουν, ένα μέρος για να εργαστούν, ίσως έναν ψυχίατρο ή ψυχολόγο, ενδεχομένως κάποια ιατρική βοήθεια. Έτσι, υπήρχαν αρκετά πράγματα που έπρεπε να γίνουν γύρω από αυτό το θέμα. Και το άλλο έργο στο οποίο συμμετείχα ήταν ένα αναρχοφεμινιστικό φεστιβάλ. Φτιάχναμε ένα διεθνές αναρχο-φεμινιστικό φεστιβάλ με τίτλο “Good Night Macho Pride”. Και συγκεντρώναμε ανθρώπους, αναρχικούς και αναρχοφεμινιστές από διάφορα μέρη του κόσμου. Είχαμε συμμετέχοντες από τη Ρωσία, την Ουκρανία, τη Λευκορωσία, τη Γεωργία, την Αρμενία, το Καζακστάν, το Κιργιστάν, τις δυτικές χώρες, την Πολωνία, τη Γερμανία, τη Βόρεια Ευρώπη, μερικούς από τη Νότια Ευρώπη, ακόμη και τη Βραζιλία, μια φορά. Προσπαθούσαμε να συνδέσουμε τους ανθρώπους και να τους δώσουμε την πλατφόρμα όπου μπορούν να δημιουργήσουν σχέσεις και έργα μεταξύ τους. Έτσι προσπαθούσαμε να συνδέσουμε την Ανατολή με τη Δύση και να κάνουμε τα πράγματα πιο ορατά, γιατί, όπως το βλέπω, οι περισσότεροι σύντροφοι στη λεγόμενη Ευρωπαϊκή Ένωση δεν γνωρίζουν καν ότι αυτές οι ανατολικές χώρες έχουν στην πραγματικότητα αναρχικά κινήματα.

Δεδομένου ότι σήμερα ισχύει στρατιωτικός νόμος στην Ουκρανία, οι άνθρωποι που δεν έχουν γεννηθεί άνδρες μπορούν να φύγουν τυπικά. Αλλά βλέπω ότι ένα μέρος των ανθρώπων που υποστηρίζετε είναι γυναίκες. Επίσης, η πλειοψηφία των Solidarity collectives είναι γυναίκες, αν δεν κάνω λάθος. Μπορείτε να εξηγήσετε τους λόγους που σας ωθούν, όπως και άλλες γυναίκες και λοατκι άτομα, να παραμείνετε και να αντισταθείτε στην εισβολή; Μπορείτε επίσης να μας πείτε αν υπάρχουν και queer άτομα στην πρώτη γραμμή, τα οποία υποστηρίζετε;

X: Στην αρχή αυτής της εισβολής δεν είχαμε ιδέα για το τι επρόκειτο να συμβεί, αλλά για μένα ήταν προφανές ότι ήθελα να μείνω σε οποιαδήποτε κατάσταση επρόκειτο να προκύψει στη συνέχεια. Σκεφτόμασταν ότι η σύγκρουση θα εξελισσόταν σε έναν αντάρτικο πόλεμο, με τη μισή Ουκρανία να καταλαμβάνεται πολύ γρήγορα. Έτσι, ενώ δεν ήμουν σίγουρη για το μέλλον, μόνο μια ιδέα ήταν ξεκάθαρη για μένα – ότι θέλω να μείνω εδώ και να δραστηριοποιηθώ, και όχι να γίνω πρόσφυγας και να φύγω μακριά. Με αυτή την απόφαση μετέτρεψα τις ιδέες μου σε πράξη και βρέθηκα στο Solidarity Collectives. Υπήρχε η δυνατότητα να πάω στο στρατό κάποια στιγμή, αλλά προτίμησα να μείνω ενεργή μέσω των Solidarity Collectives. Όσον αφορά την ευρύτερη εικόνα, υποστηρίζουμε πολλές γυναίκες και κάποια queer άτομα. Ο καθένας από αυτούς είναι λίγο μοναδικοί ως προς τα κίνητρά τους, με το προσωπικό τους παρελθόν και συνθήκες από τις οποίες ήρθαν σε αυτόν τον πόλεμο. Κάποια από αυτά τα άτομα εργάζονταν ως φωτογράφοι πριν από την εισβολή και όταν ξέσπασε ο πόλεμος άρχισαν να χρησιμοποιούν τον εξοπλισμό τους για παρακολούθηση των θέσεων του εχθρού ως πολίτες κατά τις πρώτες ημέρες, όταν πολλοί από τους θεσμούς είχαν καταρρεύσει. Τα αστυνομικά τμήματα και οι δημόσιες διοικήσεις μπορούν να φύγουν, αλλά οι άνθρωποι παραμένουν. Αυτό που θέλω να πω είναι ότι ήταν η αυτοοργάνωση του λαού και των συντρόφων μας (συμπεριλαμβανομένων των γυναικών), οι οποίοι μέχρι τότε δεν είχαν καμία στρατιωτική εμπειρία, που κατάφερε να συγκρατήσει τη ρωσική εισβολή τις πρώτες μέρες, πριν ο στρατός καταφέρει να ανασυνταχθεί και να αντισταθεί. Κάποιοι από αυτούς ήρθαν γιατί τους ήταν φανερό ότι η αντίσταση σε αυτό που συνέβαινε ήταν ζήτημα επιβίωσης. Κάποιες γυναίκες εντάχθηκαν στο στρατό μετά από κάποιο χρονικό διάστημα, όχι τις πρώτες ημέρες αλλά σε τρεις ή σε έξι μήνες. Και ήταν μια λογική απόφαση να θέλουν να είναι ενεργό μέρος της αντίστασης ενάντια στον καταπιεστή, τον ρωσικό ιμπεριαλισμό.

Μ: Εγώ βασικά έφυγα στην αρχή επειδή φοβόμουν πολύ. Επηρεάστηκα από την προσωπική μου εμπειρία με Ρώσους πρόσφυγες και από όσα μου έλεγαν για τις εμπειρίες τους από τη σύλληψη και τα βασανιστήρια. Αυτή η ιδέα ότι μπορούμε να είμαστε υπό κατοχή και να περάσουμε το ίδιο πράγμα με έκανε να αγχώνομαι υπερβολικά. Κατά τη διάρκεια των πρώτων ημερών της εισβολής ήμουν πραγματικά σοκαρισμένη και δεν σκεφτόμουν πολύ καθαρά. Τότε ένας σύντροφος με ρώτησε τι θα κάναμε αν ξυπνούσαμε αύριο στη Ρωσία. Μάζεψα τα πράγματά μου και έφυγα μέσα σε 15 λεπτά. Αγχώθηκα ακόμα περισσότερο, καθώς φανταζόμουν ότι, εφόσον εξακολουθούσα να έχω επαφή με Ρώσους πρόσφυγες, αν με πιάσουν και με βασανίσουν, και αν έλεγα κάτι, τότε κάποιος πρόσφυγας μπορεί να βασανιστεί επίσης ή ακόμα και να σκοτωθεί. Φοβήθηκα πολύ, αλλά συγκέντρωσα δυνάμεις και εντάχθηκα στην πρώτη συλλογικότητα βοήθειας από τα κάτω, που είχαμε πριν από το Solidarity Collectives. Νομίζω ότι από τις 25 Φεβρουαρίου ήμουν ήδη απασχολημένη με αυτό. Αλλά δεν ήμουν στην Ουκρανία κατά τους πρώτους μήνες – έμενα στην Πολωνία. Ακόμα και τώρα οι περισσότερες δραστηριότητές μου σχετίζονται με την οργάνωση πραγμάτων στο εξωτερικό. Έτσι, ζω κυρίως σε λεωφορεία, τρένα και σε όποιο τυχαίο σπίτι με φιλοξενήσουν. Νομίζω όμως ότι όταν πρόκειται για γυναίκες και κούιρ άτομα που αποφασίζουν να ενταχθούν στην αντίσταση πρέπει να έχουμε κατά νου ότι ήταν αποτέλεσμα της πατριαρχίας το γεγονός ότι αυτοί οι άνθρωποι μένουν αόρατοι. Θέλω να πω, όλοι οι ήρωες που γνωρίζουμε είναι άνδρες.

Για παράδειγμα, ακόμη και μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο υπήρχε ένα τεράστιο στίγμα για τις γυναίκες που πολέμησαν σε αυτόν. Εννοώ ότι μερικές φορές δέχονταν ακόμα και σωματικές επιθέσεις, επειδή θεωρούνταν ότι ήταν ‘‘τσούλες’’ που πήγαιναν στο στρατό για να ¨κλέψουν¨ τους άντρες. Ήταν διαδεδομένo, μπορείτε ακόμη και να διαβάσετε γι’ αυτό. Υπάρχει ένα καλό βιβλίο σχετικά με αυτό από τον Alexievich, που εξηγεί τι συνέβη στη Σοβιετική Ένωση μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο. Λέγεται “Ο πόλεμος δεν έχει πρόσωπο γυναίκας”. Υπάρχει μια παρόμοια διαδικασία που συμβαίνει ακόμα και τώρα: υπάρχουν κάποιοι άνθρωποι που θα έλεγαν κάποιες μαλακίες για τις γυναίκες μαχήτριες, αλλά νομίζω ότι το πρόβλημα ήταν πολύ μεγαλύτερο πριν από 80 χρόνια. Τώρα, όπως συνέβαινε και παλαιότερα, με τους άνδρες να πηγαίνουν στην πρώτη γραμμή οι γυναίκες πρέπει να πάρουν τη θέση τους. Ως αποτέλεσμα έχουμε πολύ περισσότερες γυναίκες που εργάζονται σε δουλειές, οι οποίες πριν από αυτό θεωρούνταν “ανδρικές δουλειές”. Το ίδιο συνέβη και στη σοβιετική εποχή. Υπήρχαν χωριά στα οποία δεν υπήρχαν άντρες. Νομίζω ότι ο λόγος για τον οποίο οποιοσδήποτε, όχι μόνο οι γυναίκες αλλά και οι άνθρωποι από το εξωτερικό που έρχονται να πολεμήσουν για εμάς,  αποφασίζουν να πολεμήσουν ενώ δεν είναι υποχρεωμένοι να το κάνουν, είναι ένα θέμα για έρευνα. Νομίζω ότι δεν είμαστε εμείς αυτοί που πρέπει να απαντήσουμε ειδικά από τη στιγμή που δεν είμαστε στο μέτωπο. Αλλά αν ρωτήσετε τα άτομα που στηρίζουμε, το καθένα θα σας πει μια άλλη ιστορία. Νομίζω ότι ένα κοινό στοιχείο για αυτά τα μη cis-male άτομα και άτομα που έρχονται από το εξωτερικό για να αγωνιστούν είναι ότι βλέπουν μια τεράστια αδικία να συμβαίνει και έρχονται εδώ για να αγωνιστούν για τη δικαιοσύνη. Και αν μιλάμε για αναρχικούς είναι πολύ απλό γιατί δεν υπάρχει δικαιοσύνη χωρίς ειρήνη. Αυτό είναι το σωστό πράγμα που πρέπει να κάνουμε τώρα, αν και εγώ δεν είμαι στο μέτωπο τώρα γιατί πιστεύω ότι κάνω κάτι πολύ σημαντικό, το οποίο δεν απειλεί να με σκοτώσει.

X: Άκουσα ότι ο αριθμός των γυναικών που υπηρετούν στον ουκρανικό στρατό είναι τώρα περίπου 16%. Ένα από τα μεγαλύτερα ποσοστά γυναικών σε στρατό στον κόσμο. Είναι ενδιαφέρον ότι οι περισσότερες από τις γυναίκες που υποστηρίζουμε είναι νοσοκόμες. Επιλέγουν το επάγγελμα του γιατρού. Όταν υπάρχει η δυνατότητα να είναι στρατιώτες ή στην παρακολούθηση των εχθρικών θέσεων, επιλέγουν το επάγγελμα που έχει να κάνει περισσότερο με τη διάσωση ζωών παρά με την αφαίρεσή τους.

Μ: Ήταν παρόμοια στον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο. Θέλω να πω ότι η θέση του γιατρού είναι μια πολύ παραδοσιακή θέση για τις γυναίκες στο στρατό.

X: Βέβαια, κάποιες από τις συντρόφισσές μας ασχολούνταν εξ αρχής με την παρακολούθηση, αλλά το επίσημο επάγγελμα στα έγγραφά τους έλεγε κάτι σαν οδηγός ή κάτι τέτοιο. Ήταν ένα είδος αντιμετώπισης της γραφειοκρατίας. Κάποιες από τις γυναίκες στον ουκρανικό στρατό υπηρετούν επίσης ως στρατιώτισσες, αλλά τα έγγραφά τους λένε ότι είναι μαγείρισσες ή κάτι τέτοιο.

Μ: Η κυβέρνηση ακύρωσε έναν κατάλογο απαγορευμένων επαγγελμάτων για τις γυναίκες το 2015. Νομίζω ότι ο κατάλογος περιείχε περισσότερα από 100 επαγγέλματα που ήταν απαγορευμένα για τις γυναίκες. Έλεγε μερικά ηλίθια πράγματα όπως ότι δεν μπορείς να είσαι γυναίκα και οδηγός του μετρό. Δεν μπορείς να εργαστείς υπόγεια κ.λπ., Εν τω μεταξύ, πολλές γυναίκες έκαναν τέτοιες δουλειές ούτως ή άλλως – για παράδειγμα, ήταν ανθρακωρύχοι. Αλλά στο μετρό εξακολουθεί να υπάρχει θέμα. Πρόσφατα διάβασα ένα άρθρο που αναφερόταν σε κορίτσια που διαμαρτύρονται επειδή τώρα το τμήμα των σταθμών του μετρό έχει μια διαφήμιση που στην πραγματικότητα ψάχνει να προσλάβει γυναίκες επειδή οι άντρες μπορεί να επιστρατευθούν. Και τότε ακομά, οι κοπέλες που εμφανίζονταν για συνέντευξη για δουλειά αντιμετωπίζονταν αρνητικά από τους γραφειοκράτες.

X: Στο Χάρκοβο συμβαίνει τώρα – έχουμε την πρώτη γυναίκα οδηγό του μετρό… Αλλά τέλος πάντων, επιστρέφοντας στο ζήτημα των κινήτρων των γυναικών και των queer ανθρώπων μας. Υπάρχει μια ενδιαφέρουσα ιστορία. Υπάρχει ένα queer άτομο από την Ουκρανία, γεννημένο στην Κριμαία, που πήγε ως πρόσφυγας στη Γερμανία την περίοδο 2014-2022 και επέστρεψε πίσω για να συμμετάσχει στην αντίσταση όταν ξεκίνησε η εισβολή πλήρους κλίμακας. Υποθέτω ότι όταν γεννιέσαι σε κάποιο μέρος, το οποίο αποκαλείς σπίτι σου, όπου έχεις φίλους, συγγενείς, έχεις μια λίγο πιο βαθιά προσωπική σχέση με αυτό.

Θα λέγατε ότι οι γυναίκες ή τα ΛΟΑΤΚΙ άτομα, οι μη-σις άνδρες γενικά, έχουν επιπλέον λόγους για να αντισταθούν στην επιθετικότητα του Πούτιν;

Μ: Θεωρητικά, αν είμαστε υπό κατάληψη, η ΛΟΑΤΚΙ κοινότητα δεν θα υπάρχει δημοσίως. Στη Ρωσία σήμερα απαγορεύεται ακόμη και να μιλάμε γι’ αυτό. Μπορείς να συλληφθείς μόνο και μόνο επειδή έχεις μια πινακίδα με ουράνιο τόξο, παρ’ όλο που τα ουράνια τόξα υπάρχουν στην πραγματικότητα εκτός του ΛΟΑΤΚΙ. Υπήρξε μια τρελή ιστορία για ένα κορίτσι στη Ρωσία που είχε σκουλαρίκια με ουράνιο τόξο – αλλά με επτά χρώματα αντί για έξι. Και παρ’ όλο που η σημαία των ΛΟΑΤΚΙ έχει έξι χρώματα, αυτή συνελήφθη για 15 ημέρες. Το να ζεις στη Ρωσία και να ζεις στα κατεχόμενα εδάφη δεν είναι το ίδιο. Κάποια στιγμή η αποκαλούμενη Δημοκρατία του Ντονέτσκ δήλωσε ότι θα εφαρμόσει τη θανατική ποινή για το να είσαι γκέι. Δεν ξέρω αν το έχουν εφαρμόσει αυτό, αλλά το δήλωσαν.

Ακούστηκε αρκετά, όταν συνέβη. Νομίζω ότι αυτό είναι ένα σημαντικό πράγμα για κάποιους ανθρώπους. Και για τις γυναίκες, τα κατεχόμενα εδάφη ενέχουν κάποιους ακραίους κινδύνους για σεξουαλική βία. Είναι λίγο πολύ ότι κανείς δεν μπορεί να σε υπερασπιστεί. Είναι γεμάτα από ένοπλους άνδρες. Νομίζω ότι στην Κριμαία αυτός ο κίνδυνος είναι λιγότερο υπαρκτός επειδή κατελήφθη χωρίς πολεμικές ενέργειες και πραγματικά έβαλαν χρήματα σε αυτήν. Αλλά σύμφωνα με τις στατιστικές και την τρέλα που συμβαίνει στο Ντονμπάς, εκεί ζουν έναν εφιάλτη. Έχω μια φίλη που δεν έφυγε από την αρχή από εκεί. Και κινδύνευσε δύο φορές να σκοτωθεί. Μια φορά κατά τη διάρκεια μιας διαδήλωσης κατά της ρωσικής εισβολής, η οποία αντιμετωπίστηκε με τεράστια βία από τους κατακτητές. Και τη δεύτερη φορά ήταν όταν απλώς περπατούσε σε ένα χωράφι και άκουσε κάποιους άνδρες να γεμίζουν τα όπλα τους και να την κοροϊδεύουν. Έτσι, εννοώ, είναι προφανές ότι σε αυτή την περιοχή, σε ένα τέτοιο περιβάλλον, υπάρχουν πολλοί βιασμοί. Θέλω να πω, υπάρχουν πολλοί βιασμοί παντού, στην πραγματικότητα. Αλλά εκεί, η ποσότητα είναι πολύ πιο τρομακτική.

Και επίσης, η φτώχεια κάνει τις γυναίκες να βρίσκονται σε πολύ πιο αδύναμη θέση. Εκτός αυτού, αν είχαν κάποιον άνδρα στην οικογένειά τους, είναι πιθανό να στρατολογήθηκε από τις ρωσικές δυνάμεις από το 2014, όταν ξεκίνησε ουσιαστικά η κατοχή αυτών των εδαφών. Σε αυτές τις περιοχές υπάρχει αυτό που οι ερευνητές αποκαλούν “σεξ για την επιβίωση”. Είναι όταν οι γυναίκες δίνουν σεξουαλικές υπηρεσίες για να έχουν φαγητό για να ταΐσουν τα παιδιά τους. Υπήρχαν άρθρα σχετικά με αυτό. Για παράδειγμα, θυμάμαι μια γυναίκα από τα κατεχόμενα εδάφη που έλεγε ότι είχε ένα ανθοπωλείο και ότι ο σύζυγός της σκοτώθηκε και ότι έχει τρία παιδιά και καμία υποστήριξη από κανένα κράτος, γιατί εκείνη την εποχή δεν υπήρχε στην πραγματικότητα κανένα κράτος. Έτσι, λοιπόν, με αυτόν τον τρόπο βοηθάει τα παιδιά της να έχουν φαγητό κάθε μέρα. Επίσης βομβαρδίζονται από ατελείωτες ποσότητες ρουκετών. Για εκείνη την περιοχή, είναι απλά ατελείωτο. Για εμάς ο πόλεμος ξεκίνησε μάλλον το 2022, ενώ για τους ανθρώπους στο Ντονμπάς ξεκίνησε το 2014, όταν εισέβαλαν για πρώτη φορά οι ρωσικές δυνάμεις.

Μπορείτε να περιγράψετε πώς ήταν η ζωή εδώ πριν από την εισβολή πλήρους κλίμακας, όσον αφορά τα δικαιώματα των γυναικών και των ΛΟΑΤΚΙ και τη μεταχείριση στην κοινωνία, γενικά;

X: Όλες οι διαδηλώσεις για την 8η Μαρτίου και για τα δικαιώματα των ΛΟΑΤΚΙ, στις οποίες συμμετείχα, δέχτηκαν επιθέσεις από ακροδεξιούς νεαρούς. Αλλά τουλάχιστον υπήρχε ένα κίνημα…

Μ: Πάντα εξαρτάται, νομίζω, με τι συγκρίνουμε. Αν το συγκρίνουμε, τουλάχιστον νομικά, με το πώς είναι τα πράγματα στη Δυτική Ευρώπη, τότε σίγουρα η κατάσταση ήταν χειρότερη. Πολλές επιθέσεις από τη Δεξιά, η οποία είχε πολύ περισσότερο χώρο για να δράσει. Επίσης, ενώ ο γάμος μεταξύ ατόμων του ίδιου φύλου δεν απαγορεύεται ρητά, δεν είναι νομιμοποιημένος. Οι άνθρωποι που έχουν το ίδιο φύλο δεν μπορούν να συνάψουν γάμο. Υπάρχει ακόμα πολύς στιγματισμός στην κοινωνία. Έτσι, αν συγκρίνουμε με τη Δυτική Ευρώπη, τότε τα πράγματα είναι χειρότερα. Αλλά αν συγκρίνουμε με τη Ρωσία, τότε ήταν ένας επίγειος παράδεισος, επειδή δεν έχουμε νόμους που να απαγορεύουν πράγματα επειδή είναι “γκέι προπαγάνδα”. Θέλω να πω, πρέπει να ακούσετε τι λένε οι Ρώσοι που βρίσκονται στην εξουσία.

Για παράδειγμα, ο Πούτιν λέει ότι ένας από τους κύριους λόγους αυτού του πολέμου είναι να κρατήσουμε τη μαμά και τον μπαμπά και να μην επιτρέψουμε την αντικατάστασή τους από τον “γονέα νούμερο ένα” και τον “γονέα νούμερο δύο”. Υπάρχουν αρκετές ομιλίες του όπου το αναφέρει αυτό. Επίσης, νομίζω στην περιοχή της Αγίας Πετρούπολης, λέγανε πχ: “Ξέρω για τι πολεμάει ο στρατός μας, γιατί οι στρατιώτες μας, όταν ήρθαν στο τμήμα του Ντονμπάς, το οποίο ακόμα δεν είχε ”απελευθερωθεί” (δηλαδή ακόμα δεν είχε καταληφθεί), οι σχολικές τουαλέτες εκεί δεν είχαν δύο τύπους τουαλέτας, αλλά τρεις – για κορίτσια, για αγόρια και για αυτό το τρίτο φύλο”. Στην πραγματικότητα, τα σχολεία μας δεν είναι τόσο προοδευτικά, αυτό δεν είναι αλήθεια. Αλλά, όπως βλέπετε, όταν ανοίγουν το στόμα τους, λένε ψέματα. Αλλά εννοώ ότι αυτό μπορεί να είναι ένας από τους λόγους για να υποστηρίξει κάποιος τον πόλεμο και όντως να ξεκινήσει έναν. Αν και νομίζω ότι υπάρχει ακόμα πολύ στίγμα γύρω από αυτά τα θέματα στην Ουκρανία, δεν απαγορεύονται σε κρατικό επίπεδο. Εξαρτάται πάντα από το τι θα συγκρίνουμε. Αλλά, σίγουρα, ευχόμαστε τα πράγματα να γίνουν καλύτερα. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο διοργανώναμε αυτές τις εκδηλώσεις. Στην πραγματικότητα, η πρώτη διαδήλωση της 8ης Μαρτίου στην οποία συμμετείχα ήταν το 2007, ή έτσι νομίζω. Ήμασταν μόνο 15 άτομα τότε. Η τελευταία, στην οποία συμμετείχα, νομίζω, ήταν το 2021. Και αυτή ήταν τεράστια. Τουλάχιστον αρκετές εκατοντάδες. Οι δεξιοί οργάνωσαν μια αντιδιαδήλωση εναντίον μας, αλλά αυτή τη φορά ο αριθμός τους ήταν πολύ μικρότερος από τον δικό μας.

Όσον αφορά τις διαμαρτυρίες, συμμετείχατε σε κάποια διαμαρτυρία για τα θέματα αυτά μετά την εισβολή πλήρους κλίμακας;

X: Τέτοιες διαμαρτυρίες υπάρχουν, ειδικά κατά τη διάρκεια του τελευταίου έτους. Υπήρξε μια διαδήλωση στις 8 Μαρτίου, υπήρξαν επίσης διαμαρτυρίες που οργανώθηκαν από την κοινότητα ΛΟΑΤΚΙ της Ουκρανίας. Για να είμαστε ειλικρινείς, έχουμε πολύ μεγάλο σεβασμό για αυτή την κοινότητα, καθώς είναι πραγματικά πολύ καλή στην οργάνωση της αυτή την εποχή. Και είναι πολύ καλοί στο να προβάλλουν την παρουσία τους.

Καταφέρνουν καλά να θέτουν και να οργανώνονται γύρω από τα θέματά τους. Τώρα αγωνίζονται πολύ γι’ αυτά τα πράγματα, ειδικά σε συνθήκες πολέμου. Είναι σημαντικό αν ο σύντροφός σου τραυματιστεί, να μπορείς να τον ακολουθήσεις στο νοσοκομείο ως μέλος της οικογένειας και να μπορείς να πάρεις αποφάσεις για τη ζωή του. Τώρα αυτό φαίνεται πιο σημαντικό από ό,τι πριν. Αλλά όσον αφορά το 2022, δεν θυμάμαι να γίνονται τότε μεγάλες δράσεις και διαδηλώσεις. Είναι περισσότερο τώρα σε αυτό το τελευταίο έτος.

Μ: Νομίζω ότι οι άνθρωποι ήταν σοκαρισμένοι τότε και δεν ήταν έτοιμοι να δράσουν. Όλα τα μυαλά ήταν επικεντρωμένα στην επιβίωση. Όταν είσαι σε κατάσταση επιβίωσης δεν μπορείς να ασχοληθείς με άλλα πράγματα. Αυτό ίσχυε και για εμάς.

X: Και εγώ, για να είμαι ειλικρινής, δεν συμμετείχα σε καμία δράση, επειδή ήμουν πολύ κουρασμένη.

Μ: Επίσης, είμαστε πολύ απασχολημένες. Όσον αφορά εμένα, είμαι λίγο πίσω στο να παίρνω υγειονομική περίθαλψη και να ασχολούμαι με την υγεία μου. Και ήδη διαπίστωσα ότι όλα είναι αρκετά χάλια. Επειδή δεν έκανα τίποτα για την υγεία μου αυτά τα τρία χρόνια, οπότε υπάρχουν πολλά πράγματα που πρέπει να δουλέψω. Μετά βίας βρίσκω χρόνο γι’ αυτό. Πολλοί άνθρωποι δεν ενδιαφέρονται πραγματικά πολύ για άλλα πράγματα εκτός από τον πόλεμο αυτή τη στιγμή.

X: Δεν νομίζω πραγματικά ότι οι άνθρωποι δεν ενδιαφέρονται για άλλα πράγματα. Υπάρχει η ομάδα μας πχ. που κάνει αυτό το έργο αλληλοβοήθειας. Αλλά, υπάρχουν επίσης δυναμικά φοιτητικά κινήματα. Βρισκόμαστε στην πρακτική της υποστήριξης των αντιστεκόμενων πολιτών και των συντρόφων. Αλλά, υπάρχει μια φοιτητική ένωση που είναι πολύ ενεργή στις συνεχιζόμενες κοινωνικές συγκρούσεις. Ονομάζεται Pryama diya -μια αναρχική φοιτητική ένωση- που κάνει κάποιες δράσεις και συνδέεται, όπως θυμάμαι, και με γυναίκες. Όμως, κάθε φορά, τόσο κατά τη διάρκεια του πολέμου όσο και σε ειρηνικές περιόδους, σε τέτοιες δράσεις θα εμφανιστεί κάποια ομάδα νεαρών δεξιών παιδιών που θα πουν ”Όχι, όχι, αυτό είναι κομμουνισμός, φεμινισμός, προπαγάνδα ΛΟΑΤΚΙ κλπ”. Αλλά παρά το γεγονός ότι εμείς προωθούμε τις αξίες μας κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου (του πολέμου), και άλλα κινήματα, όπως το δεξιό κίνημα, συνεχίζουν να προωθούν τις δικές τους, οπότε αυτός ο ανταγωνισμός των αντίθετων αξιών στην κοινωνία συνεχίζεται.

Συνεχίζοντας λοιπόν σε αυτό το θέμα, θα ήθελα να ρωτήσω τα εξής. Ιστορικά, οι γυναίκες απεικονίζονταν κυρίως ως θύματα πολέμων, ως ανήμπορες χήρες και μητέρες. Όλη αυτή η γυναικεία συμμετοχή είτε στην αντίσταση έχει αλλάξει καθόλου αυτή την απεικόνιση στα ΜΜΕ ή γενικά; Και αν ναι, έχει επίσης αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο οι άνδρες τις αντιμετωπίζουν γενικά;

Μ: Όπως είπα, οι γυναίκες πάντα πολεμούσαν. Αντάρτικα κινήματα; Γεμάτα γυναίκες. Στρατός; Οι Σοβιετικοί είχαν ακόμη και γυναίκες πιλότους στον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο. Υπήρχαν επίσης πολλές γυναίκες γιατροί που επιχειρούσαν στις γραμμές του μετώπου, κάτι που δεν είναι σε καμία περίπτωση λιγότερο επικίνδυνο από το να πολεμάς ενεργά. Είναι εντελώς το ίδιο πράγμα. Αλλά νομίζω ότι τότε υπήρχε αυτή η αυταρχική νοοτροπία που ήταν πολύ εναντίον της γυναικείας χειραφέτησης, προσπαθώντας να προωθήσει ότι η θέση της γυναίκας έπρεπε να είναι στην κουζίνα. Νομίζω ότι αυτό που έχει αλλάξει στις μέρες μας είναι ότι η κοινωνία, τουλάχιστον ένα μέρος της κοινωνίας, είναι έτοιμο να τις αναγνωρίσει ως κάτι περισσότερο από νοικοκυρές. Μπορείτε να ακούσετε τους πολιτικούς αυτές τις μέρες να λένε ”захисники і захисниціе”, που σημαίνει ”προστάτες και προστάτριες” – με τη γυναικεία κατάληξη. Στην πραγματικότητα το κάνουν αρκετά συχνά επειδή το απαιτεί η κοινωνία. Και νομίζω ότι η διαφορά δεν είναι ότι πολεμούν τώρα όπως πολεμούσαν πριν. Η διαφορά είναι ότι η κοινωνία είναι πολύ πιο έτοιμη να τις αναγνωρίσει. Και οι γυναίκες έχουν επίσης δουλέψει σκληρά για να αναγνωριστούν. Το πρόβλημα πριν δεν ήταν ότι δεν αγωνίζονταν, αλλά ότι ήταν αόρατες. Τώρα εμείς και πολλοί πολλοί άλλοι άνθρωποι εργαζόμαστε για να τα κάνουμε ορατά, για να εκφράσουν τη θέση τους, για να προβάλουν αιτήματα, για να μιλήσουν για τα σχετικά προβλήματα.

X: Από φεμινιστική άποψη, οι γυναίκες που συμμετέχουν τώρα στην αντίσταση μπορούν να θεωρηθούν ως ένα από τα υψηλότερα επίπεδα φεμινισμού, με την έννοια ότι οι γυναίκες έχουν οπλιστεί και πρόκειται να πολεμήσουν ενάντια σε έναν καταπιεστή. Ξέρετε, θα βρίσκεστε κάθε φορά σε θέση θύματος όταν είστε άμαχες και άοπλες και μετά έρχονται προς το μέρος σας ένοπλοι στρατιώτες.

Μ: Λοιπόν, το κύριο θέμα είναι ότι μπορείς να ξεσηκωθείς ενάντια σε ένα φασιστικό κράτος που μας επιτίθεται, το οποίο έχει μεγάλη δύναμη. Θέλω να πω, προσωπικά δεν θα το αποκαλούσα το υψηλότερο επίπεδο φεμινισμού, σίγουρα. Υπάρχουν άτομα που έκαναν τεράστιο έργο για να καταστεί δυνατή η συμμετοχή των γυναικών. Και σίγουρα τέτοια άτομα που ξόδεψαν όλη τους τη ζωή αγωνιζόμενα για αυτή τη δυνατότητα δεν αξίζουν λιγότερο θαυμασμό. Το γεγονός ότι οι άνθρωποι παίρνουν τα όπλα εξακολουθεί να μην αλλάζει πολύ τη δυναμική μεταξύ μας, επειδή, ξέρετε, συνεχίζουμε να είμαστε σε έναν κύκλο. Ο ένας αγωνίζεται, ο άλλος όχι. Για μένα, είναι επίσης η ιδέα ότι ο φεμινισμός γενικά είναι πάντα μια μάχη με κάτι που είναι ισχυρότερο, πολύ πιο επικίνδυνο και ικανό να σε σκοτώσει. Απλά γίνεται ολοφάνερο όταν βλέπεις αυτόν τον αγώνα να υλοποιείται. Υπάρχουν ακόμα άνθρωποι που είναι σεξιστές και δεν δέχονται οι γυναίκες να παίρνουν τα όπλα, αλλά σίγουρα υπάρχουν και πολλοί άνθρωποι που το αναγνωρίζουν. Είναι δύσκολο να προσποιηθούμε ότι αυτά τα ζητήματα δεν υπάρχουν, επειδή η κατάσταση είναι πολύ ακραία. Για παράδειγμα, υπήρξε μια περίπτωση με ΛΟΑΤΚΙ άτομο στο μέτωπο. Ήταν ένα ζευγάρι ομοφυλόφιλων που έγινε viral στο Facebook επειδή είπε κάτι σαν: “δεν μπορούμε να παντρευτούμε αν και αγαπιόμαστε, και τώρα ο ένας από εμάς αγωνίζεται. Αν συμβεί κάτι στον έναν από εμάς, ο άλλος δεν μπορεί να πάρει καμία απόφαση, επειδή δεν είμαστε επίσημα συγγενείς”. Φυσικά υπήρχαν και δεξιοί που ισχυρίστηκαν ότι το ζευγάρι δεν ήταν στην πρώτη γραμμή και έλεγε ψέματα, αλλά υπήρχε και πολύς κόσμος που στήριξε το ζευγάρι, έκανε αναδημοσιεύσεις κ.λπ.

X: Ακόμα, τα ΛΟΑΤΚΙ άτομα και οι γυναίκες περνάνε δύσκολα όταν εντάσσονται στο στρατό. Είναι γραφειοκρατικό, υπάρχει πολλή ιεραρχία, υπάρχουν πολλές-έχουμε μια ειδική λέξη γι’ αυτό – μετασοβιετικές αξίες μέσα σε αυτή τη δομή και, σίγουρα, κάποιες γυναίκες περνούν παρενοχλήσεις και υποτίμηση των ίδιων ως ανθρώπων, αλλά εξακολουθούν να αγωνίζονται μέσα σε αυτή τη δομή και για τον εαυτό τους, για να αναγνωριστούν. Έτσι είναι εξαιρετικά δύσκολο μερικές φορές.

Πώς είναι η κατάσταση στα κατεχόμενα εδάφη.

Μ: Τα περισσότερα που γνωρίζω είναι από ανθρώπους των οποίων οι συγγενείς βρίσκονται στα κατεχόμενα εδάφη, και είναι φρικτό. Οι άνθρωποι εκεί αισθάνονται  φοβισμένοι επειδή ελέγχονται συνεχώς. Ανά πάσα στιγμή μπορεί να έρθει η τοπική αστυνομία και να σε ψάξει, να ελέγξει το τηλέφωνό σου, και αν βρει κάτι που δεν της αρέσει, μπορεί να σε σκοτώσει, να σε βάλει στην ανεπίσημη τοπική φυλακή – την “υπόγεια” όπως την αποκαλούν. Στην πραγματικότητα, ένα μέρος των ανθρώπων που προτείνουν για ανταλλαγή δεν είναι στρατιώτες είναι απλά πολίτες. Εκτός αυτού, κλέβουν και παιδιά, οπότε υπάρχουν συγγενείς που τους λείπουν τα παιδιά τους. Θέλω να πω, είναι ένας πόλεμος με τάσεις γενοκτονίας. Όταν υπάρχουν κατοχόμενες περιοχές, πραγματικά, τότε έχεις αυτές τις γενοκτονικές τάσεις. Πρόσφατα υπήρξε ένα βίντεο με έναν τύπο από το ρωσικό στρατό να επιδεικνύει το νέο του αυτοκίνητο με ουκρανικές πινακίδες κυκλοφορίας, λέγοντας, “ναι, αγόρασα αυτό το αυτοκίνητο” και εγώ λέω, έλα τώρα, δεν το έχεις αγοράσει. Εννοώ ότι απλά παίρνουν ό,τι τους αρέσει και δεν έχουν καθόλου επιπτώσεις. Και αυτός ο Ρώσος στρατιώτης πηγαίνει μετά σε ένα μαγαζί και η κοπέλα εκεί, βλέποντας τις πινακίδες, αρχίζει να του μιλάει στα ουκρανικά. Σε μισή ώρα ήταν ήδη στην ανεπίσημη φυλακή -το είπε αυτός στο βίντεο- στο “υπόγειο”, που σημαίνει ότι σίγουρα βασανίστηκε, ίσως και να πέθανε. Και το λένε ανοιχτά, δεν είναι μυστικό. Ακουγόταν για πολλά χρόνια, ειδικά όταν ήμουν στην Ελλάδα, ότι η ουκρανική κυβέρνηση περιόριζε τη ρωσική γλώσσα. Εγώ μιλάω ρωσικά. Η Ksun είναι επίσης ρωσόφωνη. Μιλάμε ρωσικά στο δρόμο, χρησιμοποιούμε τα ρωσικά σε πολλά μέρη. Μερικές φορές χρησιμοποιώ ουκρανικά, ίσως σε ένα κατάστημα, αλλά όχι συχνά. Στο τηλέφωνο ή οπουδήποτε αλλού μιλάω ρωσικά. Θέλω να πω, δεν μιλάμε ποτέ μεταξύ μας στα ουκρανικά, γιατί μιλάμε και οι δύο ρωσικά. Και κανείς δεν θα με πάει σε υπόγεια φυλακή γι’ αυτό. Στα κατεχόμενα εδάφη, όμως, θα το κάνουν αν μιλάς ουκρανικά. Μπορείς να πεθάνεις γι’ αυτό. Θέλω να πω, δεν μου αρέσουν εδώ κάποια πράγματα, που ίσως συνδέονται με τη γλώσσα, αλλά συγκριτικά… Ότι κάποιος μπορεί να σε σκοτώσει εξαιτίας αυτού. Αλλά το πραγματικό πρόβλημα δεν είναι η γλώσσα ή άλλα τέτοια πράγματα. Το πρόβλημα είναι ότι υπό κατοχή έχεις ανθρώπους με όπλα που ελέγχουν απόλυτα τη ζωή σου, που μπορούν να σου κάνουν ό,τι θέλουν. Και στο 99% των περιπτώσεων δεν θα έχουν καμία συνέπεια για τις πράξεις τους.

X: Την εποχή που η περιοχή του Χάρκοβο βρισκόταν υπό κατοχή για λίγους μήνες  κάποιοι από τους συγγενείς μου ζούσαν σε χωριά εκεί. Και έφτασαν στο σημείο να μην υπάρχουν τρόφιμα – ήταν άνοιξη, κατά τους πρώτους μήνες της εισβολής. Έτσι, ήταν βασικά λίγο δύσκολο να βρεις φαγητό. Η ρωσική πλευρά έφερνε αυτοκινητοπομπές με ανθρωπιστική βοήθεια, συμπεριλαμβανομένων τροφίμων, αλλά βασικά έπρεπε να δώσεις όλα σου τα στοιχεία – αριθμό τηλεφώνου, στοιχεία διαβατηρίου κ.λπ. – έτσι ώστε ενδεχομένως να σε μεταφέρουν στη Ρωσία στο μέλλον. Και οι συγγενείς μου πάλευαν να τα βγάλουν πέρα, αλλά δεν έπεσαν στο κόλπο με τα τρόφιμα.

Μ: Στη Μαριούπολη απαγόρευσαν σε φαρμακοποιό να πουλήσει ινσουλίνη σε ανθρώπους που δεν είχαν ρωσικό διαβατήριο. Υπάρχουν τόσα πολλά πράγματα που δεν πάνε καλά με αυτή την κατάσταση, ώστε μπορούμε να κάνουμε μια ξεχωριστή συνέντευξη γι’ αυτό και θα είναι για πέντε ώρες, νομίζω.

X: Και έχω μια κάπως αστεία ιστορία για τους συγγενείς μου από το Χάρκοβο. Αφού το χωριό απελευθερώθηκε και οι Ουκρανοί στρατιώτες πήγαιναν στο χωριό, ένας στρατιώτης στάθμευσε το αυτοκίνητό του κάτω από ένα δέντρο που ήταν ακριβώς έξω από το σπίτι των συγγενών μου. Η θεία μου έγινε έξαλλη και πήγε προς το μέρος του, κρατώντας ένα ξύλο και φωνάζοντάς του να πάρει το αυτοκίνητό του από εκεί. Δεν θα τολμούσες ποτέ να το κάνεις αυτό σε έναν Ρώσο στρατιώτη, φυσικά. Αλλά αυτός ο στρατιώτης είπε κάτι σαν “αχ, συγγνώμη συγγνώμη, θα φύγω”. Και η θεία μου απάντησε κάτι σαν “ωραία, και πες στους φίλους σου να μην έρθουν ούτε αυτοί να παρκάρουν εδώ”.

Γιατί αντέδρασε έτσι;

X: Λοιπόν, έβαλε το αυτοκίνητο κοντά στο δέντρο, και το δέντρο είναι κοντά στο σπίτι των συγγενών μου και υπήρχε η απειλή μιας ρουκέτας ή ενός τηλεκατευθυνόμενου μη επανδρωμένου αεροσκάφους που θα στόχευε το αυτοκίνητο. Δυστυχώς, αυτή η θεία σκοτώθηκε πριν από λίγο καιρό εξαιτίας των ρωσικών βομβαρδισμών. Αλλά το θέμα είναι ότι ποτέ δεν θα επιτρέπες στον εαυτό σου να κάνει κάτι τέτοιο στις ρωσικές δυνάμεις κατοχής. Φοβάσαι πολύ τους ανθρώπους με όπλα, ενώ στον ουκρανικό στρατό υπάρχουν άνθρωποι από την ίδια περιοχή με σένα με τους οποίους θα μπορούσες να μοιραστείς κάποια κατανόηση.

Μ: Έχω έναν συνάδελφο που πήγε σε μια μικρότερη πόλη, καθώς στην αρχή της εισβολής ο κόσμος έλεγε ότι είναι πιο ασφαλείς οι μικρότερες πόλεις. Έτσι, πήγε στο Ίρπιν με το γιο της. Αλλά εκεί ήταν πραγματικά πολύ τρομακτικά και δεν μπορούσαν να συνεχίσουν να κάθονται στο υπόγειο καταφύγιο και έτσι έφυγαν. Και στάθηκαν τυχεροί γιατί είδαν πυροβολημένα αυτοκίνητα, από εκεί που περνούσαν – αυτοκίνητα με σκοτωμένους ανθρώπους μέσα. Και στο σπίτι από το οποίο έφυγαν, κατοικούσαν μέχρι τότε τρεις από τους θείους της, οι οποίοι τώρα είναι όλοι νεκροί – οι δύο πυροβολήθηκαν και ο ένας πέθανε επειδή δεν είχε ινσουλίνη. Έχω έναν πελάτη που μου είπε επίσης ότι αυτή και ο γιος της είδαν έναν συμμαθητή του νεκρό. Και μετά υπάρχει όλη η ρωσική προπαγάνδα για το ότι η Μπούχα και το Ίρπιν είναι ψεύτικα. Αν ζεις στο Κίεβο, πιθανότατα έχεις γνωρίσει κάποιον σε αυτές τις πόλεις και ξέρεις ότι δεν είναι ψεύτικα. Και είναι τεράστιο άγχος να βλέπεις ότι υπάρχουν άνθρωποι που μπορούν να πιστεύουν τέτοια πράγματα. Ειδικά αν πρόκειται για ανθρώπους τους οποίους θεωρούσες συντρόφους πριν. Αυτό είναι πολύ οδυνηρό. Ή να μην νοιάζονται. Στις μέρες μας οι περισσότεροι άνθρωποι δεν νοιάζονται. Νομίζω ότι για πολλούς ανθρώπους είναι σαν το Netflix. Ήμασταν δημοφιλείς πριν, αλλά η νέα σεζόν είναι βαρετή.

X: Ω ναι, είναι τόσο ενοχλητικό να ακούς ότι κάποιος μακριά κουράζεται από τον πόλεμο στην Ουκρανία. Εμείς λέμε: “Ω! Φίλε, είναι ώρα να σταματήσουμε τον πόλεμο τότε, επειδή ένας τύπος στη Γερμανία βαρέθηκε”.

Μ: Ναι, συνέβη πολλές φορές να περάσουμε από μια πόλη και να στείλουμε μήνυμα σε τοπικούς ακτιβιστές για να κάνουμε μια εκδήλωση και αυτοί να λένε “είμαστε απασχολημένοι με την υποστήριξη της Γάζας τώρα”. Θέλω να πω, δεν πρόκειται για διαγωνισμό. Δεν είναι ότι εγώ και ένα άτομο από τη Γάζα ήρθαμε και σας ζητάμε να επιλέξετε ποιον θα υποστηρίξετε. Είναι πολύ περίεργο. Νομίζω ότι σε πολλά πολιτικά στέκια και σε περιοχές όπου η ζωή είναι ακόμα κάπως καλή, οι άνθρωποι αντιμετωπίζουν αυτόν τον ακτιβισμό ως υποκουλτούρα.

Αυτό είναι το πρόβλημα. Γι’ αυτό είναι τόσο εύκολο για τους ανθρώπους να λένε ότι προτιμούν να είναι “άνετοι υποστηρικτές της Ρωσίας”, επειδή δεν αισθάνονται ότι αυτό είναι πραγματικό. Δεν βλέπουν το αίμα και τη μυρωδιά του θανάτου. Δεν βιώνουν τις ρουκέτες. Είναι απλά μόδα. Γι’ αυτό σε αυτή τη χώρα υποστηρίζουμε αυτό και σε αυτή τη χώρα υποστηρίζουμε εκείνο. Κοιτάξτε τα γεγονότα. Ανοίξτε τα μάτια σας. Αυτό είναι ένα αστικό προνόμιο, και εννοώ, δεν υπάρχει τίποτα αριστερό στο να υποστηρίζεις έναν καταπιεστή και την αυτοκρατορία του. Και όχι, υποστηρίζοντας την Ουκρανία δεν υποστηρίζεις μια αυτοκρατορία, γιατί η άλλη αυτοκρατορία, που είναι οι ΗΠΑ, εξακολουθεί να κρατάει πίσω την ουκρανική πλευρά. Σίγουρα, για την αυτοκρατορία των ΗΠΑ η σημερινή κατάσταση είναι καλή. Δηλαδή, ένας ατελείωτος πόλεμος. Δεν μπορούμε να σταματήσουμε τους εισβολείς από το να μας πυροβολούν. Θα πρέπει απλώς να προσπαθήσουμε να σταματήσουμε τις ρουκέτες που μας ρίχνουν. Και να εξαρτόμαστε από την ύπαρξη πυραύλων. Για να το σταματήσουμε αυτό, θα πρέπει να τους απενεργοποιήσουμε τη δυνατότητα να μας βομβαρδίζουν καθημερινά. Αυτή είναι η μόνη δυνατή λύση. Και ναι, αν βρίσκεστε σε αυτή την κατάσταση, θα πάρετε όπλα από όποιον είναι δυνατόν να πάρετε όπλα. Οι Κούρδοι έκαναν το ίδιο πράγμα. Θα ήταν ηλίθιοι αν δεν το έκαναν. Να κάτσουν με τις ρουκέτες να έρχονται προς το μέρος τους και να πουν, “όχι, δεν θέλουμε βοήθεια, δεν χρειαζόμαστε αντιπυραυλική άμυνα, θα πεθάνουμε”. Θέλω να πω, τι θέλει ο κόσμος από εμάς, να κάνουμε συλλογική αυτοκτονία; Ή να πάμε στην Ευρώπη; Μήπως οι ίδιοι προσπάθησαν να γίνουν πρόσφυγες; Το βίωσαν αυτό; Να είσαι μόνος σου με τα προβλήματά σου, να μην έχεις χρήματα. Για παράδειγμα, στη Γερμανία, αν τοποθετηθείς σε ένα κέντρο προσφύγων, οι αρχές θα σου πάρουν τα κατοικίδια. Δεν μπορείτε να έχετε το κατοικίδιό σας μαζί σας αν ζείτε σε κέντρο προσφύγων. Έτσι, αν έχετε σκύλο ή γάτα, θα σας τα πάρουν.

Ο κουρδικός λαός έχει αντιμετωπίσει πολλά αρνητικά σχόλια σχετικά με τη λήψη όπλων από το ΝΑΤΟ.

Χ: Είναι σε πολλά μέρη το ίδιο. Και είναι τόσο τρελό. Έχετε κάποια εναλλακτική λύση από πού να πάρετε όπλα; Έχουμε έναν πόλεμο με ένα ολοκληρωτικό κράτος με φασιστικές τάσεις. Αντίθετα, υπάρχουν άνθρωποι που προτείνουν απλά να ξαπλώσουμε ανυπεράσπιστοι και να πεθάνουμε ή να μας καταλάβουν, να μας βιάσουν και να μας σκοτώσουν. Δεν μπορώ να φανταστώ κάτι που να είναι πιο μακριά από οποιαδήποτε φεμινιστική, αριστερή, αντιφασιστική προοπτική. Η πρόταση αυτή είναι απλώς η αστική επιθυμία να διατηρηθεί ο κόσμος ως έχει.

Μ: Οι Κούρδοι έπρεπε επίσης να πολεμήσουν ενάντια σε φασίστες, όταν αντιμετώπιζαν το ISIS. Αλλά αν δεν έχεις αρκετά όπλα τι μπορείς να κάνεις – από κάπου θα πάρεις βοήθεια.

X: Ήταν επίσης η συμφωνία της Ουκρανίας με τις ΗΠΑ και τη Ρωσία, στις αρχές της δεκαετίας του ’90, όταν η ουκρανική πλευρά εγκατέλειψε τα πυρηνικά της όπλα και οι άλλες χώρες ήταν υπεύθυνες για την άμυνα της Ουκρανίας…

Μ: Η Βρετανία συμμετείχε επίσης στη συμφωνία – το μνημόνιο της Βουδαπέστης. Νομίζω ότι ήταν το 1994. Μέχρι τότε η Ουκρανία ήταν μία από τις πιο καλά εξοπλισμένες πυρηνικά χώρες και εγκατέλειψε τον πυρηνικό της εξοπλισμό με την εγγύηση από αυτά τα κράτη ότι αν κάποιος της επιτεθεί -συμπεριλαμβανομένης της Ρωσίας- θα προστατεύσουν τον ουκρανικό πληθυσμό. Αλλά, τώρα, μετά από αυτό που συνέβη στην Ουκρανία, έγινε πολύ σαφές ότι κανείς δεν θα εγκαταλείψει τα πυρηνικά του όπλα. Αν είχαμε πυρηνικά όπλα, δεν θα είχαμε αυτόν τον πόλεμο αυτή τη στιγμή. Παρ’ όλο που είμαι πάντα υπέρ του πυρηνικού αφοπλισμού, επειδή πρέπει γενικά να μην υπάρχει πυρηνική δύναμη. Αλλά θα έπρεπε όλοι να εγκαταλείψουν τα πυρηνικά τους όπλα, όλοι μαζί, και όχι έτσι. Τώρα τα πυρηνικά κράτη έχουν τον έλεγχο και όλοι φαίνονται να φοβούνται τη Ρωσία. Οι ουκρανικές δυνάμεις που κατέλαβαν τη ρωσική πόλη Sudzha ήταν μια μεγάλη εξαίρεση στον κανόνα του φόβου από τις πυρηνικές δυνάμεις.

Κ: Είναι επειδή οι άνθρωποι που ήδη υποφέρουν και ίσως δεν έχουν πολλά περισσότερα να χάσουν μπορούν να κάνουν τέτοια πράγματα. Χάνουμε ακόμα εδάφη κάθε μέρα. Τον τελευταίο χρόνο δεν καταφέραμε να επιστρέψουμε κανένα σημαντικό έδαφος, ενώ η Ρωσία καταλαμβάνει όλο και περισσότερα χωριά.

M: Εκτός από τη Sudzha – αυτό ήταν ένα κέρδος. Αλλά δεν είναι ουκρανικό έδαφος. Νομίζω ότι ο λόγος της κατάληψής του είναι ότι η ουκρανική πλευρά θα προσπαθήσει να κάνει ανταλλαγή. Δεν νομίζω ότι χρειαζόμαστε πίσω την πρώτη μας πρωτεύουσα –  γνωρίζατε ότι η Sudzha ήταν η πρώτη πρωτεύουσα της Σοβιετικής Ουκρανίας; Πριν από το Χάρκοβο γίνει πρωτεύουσα, ήταν η Sudzha, έστω και για ένα μήνα περίπου. Ο Μάχνο ήταν επίσης εκεί. Έχουν μάλιστα πολύ έντονη ουκρανική προφορά εκεί και κάποιοι μιλούν ακόμα και ουκρανικά.

Θα θέλατε να μοιραστείτε κάποιες τελευταίες σκέψεις για το ελληνικό κοινό;

Μ: Ελέγξτε τα γεγονότα.

X: Και να είστε αλληλέγγυοι με τους Ουκρανούς συντρόφους.

Μ: Σταματήστε να υποστηρίζετε μάτσο, αντι-LGBT, αντι-γυναικεία συντηρητικά κράτη όπως η Ρωσία, ή το Ιράν, που στην πραγματικότητα είναι σύμμαχοι μεταξύ τους.

The post Φωνές από την Ουκρανία, μέρος 2ο: Γυναικεία και ΛΟΑΤΚΙ+ ζητήματα first appeared on Aυτολεξεί.

Με σκληρά εκτελεστικά διατάγματα, ο Ντόναλντ Τραμπ καταδικάζει τα τρανς, ίντερσεξ και μη δυαδικά άτομα σε πολιτικό και κοινωνικό θάνατο. Απέναντι σε αυτή τη σταυροφορία για την αποκατάσταση της λευκής και ετεροπατριαρχικής κυριαρχίας, η οργάνωση της αντίστασης είναι πιο επείγουσα από ποτέ.

Ανάμεσα στα ήδη αμέτρητα διατάγματα «σοκ» που έχει υπογράψει ο Τραμπ από τη δεύτερη ορκωμοσία του, μόνο εκείνα που στοχεύουν τους μετανάστες ξεπερνούν σε βιαιότητα αυτά που στρέφονται κατά των τρανς ατόμων. Καυχιόμενος πως «υπερασπίζεται τις γυναίκες από τον εξτρεμισμό της ιδεολογίας του φύλου και επαναφέρει τη βιολογική αλήθεια στην ομοσπονδιακή κυβέρνηση», ο Τραμπ διέταξε την κατάργηση από αυτήν «κάθε οδηγίας, επικοινωνίας, πολιτικής και εντύπου της ριζοσπαστικής ιδεολογίας του φύλου». Καθιερώνεται, έτσι, η φυσική και αναλλοίωτη ύπαρξη «μόνο δύο φύλων» σε όλα τα εθνικά διοικητικά έγγραφα, καθώς και στα διαβατήρια, τις βίζες και τα λοιπά επίσημα έγγραφα που εκδίδονται από τα υπουργεία Εξωτερικών και Εσωτερικής Ασφάλειας. Ένα ακόμη διάταγμα απαγορεύει στην ομοσπονδιακή κυβέρνηση να χρηματοδοτεί υγειονομικές δομές που εφαρμόζουν τεχνικές μετάβασης φύλου σε ανήλικα άτομα. Ο Τραμπ αναδεικνύεται έτσι στον πρώτο επιστημολόγο της φασιστικής τεχνο-νατουραλιστικής αποκατάστασης.

Ακούγοντας τις ομιλίες και τα διατάγματα του Τραμπ, θα μπορούσε κανείς να σκεφτεί πως το θεμελιώδες πρόβλημα της Αμερικής είναι ότι πρόκειται για μια τρανς χώρα και ότι, επομένως, το «Make America Great Again» σημαίνει να «απομεταβεί» το έθνος. Όμως η Αμερική δεν είναι χώρα, όπως δεν είναι και τρανς. Οι Ηνωμένες Πολιτείες —που η ταύτισή τους με την Αμερική συνιστά μια ιμπεριαλιστική συνεκδοχή— δεν υπήρξαν, πριν από τη δεύτερη θητεία του Τραμπ, πρότυπο έμφυλης χειραφέτησης. Παρά τους αγώνες των τρανς, ίντερσεξ και μη δυαδικών συλλογικοτήτων, από το 1976 —χρονιά της πρώτης διοικητικής αναγνώρισης αλλαγής φύλου— έως την εισαγωγή του «Χ» ως νομικής ένδειξης φύλου στα διαβατήρια το 2023, και με ενδιάμεσο σταθμό την ψήφιση του Gender Recognition Act που επέτρεψε την επίσημη αναγνώριση του μη δυαδικού φύλου στην Καλιφόρνια το 2019, η διαδικασία αναγνώρισης και ο αγώνας κατά των διακρίσεων υπήρξαν εξαιρετικά σκληροί και άνισοι ανάλογα με την Πολιτεία. Χαρακτηριστικά, μεταξύ Ιανουαρίου και Μαΐου του 2023, πριν από την επιστροφή του Τραμπ, συντηρητικοί νομοθέτες, με τη σύμπραξη φυσιοκρατικών φεμινιστριών και θρησκευτικών ομάδων, κατέθεσαν σχεδόν 400 αντιτρανς νομοσχέδια με στόχο τον περιορισμό ή την πλήρη απαγόρευση κάθε προόδου που είχε σημειωθεί.

Τρανς σώμα, καύσιμο για τις φασιστικές μάζες

Τα βάναυσα και θορυβώδη μέτρα του Τραμπ καταστρέφουν τα ελάχιστα δικαιώματα που αποκτήθηκαν πρόσφατα. Νομιμοποιούν πρακτικές θεσμικής και διοικητικής βίας που καταδικάζουν τα ίντερσεξ, τρανς και μη δυαδικά άτομα σε πολιτικό και κοινωνικό θάνατο. Παράλληλα, και σε προληπτικό επίπεδο, τα μέτρα αυτά αποσκοπούν στην αποτροπή της πιθανής ψήφισης του Equality Act, ενός σχεδίου συνταγματικής μεταρρύθμισης που θα είχε για την ετεροπατριαρχική νομοθεσία τον ίδιο αντίκτυπο που είχε το Civil Rights Act του 1964 για τους νόμους φυλετικών διακρίσεων. Αυτό το σχέδιο, που αφορά τα αναπαραγωγικά δικαιώματα και επηρεάζει σχεδόν το σύνολο του πληθυσμού, με έμφαση στα σώματα με αναπαραγωγικές μήτρες, αποτελεί τον τελικό στόχο των επιθέσεων του Τραμπ. Η εμμονή στο τρανς σώμα αντανακλά περισσότερο έναν ερωτισμό της βίας και μια στρατηγική κορεσμού του δημόσιου πολιτικού λόγου.

Ο Τραμπ μάς χρησιμοποιεί ως το πολιτικο-σεξουαλικό λάβαρο μιας ευρύτερης αντεπαναστατικής σταυροφορίας.

Τα τρανς και τα μεταναστά είναι τα πιο ορατά υποτελή υποκείμενα σε έναν ολοκληρωτικό «σωματοπολιτικό πόλεμο», που αποσκοπεί στον καθορισμό του ποια θα είναι τα νέα κυρίαρχα σώματα και πώς θα αποκτούν πρόσβαση στην παραγωγή αξίας, αλήθειας και ευχαρίστησης μέσω των (ανα)παραγωγικών και σεξουαλικών τους οργάνων. Αν τα τρανς και μεταναστευτικά σώματα έχουν μετατραπεί σε βασικά σημαίνοντα του λόγου του νέου φασισμού, είναι επειδή οι πρακτικές της «μετάβασης» και του «περάσματός» τους αμφισβητούν τον ίδιο τον ορισμό της ταυτότητας του σώματος και του έθνους-κράτους, καθώς και τις κανονιστικές επιταγές που επιβάλλει η πατριαρχική-αποικιακή κυριαρχία. Ο Τραμπ μετατρέπει τα σώματά μας σε ερωτικό καύσιμο που θερμαίνει τις φασιστικές μάζες. Από τη μία πλευρά, τα τρανς και φυλετικοποιημένα σώματα επιτρέπουν τη μετατροπή της σεξουαλικής επιθυμίας και της έμφυλης απόκλισης —που απαγορεύονται στο πατριαρχικό-αποικιακό καθεστώς— σε μίσος και βία. Ο Τραμπ απελευθερώνει και εκτρέπει τη σεξουαλικοπολιτική δυσαρέσκεια των cis-ετεροφυλόφιλων ανδρών, ώστε να μπορούν, κυριολεκτικά ή διοικητικά, και ατιμώρητα, να καταπατούν τα σώματα και τα δικαιώματα των τρανς ατόμων και, κατ’ επέκταση, κάθε άλλου υποτελούς σώματος: γυναικών, παιδιών, φυλετικοποιημένων σωμάτων, ανδρών που δεν θεωρούνται αρκετά αρρενωποί, ζώων κ.ο.κ.

Η αντιδραστική κατάληψη των θεσμών

Από την άλλη, οι επιθέσεις στο καθεστώς ιθαγένειας των τρανς ατόμων και των μεταναστών εξυπηρετούν την αναδιοργάνωση των σχέσεων ανάμεσα στις τεχνολογίες του σώματος (στη δικαιοδοσία ποιου ανήκει η μήτρα, το πέος, το σπέρμα ή το ωάριο;), στις τεχνολογίες διακυβέρνησης (ποια πρέπει να είναι η ονομασία και το νομικό καθεστώς του Κόλπου του Μεξικού ή ενός βρέφους κατά τη γέννηση;) και στους μηχανισμούς επαλήθευσης, εκείνους που καθορίζουν τι θεωρείται αλήθεια και τι ψεύδος (πρέπει η κλιματική αλλαγή να αναγνωρίζεται ως επιστημονική αλήθεια; Πώς μπορεί να επιβεβαιωθεί η ύπαρξη μόνο δύο φύλων απέναντι σε μια πολλαπλότητα χρωμοσωμικών, ορμονικών ή γεννητικών πραγματικοτήτων;). Μέσω της πολιτικής βίας και του διοικητικού αποκλεισμού, επιδιώκεται ο επαναπροσδιορισμός των ορίων της ιδιότητας του πολίτη και η αποκατάσταση της λευκής, ετεροπατριαρχικής υπεροχής, με τη χρήση της δημοκρατικής υποδομής του κράτους ενάντια στα πιο ευάλωτα σώματα.

Αυτή η νεοφασιστική αποκατάσταση δεν συμβαίνει, όπως ισχυρίζονται ήδη με μια φωνή οι εκπρόσωποι της συντηρητικής Δεξιάς και Αριστεράς, επειδή τα φεμινιστικά κινήματα, το MeToo, το BlackLivesMatter, τα τρανς κινήματα, οι περιβαλλοντικοί υποστηρικτές του τόσο μετριοπαθούς Green New Deal ή τα κινήματα υπέρ της μετανάστευσης έχουν «ξεπεράσει τα όρια» στις διεκδικήσεις τους για δικαιοσύνη και αναγνώριση. Αλλά επειδή οι διαδικασίες κριτικής και αποδόμησης του εξορυκτικού καπιταλισμού και της λευκής ανδρικής υπεροχής, που προωθούν αυτά τα κινήματα, δεν υπήρξαν αρκετά γρήγορες και αρκετά ριζοσπαστικές. Δεν κατάφεραν να αποτρέψουν την αντιδραστική κατάληψη των θεσμών με δημοκρατικά μέσα. Ας μην τρέφουμε αυταπάτες. Είναι δύσκολο να φανταστεί κανείς ότι οι πετρελαιο-σεξουαλικο-φυλετικές ελίτ —εκείνες που κατέχουν το μονοπώλιο της εξόρυξης και της εμπορίας ορυκτών καυσίμων και που έχουν απαλλοτριώσει την εργασία και τη ζωτική δύναμη ενός τεράστιου μέρους των παραγωγικών και αναπαραγωγικών σωμάτων του πλανήτη (γυναικών, παιδιών, εργαζομένων, φυλετικοποιημένων σωμάτων, έμφυλων και σεξουαλικών μειονοτήτων, ζώων και οικοσυστημάτων…)— θα εγκατέλειπαν τα προνόμιά τους χωρίς βία.

Δύο παγκόσμιες προϋποθέσεις άρουν τα νεκροπολιτικά ταμπού της ακροδεξιάς: ο εγκλεισμός κατά τη διάρκεια της κρίσης του COVID και η δυτική αποδοχή (σιωπηρή ή επιβεβλημένη) της καταστροφής της Γάζας έχουν δημιουργήσει τις συνθήκες που επιτρέπουν σήμερα στις κυβερνήσεις να επιτίθενται άγρια και απροκάλυπτα σε κομμάτια του πληθυσμού τους, είτε πρόκειται για μεταναστά είτε για τρανς άτομα. Η πρώτη διευκόλυνε την ανοσολογική ρητορική του «εσωτερικού εχθρού» και την κοινωνική αποπολιτικοποίηση. Η δεύτερη νομιμοποίησε τον θάνατο ως μια παγκόσμια αποδεκτή στρατηγική πολιτικής διαχείρισης. Από τη μία πλευρά, η πανδημία επέτρεψε την ψηφιοποίηση των κοινωνικών σχέσεων και τη μείωσή τους σε καθαρά οικονομικές αλληλεπιδράσεις, τη διάλυση της αίσθησης του ανήκειν σε μια κοινότητα, την επέκταση των ψηφιακών μηχανισμών ελέγχου και επιτήρησης. Παράλληλα, συνέβαλε στην ευρεία διάδοση θεωριών συνωμοσίας, που αποτέλεσαν το σημειωτικό υπόβαθρο πάνω στο οποίο η ακροδεξιά κατάφερε να επιβάλει νέους κανόνες για την παραγωγή της «αλήθειας».

Ας απορρίψουμε τις ταξινομίες τους, τις ιεραρχίες τους, τους νόμους τους…

Από την άλλη, η ρητορική της ανοσίας, που βασίζεται στην προστασία των συνόρων και στην κοινωνική αποστασιοποίηση —όπως διαμορφώθηκε κατά την πανδημία— αποδεικνύεται θεμελιώδης για την κατανόηση της κυβερνητικότητας του νέου κυβερνοφασισμού. Ο εθνικισμός του Τραμπ δεν συγκροτείται απέναντι σε έναν εξωτερικό εχθρό του έθνους, αλλά ενάντια στον «εσωτερικό εχθρό»: το μεταναστό που βρίσκεται ήδη στο εθνικό έδαφος, τα παιδιά που γεννιούνται στις Ηνωμένες Πολιτείες από γονείς μετανάστες, την τρανς γυναίκα στον στρατό, τις Αμερικανίδες που προχωρούν σε άμβλωση, τις θηλυπρεπείς Αμερικανίδες αδελφές…

Ούτε ο Τραμπ, ούτε η Μελόνι, ούτε ο Μιλέι, ούτε η Λεπέν ηγούνται εξεγερτικών κινημάτων κατά του κατεστημένου. Στόχος τους είναι η αποκατάσταση μιας πατριαρχικής-αποικιακής τάξης, η οποία αμφισβητείται εδώ και έναν αιώνα από τα κινήματα χειραφέτησης των υποτελών σωμάτων. Τρώνε το μέλλον και φτύνουν το παρελθόν.

Η καινοτομία αυτής της βίαιης αντιδραστικής διαδικασίας έγκειται στη συμμαχία ανάμεσα στις αρχαϊκές πατριαρχικές-αποικιακές γλώσσες της νεωτερικότητας —που μέχρι πρότινος χρησιμοποιούσαν τον επιστημονικό λόγο ως «μηχανισμό επαλήθευσης»— και σε μια νέα κυβερνο-στρατιωτική τεχνολογική βιομηχανία. Αυτή η συμμαχία αντικαθιστά τον επιστημονικό λόγο με έναν λόγο άρνησης της πραγματικότητας και μετατρέπει τα κοινωνικά δίκτυα, τα οποία ελέγχονται από χριστιανικές οικονομικές και θρησκευτικές ολιγαρχίες, στο μοναδικό μηχανισμό παραγωγής αλήθειας και αξίας. Χωρίς την υποστήριξη των μέσων ενημέρωσης και της ψηφιακής πλατφόρμας του Μασκ, ο Τραμπ δεν θα μπορούσε να είχε κερδίσει «δημοκρατικά» τις εκλογές. Χωρίς την εξόρυξη όλης της ρυπογόνου ενέργειας που εγγυάται ο Τραμπ, το σχέδιο του Μασκ για μια τεχνολογία υπερ-υπολογιστικής ισχύος δεν θα ήταν εφικτό. Αυτή η απροσδόκητη (και ίσως όχι τόσο σταθερή) συμμαχία ανάμεσα στον γερασμένο άρχοντα των μητρών και τον νεαρό άρχοντα των μηχανών παράγει μια νέα μορφή τεχνοφασιστικής διακυβέρνησης, που υπερβαίνει κατά πολύ ό,τι εγκαινίασε ο Όρμπαν στην Ουγγαρία και ό,τι επιχειρεί ο Μιλέι στην Αργεντινή.

Ας απορρίψουμε τις ταξινομίες τους, τις ιεραρχίες τους, τους νόμους τους, τις μηχανές τους, τα ονόματά τους. Δεν είμαστε τίποτα από όλα αυτά, ας γίνουμε τρανς. Είναι επείγον και εφικτό να υπερβούμε τη λογική των πολιτικών ταυτοτήτων και να οικοδομήσουμε μια επαναστατική εγκάρσια γραμμή, που θα ενώνει μια πληθώρα υποτελών σωμάτων ενάντια στην αιχμαλωσία του νεκροφιλελευθερισμού· να οργανώσουμε μια παγκόσμια αντίσταση, να σφυρηλατήσουμε ένα δίκτυο ανταγωνισμών. Οι Ζαπατίστας μάς έδειξαν τον δρόμο: ούτε πρόσωπο, ούτε Facebook, ούτε Instagram, ούτε Χ, ούτε smartphone, ούτε κράτος, ούτε ταυτότητα. Ας πάρουμε τις μορφές που καθορίζουν οι σχέσεις φροντίδας και συνεργασίας μεταξύ μας. Δεν είμαστε τίποτα. Ας γίνουμε τρανς. Δεν έχουμε τίποτα άλλο παρά το σώμα μας — και ούτε αυτό μας ανήκει πραγματικά. Ας μεταναστεύσουμε. Ας μεταλλαχθούμε. Ας κάνουμε μετάβαση. Δεν είμαστε τίποτα. Ας γίνουμε τρανς. ^[1]

———————————————————–

^[1] (Σ.τ.Μ.) Παραπέμπει στον στίχο της Διεθνούς («Nous ne sommes rien, soyons tout» – «Δεν είμαστε τίποτα, ας γίνουμε τα πάντα»), έναν εμβληματικό ύμνο του εργατικού κινήματος.

The post Make America Trans Again first appeared on Aυτολεξεί.

Προυντόν, ένα σεξουαλικά καταπιεσμένο άτομο

Θα ήθελα να εξετάσω μια από τις λιγότερο γνωστές πτυχές του έργου του μεγάλου κοινωνικού μεταρρυθμιστή: την έντονη και παράξενη περιέργειά του για την ομοφυλοφιλία.^[1] Περιέργεια που προκαλεί ακόμα μεγαλύτερη έκπληξη, δεδομένου ότι δικαίως εθεωρείτο άνθρωπος με άκαμπτα ήθη, επιπλέον δε, ο συγγραφέας της μεταθανάτιας Πορνοκρατίας, είχε την τάση να εναντιώνεται με ζήλο κατά των παρεκκλίσεων της σάρκας.

Ο Προυντόν είχε πεισθεί ότι η ομοφυλοφιλία, στην εποχή του, δεν παρατηρείτο καθόλου στα κατώτερα κοινωνικά εργατικά στρώματα. Οπαδοί της ως επί το πλείστον ήταν, όπως έλεγε, «εκλεπτυσμένοι άνθρωποι, καλλιτέχνες, άνθρωποι των γραμμάτων, δικαστές, ιερείς». Γιατί; διότι οι εργαζόμενοι δεν είχαν «υψηλό το αίσθημα του ιδεώδους». Για αυτόν, ο μονόφυλος^[2] έρωτας προέκυπτε από «σφάλμα κρίσεως ως αποτέλεσμα ψευδαίσθησης του ιδεώδους», κατά την επιδίωξη «του ωραίου και του καλού». Αυτό που τον εντυπωσίαζε από τα ήθη της αρχαιότητας ήταν πως «οι μεγάλοι ποιητές κατέληξαν εορταστικά να εντρυφήσουν στο τερατώδες αυτό πάθος, προνόμιο κατά τα λεγόμενά τους, θεών και ηρώων». Προσθέτοντας ότι η «ποιητική» της ομοφυλοφιλίας ήταν που έπρεπε κυρίως να εξηγηθεί. Και απολογείτο εκ των προτέρων για το θράσος του να παρεισφρήσει σε τέτοιου είδους τομέα, τολμώντας να γράψει:

«Συμβουλεύτηκα τις γραπτές μαρτυρίες· ρώτησα εκείνους τους αρχαίους που ήξεραν να βάζουν παντού την ποίηση και τη φιλοσοφία και που, μιλώντας σε μια κοινωνία συνηθισμένη στα σωκρατικά ήθη, δεν έρχονταν σχεδόν καθόλου σε αμηχανία (…) Αυτό που θα πω (…) θα έχει (…) το πλεονέκτημα να ελαφρύνει μοναδικά το έγκλημα εκείνων που πρώτοι το ύμνησαν και το εκθείασαν (…) Συνηγορήσαμε υπέρ μερικών από τις μεγαλύτερες μορφές που απεικόνισαν τη φυλή μας, υπέρ της ελληνικής ποίησης και φιλοσοφίας, υπέρ της αιώνιας τιμής του ανθρώπινου πνεύματος, υπέρ της αθωότητας του μονόφυλου έρωτα.»

Ο Προυντόν ξεκινάει τη μελέτη του απορρίπτοντας σκοπίμως την εξήγηση του αγίου Παύλου «ο οποίος νομίζει ότι τα έχει πει όλα όταν αποδίδει το φαινόμενο με το οποίο ασχολούμαστε στη λατρεία ψευδών θεών». Για αυτόν, «η εξήγηση του αγίου Παύλου δεν εξηγεί τίποτα». Ήταν πολύ βολικό για τον χριστιανισμό να κατηγορεί τον πολυθεϊσμό και την κοινωνία που στηρίχθηκε σε αυτόν για τη συμπεριφορά από την οποία ισχυριζόταν ότι θα καθάριζε τη γη. «Αλλά (…) ο χριστιανισμός δεν πέτυχε το εγχείρημά του» και τα πάθη που κατήγγειλε ο απόστολος «διαιωνίστηκαν στην Εκκλησία του Χριστού».

Επιστρέφοντας στις ρίζες του ελληνικού έρωτα, ο Προυντόν ορθώς υποστηρίζει ότι η ομοφυλοφιλία υπήρχε στην Ελλάδα πολύ πριν από τον Σωκράτη. Στην Ιωνία αυτός ο έρωτας «τραγουδήθηκε και θεοποιήθηκε» για πρώτη φορά. Μεταξύ των Σύρων, των Βαβυλωνίων και άλλων Ανατολιτών, η θρησκεία είχε ήδη καταστήσει την ομοφυλοφιλία ένα από τα μυστήριά της. Στην αυγή της ανθρωπότητας βασίλευε ένας «ερωτικός πανθεϊσμός», αυτό που ο Σαρλ Φουριέ^[3], στον οποίο ο Προυντόν χρωστούσε τόσα πολλά, ονόμασε πανγαμία (omnigamie) και στον οποίο ο Προυντόν παραπέμπει με αυτούς τους όρους:

«Αυτός ο υπέρτατος έρωτας, που ξετυλίγει το χάος και ζωογονεί όλα τα όντα, δεν έχει ανάγκη την ανθρώπινη μορφή για να απολαύσει τον εαυτό του. Για αυτόν, τα βασίλεια, τα γένη, τα είδη και τα φύλα είναι όλα μπερδεμένα (…) Είναι η Καινίς, που μεταμορφώνεται από κορίτσι σε αγόρι· ο Ερμαφρόδιτος, που είναι και αρσενικό και θηλυκό· ο Πρωτέας, με τις χίλιες μεταμορφώσεις του (…) Ο Θεόκριτος προχωράει ακόμη παραπέρα: σε έναν θρήνο για τον θάνατο του Άδωνη, ισχυρίζεται ότι ο κάπρος που τον σκότωσε με έναν κυνόδοντα ήταν ένοχος μόνο για αδεξιότητα. Το άμοιρο ζώο επιθυμώντας να φιλήσει τον όμορφο νεαρό: πάνω στη θέρμη του πάθους του, τον διαμέλισε!»

Όταν η ανθρωπότητα βγαίνοντας από το χάος μπήκε στον πολιτισμό, αυτός ο ερωτικός πανθεϊσμός μετατράπηκε σε «ερωτικό ιδεαλισμό»:

«Πάνω απ᾽ όλα ο άνθρωπος, πίστευαν οι αρχαίοι, δεν μπορεί να ζήσει χωρίς έρωτα· χωρίς έρωτα η ζωή είναι αναμονή θανάτου. Η αρχαιότητα είναι γεμάτη από αυτή την ιδέα· έχει τραγουδήσει και εκθειάσει τον έρωτα· έχει αμφισβητήσει ατελείωτα τη φύση του, όπως ακριβώς έχει αμφισβητήσει το κυρίαρχο Αγαθό, και περισσότερες από μία φορές τα έχει μπερδέψει. Με την ίδια δύναμη που οι καλλιτέχνες της εξιδανίκευαν την ανθρώπινη μορφή, οι φιλόσοφοι και οι ποιητές της εξιδανίκευσαν τον Έρωτα (…) Αναμεταξύ τους το διακύβευμα ήταν ποιος θα ανακάλυπτε και θα πραγμάτωνε τον τέλειο έρωτα (…) Αλλά αυτή η ιδεατότητα του έρωτα, που βρίσκεται; Πως να την απολαύσει κανείς και σε ποιο βαθμό;»

Στο γάμο; Ο Προυντόν απαντά με μια παροιμία:

 «Ο γάμος είναι ο τάφος του έρωτα. Και αυτό ίσχυε για τους Έλληνες (…) ασύγκριτα περισσότερο απ᾽ ό,τι ισχύει για εμάς. Η αξιοπρέπεια της συζύγου, αριστοκρατική στην αρχή και στη μορφή, δεν προσέδιδε στην αρχαία γυναίκα παρά υπεροπτικές αξιώσεις που την έκαναν όχι τόσο θελκτική.»

Ο συγγραφέας υπαινίσσεται εδώ, αλλά πολύ συνοπτικά, τις κοινωνικές συνθήκες (πατριαρχία) στις οποίες υπέκειντο οι Ελληνίδες:

«Με την σύζυγο, όπως την κατέστησε ο πολιτισμός στο τέλος της ηρωικής εποχής, να έχει μόνο την υπερηφάνεια της, την κοινοτοπία των ενασχολήσεών της και την επαχθή λαγνεία της, που μόλις και μετά βίας κατέπνιγαν τις ταλαιπωρίες της εγκυμοσύνης και τις συζυγικές συγκρούσεις, ο έρωτας έκανε φτερά στο ξημέρωμα του γάμου και η καρδιά έμενε στεγνή. Δεν υπάρχει ίχνος  έρωτα στον γυναικωνίτη, δηλώνει εμφατικά ο Πλούταρχος.»

Αν ο συζυγικός δεσμός ήταν έτσι «απογυμνωμένος από το ιδεώδες και επομένως από τον έρωτα», από ποιόν να ζητηθεί ο έρωτας; Από την εταίρα, την παλλακίδα, την ιερόδουλη; Αλλά αυτό το είδος «αγοραίου έρωτα» περιορίζεται στην «ικανοποίηση των αισθήσεων», στις «οργανικές εκκρίσεις» σε «κάτι το βρώμικο», όπως αποδοκιμάζει ο Προυντόν. «Μου αρέσει, λέτε· ναι, όπως μου αρέσει το κρασί, τα ψάρια και ό,τι μου δίνει ευχαρίστηση.»

«Έτσι, η εταίρα και η ιερόδουλη δεν προσφέρουν τίποτα περισσότερο, από άποψη ερωτικής απόλαυσης, ακόμη λιγότερο από τη νόμιμη γυναίκα, τον έρωτα όπως τον επιθυμεί η ανθρώπινη ψυχή, και ο εξιδανικευμένος έρωτας καθίσταται αδύνατος μεταξύ των δύο φύλων (…) Οι αρχαίοι μελετώντας σε βάθος αυτή την ανάλυση, κατάλαβαν θαυμάσια ότι η ομορφιά, τόσο η φυσική όσο και η ηθική, είναι άυλη, ότι ο έρωτας που εμπνέει αφορά εξ ολοκλήρου την ψυχή (…) Πού είναι λοιπόν, αναρωτιόταν ο αρχαίος άνθρωπος, ο έρωτας χωρίς τον οποίο δεν μπορώ να ζήσω και τον οποία δεν μπορώ να νιώσω ούτε με τη γυναίκα μου, ούτε με την ερωμένη μου, ούτε με τη σκλάβα μου; Πού είναι αυτός ο έρωτας, αυτό το ξάναμμα που εμφανίζεται μόνο για να εξαπατήσει τους ανθρώπους; Βρήκα τη γυναίκα πιο πικρή κι από τον θάνατο^[4], φωνάζει ο Σολομώντας· προφανώς δεν αναφέρεται στο πρόσωπο αλλά στο φύλο. Κενό παντού, έρωτας πουθενά.»

Ο Προυντόν ακολουθώντας με προσοχή «την εξέλιξη αυτής της ιδεαλιστικής αποπλάνησης που, αφού απορρίψει το γάμο ως ξένο από την ίδια του τη φύση προς τον έρωτα», καταλήγει στην «ψευδαίσθηση» της ομοφυλοφιλίας:

«Επομένως, μέσα από την εκλέπτυνση της ευαισθησίας και αναζητώντας την πεμπτουσία του ωραίου και του αγαθού, οι αρχαίοι κατέληξαν να περιφρονούν τον συζυγικό έρωτα και μαζί με αυτόν κάθε σωματική σχέση με μια γυναίκα. Μέσα από αυτή την ακολουθία ιδεών οι Έλληνες, επενδύοντας στον έρωτα και καθαρίζοντάς τον από τις σαρκικές χυδαιότητες, έφτασαν στις έσχατες υπερβολές. Μπορεί να φαίνεται ανήκουστο, αλλά έτσι είναι: και ολόκληρη η ιστορία το μαρτυρεί.»

Ο Προυντόν, με έντονη αυταρέσκεια, αφήνει εδώ τη θεωρία για τα παραδείγματα:

«Ο Ανακρέων^[5], σύμφωνα με τον Αιλιανό, όντας στην αυλή του Πολυκράτη, τυράννου της Σάμου, ένιωσε μια έντονη τρυφερότητα για τον νεαρό Σμερδίη. Ποθούσε την ψυχή του, λέει ο ιστορικός, όχι το σώμα του. Ο δε έφηβος έτρεφε για τον ποιητή μια τρυφερή εκτίμηση.»

Και ο Προυντόν υπερθεματίζοντας λέει:

«Ο όμορφος έφηβος Σμερδίης που αναφέρεται εδώ αγαπήθηκε επίσης από τον τύραννο Πολυκράτη.»

Έχοντας επιτέλους ξεπεράσει τόσο την επιφυλακτικότητα όσο και τις αναστολές, ο συγγραφέας ρίχνεται ολόψυχα στην εξύψωση του ελληνικού έρωτα:

«Πρέπει να πιστέψουμε ότι αυτή η εξαιρετική θεωρία είχε διεισδύσει σε ένα ορισμένο σημείο στα ήθη, όταν βλέπουμε τους πιο ενάρετους ανθρώπους της αρχαιότητας και τους λιγότερο καχύποπτους να την υιοθετούν. Ο Σωκράτης, ο οποίος έδωσε το όνομά του στον τέλειο έρωτα πριν δώσει το δικό του ο Πλάτων, έκανε φανερά και εν γνώσει όλης της πόλης έρωτα με τον Αλκιβιάδη. Τον δίδασκε φιλοσοφία, επέπληττε την έπαρσή του, τον απομάκρυνε από τον δελεασμό των ιερόδουλων, τον εκπαίδευε στην εγκράτεια και με το παράδειγμά του και τους λόγους του, δίδασκε τους Αθηναίους να αγαπούν και να σέβονται τη νεολαία. Δίνει ένα ωραίο παράδειγμα στο διάλογο του Πλάτωνα που ονομάζεται Θεαίτητος. Ο Θεαίτητος είναι ένας άχαρος νέος με αγκυλωτή μύτη και μικρά, βαθουλωτά μάτια, ένα αληθινό πορτρέτο του Σωκράτη, που παρουσιάζεται και συστήνεται στον φιλόσοφο από έναν πολίτη της Αθήνας, τον οποίο οι φίλοι του κατηγορούσαν ειρωνικά, προς μεγάλη του δυσαρέσκεια, ότι έκανε έρωτα με αυτό το άσχημο αγόρι. Ο Σωκράτης αφού ανέκρινε τον Θεαίτητο, αναγκάζοντάς τον με τις ερωτήσεις του να δείξει την ευφυία του και αναδεικνύοντας την ευτυχισμένη φύση του, τελικά του είπε μπροστά σε όλους: Πήγαινε, είσαι όμορφος, Θεαίτητε· γιατί κατέχεις την ομορφιά της ψυχής, χίλιες φορές πιο πολύτιμη από εκείνη του σώματος. Λόγος αντάξιος του Ευαγγελίου που πρέπει να άγγιξε τους Αθηναίους, και που ο Πλάτωνας δεν θα έχανε ποτέ.

«Ο Κορνήλιος Νέπως^[6], στο βίο του Επαμεινώνδα, αναφέρει ότι όταν ο βασιλιάς της Περσίας σκόπευε να τον εξαγοράσει, ο Διομέδων ο Κυζικηνός, στον οποίο ανατέθηκε αυτή η δουλειά, επηρέασε τον Μίκυθο, έναν πολύ νεαρό άνδρα, τον οποίο ο Επαμεινώνδας αγαπούσε από καρδιάς. Τι έκανε ο Θηβαίος ήρωας; Αφού νουθέτησε αυστηρά τον μεσάζοντα του μεγάλου βασιλιά, είπε στον νεαρό φίλο του: Όσο για σένα, Μίκυθε, δώσε γρήγορα πίσω τα χρήματά του, αλλιώς θα σε αναφέρω στον δικαστή! (…) Παράξενη ασχολία για τους παιδεραστές, να κηρύττουν στους προστατευόμενούς τους, με λόγια και παραδείγματα, τη σεμνότητα, τη μελέτη, την ανιδιοτέλεια, την αγνότητα, κάθε είδους αρετή, και να τα απειλούν με τιμωρία αν παρεκκλίνουν!

«Σε έναν πόλεμο που διεξήγαγαν οι Χαλκιδείς εναντίον των γειτόνων τους, νίκησαν χάρη στο θάρρος του Κλεόμαχου, ενός συμμάχου τους, ο οποίος συναίνεσε να πολεμήσει (…) με μοναδικό όρο ότι προτού πεθάνει, παρουσία του στρατού, θα δεχόταν ένα φιλί από τον φίλο του. Ο Πλούταρχος διηγείται την ιστορία. Αναρωτιέμαι αν ο ιπποτισμός έχει γεννήσει κάτι πιο όμορφο και πιο αγνό από αυτόν τον χαρακτήρα.

«Όλοι γνωρίζουν ότι το ιερό τάγμα της Θήβας, που χάθηκε ολόκληρο στη Χαιρώνεια, αποτελούνταν από τριακόσιους νέους, εκατόν πενήντα ζευγάρια, των οποίων η πειθαρχία διαμορφώθηκε τόσο από τον έρωτα όσο και από τον πατριωτισμό.»

Περνώντας από την ελληνική λογοτεχνία στη λατινική ποίηση, ο Προυντόν συνεχίζει με τον ίδιο τρόπο:

«Ο Βιργίλιος^[7], μαθητής του Πλάτωνα, τραγουδώντας τον ρωμαϊκό μεσσιανισμό και την παγκόσμια αναγέννηση, δεν λησμονεί τον εξαγνισμό του παιδεραστικού έρωτα. Το επεισόδιό του με τον Νίσο και τον Ευρύαλο^[8] είναι εμπνευσμένο από την ελληνική φιλία, όπου ο έρωτας συνδυάζεται με την πολεμική άμιλλα: Ο ίδιος έρωτας τους ένωνε και ορμούσαν μαζί στις μάχες^[9], λέει για τους νεαρούς ήρωες: Ο Ευρύαλος, τύπος λαμπρής νιότης και ενάρετης χάρης, που τον αγαπάει όλος ο στρατός και τον θαυμάζει, ο Ευρύαλος αξιοσημείωτος για την ομορφιά και την ανθισμένη νιότη του^[10], Εκείνη η πιο σαγηνευτική γοητεία που εμφανίζεται σε ένα όμορφο σώμα^[11], και ο Νίσος, ο αγνός και ευσεβής εραστής του. Διαβάστε τη συγκινητική ιστορία αυτού του έρωτα στο 5ο και 9ο βιβλίο της Αινειάδας: ακούγεται σαν επεισόδιο από το ιερό τάγμα της Θήβας. Και είναι αφού αφηγηθεί τον θάνατό τους που ο ποιητής αναφωνεί: Ευτυχισμένο ζεύγος! Αν οι στίχοι μου έχουν κάποια δύναμη, η μνήμη σας θα διαρκέσει όσο το Καπιτώλιο, ενόσω η Ρώμη κατέχει την αυτοκρατορία του κόσμου!»

Και ο Προυντόν, που τίποτα πια δεν τον εκπλήσσει και τίποτα δεν τον συγκρατεί, αναφωνεί:

«Γιατί μας εκπλήσσει τόσο πολύ, τελικά, ένας δεσμός που έχει τις ρίζες του στην ίδια τη φύση; Δεν γνωρίζουμε μήπως ότι υπάρχει μια αμοιβαία έλξη μεταξύ του εφήβου και του ώριμου άνδρα, αποτελούμενη από χίλια διαφορετικά συναισθήματα, που οι επιδράσεις τους υπερβαίνουν κατά πολύ την απλή φιλία; Ποια ήταν η στοργή του Φενελόν^[12] για τον Δούκα της Βουργουνδίας, πνευματικό παιδί της αγάπης του, που δημιούργησε, διαμόρφωσε, εγέννησε κατά την Βίβλο, όπως είχε δημιουργήσει τον “Τηλέμαχό” του; Έρωτας, με την πιο αγνή και υψηλή έννοια που του έδιναν οι Έλληνες. Ο Φενελόν διδάσκοντας τον Δούκα της Βουργουνδίας, είναι ο Σωκράτης που αποκαλύπτει την ομορφιά του Θεαίτητου στους ακροατές του, είναι ο Επαμεινώνδας που επιπλήττει τον Μίκυθο. Πόσο θα ήθελε να πεθάνει γι’ αυτόν “τον καρπό της κοιλίας του”, ο τρυφερός Φενελόν!

«Θα πήγαινα ακόμη παραπέρα: τι είδους ήταν η ξεχωριστή προτίμηση του Χριστού για τον νεότερο από τους αποστόλους του;^[13] Εγώ βλέπω εδώ, όπως και στο επεισόδιο του Νίσου και του Ευρύαλου, μια χριστιανική μίμηση του ελληνικού έρωτα. Και αυτό είναι η πιο τρανή απόδειξη ότι ο συγγραφέας του 4ου Ευαγγελίου δεν ήταν Εβραίος από την Ιερουσαλήμ, ανίκανος για τέτοιες τρυφερότητες, αλλά ελληνιστής από την Αλεξάνδρεια, που γνώριζε το ακροατήριό του και δεν μπορούσε να σκεφτεί τίποτα καλύτερο, για να εξυμνήσει την αγιότητα του Χριστού, από το να τον κάνει ερωμένο κατά τον τρόπο του Σωκράτη. Συκοφαντούμε τους αρχαίους και δεν βλέπουμε ότι οι ιδέες τους, στις σωστές τους διαστάσεις, έχουν την πηγή τους στο ανθρώπινο συναίσθημα και έχουν περάσει και στη θρησκεία μας.

«Ο διαχωρισμός μεταξύ ερώτων και η διαφορά των χαρακτήρων τους ήταν τόσο ξεκάθαρη για τους Έλληνες, που τους βλέπουμε να συμβιώνουν, χωρίς να ανταγωνίζονται ή να συγχέονται. Η ερωτική σύντροφος του Αχιλλέα, είναι η όμορφη αιχμάλωτη εταίρα Βρισηίδα· ο εγκάρδιος φίλος του είναι ο Πάτροκλος, ο εταίρος του. Και τι διαφορά στις λύπες που τους προσδίδει! Για τη Βρισηίδα κλαίει, ορκίζεται να μην πολεμήσει πια και να επιστρέψει στη Θεσσαλία· για τον Πάτροκλο, παραβιάζει τον όρκο του, σκοτώνει τον Έκτορα, σφαγιάζει τους αιχμαλώτους και αποφασίζει να καταλάβει την Τροία.

«Όλοι οι Έλληνες ποιητές που τραγούδησαν τον έρωτα στη διπλή του υπόσταση ακολούθησαν το παράδειγμα του Ομήρου. Ο Βάθυλλος^[14] του Ανακρέοντα μού εμπνέει υποψίες: η αδιακρισία της περιγραφής από τον ποιητή  του πορτραίτου του φίλου του ρίχνει στην αγνότητά του μια σκιά χυδαιότητας· αλλά πόσο πολύ το συναίσθημα που του εμπνέει ο Βάθυλλος ξεπερνά την κάθε φαντασίωσή του με ερωμένες! Τι πιο γοητευτικό από το τραγούδι του αγγελιαφόρου περιστεριού! Και ω ποία ονειροπόληση σε αυτούς τους δύο στίχους, που οι μεταφραστές διαχωρίζουν σαν να ήταν δύο ωδές:
Δροσίστε, γυναίκες, το ξεραμένο μου λαρύγγι με γλυκόπιοτο κρασί·
το πυρωμένο μου κεφάλι με φρέσκα τριαντάφυλλα.
Αλλά ποιος να δροσίσει την καρδιά μου, που φλέγεται από έρωτα;
Στη σκιερή φυλλωσιά του Βάθυλλου θα καθίσω,
του νεαρού δένδρου με τα πράσινα μαλλιά·
που πλάι του της πειθούς η πηγή κελαρύζει ψυθιρίζοντας:
εδώ, κουρασμένε ταξιδιώτη, ξαπόστασε.»^[15]

Εδώ εκείνο που κινεί το ενδιαφέρον του Προυντόν δεν είναι τόσο ο ελληνικός έρωτας όσο η αγνότητά του:

«Αυτό που με εκπλήσσει σε όλη αυτή τη σωκρατική, πλατωνική, ανακρεοντική ή σαπφική ποίηση, όπως και να την αποκαλέσει κανείς, είναι η εξαιρετική αγνότητα τόσο της σκέψης όσο και της γλώσσας, αγνότητα ισοδύναμη μόνο με την ένταση του πάθους. Ας πει κανείς αν μπορεί, εάν υποθέσουμε ότι πρόκειται για ανήθικο έρωτα, τι θα μπορούσε να προσφέρει από διαπεραστικά  χαρακτηριστικά, χαριτωμένες εικόνες και ανείπωτη αρμονία, αυτή η αδιανόητη μίξη της πλέον υψηλής τρυφερότητας, της πλέον αυστηρής σκέψης, της πλέον θεϊκής ποίησης, με ό,τι θα μπορούσε να εφεύρει πιο αποτρόπαιο η έξαψη των αισθήσεων· εγώ δε, μια τέτοια συνύπαρξη παραδείσου και κόλασης στην ίδια καρδιά τη θεωρώ απαράδεκτη, και είμαι πεπεισμένος ότι, οτιδήποτε φρικτό υπάρχει σ᾽ αυτό, είναι εξαιτίας μας.»

Ήταν όντως αγνός ο «μονόφυλος» έρωτας των αρχαίων; Ο Προυντόν, αφού στην αρχή τον υποστήριξε, δεν είναι τόσο σίγουρος πια. Αλλά το ιδανικό τους τουλάχιστον ήταν, κατά τον ίδιο, ένα ιδανικό καθαρότητας:

«Σε ό,τι μας αφορά, χωρίς να διεκδικούμε περισσότερες γνώσεις σε τέτοια θέματα απ’ όσες μπορεί να έχει ένας σωστός άνθρωπος, διατηρούμε την άποψη που καθιερώσαμε στο κείμενο, ότι δηλαδή ο παιδεραστικός έρωτας δεν σήμαινε κατ’ ανάγκη, για τους αρχαίους Έλληνες, όπως σήμερα για μας, σωματικές σχέσεις· αντίθετα, ο έρωτας αυτός επιδίωκε να παραμείνει αγνός, και έτσι τον ασκούσαν ο Σωκράτης, ο Επαμεινώνδας και πλήθος άλλοι. Τα αποσπάσματα που παραθέσαμε από τον Πλούταρχο, τον Πλάτωνα, τον Βιργίλιο και το κατά Ιωάννην Ευαγγέλιο αποτελούν αδιάψευστη απόδειξη γι’ αυτό. Θα υποστηρίξουμε λοιπόν ότι αυτόν τον αγνό έρωτα τραγουδούσαν ο Ανακρέων και η Σαπφώ· ότι είναι σημαντικό, για να είμαστε δίκαιοι, να διαχωρίσουμε εδώ την θεωρία περί πάθους των αρχαίων από αυτό που θα μπορούσε να ήταν η πρακτική τους, και ότι πριν κατηγορήσουμε τους μεγαλύτερους ποιητές για αισχρά ήθη, οφείλουμε να ξεκινήσουμε κατανοώντας τα συναισθήματα και τις ιδέες τους. Με όποιον κρυφό τρόπο κι αν χρησιμοποίησε ο Ανακρέων με τον Βάθυλλο ή η Σαπφώ με τη φίλη της την πρακτική αυτή, για την οποία δεν ξέρουμε απολύτως τίποτα και δεν θα μάθουμε ποτέ τίποτα, ένα πράγμα παραμένει θετικό, αποδεδειγμένο και καθιερωμένο (…) οι αρχαίοι είχαν ένα διαφορετικό ιδανικό για τον έρωτα από ό,τι εμείς, ένα ιδανικό που δεν είναι σκοπός μας εδώ να δικαιολογήσουμε (…)· αλλά ένα ιδανικό που ήταν άμεμπτο σύμφωνα με το τι πίστευαν και που είχε την ποιητικότητά του.»

Ο Προυντόν, ωστόσο, έχοντας υπόψη την προσωπική του εμπειρία, έχει πολύ βαθιά αντίληψη της «έξαψης των αισθήσεων» ώστε να αυταπατάται με αφελείς ψευδαισθήσεις. Γνωρίζει πολύ καλά ότι είναι αδύνατο να παρεμβληθεί φράγμα αδιαπέραστο ανάμεσα στον πλατωνισμό και τη σάρκα: τέτοιου είδους έρωτας, «όσο πνευματική κι αν είναι η αρχή του», παραμένει σωματικός:

«Ένας από τους συνομιλητές του Πλουτάρχου, που υπερασπιζόταν την περίπτωση του αμφιφυλικού έρωτα, έφερε την ακόλουθη ένσταση στον αντίπαλό του, ο οποίος διαμαρτυρόταν εκ μέρους των οπαδών του τέλειου έρωτα για τις κατηγορίες που τους καταλογίζονταν, λέγοντας: Ισχυρίζεστε ότι ο έρωτάς σας είναι καθαρός από κάθε σύνδεση μεταξύ των σωμάτων και ότι η ένωση υπάρχει μόνο μεταξύ των ψυχών· αλλά πως μπορεί να υπάρξει έρωτας όπου δεν υπάρχει κατοχή; Είναι σαν να μας λέτε ότι μεθούμε κάνοντας σπονδή στους θεούς ή ότι χορταίνουμε την πείνα μας με την κνίσσα της θυσίας. Δεν υπάρχει απάντηση σε αυτή την ένσταση. Όσο κι αν αναλωθούμε στις συζητήσεις περί διάκρισης σωμάτων και ψυχών, παραμένει γεγονός ότι για να ενωθούν οι μεν πρέπει να συνενωθούν και τα δε.»

Και ο Προυντόν καταλήγει, σαν ένας άνθρωπος που έχει καταστραφεί μέχρι το βάθος της ύπαρξής του από την πάλη μεταξύ “Αγγέλου και Κτήνους”^[16]:

«Κάθε έρωτας, ανεξάρτητα από το πόσο ιδανικό είναι το αντικείμενό του, όπως ο έρωτας των πιστών για τον Χριστό ή εκείνος των μοναχών για την Παρθένο, πόσο μάλλον ο έρωτας που αφορά ένα ζωντανό, χειροπιαστό ον, αναγκαστικά έχει αντίκτυπο στον οργανισμό και κλονίζει τη σεξουαλικότητα. Υπάρχει ερωτική απόλαυση στη νεαρή Παρθένο που χαϊδεύει το τρυγόνι της· και τι  παραλήρημα, όπως είναι τοις πάσι γνωστό, κατακαίει τις αισθήσεις τους η φαντασία των μυστικιστών! Έχοντας φτάσει στο απόγειο, ο ουράνιος έρωτας, που έλκεται από την υλική ομορφιά, της οποίας η ενατένιση τον καταδιώκει, πέφτει στην Άβυσσο: όπως η Ελόα^[17], η όμορφη αρχάγγελος που ερωτεύθηκε τον Σατανά και που μόνο στο αντίκρισμά του χάνεται. Τέτοια είναι (…) η αντινομία στην οποία υπόκειται ο έρωτας, όπως κάθε πάθος: όπως δεν μπορεί να κάνει χωρίς ιδανικό, έτσι δεν μπορεί να κάνει και χωρίς κατοχή. Το πρώτο ωθεί μοιραία προς το δεύτερο.»

*  *  *

Γιατί ο Προυντόν ενδιαφερόταν τόσο πολύ για την ομοφυλοφιλία; Δεν απομένει παρά να βρω το κλειδί του αινίγματος στη ζωή και στην προσωπικότητά του. Οι περισσότεροι από τους πολλούς σχολιαστές του έχουν αποφύγει μια τέτοια αδιάκριτη έρευνα. Ένας όμως από αυτούς, ο Ζυλ-Λουί Πουές^[18], περιορίστηκε να δηλώσει, συνοπτικά, ότι η πηγή των καταπιέσεών του θα αποκαλυφθεί «χωρίς αμφιβολία» με την ψυχανάλυση.^[19]

Όταν ήταν πολύ νέος, σε ηλικία 17 ετών, ο Προυντόν βίωσε, όπως μας λέει ο ίδιος, έναν «πλατωνικό έρωτα» που τον έκανε «τόσο απερίσκεπτο όσο και λυπημένο». Ερωτεύτηκε μια νεαρή κοπέλα σαν χριστιανός, δηλαδή με «πίστη στο απόλυτο».^[20]

Παρά την «σεξουαλικά έντονη νιότη» του, η οποία απαιτεί πιο συγκεκριμένες ικανοποιήσεις, γίνεται  «φύλακας» και «προστάτης» της παρθενίας της νεαράς. Στο τέλος, «αφού περίμενε πολύ καιρό, η νεαρή γυναίκα απομακρύνθηκε και παντρεύτηκε κάποιον άλλον».

Γιατί εμφανίζεται αυτή η ιδιότυπη ερωτική συμπεριφορά, η οποία διαρκεί πέντε χρόνια; Ο Προυντόν απέδωσε τον «πνευματικό του έρωτα» στην ανάγνωση του έργου Παύλος και Βιργινία (1788) του Μπερναρντέν ντε Σαίν-Πιερ, «ένα δήθεν αθώο ποιμενικό αφήγημα που όφειλε να βρίσκεται στον κατάλογο αναγνωσμάτων κάθε οικογένειας». Και καταγγέλλει «τον κίνδυνο αυτού του πλατωνισμού που μια ματαιόδοξη λογοτεχνία θα ήθελε να ανάγει σε αρετή». Προτείνει μια άλλη εξήγηση όταν σημειώνει στα Ημερολόγιά του: «Εύχομαι, αν ποτέ παντρευτώ, να αγαπήσω τη γυναίκα μου όσο αγάπησα και τη μητέρα μου».^[21] Ίσως ήταν συναισθηματικά μπλοκαρισμένος, όπως τόσοι άλλοι, από το πασίγνωστο Οιδιπόδειο σύμπλεγμα. Το γεγονός είναι ότι, εξαιτίας αυτής της δυστυχούς ερωτικής σχέσης, παρέμεινε παρθένος για δέκα χρόνια μετά την εφηβεία:

«Τον συνεπήρε ένα ιδανικό πάθος σε νεαρή ηλικία που τον οδήγησε πολύ νωρίς στην αρρενωπότητα, και εξ αιτίας του ιδεαλισμού του, έγινε άτσαλος και αδέξιος με το σεξ, περιφρονούσε τον ιπποτισμό όπου ήταν ανεπιτυχής, ήταν απότομος και σαρκαστικός απέναντι στα όμορφα άτομα, αδιάλλακτος προς τις μεσοβέζικες θέσεις, τις οποίες χαρακτήριζε, όχι άδικα, ως ανήθικες. Εν ολίγοις, παρά τις ορέξεις του, δυσανασχετεί με τον έρωτα που τον ενοχλεί, τον ερεθίζει, τον κάνει να κοκκινίζει σαν λιοντάρι (…) Αισθάνεται υπερβολικός, γελοίος (…) αντιπαθεί και τον έρωτα, και τον γάμο και τις γυναίκες. »

Για χρόνια, ο Προυντόν, «θλιβερός μάρτυρας της εγκράτειας», «δέχθηκε επίθεση από τον διάβολο που πείραζε τον Άγιο Παύλο»:

«Ο διάβολος, που για τόσο καιρό μού έκαιγε στην καρδιά, τώρα μού έψηνε τα σπλάχνα, και καμία εργασία, κανένα διάβασμα, περπάτημα ή απαντοχή οποιουδήποτε είδους δεν μπορούσε να αποκαταστήσει την ψυχική μου γαλήνη (…) Μια οδυνηρή διάσπαση γινόταν μέσα μου μεταξύ θέλησης και φύσης. Η σάρκα έλεγε: θέλω, η συνείδηση: δεν θέλω…»

Σε αυτό το σημείο ο Προυντόν μάς αποκαλύπτει τα πιο ενδόμυχά του μυστικά. Αυτόν τον «πλατωνισμό», του οποίου τον «κίνδυνο» κατήγγειλε προηγουμένως ασαφώς^[22], τον καθιστά τώρα σαφέστατο:

«Ω, όλοι εσείς οι νέοι άνδρες και νέες γυναίκες που ονειρεύεστε τον τέλειο έρωτα, ένα να ξέρετε: ο πλατωνισμός σας είναι μία ευθεία προς τα Σόδομα.»^[23]

*  *  *

Ανασκαλεύοντας τα νεανικά χρόνια του Προυντόν, δεν θα βρούμε, εκτός από αυτό το αγνό πάθος, καμία γυναικεία περιπέτεια. Ο βιογράφος του, Ντανιέλ Αλεβύ, δηλώνει ότι «δεν ήταν του γούστου του να παίζει με το ωραίο φύλο».^[24] Ο ίδιος παραδέχεται ότι όταν ζούσε ακόμα στην ύπαιθρο και έβλεπε χωριατοπούλες να αυνανίζουν ταύρους, «δεν ένιωσε ποτέ τίποτα γι’ αυτές τις λάγνες γυναίκες».^[25]

Από την άλλη, ανακαλύψαμε ότι είχε σχέση με έναν άνδρα. Σε ηλικία 22 ετών, γνώρισε έναν νεαρό φοιτητή από την Μπεζανσόν στο τυπογραφείο όπου εργαζόταν. Αν και από διαφορετικό κοινωνικό στρώμα, οι δύο νέοι έγιναν αχώριστοι: «Σας γνώρισα, σας αγάπησα» έγραψε αργότερα ο Γκυστάβ Φαλό στον Πιερ-Ζοζέφ Προυντόν.^[26] Παρότρυνε τον φίλο του να τον ακολουθήσει στο Παρίσι. Ο Προυντόν δεν μπόρεσε να αντισταθεί σ’ αυτό το κάλεσμα. Είχαν τα πάντα κοινά: κρεβατοκάμαρα, κρεβάτι, τραπέζι, βιβλιοθήκη, αποταμίευση. Μαζί, «πλατωνοποιήθηκαν». Όμως η τρομερή επιδημία χολέρας του 1836 χτύπησε και τον Φαλό. Ο φίλος του τον φρόντιζε μέρα-νύχτα. Έκανε τα πάντα για να σώσει αυτόν που αγαπούσε. Αλλά δεν μπόρεσε να τον γλιτώσει από τον θάνατο. Ο πόνος του ήταν φρικιαστικός:

«Ένιωσα να χάνω το ήμισυ της ζωής και του πνεύματός μου: βρέθηκα μόνος στον κόσμο.»

Η ανάμνηση του Φαλό τον απασχολούσε «σαν μια έμμονη ιδέα, μια πραγματική μονομανία». Πηγαίνει στο Περ-Λασαίζ^[27] όπου μένει για μια ολόκληρη ώρα διαλογιζόμενος μπροστά στον τάφο του.^[28]

Καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής του, ο Προυντόν παρέμεινε πιστός στην ανδρική φιλία. Σε ένα μεταθανάτιο κείμενό του, διαβάζουμε:

«Κάθε άνθρωπος έχει μυστικά που ενώ τα εμπιστεύεται σε έναν φίλο δεν τα λέει στη γυναίκα του.»^[29]

Σε έναν σύντροφο, που του τον στερεί η σύζυγός του, γράφει με πικρία:

«Ο γάμος κύριοι έχει μια παράξενη επίδραση σε εσάς που έχετε νυμφευθεί (…) Καθώς αποσύρεστε σταδιακά στο νοικοκυριό σας και λησμονάτε ότι κάποτε ήσασταν σύντροφοι. Πίστευα ότι ο έρωτας και η πατρότητα δυναμώνουν τη φιλία μεταξύ των ανδρών· σήμερα συνειδητοποιώ ότι αυτό ήταν απλώς μια ψευδαίσθηση.»

Και προσθέτει αυτή τη σημαντική παρατήρηση, για τον αναγνώστη που ήδη γνωρίζει την σπουδαιότητα που απέδιδε στην αρχαία φιλία:

«Αν ο Ορέστης είχε παντρευτεί την Ερμιόνη, από την ίδια εκείνη ημέρα θα είχε ξεχάσει τον Πυλάδη.»^[30]

Αλλού ο Προυντόν προτρέπει έναν εραστή, στον οποίο εύχεται τα καλύτερα, να διαφυλάξει την ελευθερία του:

«Να θυμάσαι, νεαρέ μου, ότι τα φιλιά που σου δίνουν είναι τα δεσμά με τα οποία σε δένουν, και ότι χωρίς να το καταλάβεις τρεις ημέρες νηστείας και αποχής είναι αρκετές για να μετατρέψουν μια γυναίκα από γλυκιά ερωμένη σε τύραννο.»^[31]

Ο Προυντόν ήθελε να προστατεύσει τους φίλους του από τη βλαβερή γυναικεία επιρροή:

«Η συζήτηση και η κοινωνία των γυναικών επισκιάζουν το μυαλό των ανδρών, το θηλυκοποιούν, το φθείρουν.»^[32]

*  *  *

Περιγράφοντας ένα ωραίο αρσενικό, ο Προυντόν δυσκολεύεται να συγκρατήσει τη ταραχή του. Σε μια παράξενη παραβολή, περιγράφει ένα πρόσωπο πληβειακής καταγωγής, που «το σθένος του, η σφριγηλότητα των μυών του, η χροιά της φωνής του (…) ασκούσαν μια ακαταμάχητη σαγήνη» σε τέτοιο βαθμό, ώστε η νεαρή χήρα της οποίας ήταν ένας από τους θαυμαστές «δεν μπορούσε, εμπρός του, να αντισταθεί στην ηδονική έξαψη που της γεννούσε».^[33] Από την άλλη, η θηλυπρέπεια, τού ήταν αποκρουστική:

«Η λεπτότητα που διαθέτουν οι γυναικείες χάρες είναι αηδιαστική.»

Τρομοκρατείται από την προοπτική μιας κοινωνίας στην οποία οι άνδρες θα είναι «όμορφοι, ευγενικοί,  χαριτωμένοι» και δεν θα υπάρχουν πια «ούτε αρσενικά ούτε θηλυκά»^[34]. Σε άλλο σημείο, ο Προυντόν προδίδει την προτίμησή του για την ανδρική ανατομία. Σε σύγκριση με το ανδρικό σώμα, το γυναικείο σώμα είναι, στα μάτια του, «ελάσσων, μια υποτάξη»:

«Οι μυς είναι ανύπαρκτοι· το αρρενωπό παράστημα είναι αμβλυμένο· οι δυνατές, εκφραστικές γραμμές σβήνουν και πλαδαρεύουν.»^[35]

Ο Προυντόν δεν ήταν ευγενικός με το ασθενές φύλο. Δεν μπορούσε να βρει ικανοποιητικά εξευτελιστικές λέξεις για να στιγματίσει τη γυναίκα που διακατέχεται από έρωτα. Φλυαρεί και αποκτηνώνεται, τρελή, πόρνη, κακάσχημη, πάσχει από άσβεστη λαγνεία, είναι ένα πηγάδι προστυχιάς.

«Η γυναίκα απαιτεί, εκνευρίζει και προκαλεί τον άνδρα· τον αηδιάζει και τον παρενοχλεί: ξανά, ξανά και ξανά!.»^[36]

Για τον Προυντόν, η γυναίκα ήταν κατώτερο, «υποδεέστερο» πλάσμα. Ποτέ δεν θα γίνει «δυνατό μυαλό». Αρνείται ριζικά τη γυναικεία ιδιοφυΐα. «Μια γυναίκα δεν μπορεί πλέον να κάνει παιδιά όταν το μυαλό, η φαντασία και η καρδιά της ενασχολούνται  με την πολιτική, την κοινωνία και τη λογοτεχνία». Η πραγματική της κλίση ήταν στην οικιακή εργασία:

«Εμείς οι άντρες πιστεύουμε ότι μία γυναίκα ξέρει ήδη αρκετά όταν μπορεί να μας επιδιορθώνει τα πουκάμισα και να μας φτιάχνει μπιφτέκια.»^[37]

Η παραχώρηση του δικαιώματος ψήφου στις γυναίκες θα αποτελούσε «προσβολή της οικογενειακής αξιοπρέπειας» και ο Προυντόν, που είχε για σύζυγο μια νοικοκυρά, έκανε αυτή τη αστεία απειλή:

«Την ημέρα που ο νομοθέτης θα παραχωρήσει στις γυναίκες δικαίωμα ψήφου θα είναι και η ημέρα του διαζυγίου μου.»^[38]

Φτάνει στο σημείο να υπαγορεύει στους άνδρες να διοικούν τις γυναίκες τους με την μαγκούρα:

«Θέλει να την τιθασεύσεις και χαίρεται όταν το κάνεις (…) Ο άνδρας έχει δύναμη· και πρέπει να τη χρησιμοποιεί· χωρίς τη δύναμη, η γυναίκα τον περιφρονεί (…) Της γυναίκας της αρέσει κατά κάποιο τρόπο να την βασανίζουν, ακόμα και να τη βιάζουν.»^[39]

Η μεγαλύτερη αντιπάθεια του Προυντόν είναι η χειραφετημένη γυναίκα, που πάσχει από «διανοητική νυμφομανία», η οποία μιμείται τα ανδρικά ήθη, η «μέγαιρα», η γυναίκα των γραμμάτων, της οποίας η Γεωργία Σάνδη ήταν, στα μάτια του, το απεχθές πρότυπο.^[40] Για αυτή του την αντιφεμινιστική μανία, εισέπραξε καυστικά σχόλια. Μια νεαρή μυθιστοριογράφος, δεκαοκτώ μόλις ετών, δημοσίευσε έναν σθεναρό λίβελο κατά του Προυντόν, και σύντομα την ακολούθησε μια συνάδελφός της.^[41] Εξοργισμένος από αυτές τις επιθέσεις, ο Προυντόν έγραψε μια λυσσαλέα απάντηση, ημιτελή άλλωστε, η οποία, ευτυχώς για τον ίδιο, δεν δημοσιεύτηκε παρά μόνο μετά το θάνατό του.^[42]

*  *  *

Πέρα από τη γυναίκα, η οργή του Προυντόν στρεφόταν εναντίον ολόκληρης της σύγχρονης κοινωνίας, η οποία βίωνε μια σεξουαλική επανάσταση. Κατήγγειλε «την ερωτική τρέλα που βασανίζει τη γενιά μας», «αυτή την πορνοκρατία που εδώ και τριάντα χρόνια έχει προκαλέσει την υποχώρηση της δημόσιας αιδούς στη Γαλλία», «αυτό το πνεύμα της λαγνείας και της ακολασίας» που είναι «η πληγή της δημοκρατίας», «η λατρεία του έρωτα και της ηδονής (…) ο καρκίνος του γαλλικού έθνους». Αποστρεφόμενος τους σύγχρονούς του, τους λέει:

«Σάρκα θέλετε! θα την έχετε μέχρι αηδίας.»^[43]

Το σφάλμα έγκειται στις τέχνες και τα γράμματα, που διεγείρουν υπερβολικά τις αισθήσεις.^[44] Μήπως την ανάγνωση ενός ερωτικού μυθιστορήματος δεν ακολουθεί πάντα μια επίσκεψη σε οίκο ανοχής – όπου «δεν συναντά κανείς τίποτε άλλο παρά αηδία, δυσαρέσκεια και τύψεις»;^[45] Και ο Προυντόν συνεχίζει επιτιθέμενος στους ουτοπιστές σοσιαλιστές, τους προκατόχους του, που επιδίωκαν να αποκαταστήσουν τη σάρκα: στον Μπαρτελεμύ-Προσπέρ Ανφαντέν (1796 – 1864), τον επικεφαλής της «θρησκείας των σαινσιμονιστών^[46]», στον οποίο είπε: «Είστε μια εκκλησία νταβατζήδων και ασώτων»^[47] και στον Σαρλ Φουριέ, ο οποίος κήρυττε την ελεύθερη ανάπτυξη των παθών και ισχυριζόταν ότι θα τα έθετε στην υπηρεσία της αναγεννημένης κοινωνίας του.^[48]

Αλλά περισσότερο από τη λαγνεία, ήταν η ομοφυλοφιλία που δεν έπαψε ποτέ να στοιχειώνει το διαταραγμένο μυαλό του Προυντόν. Τείνοντας «προς τη σύγχυση των φύλων», ο κομμουνισμός θα ήταν «μοιραία παιδεραστικός από την άποψη των ερωτικών σχέσεων».^[49] Υποπτευόταν την «ιερατική ανδρογυνία» των σαινσιμονιστών και την «πανγαμία» του Φουριέ, στον οποίο έθεσε την ιεροεξεταστική υποψία ότι «επέκτεινε τις ερωτικές σχέσεις πολύ πιο πέρα από τα παραδοσιακά όρια» και ότι «καθαγίασε ακόμη και τις μονόφυλες συνευρέσεις».^[50] Η μανία των αισθήσεων, εάν την ακολουθήσεις, οδηγεί αναγκαστικά σε «αφύσικες» απολαύσεις, στον «σοδομισμό».^[51]

«Βρισκόμαστε εν μέσω ασυδοσίας, τόσο καθολική έχει γίνει η ακολασία… Πλέον καταλήξαμε στον μονόφυλο έρωτα.»^[52]

Κάθε έθνος που επιδίδεται στην ηδονή «είναι ένα έθνος που καταβροχθίζεται από τη γάγγραινα του σοδομισμού, μια σύναξη παιδεραστών».^[53] Η παιδεραστία λέγεται ότι είναι «το αποτέλεσμα μιάς μανιώδους ηδονής που τίποτα δεν μπορεί να ικανοποιήσει».^[54] Και ρωτάει, με έναν τόνο παράξενης ευχαρίστησης:

«Μήπως υπάρχει (…) σ’ αυτό το τρίψιμο μεταξύ δύο αρσενικών, μια στυφή απόλαυση που ξυπνά τις απαθείς αισθήσεις, όπως λέγεται ότι η ανθρώπινη σάρκα καθιστά κάθε άλλη τελετή βαρετή για τον κανίβαλο;»^[55]

*  *  *

Εν κατακλείδι ο Προυντόν εξαίρει την αντισεξουαλική τρομοκρατία. Αφημένο αδέσποτο, το σαρκικό πάθος δεν φαίνεται να έχει κανένα φάρμακο: «Ήταν ανώφελο για τους Βερνάρδο, Ιερώνυμο και Ωριγένη να προσπαθούν να δαμάσουν τη σάρκα τους μέσω της εργασίας, της νηστείας, των αγρυπνιών και της απομόνωσης». Καταπιεσμένο, το πάθος ξεσπά με ακόμη μεγαλύτερη μανία. Αντί να υποχωρήσει, αναγεννάται μέσω της λαγνείας και αναζητά νέο αντικείμενο:

«Χύσε, χύσε ξανά, χύσε ατελείωτα.»^[56]

Ο Προυντόν δεν διστάζει λοιπόν να καλέσει τον νομοθέτη, τον αστυνόμο και τον δικαστή για βοήθεια. Ας απαγορευτεί το διαζύγιο, ας εξομοιωθεί ο σοδομισμός με τον βιασμό και ας τιμωρείται με είκοσι χρόνια φυλάκιση.^[57] Ακόμα καλύτερα, ας κηρυχθεί νομικά συγχωρητέος ο φόνος ενός «σοδομιστή» που συλλαμβάνεται επ’ αυτοφώρω από τον πρώτο που θα βρεθεί μπροστά του.^[58] Ο Προυντόν σκέφτηκε σοβαρά να καταθέσει αγωγή στον εισαγγελέα προκειμένου να διωχθεί η φαλανστηριακή^[59] σχολή για «ανηθικότητα»:

«Από τώρα και στο εξής, κόμπαζε, έχουμε το δικαίωμα να λέμε στους φουριεριστές είστε παιδεραστές (…) Αν αποδειχθεί ότι ο φουριερισμός είναι ανήθικος, πρέπει να απαγορευτούν (…) Αυτό δεν καθιστά δίωξη αλλά αυτοάμυνα.»^[60]

Για να εξαλείψει τη λαγνεία, ο Προυντόν υποστηρίζει τον πλέον αδυσώπητο εξευγενισμό:

«Πρέπει να εξολοθρεύσουμε πάσα κακή φύση ώστε να ανανεωθεί το φύλο εξαλείφοντας τα βρομερά υποκείμενα, με τον ίδιο ακριβώς τρόπο που οι Άγγλοι βελτιώνουν φυλές βοδιών, προβάτων και γουρουνιών.»^[61]

Ο σοσιαλισμός, όπως τον βλέπει, θα χρησιμοποιήσει όλα τα μέσα που έχει στη διάθεσή του. Το σφάλμα του χριστιανισμού δεν ήταν, κατά την άποψή του, το ότι ήθελε να καταδικάσει όλες τις σεξουαλικές σχέσεις εκτός του νόμιμου γάμου, αλλά το ότι απέτυχε να το κάνει. Η Επανάσταση θα το έκανε.^[62]

Έχουμε προειδοποιηθεί: «Τα πάντα προετοιμάζονται για αυστηρά ήθη». Στην κοινωνία του μέλλοντος, «ένας διαρκής πόλεμος» θα διεξάγεται «στις ερωτικές ορέξεις»· «ένας πόλεμος που θα γίνεται ολοένα και πιο επιτυχημένος». Θα μας εμφυσήσουν «μια απέχθεια για τη σάρκα».^[63]

Έτσι, ω του παραδόξου, προκειμένου να σβήσει το «ερωτικό πάθος»^[64] που τον κατέτρωγε και το οποίο καταπίεζε απεγνωσμένα, ο Προυντόν, αναρχικός από άποψη κοινωνικής οργάνωσης, βυθίστηκε στον πιο αυταρχικό πουριτανισμό.

Αποδεικνύει έτσι, με την εις άτοπον απαγωγή, ότι χρειάζεται μια σεξουαλική επανάσταση για την απελευθέρωση των θυμάτων του είδους του.

Daniel Guérin

*  *  *

Πιο εκπληκτικά, ο Πιέρ-Ζοζέφ ΠΡΟΥΝΤΟΝ (1809-1865), ο οποίος μερικές φορές αναφέρεται ως «ο πατέρας του αναρχισμού» -«ΠΑΤΕΡΑΣ» είπατε;- δεν είχε τίποτα να ζηλέψει από τους μάτσο συμπατριώτες του… Εξίσου «αμφίβολος» από άλλες απόψεις, αχρείαστο να αρνηθείτε κάθε λατρεία προσωπικότητας για να διαγράψετε έναν τέτοιο αντιδραστικό από τη λίστα με τα αγαπημένα σας αναγνώσματα! Δεν θέλουμε ούτε Θεό ούτε Αφέντη, ούτε Πατρίδα ούτε Πατριάρχη, δεν θέλουμε τον ΠΡΟΥΝΤΟΝ ως θετική αναφορά, κρίνετε μόνοι σας:

«Οι γυναίκες, που έχουν μεγαλύτερη κλίση στο συναίσθημα παρά στη λογική, μισούν γενικά τους στοχαστές (…). Τους αρέσει αυτό που τις κάνει να φτάνουν σε οργασμό, όχι αυτό που τις κάνει να σκέφτονται. Αφήνονται στην επιβολή του νόμου της αγνότητας (…), αλλά αυτό απλά το οικειοποιούνται· δεν είναι καθόλου αγνές. Εμείς είμαστε οι αγνοί, και εμείς τους δίνουμε όλη την τιμή.»
(Carnet αρ. 3, 1846)

«Η πραγματική αξιοπρέπεια της γυναίκας βρίσκεται στο νοικοκυριό: αυτό αποδεικνύεται οικονομικά (…)· η εργασία στην κουζίνα, στο πλυσταριό κ.λπ. είναι ίση σε τιμή με εκείνη της λογοτεχνίας.»
(Carnet αρ. 4, 1846)

«Ό,τι έχουν παράξει οι γυναίκες στη λογοτεχνία θα μπορούσαν να αφαιρεθούν, χωρίς η λογοτεχνία να χάσει τίποτα.»
(Carnet αρ. 4, 1847)

«Η συζήτηση και η κοινωνία των γυναικών επισκιάζουν το μυαλό των ανδρών, το θηλυκοποιούν, το φθείρουν. Η γυναίκα, εκτός συζυγικής κοινωνίας, είναι κακή παρέα για τον άνδρα, κουραστική, εκνευριστική και απογοητευτική. Η σχέση μεταξύ άνδρα και γυναίκας σε ένα ζευγάρι πρέπει να είναι αυτή του λοχαγού με τον υπολοχαγό, του ιερέα με τον εφημέριο, του βασιλιά με τον υπουργό, όχι του συντρόφου με την σύντροφο. Είναι παράλογο να λέγεται ότι η κοινωνία μπορεί να μεταρρυθμιστεί από τις γυναίκες· διότι η γυναίκα είναι μόνο αυτό που ο άνδρας την κάνει να είναι.»
(Carnet αρ. 4, 1847)

«Περιπτώσεις όπου ο σύζυγος μπορεί να σκοτώσει τη γυναίκα του, σύμφωνα με την αυστηρότητα της πατρικής δικαιοσύνης:

1. μοιχεία,
2. πορνεία,
3. προδοσία,
4. μέθη και ακολασία,
5. σπατάλη και κλοπή,
6. πεισματική, αυταρχική και περιφρονητική ανυπακοή.

(…) Ο σύζυγος έχει το δικαίωμα της δικαιοσύνης επί της συζύγου του· η σύζυγος δεν έχει το δικαίωμα της δικαιοσύνης επί του συζύγου της. Μια τέτοια αμοιβαιότητα είναι ασυμβίβαστη με τη συζυγική υποταγή. (…) Είναι ντροπή για την κοινωνία μας, σημάδι παρακμής, το να μπορεί η σύζυγος να ζητήσει διαζύγιο λόγω ασυμβίβαστου χαρακτήρων ή βίας εκ μέρους του συζύγου· εφόσον δεν υπάρχει μίσος από τον σύζυγο, ανηθικότητα, ανικανότητα, μεγάλες και αδικαιολόγητες κακίες, η γυναίκα που παραπονιέται πρέπει να θεωρείται ένοχη και να παραπέμπεται στο νοικοκυριό της. (…) Αν στον άνδρα έχει δοθεί η νοητική υπεροχή έναντι της γυναίκας, είναι για να τη χειρίζεται. Υποχρέωση της ευφυίας και του χαρακτήρα.»
(La Pornocratie ou les femmes dans les temps modernes, μεταθανάτιο, 1875)

«Σημειώστε ότι οι γυναίκες, οι οποίες έχουν απομακρυνθεί από το πλύσιμο των ρούχων, την αρτοποιία και τη φροντίδα των ζώων, έχουν επίσης εγκαταλείψει το πλέξιμο και το ράψιμο. Είδα τη μητέρα μου να τα κάνει όλα αυτά. Ζύμωνε, έπλενε, σιδέρωνε, μαγείρευε, άρμεγε την αγελάδα, πήγαινε στο χωράφι να της φέρει χορτάρι· έπλεκε για πέντε άτομα και επιδιόρθωνε τα ρούχα της.»
(La Pornocratie ou les femmes dans les temps modernes, μεταθανάτιο, 1875)

«Νεαρέ, αν θέλεις να παντρευτείς, να ξέρεις πριν ότι ο πρώτος όρος για έναν άνδρα είναι να κυριαρχεί επί της συζήγου του και να είναι αφέντης.»
(Notes et Pensées)

«Μια γυναίκα δεν μπορεί πλέον να κάνει παιδιά όταν το μυαλό, η φαντασία και η καρδιά της ενασχολούνται με την πολιτική, την κοινωνία και τη λογοτεχνία.»
(Notes et Pensées)

«Έκανα λάθος που έλεγα πάρα πολλά καλά για τις γυναίκες, ήμουν γελοίος.»
(Notes et Pensées)

Εντυπωσιακό, δεν είναι…; Ας προσέχουμε τους θρύλους.

L’Empereur Tom@to Ketchup

———————————————-

ΒΛ. ΕΠΙΣΗΣ:

Αντιφάσεις στο έργο του Προυντόν/ Ομιλία στο Συνέδριο «Πιέρ-Ζοζέφ Προυντόν: ο άνθρωπος των παραδόξων»

ΥΠΟΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΚΕΙΜΕΝΟΥ: 

^[1] Όλες οι αναφορές του Προυντόν που ακολουθούν είναι παρμένες από το έργο Justice dans la Révolution et dans l’Eglise (Περί Δικαιοσύνης στην Επανάσταση και στην Εκκλησία), 1858, έκδοση Rivière, τ. IV.

^[2] (Σ.τ.Μ.) Στα γαλλικά γίνεται χρήση του επιθέτου unisexuel που μεταφράζουμε ως μονόφυλος, παλαιότερος τύπος για το ομόφυλος (homosexuel).

^[3] (Σ.τ.Μ.) Γάλλος φιλόσοφος (1772 – 1837), θεωρήθηκε από τους Μαρξ και Ένγκελς μια μορφή του “κριτικού-ουτοπικού σοσιαλισμού”.

^[4] (Σ.τ.Μ.) Εκκλησιαστής Ζ’:26

^[5] (Σ.τ.Μ.) Ένας από τους εννέα λυρικούς ποιητές της αρχαιότητας  (π. 572  – π. 485 π.Χ.)

^[6] (Σ.τ.Μ.) Ρωμαίος βιογράφος και ιστορικός (π. 100 – π. 24 π.Χ.)

^[7] (Σ.τ.Μ.) Ρωμαίος ποιητής (70 – 19 π.Χ.)

^[8] (Σ.τ.Μ.) Σύντροφοι του Αινεία που τον ακολούθησαν στο ταξίδι του προς την Ιταλία μετά τον Τρωικό πόλεμο.

^[9] Αινειάδα, IX, 188.

^[10] ό.π., V, 295.

^[11] ό.π., V, 344.

^[12] (Σ.τ.Μ.) Γάλλος φιλόσοφος, ιερωμένος, θεολόγος και συγγραφέας (1651 – 1715), γνωστός κυρίως για το έργο του Οι περιπέτειες του Τηλέμαχου.

^[13] Κατά Ιωάννην, XIII, 23 ; XIX, 26, 27 ; XXI, 20.

^[14] (Σ.τ.Μ.) Ανακρέοντος Ωδαί, κθ’ Εις Βάθυλλον

^[15] (Σ.τ.Μ.) Συναντάται στη βιβλιογραφία είτε ως ωδές 21 και 22 είτε ως ωδή 18. Μεταφράζουμε τη γαλλική μετάφραση του Προυντόν και παραθέτουμε εδώ μια εκδοχή του αρχαιοελληνικού κειμένου:

Δότε μοι, δότ᾽, ὦ γυναῖκες, / Βρομίου πιεῖν ἀμυστί· / ὑπὸ καύματος γὰρ ἤδη / προδοθεὶς ἀναστενάζω. /Δότε δ᾽ ἀνθέων ἑκείνου· / στεφάνους οἵοις πυκάζω / τὰ μέτωπα μὴ ᾽πικαίειν / τὸδε καῦμα· τῶν δ᾽ Ἐρώτων, / κραδίην, τίνι σκεπάζω;

Παρὰ τὴν σκιὴν Βαθύλλου / καθίσω· καλὸν τὸ δένδρον· / ἁπαλὰς δ᾽ ἔσεισε χαίτας / μαλακωτάτῳ κλαδίσκῳ. / Παρὰ δ᾽ αὐτὸ ψιθυρίζει / πηγὴ ῥέουσα Πειθοῦς· / τίς ἂν οὖν ὁρῶν παρέλθοι / καταγώγιον τοιοῦτο;

^[16] (Σ.τ.Μ.) Πιθανώς εμπνευσμένο από το ρητό του Πασκάλ: “Ο άνθρωπος δεν είναι ούτε Άγγελος ούτε Κτήνος, και η δυστυχία είναι ότι όποιος θέλει να γίνει Άγγελος γίνεται Κτήνος.”

^[17] (Σ.τ.Μ.) Η Ελόα, η άγγελος της συμπόνιας, που γεννήθηκε από τα δάκρυα του Χριστού κατά τον θάνατο του φίλου του Λαζάρου, γοητεύεται από τον Σατανά, ο οποίος την παρασύρει με τα δικά του δάκρυα. Τελικά την απαγάγει, αποκαλύπτοντας τον εαυτό του ως τον έκπτωτο, απαρηγόρητο άγγελο.

^[18] (Σ.τ.Μ.) Ιστορικός των ιδεών και νομικός (1879-1957)

^[19] Εισαγωγή στον τόμο των πλήρων Έργων του Προυντόν που περιέχει τα έργα Du Principe de l’Art (Περί Αρχής της Τέχνης), La Pornocratie ou les femmes dans les temps modernes (Η Πορνοκρατία ή οι γυναίκες στους σύγχρονους καιρούς), 1939, σ. 304.

^[20] Παρατίθεται από τον Daniel Halévy, La Jeunesse de Proudhon (Τα νεανικά χρόνια του Προυντόν), 1913, σ. 36.

^[21] Philosophie de la Misère (Φιλοσοφία της Μιζέριας), 1867, τ. ΙΙ, σ. 384; – Carnets (Ημερολόγια), 1960-1961, τ. Ι.

^[22] Justice dans la Révolution et dans l’Eglise (Περί Δικαιοσύνης στην Επανάσταση και στην Εκκλησία), έκδοση Rivière, τ. IV,  σ. 131-132.

^[23] ό.π.,  σ. 69.

^[24] Daniel Halévy, La Jeunesse de Proudhon (Τα νεανικά χρόνια του Προυντόν), 1913, σ. 102.

^[25] La Pornocratie ou les femmes dans les temps modernes (Η Πορνοκρατία ή οι γυναίκες στους σύγχρονους καιρούς), μεταθανάτιο έργο, 1875, σ. 304.

^[26] Επιστολή της 5ης Δεκεμβρίου 1831, Correspondance (Αλληλογραφία), 1875, τ. Ι, σ. XV.

^[27] (Σ.τ.Μ.) Το μεγαλύτερο κοιμητήριο του Παρισιού.

^[28] Halévy, ό.π., σ. 122, 133.

^[29] La Pornocratie… , σ. 193.

^[30] Επιστολή προς Ackermann της 4ης Οκτωβρίου 1844, Correspondance, τ. ΙI, σ. 158,159.

^[31] La Pornocratie… , σ. 264.

^[32] Carnets, 1961, II, σ. 12.

^[33] Contradictions Politiques (Πολιτικές Αντιφάσεις), 1864, μεταθανάτιο έργο, έκδοση Rivière, σ. 297. Μπορούμε να συγκρίνουμε αυτό το πορτρέτο με εκείνο του Ηρακλή, ενός αθλητή «με μακριούς, δυνατούς μηρούς» που δανείστηκε ο Προυντόν με αυταρέσκεια από ένα σχολικό εγχειρίδιο λατινικών (La Guerre et la Paix, 1861, έκδοση Rivière, σ. 15)

^[34] La Pornocratie… , σ. 33, 59-63.

^[35] Carnets, 1961, II, σ. 11.

^[36] La Pornocratie… , σ. 30, 92, 198, 235, 265 – Contradictions Politiques, σ. 298.

^[37] La Pornocratie… , σ. 33, 225, 170 – De la Justice… , τ. IV, σ. 304 – Carnets, 1961, II, σ. 12.

^[38] La Pornocratie… , σ. 59 – Contradictions Politiques, σ. 274.

^[39] La Pornocratie… , σ. 191, 194, 267.

^[40] ό.π., σ. 28 – Carnets, τ. I, σ. 227, 321, 342-343, 354 ;  τ. II, σ. 202, 363.

^[41] Juliette La Messine (η μελλοντική Madame Adam, γνωστή στη λογοτεχνία ως Juliette Lamber), Idées antiproudhoniennes (Αντι-Προυντονικές ιδέες), 1858 – Jenny d’Héricourt, La femme affranchie (Η χειραφετημένη γυναίκα), 1860 – βλ. Jules L. Puech, Εισαγωγή στο La Pornocratie…, έκδοση Rivière, 1939, σ. 315.

^[42] La Pornocratie…

^[43] Philosophie de la Misère, τ. II, σ. 376 – βλ. επίσης Carnets 1960, τ. I, σ. 242: «Όλοι είναι ευτυχισμένοι όσο γαμιούνται (…) Κάνουμε έρωτα σαν τα σκυλιά».

^[44] De la Justice…, τ. IV, σ. 71- Philosophie de la Misère, τόμος II, σ. 384- Επιστολή του Προυντόν προς τον Ζοζέφ Γκαρνιέ, 23 Φεβρουαρίου 1844, που παρατίθεται από τον Sainte-Beuve, P.-J. Proudhon, 1872, σ. 105.

^[45] La Pornocratie…, σ. 250 – De la Justice…, τόμος IV, σ. 132.

^[46] (Σ.τ.Μ.) Ιδεολογικό ρεύμα, από τον Ανρί Σαιν-Σιμόν, έναν εκ των ουτοπιστών προδρόμων του επιστημονικού σοσιαλισμού και θεμελιωτών της γαλλικής Κοινωνιολογίας.

^[47] La Pornocratie…, σ. 166 καὶ 23, 31, 108, 113.

^[48] ό.π.,  σ. 229.

^[49] De la Justice…, τ. IV, σ. 71.

^[50] Avertissement aux Propriétaires (Προειδοποίηση προς τους ιδιοκτήτες), 1842, έκδοση Rivière, 1939, σ. 222.

^[51] La Pornocratie…, σ. 164, 247, 261.

^[52] De la Justice…, τ. IV, σ. 231.

^[53] ό.π.,  σ. 71.

^[54] ό.π.,  σ. 54.

^[55] ό.π.,  σ. 54-55.

^[56] Philosophie de la Misère, έκδοση 1867, τ. II, σ. 376, 385.

^[57] De la Justice…, τ. IV, σ. 52, 298.

^[58] Carnets, τ. I, σ. 232.

^[59] (Σ.τ.Μ.) Φαλανστήριον < φάλαγξ + μοναστήριον, λέξη που επινόησε ο Σαρλ Φουριέ. Ως εκ τούτου φαλανστηριακή σχολή αναφέρεται στη σχολή που ακολουθούσε τα δόγματα του Φουριέ.

^[60] La Justice poursuivie par l’Eglise (Η δικαιοσύνη που επιδιώκεται από την Εκκλησία), 1861, έκδοση Rivière, 1946, σ. 237 – Carnets, I, σ. 168, 275, 288-289 ; II, σ. 113, 128.

^[61] La Pornocratie…, σ. 252.

^[62] De la Justice…, τ. IV, σ. 155.

^[63] Carnets, I, σ. 135, 190.

^[64] Philosophie de la Misère, σ. 379.

The post Για την ομοφοβία & τον σεξισμό στο έργο του Προυντόν first appeared on Aυτολεξεί.

Της Kyra Grieco | μτφρ. Καλλιόπη Ράπτη

Εδώ και μερικά χρόνια, είμαι όλο και πιο απρόθυμη να κάνω τη «δασκάλα». Όπως τόσες πολλές πριν από μένα, έχω φτάσει στο σημείο –εξαιτίας της κόπωσης ή της ηλικίας, της απογοήτευσης ή της βίας– να μην αντέχω να παλεύω με ανεμόμυλους. Μετά από χρόνια που ήμουν η «φεμινίστρια εν υπηρεσία» σε διάφορες φιλικές μου παρέες καθώς και στις ερωτικές, επαγγελματικές και οικογενειακές μου σχέσεις, παραδίνομαι στο προφανές: ο κόσμος δεν μοιάζει και δεν θα μοιάζει στο προσεχές μέλλον, ούτε καν από μακριά, με αυτό που θα ήθελα για μένα και τις άλλες γυναίκες. Για να μπορέσει να σας μοιάσει μια μέρα, δεν αρκεί το δασκαλίκι.

Δεν θα μπορέσω ποτέ να εξηγήσω πώς θα ήταν αυτός ο κόσμος σε όποιους δεν θέλουν να ακούσουν. Σταματάω, λοιπόν, να καταπονώ τον εαυτό μου προσπαθώντας να πείσω αυτούς που δεν με ρώτησαν, φυλάω τις ανάσες μου γιατί ο δρόμος είναι ακόμα μακρύς και εγώ θα ήθελα να φτάσω στο τέλος του χωρίς να τα παρατήσω ή να καταπικραθώ. Σταματάω, λοιπόν, να σπαταλάω ενέργεια κάνοντας τη δασκάλα δεξιά και αριστερά σε όλες τις σχέσεις μου, καθώς και σε αυτές των άλλων: «Εξήγησέ του το εσύ …!». Προσπαθώ να περιστοιχίζομαι από ανθρώπους που με φροντίζουν, και τους φροντίζω κι εγώ με τη σειρά μου, έτσι ώστε να γίνουμε ένα σώμα ενάντια σε αυτόν τον κόσμο, που ίσως δεν τον αλλάξουμε, αλλά που δεν θέλουμε να μας εκμηδενίσει.

Πέρα από αυτό, όταν μου ζητείται να κάνω τη δασκάλα, το σκέφτομαι καλά πριν κάνω αυτή τη δουλειά (ναι, επειδή για δουλειά πρόκειται). Κατ’ αρχάς, καλώ τους ανθρώπους να ενημερωθούν μόνοι τους. Οι πηγές υπάρχουν, γιατί πρέπει να σας τις συνοψίσω εγώ; Πάρτε ένα βιβλίο και διαβάστε το. Πάρτε ένα podcast και ακούστε το. Παρακολουθήστε μια ταινία, κάντε μια έρευνα στο διαδίκτυο. Εμένα δεν μου έκανε κανείς ταχύρρυθμα μαθήματα φεμινισμού ή θεωρίας των φύλων, και σας διαβεβαιώνω ότι το να γεννηθείς με ωοθήκες δεν αρκεί. Ακούγεται εύκολο όταν το λες έτσι, αλλά αυτό απαιτεί συνεχή προσπάθεια για να παλεύω ενάντια στους αυτοματισμούς μου.

Για μένα, που ανατράφηκα ως γυναίκα να είμαι ευγενική, να είμαι διαθέσιμη, να ζητάω συγγνώμη αν ενοχλώ, το να αποφασίσω να μην δίνω εξηγήσεις και να πάρω μια πιο αδιάλλακτη, όσο και διεκδικητική στάση, κάθε άλλο παρά εύκολο είναι. Για μένα, που πάντα πίστευα -και εξακολουθώ να είμαι βαθιά πεπεισμένη- ότι με αρκετή προθυμία, αφοσίωση και επιμονή, μπορούμε να κατανοήσουμε και να κάνουμε κατανοητό οτιδήποτε, το να παραιτούμαι από το να εξηγώ -και να εξηγoύμαι- είναι μια πρόκληση. Πόσο μάλλον όταν αυτές τις αξίες και τις πρακτικές (το να κατανοείς και το να γίνεσαι κατανοητός, μέσω της διδασκαλίας) τις έχω κάνει επάγγελμα.

Επομένως, εξασκούμαι, κάθε μέρα κι από λίγο, για να ξεμάθω ορισμένες πτυχές της ανατροφής μου που νομίζω ότι με εμποδίζουν να προσεγγίσω τον κόσμο που θα ήθελα. Ξεκινώντας από τις επαγγελματικές, φιλικές και οικογενειακές μου σχέσεις. Τις προάλλες, ένας φίλος μού έγραψε για να με ρωτήσει τι θα έκανα εκείνο το βράδυ. Του απάντησα ότι θα πήγαινα σε μια οργανωτική συνάντηση για την 25η Νοεμβρίου, στο πλαίσιο της προετοιμασίας του συλλαλητηρίου για τη «νύχτα χωρίς cis-άνδρες». Με ρώτησε τι θα συνέβαινε στις 25 Νοεμβρίου και τι ακριβώς σημαίνει ο όρος «χωρίς cis άνδρες». Αντί να απαντήσω, έκανα αυτό που κάνει η μητέρα μου όταν ο πατέρας μου ανοίγει το ψυγείο και ρωτάει πού είναι το γιαούρτι.

Του είπα «Ψάξε!» (με ένα smiley για να το αμβλύνω). Μου απάντησε λίγο αργότερα «η διεθνής ημέρα για την καταπολέμηση της έμφυλης βίας», και ότι είχε βρει τον ορισμό των cis ανδρών στο gpt chat, προσθέτοντας ωστόσο ότι ήμουν «κακιά…!» (χωρίς smiley).

Εκπαιδευμένη να είμαι πρώτα απ’ όλα ένας ευγενικός άνθρωπος (διάβαζε: παιδί, κορίτσι, γυναίκα), εγώ που δεν ήθελα να κάνω τη δασκάλα, βρέθηκα πάλι να εξηγώ γιατί δεν ήθελα να κάνω τη δασκάλα. Το πείραμα απέτυχε, μόνο που έκτοτε, όταν δεν απαντώ αμέσως, ο φίλος μου λέει γελώντας «κατάλαβα, θα ψάξω». Παρά το γεγονός ότι έχω όλο και λιγότερη διάθεση να κάνω τη δασκάλα στις προσωπικές μου σχέσεις, στις οποίες γίνομαι και πιο επιλεκτική, οι συζητήσεις γύρω από τη γυναικοκτονία της Τζούλιας Τσεκετίν ξύπνησαν μέσα μου μια βαθιά ανάγκη να μοιραστώ, ξανά και ευρύτερα, αυτά τα λίγα που έχω μάθει από τις συντρόφισσες, τις αδελφές και τα διαβάσματά μου. Λίγα, ακόμα πολύ λίγα. Αρκετά όμως για να καταγράψω στο χαρτί κάποιες «συμβουλές» που μπορεί να φανούν χρήσιμες σε όσους άνδρες, όπως ο φίλος μου, αποφασίσουν να ψάξουν.

Τα λόγια της Έλενας, της αδελφής της Τζούλιας, άνοιξαν πράγματι μια χαραμάδα φωτός στο σκοτάδι των ιταλικών γυναικοκτονιών, μια χαραμάδα που επιτέλους παρέχει σε εμάς την πολιτική ευκαιρία να μιλήσουμε για τους άνδρες. Και στους άνδρες παρέχει την πολιτική ευκαιρία να μιλήσουν για το φύλο και τη βία, μεταξύ τους. Γιατί ακόμα πολύ συχνά, όταν μιλάμε για το φύλο, σκεφτόμαστε μόνο τις γυναίκες ή άλλες μειονότητες (πολιτικές, όχι αριθμητικές), λες και το φύλο αφορά μόνο το μισό της ανθρωπότητας.

Όπως ο όρος «φυλή» δεν φέρνει ποτέ στο μυαλό μας τους λευκούς. Η «λευκότητα», στην πραγματικότητα, είναι το αόρατο χαρακτηριστικό μιας κυρίαρχης ομάδας που φαντάζεται και αναπαριστά τον εαυτό της ως ουδέτερη. Σε σχέση με αυτή τη «λευκότητα», οι μη λευκοί ορίζονται ως Άλλοι (Ribeiro Corossacz, 2015). Το ίδιο ισχύει και για το ανδρικό φύλο, αντιληπτό ως ουδέτερο γένος στο οποίο συμπεριλαμβάνεται οτιδήποτε δεν είναι αρσενικό ή δεν είναι αρκετά αρσενικό.

Αλλά τι σημαίνει να είσαι άνδρας; Πώς (απο)δομεί κανείς τον ανδρισμό του και τον ανδρισμό των άλλων; Ποια είναι η σχέση μεταξύ φύλου και βίας; Τι κερδίζεις -και τι χάνεις- όντας άνδρας με διαφορετικό τρόπο; Αυτό που ακολουθεί είναι μερικές συμβουλές που ελπίζω ότι μπορεί να φανούν χρήσιμες σε κάποιον -άντρα, γυναίκα ή μη δυαδικό άτομο- για να ενημερωθεί για το πώς, ξεμαθαίνοντας κάποιες μικρές χειρονομίες και αυτοματισμούς, μέρα με τη μέρα, θα μπορούσε να κάνει αυτόν τον κόσμο πιο βιώσιμο για όλους. Όπως κάθε καλό παιδαγωγικό εγχειρίδιο που σέβεται τον εαυτό του, σε όλο το κείμενο θα βρείτε απλές ασκήσεις για να τις πραγματοποιήσετε στο σπίτι, στη δουλειά, σε μια έξοδο, σε όλες εκείνες τις καθημερινές κοινωνικές αλληλεπιδράσεις ή καταστάσεις στις οποίες ο καθένας από εμάς «κάνει πράξη» τη θηλυκότητα ή την αρρενωπότητά του (ανεξάρτητα από το φύλο του).

Τι σημαίνει να είσαι άνδρας;

Η κατηγορία άνδρας δεν έχει καμιά απόλυτη σημασία, ο ανδρισμός ή η αρρενωπότητα (όροι που θα χρησιμοποιώ εναλλακτικά σε αυτό το κείμενο) στην πραγματικότητα δεν υπάρχει ως τέτοια. Ανάλογα με την ιστορική περίοδο, το κοινωνικό και πολιτισμικό πλαίσιο (καθώς και το θρησκευτικό, εθνικό, πολιτικό κ.λπ.), αυτή η ψευδώς οικουμενική κατηγορία – η οποία, άλλωστε, χρησιμοποιείται εδώ και πολύ καιρό ως αναφορά στο σύνολο της ανθρωπότητας – έχει λάβει τα πιο διαφορετικά χαρακτηριστικά. Δύναμη, ευγένεια, ορθολογισμός, παρορμητικότητα, θάρρος, σύνεση, σεξουαλική επιθυμία ή αδιαφορία για τις σαρκικές απολαύσεις. Όλες αυτές οι ιδιότητες συνέβαλαν, σε διαφορετικές ιστορικές εποχές και πλαίσια, στον σχεδιασμό του περιγράμματος του κυρίαρχου ή ηγεμονικού ανδρισμού (Connell 1996).

Σε αντίθεση με την αυξανόμενη χρήση του στην κοινή γλώσσα –που είναι επηρεασμένη από την ψυχολογία και τη βιολογία– το φύλο στην πραγματικότητα δεν είναι ένα ατομικό χαρακτηριστικό (δηλαδή κάτι που κάποιος έχει ή δεν έχει), αλλά μια σχέση (όπως οι εθνοτικές ή ταξικές σχέσεις, για παράδειγμα) μεταξύ ομάδων ατόμων, μέσα σε ένα καθορισμένο κοινωνικό πλαίσιο.

Με άλλα λόγια, κάποιος είναι άνδρας μόνο σε σχέση με κάποιον άλλον. Στην περίπτωση της αρρενωπότητας, αυτός ο κάποιος άλλος -σε αντίθεση με τη δημοφιλή πεποίθηση- δεν είναι μόνο οι γυναίκες, αλλά και οι άλλοι άνδρες. Στην πραγματικότητα, παρά το γεγονός ότι η αρρενωπότητα ορίζεται σε αντίθεση με τη θηλυκότητα, η κοινωνική της κατασκευή και η εσωτερίκευσή της ως «ταυτότητα» παίζεται κυρίως στην αλληλεπίδραση μεταξύ ανδρών.

Η μετάβαση στην ενηλικίωση -από παιδιά ή αγόρια σε άνδρες, για την ακρίβεια- δομείται από μια σειρά κοινωνικών πρακτικών, είτε εθιμικών είτε πρόσκαιρων τελετουργικών, που διαμορφώνουν την αρρενωπότητα των νέων γενεών σε (σχετική) συνέχεια με εκείνη των προηγούμενων γενεών.

Αυτό συμβαίνει τόσο εντός του οικογενειακού πυρήνα όσο και εκτός αυτού, μέσω της καθιέρωσης ανδρικών μορφών κοινωνικότητας: από τα παιχνίδια μέχρι τον αθλητισμό, και από τους φίλους μέχρι τους συναδέλφους, είναι κυρίως στους χώρους-χρόνους που μοιράζονται οι άνδρες όπου λαμβάνει χώρα ο (επανα)ορισμός και η εσωτερίκευση του τι σημαίνει να «είσαι άνδρας». Το στοιχείο της συνέχειας με την προηγούμενη γενιά είναι πάντα σχετικό, διότι ο κόσμος αλλάζει και οι γιοι δεν είναι ποτέ ίδιοι με τους πατεράδες. Μεταξύ των boomers και των millennials, για παράδειγμα, έχουμε δει έναν σημαντικό επαναπροσδιορισμό του ανδρικού γονεϊκού ρόλου, δηλαδή της πατρότητας (Miniati 2018).

Σήμερα ζούμε σε μια εποχή όπου το να φροντίζει κανείς τα παιδιά του, να τα πηγαίνει στο πάρκο, να τα κρατά στην αγκαλιά του και να παίζει μαζί τους είναι κοινωνικά εκτιμητέο και αξιοποιήσιμο για τους άνδρες. Αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα ότι η οικιακή εργασία κατανέμεται αποτελεσματικά – σε πολλές περιπτώσεις, οι πιο επαναλαμβανόμενες και λιγότερο ευχάριστες δραστηριότητες (να κάνεις τη λίστα για τα ψώνια ή να βάζεις πλυντήριο, να καθαρίζεις, να προμηθεύεσαι πάνες ή παιδικές τροφές εβδομαδιαίως, να κλείνεις ραντεβού με τον γιατρό για το εμβόλιο κ.λπ.) εξακολουθούν να εκτελούνται από τις γυναίκες (Ghighi 2016).

Αυτές οι γενικά δυσάρεστες και αόρατες δραστηριότητες (ακριβώς επειδή αποτελούν ρουτίνα) απασχολούν τις γυναίκες κατά μέσο όρο 3 ώρες την ημέρα, σε σύγκριση με τα 45 λεπτά που τους αφιερώνουν οι άνδρες (ISTAT 2019). Αυτό έχει ως αποτέλεσμα μια σημαντική ψυχική επιβάρυνση, την οποία η σκιτσογράφος Emma έχει απεικονίσει επιδέξια στο κόμικ «Bastava chiedere!». (2020).

Επιπλέον, στα μάτια όσων βλέπουν (και όσων γράφουν, γιατί κανείς δεν εξαιρείται) εξακολουθεί να υφίσταται ένα διπλό πρότυπο, όπως δηλώνει το αναπόφευκτο «τι καλό παιδί», που λέγεται ή εννοείται μπροστά σε έναν πατέρα που ταΐζει, αλλάζει ή βγάζει βόλτα τα βλαστάρια του. Όλες αυτές οι δραστηριότητες δεν προκαλούν κανένα θαυμασμό ή σχόλιο όταν τις εκτελεί μια γυναίκα. Άρα, κάποια πράγματα αλλάζουν, ενώ άλλα όχι. Μπορούμε μόνο να χαιρόμαστε για τα πρώτα και να επικεντρώσουμε τις προσπάθειές μας στα δεύτερα.

Άσκηση για μπαμπάδες: προσπαθήστε για μία εβδομάδα να κάνετε όλες τις δραστηριότητες που κάνει συνήθως η σύντροφός σας. Για το σκοπό αυτό, μπορεί να είναι χρήσιμο να ζητήσετε τη συνεργασία της για τη σύνταξη ενός καταλόγου δραστηριοτήτων που κάνει σε καθημερινή βάση και για τις οποίες εσείς πιθανώς έχετε μόνο μερική επίγνωση.

Αυτό μπορεί να σημαίνει να πηγαίνετε τα παιδιά στο σχολείο και να τα παίρνετε μετά τη δουλειά, να κάνετε τα ψώνια, να συντονίζεστε με άλλα άτομα που εμπλέκονται στην οικιακή ζωή (γιαγιά-παππούς, μπέιμπι σίτερ, καθαρίστρια), να τακτοποιείτε τα παιχνίδια και να καθαρίζετε την κουζίνα πριν πάτε για ύπνο, να καθαρίζετε το μπάνιο το Σαββατοκύριακο, να αλληλεπιδράτε στο τσατ της τάξης, να πηγαίνετε τα παιδιά στα πάρτι γενεθλίων των φίλων τους, να αγοράζετε το δώρο για την ή τον, κ.λπ. Με λίγα λόγια, προσπαθήστε να αντικαταστήσετε πλήρως το άλλο άτομο, χωρίς να ζητάτε να σας πει τι να κάνετε ή πώς να το κάνετε.

Στην καλύτερη περίπτωση, θα συνειδητοποιήσετε ότι είστε απολύτως εναλλάξιμοι. Στη χειρότερη, θα συνειδητοποιήσετε το πλήθος των επαναλαμβανόμενων εργασιών που κάνει το άλλο άτομο σε καθημερινή βάση, θα μπορέσετε να το αναγνωρίσετε και θα σκεφτείτε από κοινού μια ανακατανομή των οικιακών εργασιών.

Παρά τις σημαντικές αλλαγές από γενιά σε γενιά, αυτό που παραμένει σταθερό είναι ο βαθύς και άρρηκτος δεσμός μεταξύ της ανδρικής κοινωνικότητας και του νοήματος που αποκτά το να είσαι άνδρας σε ένα συγκεκριμένο κοινωνικό πλαίσιο. Η αρρενωπότητα δεν είναι τίποτε άλλο παρά μια συλλογική ταυτότητα που απορρέει από την ένταξη σε μια ομάδα αναφοράς, της οποίας οι άνδρες είναι ταυτόχρονα τα υποκείμενα (την εσωτερικεύουν), οι δρώντες (την υλοποιούν), οι δάσκαλοι (τη μεταδίδουν) και οι μπάτσοι (την επιβάλλουν). Οι σχέσεις των φύλων έχουν στην πραγματικότητα μια ισχυρή κανονιστική συνιστώσα. Υπαγορεύουν, δηλαδή, τι μπορεί ή δεν μπορεί να κάνει κανείς, ως γυναίκα ή ως άνδρας, για να αναγνωριστεί ως τέτοιος.

Αυτή η κανονιστική συνιστώσα εκδηλώνεται ιδίως μέσω των εκκλήσεων για επαναφορά στην τάξη σε περιπτώσεις «απόκλισης» από τις κοινές νόρμες ή τα κοινά πρότυπα. Σε ομάδες ετεροφυλόφιλων ανδρών, το πιο συχνό παράδειγμα είναι αυτό του «συντροφικού» χιούμορ, το οποίο συνίσταται στη θηλυκοποίηση των ατόμων (πόσο καλή είσαι, μην κάνεις σαν γκόμενα, είσαι χειρότερος κι από γυναίκα κ.λπ.) ή/και στην υπόδειξη της ομοφυλοφιλίας τους (μήπως άλλαξες πλευρά; έλα, δώσε μου ένα φιλάκι! κ.λπ.).

Αυτές οι πρακτικές είναι εξαιρετικά κανονικοποιημένες στους περισσότερους κύκλους, ακόμη και μεταξύ ατόμων που δεν θεωρούν τους εαυτούς τους ούτε σεξιστές ούτε ομοφοβικούς, επειδή «απλώς αστειεύονται».

Εκτός του ότι αποτελούν μορφές συνηθισμένου σεξισμού και ομοφοβίας (βλέπε Graziella Priulla, Parole tossiche. Cronache di ordinario sessismo και Brigitte Gresy Breve, Trattato sul sessismo ordinario), αυτού του είδους τα αστεία έχουν μια ξεκάθαρη κανονιστική λειτουργία.

Στην πραγματικότητα, επιτρέπουν τον στιγματισμό κάθε συμπεριφοράς που δεν συμμορφώνεται με το (σιωπηρά αλλά αυστηρά ετεροφυλόφιλο) μοντέλο της αρρενωπότητας που μοιράζεται η ομάδα, συσχετίζοντας το άτομο που το έπραξε με άλλες ομάδες – σε αυτό το παράδειγμα, γυναίκες ή ομοφυλόφιλους άνδρες, αλλά μπορεί να είναι και άλλες μειονότητες – που θεωρούνται κοινωνικά κατώτερες.

Αυτό ενισχύει ταυτόχρονα τον κανόνα (τι πρέπει και τι δεν πρέπει να κάνει ένας «πραγματικός» άνδρας) και επιβεβαιώνει τους υποκείμενους κανόνες της συλλογικής ταυτότητας αυτής της ομάδας, στην προκειμένη περίπτωση την ηγεμονική αρρενωπότητα. Αυτού του είδους οι εκκλήσεις για επαναφορά στην τάξη, οι οποίες σε ορισμένες περιπτώσεις μπορούν επίσης να λάβουν πολύ βίαιες φυσικές ή συμβολικές μορφές, ισχύουν τόσο για τις μεγάλες όσο και για τις μικρές ελευθερίες που λαμβάνονται σε σχέση με τις κοινές πρακτικές. Ας πάρουμε, για παράδειγμα, την κατανάλωση φαγητού ή ποτού: το κόκκινο κρέας και η άφθονη κατανάλωση αλκοόλ συνδέονται σε πολλά πλαίσια με την αρρενωπότητα, γι’ αυτό και ένας χορτοφάγος ή εγκρατής άνδρας μπορεί να δει τον ανδρισμό του να μειώνεται, ενώ για μια γυναίκα μπορεί να ειπωθεί -με θαυμασμό- ότι «πίνει/τρώει σαν άνδρας» επειδή της αρέσει το κρασί και η μπριζόλα.

Τα καλά νέα είναι ότι αν ο άνδρας δεν υπάρχει ως τέτοιος έξω από μια συγκεκριμένη κοινωνική ομάδα, αν η αρρενωπότητα δεν υπάρχει με απόλυτους όρους αλλά μόνο ως σχέση μεταξύ ατόμων μέσα σε μια συλλογικότητα που δίνει νόημα σε αυτή τη λέξη, τότε όλα είναι δυνατά. Διότι η ίδια αυτή συλλογικότητα έχει τη δύναμη να επαναπροσδιορίσει αυτή τη λέξη, να τροποποιήσει τις πρακτικές με τις οποίες συνδέεται, να επινοήσει νέους τρόπους να είσαι άντρας, στη σχέση με άλλους άντρες, ακόμη και πριν από τη σχέση με τις γυναίκες.
Υπό την προϋπόθεση ότι θέλει να το κάνει.

The post Και τι σημαίνει να είσαι άντρας; first appeared on Aυτολεξεί.

ΓΙΑ ΤΑ ΡΟΖ ΚΑΙ ΤΑ ΜΑΥΡΑ ΤΡΙΓΩΝΑ

(διαβάζουμε από την ομάδα Ψυχική υγεία χωρίς στίγμα “Orlando LGBT+”)

Θυμόμαστε τη ναζιστική θηριωδία. Και ακόμα θυμόμαστε ότι η αναγνώριση και θέσπιση της μνήμης για κάποια από τα χιλιάδες θύματα του ολοκαυτώματος άργησε μερικές δεκαετίες.

Τα ΛΟΑΤΚΙ+ άτομα βρέθηκαν και βασανίστηκαν στα στρατόπεδα συγκέντρωσης φορώντας ροζ και μαύρα τρίγωνα: ροζ για τους γκέι άνδρες και μαύρα, ένδειξη των “αντικοινωνικών”, για λεσβίες γυναίκες / γυναίκες που δεν ακολουθούσαν τα ετεροκανονικά πρότυπα κοινωνικής προσαρμογής και αναπαραγωγής – καθώς η αναγνώριση των αντικοινωνικών γυναικών γινόταν κυρίως στη βάση της αδυναμίας / μη επιθυμίας αναπαραγωγής εκ μέρους τους και όχι τόσο στη βάση της (ομόφυλης) σεξουαλικότητάς τους που παρέμενε αορατοποιημένη. Άλλωστε στην κατηγορία των αντικοινωνικών βρίσκονταν επίσης σεξεργάτριες, άτομα με προκλήσεις ψυχικής υγείας, νοητικά ανάπηρα άτομα, άστεγα, χρήστες-τριες και συχνά Ρομά (όταν λόγω της διασταύρωσης με κάτι από τα παραπάνω δεν κατατάσσονταν απευθείας στην ομάδα των καφέ τριγώνων). Μέσα σε ροζ και μαύρα τρίγωνα βρίσκονταν φυσικά και τρανς άτομα, αφού η ταυτότητα φύλου δεν αναγνωριζόταν ακόμα ως αυτόνομη έννοια στο κοινωνικό discourse.

Οι γκέι άνδρες ήταν μια από τις ομάδες που βίωσε τη συνέχιση του εξευτελισμού και της παραβίασης και μετά τον ακραίο βασανισμό στα ναζιστικά στρατόπεδα. Όσοι κατάφεραν να βγουν από αυτά ζωντανοί οδηγήθηκαν στις αστικές ποινικές φυλακές, αφού η ομοφυλοφιλία παρέμεινε ποινικό αδίκημα στη Γερμανία μέχρι περίπου το 1960.

Συνολικά η επίσημη αναγνώριση των ΛΟΑΤΚΙ+ θυμάτων της θηριωδίας δεν έγινε μέχρι και το 1980.

Το συλλογικό τραύμα του ολοκαυτώματος -γενικά, αλλά και ειδικά για τα ΛΟΑΤΚΙ+ άτομα- είναι ακόμα υπό επεξεργασία.

Ταυτόχρονα, είναι κομμάτι της συλλογικής μας ιστορίας που χρειάζεται να εντάσσουμε στις επεξεργασίες και τις καταγραφές μας.

Σήμερα μιλάμε για νεοναζισμό, μεταφασισμό, ακροδεξιά και alt-right. Όσο χρειάζεται να θυμόμαστε ότι το γεγονός του ολοκαυτώματος δεν επιδέχεται συγκρίσεων και σχετικοποιήσεων, τόσο είναι απαραίτητο να αναγνωρίζουμε και να επεξεργαζόμαστε τις μορφές που παίρνει σήμερα ο νεοφασισμός και η alt-right.

Μέσα στην Ευρωπαϊκή Ένωση υπάρχουν ακόμα φωνές αποκλεισμού όσων δεν εκπληρώνουν τα ετεροκανονικά πρότυπα και όσων δεν ακολουθούν τις αρχές αναπαραγωγής του έθνους. Στις Η.Π.Α είχαμε Πρόεδρο τον Τραμπ και στην Ελλάδα υποστηρικτές του μέσα στην τωρινή κυβέρνηση.

Η Χρυσή Αυγή δικάζεται σε δεύτερο βαθμό αφού βασάνισε, δολοφόνησε και βρέθηκε νομιμοποιημένη στη Βουλή. Ο καθημερινός εκφασισμός της διπλανής πόρτας, η “κοινοτοπία του κακού” δολοφονεί στο δρόμο -τον Ζακ, τον Σαμπάνη, τον Φραγκούλη, και πόσα ακόμα άτομα μένουν χωρίς ονόματα, όπως αυτά που πνίγονται στο Αιγαίο των επαναπροωθήσεων.

Ξέρουμε ότι τα ανθρώπινα δικαιώματα δεν είναι δεδομένα.

Το Ολοκαύτωμα είναι κομμάτι της ιστορίας και ως εκ τούτου ενεργό μάθημα για το τώρα και το αύριο. Ενέχει όλη τη θεωρία του ναζισμού αλλά δεν προσφέρεται για ρομαντικές θεωρητικοποιήσεις και αναχρονισμούς.

Με σύμμαχο την ιστορική μνήμη, έχουμε τις σημερινές προκλήσεις να αντιμετωπίσουμε.

Ως ΛΟΑΤΚΙ/κουήρ άτομα επανοικειοποιούμαστε τα ροζ και μαύρα τρίγωνα που μας καρφιτσώθηκαν βίαια, και τα κάνουμε συνειδητά μέρος των αγώνων και των διεκδικήσεών μας για ισότητα και αντιφασισμό.

Ποτέ ξανά.

Διαβάζουμε από το Eastern Illinois University:

Η ιστορία του ροζ τριγώνου ξεκινά πριν από τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, κατά την άνοδο του Αδόλφου Χίτλερ στην εξουσία. Η παράγραφος 175, μια ρήτρα του γερμανικού νόμου που απαγορεύει τις ομοφυλοφιλικές σχέσεις, αναθεωρήθηκε από τον Χίτλερ το 1935 για να συμπεριλάβει φιλιά, αγκάλιασμα και φαντασιώσεις ομοφυλοφίλων καθώς και σεξουαλικές πράξεις. Οι καταδικασθέντες — περίπου 25.000 περίπου από το 1937 έως το 1939 — στάλθηκαν στη φυλακή και αργότερα σε στρατόπεδα συγκέντρωσης. Η ποινή τους ήταν η στείρωση και αυτό τις περισσότερες φορές γινόταν με ευνουχισμό. Το 1942 η τιμωρία του Χίτλερ για ομοφυλοφιλία επεκτάθηκε μέχρι θανάτου.

Κάθε κρατούμενος στα στρατόπεδα συγκέντρωσης φορούσε ένα έγχρωμο ανεστραμμένο τρίγωνο για να προσδιορίσει τον λόγο της φυλάκισής του, και ως εκ τούτου ο χαρακτηρισμός χρησίμευε επίσης για να σχηματίσει ένα είδος κοινωνικής ιεραρχίας μεταξύ των κρατουμένων. Ένα πράσινο τρίγωνο σημάδεψε τον χρήστη του ως κανονικό εγκληματία. Ένα κόκκινο τρίγωνο υποδήλωνε έναν πολιτικό κρατούμενο. Δύο κίτρινα τρίγωνα που επικαλύπτονται για να σχηματίσουν ένα αστέρι του Δαβίδ υποδήλωναν τον Εβραίο κρατούμενο. Το ροζ τρίγωνο ήταν για τους ομοφυλόφιλους. Ένα κίτρινο αστέρι του Δαβίδ κάτω από ένα επάλληλο ροζ τρίγωνο σήμανε τον χαμηλότερο από όλους τους κρατούμενους — έναν ομοφυλόφιλο Εβραίο.

Οι ιστορίες των στρατοπέδων απεικονίζουν ομοφυλόφιλους κρατούμενους να τους ανατίθενται τα χειρότερα καθήκοντα και έργα. Οι κρατούμενοι με ροζ τρίγωνο βρίσκονταν επίσης αναλογικά στο μεγάλο επίκεντρο των επιθέσεων από τους φρουρούς και ακόμη και από άλλους κρατούμενους.

Αν και σύμφωνα με τις αναφορές, οι ομοφυλόφιλοι κρατούμενοι δεν μεταφέρθηκαν μαζικά στα στρατόπεδα θανάτου στο Άουσβιτς, ένας μεγάλος αριθμός ομοφυλόφιλων ανδρών ήταν μεταξύ των μη Εβραίων που σκοτώθηκαν εκεί. Οι εκτιμήσεις για τον αριθμό των ομοφυλόφιλων ανδρών που σκοτώθηκαν κατά τη διάρκεια του ναζιστικού καθεστώτος κυμαίνονται από 50.000 έως το διπλάσιο. Όταν τελικά τελείωσε ο πόλεμος, αμέτρητοι ομοφυλόφιλοι παρέμειναν αιχμάλωτοι στα στρατόπεδα, επειδή η παράγραφος 175 παρέμεινε νόμος στη Δυτική Γερμανία μέχρι την κατάργησή της το 1969.

Στη δεκαετία του 1970, ομάδες απελευθέρωσης των ομοφυλοφίλων ανέστησαν το ροζ τρίγωνο ως δημοφιλές σύμβολο για το κίνημα για τα δικαιώματα των ομοφυλοφίλων. Όχι μόνο το σύμβολο αναγνωρίζεται εύκολα, αλλά εφιστά την προσοχή στην καταπίεση και τη δίωξη — τότε και τώρα. Στη δεκαετία του 1980, οι ACT-UP (AIDS Coalition To Unleash Power) άρχισαν να χρησιμοποιούν το ροζ τρίγωνο για τον σκοπό τους. Ανέστρεψαν το σύμβολο, δείχνοντάς το προς τα πάνω, για να υποδηλώσει μια ενεργή αντεπίθεση παρά μια παθητική παραίτηση από τη μοίρα. Σήμερα, για πολλούς το ροζ τρίγωνο αντιπροσωπεύει την υπερηφάνεια, την αλληλεγγύη και την υπόσχεση ότι δεν θα επιτρέψουμε ποτέ να ξανασυμβεί ένα άλλο Ολοκαύτωμα.

Όπως το ροζ τρίγωνο, έτσι και το μαύρο τρίγωνο έχει τις ρίζες του στη ναζιστική Γερμανία. Αν και οι λεσβίες δεν συμπεριλήφθηκαν στην απαγόρευση της ομοφυλοφιλίας στην παράγραφο 175, υπάρχουν στοιχεία που δείχνουν ότι το μαύρο τρίγωνο χρησιμοποιήθηκε για να χαρακτηρίσει κρατούμενους με αντικοινωνική συμπεριφορά. Λαμβάνοντας υπόψη ότι η ναζιστική ιδέα της γυναικείας ζωής επικεντρωνόταν στα παιδιά, την κουζίνα και την εκκλησία, οι φυλακισμένες του μαύρου τριγώνου μπορεί να αφορούσαν λεσβίες, ιερόδουλες, γυναίκες που αρνούνταν να κάνουν παιδιά και γυναίκες με άλλα «αντικοινωνικά» χαρακτηριστικά. Καθώς το ροζ τρίγωνο είναι ιστορικά ανδρικό σύμβολο, το μαύρο τρίγωνο έχει παρομοίως ανακτηθεί από λεσβίες και φεμινίστριες ως σύμβολο υπερηφάνειας και αλληλεγγύης.

Συχνά λέγεται ότι το μπορντό τρίγωνο μπορεί να χρησιμοποιήθηκε για τον προσδιορισμό των τρανσέξουαλ κρατουμένων.

The post Για τα ροζ και τα μαύρα τρίγωνα first appeared on Aυτολεξεί.

Δεν υπήρξε τόπος να χωρέσει την Ιβάνκα, όχι επειδή είναι μικρός ο πλανήτης αλλά επειδή είναι μικρόψυχοι οι άνθρωποι.

Διωγμένη από τον “σοσιαλιστικό παράδεισο” της Κούβας όπου τα ΛΟΑΤΚΙ άτομα διώκονται, σφαγμένη στον “καπιταλιστικό παράδεισο” της Ελλάδας, στο διαμέρισμα που κράταγε με τη σκληρή δουλειά της στην έρημο του Αγ. Παντελεήμονα.

Λίγες και λίγοι την αγκάλιασαν, την αγάπησαν μα δεν κατόρθωσαν να την σώσουν από το μίσος.

Η τρανς γυναίκα Ιβάνκα έφυγε βίαια από έναν κόσμο που της φέρθηκε με βία. Βίαια συνεχίζουν να φέρονται πάνω από το σώμα της ΜΜΕ όπως ο ακροδεξιός ΣΚΑΪ, μιλώντας για “νεκρό άντρα”.

Αντίο, Ιβάνκα, η Γη μας είναι για τουρίστες όχι για ανθρώπους.

Το χαμογελό σου ήταν πλατύτερο από τον κόσμο!

———————————

Κάλεσμα για πορεία και παρέμβαση από την πρωτοβουλία ΚΑΜΙΑ ΑΝΟΧΗ:

ΓΥΝΑΙΚΟΚΤΟΝΙΑ
Την λέγαν Άννα. Ήταν τρανς γυναίκα, μετανάστρια, κουήνα κι αδερφή μας. Τη δολοφόνησαν η τρανσφοβία, ο ρατσισμός και η φτώχεια. Δεν ξεχνάμε Δε συγχωρούμε.
Τρίτη, 11 Ιουλίου, στις 8 το βράδυ – Στην πλατεία Αγίου Παντελεήμονα.
Καμία Ανοχή.

————————————

Η αθλιότητα καποιων ελληνικών ΜΜΕ περί δολοφονημένου άνδρα (φωτογραφία: Άννα Κουρουπού):

Via Sophia Zachariadi:

Η Άννα είναι νεκρή.
Το γράφω εδώ για να το πιστέψω.
Να πιστέψω ότι η Άννα βρέθηκε δολοφονημένη, μέσα στο σπίτι της.
Ένα σπίτι φιλόξενο και πάντα ανοιχτό, το σπίτι της Άννας.

Αυτό το σπίτι έχει ζήσει χορούς, τραγούδια, μουσικές, έρωτα, φλερτ και γενικά, πάρτι πάνω σε πάρτι με την ομάδα ΛΟΑΤΚΙΑ+ προσφύγων και όχι μόνο. Αλλά έχει υπάρξει επίσης και χώρος φιλοξενίας για αρκετές τρανς προσφύγισσες που ήταν άστεγες και χρειάζονταν ένα σπίτι να μείνουν.

Με την Άννα γνωριστήκαμε στο καφενείο στην Ακαδημία Πλάτωνος, Μάρτιο του 2018. Εκείνη τη μέρα είχαμε ένα Kitchen Party με τη κολεκτίβα “Lgbtqia+ Refugees Welcome” και συνηθίζαμε τότε σε όλα μας τα πάρτι να χορεύουμε ξέφρενα. Μέσα στο χορό εμφανίστηκε και η Άννα και μας καθήλωσε με τα λατίνικα της. Έκτοτε, η Άννα δεν σταμάτησε ποτέ να χορεύει και να έχει επαφή μαζί μας. Ακόμα περισσότερο η Άννα δεν σταμάτησε ποτέ να βοηθάει τη ΛΟΑΤΚΙΑ+ κοινότητα προσφύγων.

Ακόμα και όταν ένιωθε ότι η ζωή της έχει στρώσει και έχει μπει σε μια σειρά, με όσες δυνάμεις είχε, βοηθούσε. Υποστήριζε, νοιαζόταν. Ήταν αλληλέγγυα.

Το καλοκαίρι του ίδιου χρόνου, όντας πλέον μέλος της κολεκτίβας, η Άννα πήγε να εκπροσωπήσει την κολεκτίβα στο αυτοοργανωμένο Pride της Κρήτης, στο Ηράκλειο. Από εκεί και το βίντεο. Φυσικά και εκεί η Άννα χόρεψε και μάγεψε.
Αυτό το βίντεο άρεσε πολύ στην Άννα. Δεν ξέρω ποιος το τράβηξε αλλά ζάλισα πολύ κόσμο για να το αποκτήσω.
Αυτό το βίντεο επίσης, μου είπε αργότερα η Άννα, πως τη βοήθησε να πιάσει δουλειά στις “Κούκλες”.
Σήμερα δεν μπορώ να δω αυτό το βίντεο χωρίς να κλάψω.
Ένα κλάμα-ουρλιαχτό. Αυτό βγαίνει.
Θυμάμαι ένα βράδυ, είχα πει στην Άννα:
“Βρε Ανίτα, τι κάνεις στην Ελλάδα εσύ; Ειλικρινά.”
“Μου αρέσει”, μου απάντησε. “Έχει μια τρέλα εδώ και είμαι και εγώ τρελή, το ξέρω”.
Η Άννα έμεινε. Και σήμερα η ΕΛΑΣ ανακοίνωσε: “Άνδρας βρέθηκε μαχαιρωμένος σε διαμέρισμα”.

Η Άννα δεν ήταν άνΔρας, ήταν τρανς γυναίκα και δεν ήταν μόνη.
Δεν ήταν τόσο μόνη ώστε να μην αναγνωριστεί ότι μιλάμε για τη δολοφονία ΤΡΑΝΣ ΓΥΝΑΙΚΑΣ, για άλλη μια γυναικοκτονία. Και δεν είναι μόνο θέμα ασέβειας αλλά και θέμα ΕΡΕΥΝΑΣ.

Άρα, η ασέβεια είναι ακόμα πιο βαθιά. Είναι θέμα σεβασμού και δικαιοσύνης.
Θέλουμε να γίνει έρευνα και θέλουμε τη διαλεύκανση της υπόθεσης.
Θέλουμε να μάθουμε ποιος και ΓΙΑΤΙ δολοφόνησε την Άννα.

Και έχουμε κάθε λόγο να είμαστε καχύποπτες.
Είναι νοπές οι μνήμες που θέλαν τη Ζάκι “πρεζάκι που μπήκε να κλέψει σε κοσμηματοπωλείο”.

Δείτε αυτό το βίντεο,
Δείτε το καλά.
Δείτε τον κόσμο πώς ξεσηκώνεται από την Άννα.
Ένας τέτοιος ξεσηκωμός αξίζει για την Άννα.
Δεν της άξιζε τέτοιο τέλος.

Την Τρίτη έχει κάλεσμα η Καμιά Ανοχή, στις 8.00 το απόγευμα, στην Πλατεία Άγιου Παντελεήμονα.

ΥΓ: Αυτή την εβδομάδα, άντε την επόμενη, η Άννα θα γινόταν μέλος της οργάνωσης μας, τους Emantes. Το γράφω αυτό γιατί η Άννα μπορούσε και ήθελε να εκπροσωπήσει την κοινότητα τρανς latinx προσφύγων και μεταναστών.

Δεν προλάβαμε.

Το πιο σημαντικό όμως είναι ότι αυτή η κοινότητα υπάρχει, ζει αναμεσά μας και σήμερα θρηνεί και σίγουρα φοβάται. Όπως φοβόμαστε, ανησυχούμε, θρηνούμε και εμείς, όσα άτομα στεκόμαστε κοντά τους, η ΛΟΑΤΚΙΑ+ κοινότητα και άλλες ευάλωτες ή μη κοινότητες.

Τώρα περισσότερο από κάθε άλλη φορά θα χρειαστούν έμπρακτη αλληλεγγύη και υποστήριξη. Αλλά τη χρειαζόμαστε και θα τη χρειαστούμε και μεταξύ μας.

The post Την έλεγαν Άννα και ήταν ΤΡΑΝΣ ΓΥΝΑΙΚΑ first appeared on Aυτολεξεί.

* Από τις Οικογένειες Ουράνιο Τόξο

Οι drag queens συνδέονταν παραδοσιακά με μπαρ και νυχτερινή ζωή μέχρι το 2015. Το Drag Queen Story Hour και το Drag Story Time και το Drag Story Hour είναι διαδραστικές εκδηλώσεις που ξεκίνησαν για πρώτη φορά το 2015 από τη συγγραφέα και ακτιβίστρια Michelle Tea στο Σαν Φρανσίσκο με στόχο την προώθηση της φιλαναγνωσίας και την αποδοχή ότι η ετερότητα είναι κοινωνικός πλούτος και όχι κοινωνικό πρόβλημα.

Οι εκδηλώσεις αυτές συνήθως απευθύνονται σε παιδιά ηλικίας 3-12 ετών όπου drag queens διαβάζουν παιδικά βιβλία σε δράσεις φιλικές προς τους ποικίλους οικογενειακούς σχηματισμούς που δημιουργούν οι ΛΟΑΤΚΙ+ άνθρωποι.

Όλα ξεκίνησαν όταν η Michelle Tea πήγε με το παιδί της στη βιβλιοθήκη σε μια εκδήλωση φιλαναγνωσίας, αλλά βρήκε όλη τη διαδικασία στερεοτυπική και εστιασμένη σχεδόν αποκλειστικά στις ανάγκες και τις προσδοκίες των ετεροκανονικών πυρηνικών οικογενειών.

Έτσι, αποφάσισε να δημιουργήσει κάτι πιο συμπεριληπτικό και περιεκτικό για οικογένειες με ΛΟΑΤΚΙ+ γονείς και τα παιδιά τους και όχι μόνο. Κάπως έτσι γεννήθηκε το Drag Queen Story Hour. Η ιδέα σύντομα εξαπλώθηκε σε βιβλιοθήκες σε όλη την Κεντρική και Βόρεια Αμερική και σε πολλές χώρες της Ευρώπης όπου την υποδέχθηκαν θετικά τα παιδιά και οι οικογένειες που συμμετείχαν.

Το Drag είναι μια παράσταση με δύο σκέλη, εν μέρει ψυχαγωγία και εν μέρει κοινωνικός σχολιασμός για το φύλο. Σίγουρα, θα μπορούσαμε να κάνουμε στο άμεσο μέλλον μια θεωρητική συζήτηση-ανάλυση σχετικά με την επιτελεστικότητα, τη νοηματοδότηση, την ετεροκανονικότητα αλλά και την ομοκανονικότητα και τη ρευστότητα του φύλου.

Στην παρούσα στιγμή θέλουμε να επισημάνουμε ότι σε ένα πρώτο επίπεδο αυτό που τα παιδιά μπορούν να μάθουν περισσότερο από μια Drag Queen είναι να αμφισβητήσουν τα στερεότυπα των φύλων, να αποκτήσουν θετική εικόνα για ΛΟΑΤΚΙ+ χαρακτήρες μέσα από τα λογοτεχνικά βιβλία και τις ιστορίες που τους περιλαμβάνουν.

Η απόλυτη και αδιαμφισβήτητη ως τώρα ετεροκανονικότητα τόσο στην κοινωνία όσο και στο εκπαιδευτικό σύστημα οδηγεί τα παιδιά στην αναπαραγωγή μιας πλειάδας κανονιστικών συμπεριφορών που ενισχύουν το όραμα του κράτους για τον ιδανικό πολίτη, ενός πολίτη που δεν αμφισβητεί και που δεν διεκδικεί.

Αυτή η ανάγκη να «ισιώσουν» τα παιδιά σε ένα είδος ευθυγράμμισης με ό,τι είναι κοινωνικά αποδεκτό δεν μπορεί παρά να είναι αμφισβητήσιμη από εμάς που επιλέξαμε να είμαστε ο εαυτός μας ανοιχτά και περήφανα ενάντια στο στίγμα και σε όλη την λοατκιφοβία που έχουμε βιώσει.

Η φεμινιστική θεωρία, επίσης, μας υπενθυμίζει ότι το ίδιο το φύλο είναι μια παράσταση, μια επιτέλεση. Μέσα στους πολιτισμούς μας μαθαίνουμε να συμπεριφερόμαστε όπως μας επιβάλει το φύλο που μας έχει αποδοθεί κατά τη γέννησή μας.

Όμως δεν υπάρχει κανένας αμετάβλητος βιολογικός λόγος που οι γυναίκες πρέπει να φορούν φορέματα, να βάφουν τα νύχια τους, να έχουν τσαντάκια και να φορούν καλσόν, ούτε υπάρχει καμία εγγενής απαίτηση οι άνδρες να φορούν ρούχα με πολλές τσέπες, παντελόνια ή να μην χρειάζεται να ξυρίζουν τα πόδια τους.

Το φύλο ως κοινωνική κατασκευή γίνεται εργαλείο του έμφυλου μάρκετινγκ για παιδικά παιχνίδια, ρούχα και πλήθος άλλα αντικείμενα και παροχές υπηρεσιών, οδηγώντας σε αναγκαστικές υπερκαταναλώσεις όλους τους ανθρώπους και βέβαια τις οικογένειες με παιδιά, βάζοντας βαθιά το χέρι στο πορτοφόλι μας και ταυτόχρονα περιορίζοντας τον ορίζοντα των παιδιών μας, τις δυνατότητές τους και τη μετέπειτα ενήλικη ζωή τους.

Μας κατηγορούν ότι θέλουμε να κάνουμε τα παιδιά μας ΛΟΑΤΚΙ+. Αυτός είναι ένας μεγάλος μύθος που προσπαθεί να στιγματίσει τις οικογένειες με ΛΟΑΤΚΙ+ γονείς.

Θέλουμε τα παιδιά μας να ξέρουν ότι μπορούν να είναι ο εαυτός τους. Θέλουμε τα παιδιά μας να ξέρουν ότι η αγάπη μας για αυτά είναι δεδομένη, όποια κι αν είναι και όπως κι αν θέλουν να εκφράζονται. Θέλουμε τα παιδιά μας να γίνουν σκεπτόμενα άτομα που αμφισβητούν στερεότυπα και νόρμες, που αμφισβητούν ακόμα κι εμάς τους ίδιους. Και έστω ότι κάποια από τα παιδιά μας είναι ΛΟΑΤΚΙ+, απαντάμε με σαφήνεια «Έ, και;» Το να αυτοπροσδιορίζεται κάποιο άτομο ως ΛΟΑΤΚΙ+ δεν είναι ούτε μια αποκλίνουσα συμπεριφορά ούτε κάποιο είδος αρρώστιας την οποία θέλουμε να μην την «κολλήσουν» τα παιδιά μας.

Θέλουμε όλοι οι γονείς του κόσμου να σκεφτούν ότι κάθε παιδί έχει δικαίωμα να είναι ο εαυτός του και αν τελικά είναι ΛΟΑΤΚΙ+ δεν σημαίνει ότι αυτομάτως γίνεται ένα άλλο παιδί διαφορετικό από αυτό που όταν γεννήθηκε υποσχεθήκαμε και δεσμευτήκαμε ότι θα το αγαπάμε και θα το φροντίζουμε για πάντα.

Οργανώσαμε μια εκδήλωση φιλική προς την οικογένεια για την προώθηση της ανάγνωσης, της ανοχής και της ένταξης όπου τα παιδιά μπορούν να δουν ανθρώπους που αψηφούν τους αυστηρούς περιορισμούς του φύλου και να φανταστούν έναν κόσμο όπου ο καθένας μπορεί να είναι ο αυθεντικός εαυτός του.

Πιστεύουμε ότι το Drag ενεργοποιεί τη δημιουργικότητα και το παιχνίδι, επεκτείνοντας τους παραδοσιακούς τρόπους σκέψης και ότι προσφέρει ένα παράδειγμα δημιουργικής φαντασίας, μεταμορφώνοντας την κοινωνία και δημιουργώντας μια νέα εικόνα τόσο του εαυτού όσο και του κόσμου.

Οι drag performers ανοίγουν μια δημιουργική πύλη σε έναν νέο κόσμο όπου μπορούμε να δούμε καθαρά εκείνα τα στοιχεία της κοινωνίας που είναι «καυτές πατάτες» στα χέρια μας εδώ και πάρα πολλά χρόνια και να βρούμε το θάρρος και τη δημιουργικότητα να τα αλλάξουμε.

The post Γιατί να διαβάζουν drag queens παραμύθια σε παιδιά; first appeared on Aυτολεξεί.

Την πρώτη μέρα της φετινής χρονιάς η ομάδα «Ουράνιο Τόξο» σε συνεργασία με πρωτοβουλία φοιτητών του Πανεπιστήμιου Θεσσαλίας διοργάνωσε την πολυσυζητημένη εκδήλωση στην οποία διεμφυλικά άτομα θα διάβαζαν παραμύθια σε παιδιά και γονείς σε παιδικό σταθμό της Θεσσαλονίκης. Είναι χαρακτηριστικό ότι η εκδήλωση άλλαξε τοποθεσία όχι μόνο λόγω του μεγάλου αριθμού ενδιαφερομένων αλλά για λόγους ασφαλείας των συμμετεχόντων.

Η συγκεκριμένη εκδήλωση δεν είναι η πρώτη του είδους που διοργανώνεται. Ωστόσο πολλοί την αντιμετώπισαν με ιδιαίτερη πολεμικότητα και αποτροπιασμό. Σαν κάτι το πρωτοφανές και σαν κάτι το οποίο θα μπορούσε να πάρει χαρακτηριστικά «ηθικής μόλυνσης».

Υπάρχει μια ανεκδοτολογική διήγηση που κυκλοφορεί σχετικά με την υποδοχή της εξελικτικής θεωρίας του Δαρβίνου από την υψηλή κοινωνία της εποχής της. Σύμφωνα με τους γνώστες της τότε αριστοκρατίας, η θεωρία ότι η καταγωγή του ανθρώπινου είδους μας θέλει βιολογικούς συγγενείς με τον πίθηκο αναμενόταν ότι θα αντιμετωπιζόταν ούτε λίγο ούτε πολύ με όρους σοκ και σκανδάλου στους ανάλογους κύκλους. Στα πλαίσια αυτού του κλίματος είχε ακουστεί από επιφανή κυρία της εποχής το (πλέον) διαβόητο «Μπορούμε μόνο να ελπίσουμε ότι δεν είναι αλήθεια. Κι αν είναι, ότι δε θα γίνει ευρέως γνωστό». Εάν και εφόσον πάντα είναι πραγματικό ιστορικά το σχόλιο αυτό, είχε μια αδιαμφισβήτητη αστειότητα αλλά ταυτόχρονα και μια παράξενη οξυδέρκεια. Όχι σε ό,τι αφορά την επιστημονική σκέψη αλλά πάνω στην τότε κρατούσα κοινωνική πραγματικότητα.

Άκουγα σήμερα το πρωί γνωστό εκφωνητή (πρωινο-μεσημεριανού ενημερωτικού δελτίου) να λέει «Κι εμένα μ’ αρέσουν οι τσόντες, μερικές είναι πολύ ωραίες, αλλά δεν θα πάω να τις δείξω στο παιδί μου» αναφερόμενος στη δράση που έγινε στη Θεσσαλονίκη. Αντί αυτού, ισχυρίζεται ότι σε αυτές τις ηλικίες αρκεί ως διδαχή το «δεν κοροϊδεύουμε» το διαφορετικό, με την υποσημείωση βέβαια ότι «όμως όπως και να το κάνουμε κάποια ‘διαφορετικά’ είναι επικίνδυνα και πρέπει να προφυλαγόμαστε από αυτά».

Ο ίδιος εκφωνητής συνέχισε μετά πως η μελέτη της αποικιοκρατίας (υποθέτω ότι εδώ εννοεί τα Colonial Studies) στην Ελλάδα θα ήταν μαϊμούδισμα γιατί, αν και τα παιδιά «μαθαίνουν κάτι το οποίο είναι ‘εν μέρει σωστό’, αυτό δεν αφορά την ελληνική πραγματικότητα γιατί εδώ δεν υπάρχει το ζήτημα της ‘λευκής υπεροχής’ – δεν είμαστε καν λευκοί».

Στο πρώτο σκέλος, ο παραλληλισμός (και επί της ουσίας η εξίσωση) του διεμφυλικού ατόμου (της απλής αλληλεπίδρασης μαζί του) με την κατανάλωση (συχνά πολυεπίπεδα προβληματικού) σεξουαλικού περιεχομένου μας δείχνει ένα πράγμα που ίσως μας είναι, ή ίσως δεν μας είναι, συνειδητό σε μεγάλη κλίμακα: το σημείο της απόκλισης από την ετεροκανονικότητα επισκιάζει (στην αντίληψη του μισαλλόδοξου) όλες τις άλλες όψεις της ταυτότητας αυτού που δεν συμμορφώνεται με το «κανονικό». Για ένα τέτοιο μυαλό ένα ΛΟΑΤΚΙ άτομο δεν μπορεί να έχει συμπεριφορές, σκέψεις, προθέσεις, αρθρωμένο λόγο, αναπαραστάσεις και συμβολισμούς που δεν είναι σεξουαλικού χαρακτήρα. Και άρα είναι («αναπτυξιακά» τάχα μου) ακατάλληλη συναναστροφή για ένα παιδί και η συμπερίληψη του ατόμου αυτού στον δημόσιο βίο ασύμμετρη απειλή για την υγιή ψυχική του ανάπτυξη. Αλλά, κυριότερα, για το άβολο μόρφωμα ηθοαισθητικής που ονομάζουμε «παράδοση».

Στο δεύτερο σκέλος, το τόσο μακρινό αλλά τόσο παρόν αυτοκρατορικό αποικιοκρατικό παρελθόν της χώρας βάσει αφηγημάτων (και όχι τεκμηριωμένης ιστορικής έρευνας) νομιμοποιείται στον («ανυπότακτο») κοινό νου να αποσυνδεθεί από πρακτικές βίαιης πολιτικής, οικονομικής και πολιτιστικής καθυπόταξης. Η ιδιότυπη σχέση μας με τη Δύση λέει ότι εμάς μας βλέπει ο ήλιος τόσες μέρες τον χρόνο και, εν αντιθέσει με όλους αυτούς τους φλούφληδες που μας πήραν τα σκήπτρα της Ιστορίας μέσα απ’ τα χέρια μας, έχουμε ανδρεία παλιάς κοπής, ένα ευχάριστο εξωτικό δέρμα και, κυριότερα, δεν βλάψαμε κανέναν, μόνο εκπολιτίσαμε. Ως πρώην εκπολιτιστές και νυν θύματα γεωπολιτικών παιγνίων μισούμε εξίσου την Ανατολή και τη Δύση. Κι αν κάποιος από αυτούς θελήσει να μας μεταφέρει κάποιο μήνυμα, θα ευχηθούμε, όπως οι κυρίες της καλής κοινωνίας για την εξελικτική θεωρία του Δαρβίνου, «να μην είναι αλήθεια, ή έστω να μη γίνει ευρέως γνωστό».

Στο fast forward της Ιστορίας πάντως και καταπιεζόμενοι είμαστε και ρατσιστές.

Ίσως μαθαίναμε και κάτι για τους μηχανισμούς που βρίσκονται σε δράση στο προνομιακό ηλιόλουστο προτεκτοράτο μας χρόνια τώρα. Ο ιδιωτικός μας βίος δε, με σταθερότητα και συνέπεια υποθάλπει και βιαστές και παιδόφιλους και γυναικοκτόνους. Η συνομιλία μας με τη διαφορετικότητα μόνο να μας ενώσει απέναντι στο κοινό, αδιαφοροποίητο υλικό της βίας μπορεί.

Στην ουσία του πράγματος, υπάρχει εδώ ένα αληθινό θέμα προς συζήτηση: η συμπερίληψη είναι σύνθετο εγχείρημα που για να γίνει με τρόπο επωφελή για όλους τους συμμετέχοντες απαιτεί στιβαρή πλαισίωση και καλά ζυγισμένα βήματα ώστε να μην εξαντλείται σε εμπορικές ή τοκενιστικές πρακτικές. Αυτό δεν είναι διαπίστωση πάνω στη δράση στη Θεσσαλονίκη. Είναι σκέψη γενικότερη πάνω στα ζητήματα ψυχοκοινωνικής αλλαγής και ένταξης ώστε οι καλές προσπάθειες να μην καταλήγουν σε αχρείαστες, επανατραυματιστικές απογοητεύσεις. Από εκεί και πέρα ό,τι προκαλεί δυσφορία στους καλοβαλμένους ναιμεναλλάδες που το σοκ τους είναι πιο γραφικό κι από τις επικλήσεις στην Υπέρκομψη, όλα λύνονται με μια καλή σόδα ή και με λίγο αγνό παρθένο ξύδι.

The post Για το άβολο μόρφωμα ηθοαισθητικής που ονομάζουμε «παράδοση» first appeared on Aυτολεξεί.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ: Θηλυκοί εαυτοί – Πώς κάνουμε γλωσσολογία

Με αφορμή ένα σχετικά επίκαιρο ζήτημα θα προσπαθήσω να μιλήσω απλά για το πώς κάνουμε γλωσσολογία. Πιο συγκεκριμένα, χρησιμοποιώντας ένα συγκεκριμένο εμπειρικό πρόβλημα θα ξεναγήσω τώρα τους αναγνώστες και τις αναγνώστριες σε κάποιες βασικές μεθόδους της θεωρητικής γλωσσολογίας. Υπενθυμίζω ότι θεωρητική γλωσσολογία είναι ο κλάδος της γλωσσολογίας που εξετάζει το γλωσσικό φαινόμενο καθαυτό, συνεπώς είναι ο κλάδος που δίνει έμφαση στη γλωσσική δομή, δηλαδή στη γραμματική.

Το έμφυλο ζήτημα

Βρίσκεται σε εξέλιξη τα τελευταία χρόνια η εύλογη και κοινωνικώς αναγκαία προσπάθεια να δημιουργηθούν και να παγιωθούν όροι στο θηλυκό γένος για επαγγέλματα και άλλες ιδιότητες. Για παράδειγμα, όροι όπως το «βουλεύτρια» και το προϋπάρχον «βουλευτίνα» έγιναν πιο συνήθεις και συνειδητά χρησιμοποιούνται ευρύτερα.

Μία ενδιαφέρουσα τάση που σχετίζεται με όλη αυτή την προσπάθεια είναι η χρήση εκ μέρους γυναικών του γλωσσικού τύπου «εαυτή» για να αναφερθούν στον (θηλυκό) εαυτό τους. Χρησιμοποιούν οι ομιλήτριες αυτές προτάσεις όπως π.χ. «Δεν μπορώ να υποβάλω την εαυτή μου σε αυτές τις διαδικασίες».

Δεν βρίσκουν όλοι και όλες αυτή τη χρήση του «εαυτή» αποδεκτή, ενώ για πολλούς ομιλητές και πολλές ομιλήτριες είναι απλώς σόλοικη. Το γλωσσολογικό πρόβλημα λοιπόν που καλούμαστε να διερευνήσουμε είναι το εξής: τι συμβαίνει με το «εαυτή»;

Σε πρώτη φάση πρέπει να σπάσουμε το πρόβλημα σε επιμέρους υποζητήματα, που είναι πάντοτε χρήσιμη μέθοδος. Εδώ λοιπόν δύο από τα βασικά υποζητήματα είναι τα εξής:
• Για ποιους λόγους να αντιδρά κανείς στη χρήση του «εαυτή»;
• Μέχρι πού μπορούμε να αλλάξουμε τη γλώσσα; Ποια είναι τα όρια της γλωσσικής αλλαγής;

Ας ξεκινήσουμε με το πρώτο υποζήτημα.

«Κακά ελληνικά» και άλλα δαιμόνια

Στη θεωρητική γλωσσολογία μελετούμε την ενδιάθετη γραμματική των φυσικών ομιλητών. Για να τη μελετήσουμε βασιζόμαστε και στη διερεύνηση της γλωσσικής διαίσθησης, η οποία εκφράζεται μέσα από κρίσεις των φυσικών ομιλητών για τη γραμματικότητα μιας πρότασης. Για παράδειγμα, ένας ομιλητής της ελληνικής θα θεωρήσει το «*Μία πουλάκι κάθονταν» αντιγραμματικό ― αυτό δηλώνει και ο αστερίσκος μπροστά από ένα παράδειγμα. Είναι πολύ ενδιαφέρον ότι πρόσφατα επιβεβαιώθηκε πως η κάπως πρόχειρη δειγματοληψία τέτοιων διαισθητικών κρίσεων εκφερόμενων από φυσικούς ομιλητές είναι εξίσου ακριβής με πιο συστηματικές πειραματικές διερευνήσεις τις γραμματικότητας.

Βεβαίως στη γλωσσολογία γνωρίζουμε πολύ καλά ότι οι διάφορες γλωσσικές κρίσεις δεν έχουν απαραιτήτως την πηγή τους στην ενδιάθετη γλωσσική διαίσθηση, άρα ότι δεν είναι όλες οι κρίσεις γραμματικού χαρακτήρα. Με άλλα λόγια, βεβαίως και το «*Μία πουλάκι κάθονταν» χτυπάει άσχημα γιατί παραβιάζει γραμματικούς κανόνες της ελληνικής γλώσσας που όλοι οι φυσικοί ομιλητές της ελληνικής διαθέτουμε ως ενδιάθετη γνώση. Τι συμβαίνει όμως με τη φερόμενη διαφορά μεταξύ «ως» και «σαν»;

Είναι εύκολο να διαπιστώσει κανείς εμπειρικά ότι αυτός ο κανόνας δεν είναι γραμματικός: κανείς δεν θα πει «άσε με να φάω ως άνθρωπος», παρά «άσε με να φάω σαν άνθρωπος»· και μάλλον όντως είμαστε άνθρωποι και στις δύο περιπτώσεις. Επίσης, αν δεν σε δασκαλέψουν, δεν θα ακολουθήσεις τον εν λόγω κανόνα. Απεναντίας, οι πραγματικοί γραμματικοί κανόνες κατακτώνται από όλους μας χωρίς διδασκαλία σε τρυφερή ηλικία και ευθύνονται για το ότι το «*Μία πουλάκι κάθονταν» είναι χάλια.

Επίσης, σκεφτείτε τώρα τη διαφορά μεταξύ του «βουλεύτρια» και του «βουλευτίνα». Κάποιοι θα χρησιμοποιήσουν και τους δύο όρους. Άλλοι κανέναν από τους δύο. Άλλοι έναν από τους δύο. Άλλοι, τέλος, θα χρησιμοποιήσουν έναν από τους δύο όρους αναπτύσσοντας και επιχειρήματα γιατί δεν τους αρέσει ο άλλος. Εδώ λοιπόν υπεισέρχονται ζητήματα γούστου («μπανάλ το βουλευτίνα!», «Κάπως μου χτυπάει το βουλεύτρια…») τα οποία τελικά δεν είναι παρά μεταμφιεσμένα ζητήματα κύρους, προκατάληψης, αυθεντίας, ή και εξουσίας. Άρα τέτοιες κρίσεις είναι εν πολλοίς εξωγραμματικές και εμπίπτουν στην αρμοδιότητα της κοινωνιογλωσσολογίας.

Εδώ λοιπόν βλέπουμε τρεις παράγοντες που συμπλέκονται στο ζήτημα «τι συμβαίνει με την εαυτή»: η απόπειρα να καθιερωθεί το «εαυτή» είναι σαφώς απόπειρα να ρυθμιστεί η γλώσσα. Είναι όμως απόπειρα τύπου «εισάγω έναν όρο», όπως στην περίπτωση των «βουλεύτρια» και «βουλευτίνα»; Ή μήπως είναι απόπειρα να δημιουργηθεί ένας κανόνας που δεν συμβαδίζει απαραιτήτως με την ενδιάθετη γραμματική των φυσικών ομιλητών, όπως η τεχνητή διάκριση μεταξύ «σαν» και «ως»;

Αν το «εαυτή» είναι ένας νεολογισμός όπως τα «βουλεύτρια» και «βουλευτίνα», τότε οι όποιες αντιδράσεις εναντίον του όρου πρέπει να εξεταστούν από την κοινωνιογλωσσολογία. Σε αυτή την περίπτωση τέτοιες αντιδράσεις θα μας πουν περισσότερα π.χ. για τον στιγματισμό όρων σε «-ίνα» (π.χ. «μπατσίνα», «αρχηγίνα», «αραπίνα», «γερακίνα» κτλ.) αλλά και για τα σεξιστικά αντανακλαστικά της ελληνικής κοινωνίας, και πολύ λιγότερα για την ίδια τη γλώσσα και τη γραμματική της.

Αν όμως το «εαυτή» είναι όντως σόλοικο, δηλαδή προϊόν ενός κανόνα ρύθμισης που παριστάνει τον γραμματικό κανόνα, καλή ώρα σαν τη διάκριση μεταξύ «ως» και «σαν», τότε οι όποιες αντιδράσεις εναντίον του όρου έχουν να κάνουν και με την ίδια την ενδιάθετη γραμματική. Σε αυτή την περίπτωση το «εαυτή» θα μας χτυπάει για γραμματικούς λόγους, όπως μας χτυπάει άσχημα το «*Μία πουλάκι κάθονταν».

Θα αναρωτηθεί κανείς γιατί μας νοιάζει τόσο πολύ η φύση των αντιδράσεων κατά του «εαυτή».

Η βασική απάντηση είναι γιατί θέλουμε να κατανοήσουμε τη γλώσσα και το γλωσσικό φαινόμενο. Είναι απαραίτητο επίσης να θυμόμαστε ότι ο χαρακτήρας της γλώσσας, όπως και κάθε φαινομένου στη φύση, μπορεί να ερμηνευθεί αποτελεσματικά όταν κοιτάζουμε ακραίες ή περιθωριακές περιπτώσεις: π.χ. την ελεύθερη πτώση στο κενό ή τη συμπεριφορά του νεόπλαστου όρου «εαυτή». Τα πιο οριακά φαινόμενα διαφωτίζουν καλύτερα τη φύση των παραγόντων που τα προκαλούν, όπως π.χ. η έλλειψη ατμόσφαιρας αναδεικνύει το ότι η μάζα δεν παίζει ρόλο στην ταχύτητα της ελεύθερης πτώσης.

Μια δεύτερη απάντηση, λίγο πρακτικότερη, είναι η εξής: εάν το «εαυτή» είναι νεολογισμός όπως το «βουλεύτρια», τότε η καθιέρωσή του εξαρτάται από κοινωνικούς και κοινωνιογλωσσικούς παράγοντες και παλεύεται, δηλαδή θα μπορούσε να επιτευχθεί. Αν όμως η εισαγωγή του «εαυτή» είναι απόπειρα επέμβασης στη γραμματική τότε μάλλον είναι καταδικασμένη να αποτύχει. Υπάρχουν άλλωστε πρόσφατα παραδείγματα αποτυχημένων επεμβάσεων στη γραμματική.

Neo εναντίον they

Στην αγγλική γλώσσα καταβαλλόταν προσπάθεια εδώ και τουλάχιστον μισό αιώνα να χρησιμοποιείται μία προσωπική αντωνυμία που δεν θα προϋποθέτει το βιολογικό φύλο, αφού στη γλώσσα αυτή το he πάντοτε αναφέρεται σε αρσενικές οντότητες και το she σε θηλυκές. Το ζητούμενο λοιπόν θα ήταν μια καινούργια αντωνυμία επίκοινου γένους, χωρίς διάκριση αρσενικού και θηλυκού. Υπήρξαν πάρα πολλές προτάσεις, όπως thon, e, ae, co, ve, xe, per, ze κτλ. Αυτές οι νεόπλαστες αντωνυμίες ονομάζονται neo pronouns στα αγγλικά. Όλες ανεξαιρέτως απέτυχαν να μπούνε στη χρήση και ξεχάστηκαν εν πολλοίς.

Θα ισχυριζόταν κανείς ότι η αποτυχία των αντωνυμιών επίκοινου γένους οφείλεται στα σεξιστικά αντανακλαστικά της κοινωνίας. Δεν θα αρκούσαν όμως τα αντανακλαστικά αυτά για να εξηγήσουν την παταγώδη αποτυχία τους, δεδομένου ότι ολοένα και περισσότερος κόσμος πρόθυμα και συστηματικά χρησιμοποιούσε και χρησιμοποιεί περιφράσεις όπως ‘he or she’. Αλλού βρισκόταν το πρόβλημα με τις νεόπλαστες αντωνυμίες επίκοινου γένους, δηλαδή τα thon, e, ae, co, ve, xe, per, ze κτλ.

Το πρόβλημα βρισκόταν στο ότι οι αντωνυμίες στα αγγλικά αποτελούνται (και) από γραμματικά στοιχεία (ο τεχνικός όρος είναι «λειτουργικές κατηγορίες»). Όπως θα δούμε αναλυτικότερα στο κεφάλαιο «Τι ήξερε ο Διονύσιος ο Θραξ», οι αντωνυμίες αποτελούν μέρος της γραμματικής μιας γλώσσας και δεν ανήκουν σε εκείνες τις λέξεις της που μπορούμε εύκολα να πλάσουμε ως νεολογισμούς (π.χ. «βουλεύτρια») ή να δανειστούμε (π.χ. «χιπχόπ»).

Πιο συγκεκριμένα, στα αγγλικά το λεγόμενο φυσικό γένος που χαρακτηρίζει τις αντωνυμίες he και she δεν γίνεται να απουσιάζει από αντωνυμία που φέρει ενικό αριθμό. Θα αντιτείνει κανείς ότι το it δεν χαρακτηρίζεται από φυσικό γένος. Όντως, όμως γι’ αυτόν τον λόγο το it μπορεί να αναφέρεται μόνο σε άψυχα ή σε φερόμενα ως άψυχα όντα, από αυτοκίνητα και φυτά, μέχρι σαύρες και μπαλόνια. Στο θέμα αυτό επανερχόμαστε στο τελευταίο κεφάλαιο του βιβλίου, με τίτλο «Αρσενικό-θηλυκό, γραμματικό ή φυσικό».

Τη λύση φυσικά στην αναζήτηση επίκοινης αντωνυμίας την είχε ήδη δώσει η ίδια η γραμματική της αγγλικής γλώσσας. Επί αιώνες στην καθομιλουμένη μορφή της αγγλικής χρησιμοποιείται η αντωνυμία they ως επίκοινη, τουλάχιστον από την εποχή του Σαίξπηρ.

Βεβαίως οι φιλόλογοι στιγμάτιζαν και ακόμη στηλιτεύουν τη χρήση αυτή του they γιατί τη θεωρούν λάθος. Εδώ και πάλι έχουμε μια απόπειρα ρύθμισης της χρήσης του they με βάση μια απλή επιφανειακή ανάλυση του πώς λειτουργεί: «το they είναι πληθυντικός, άρα προτάσεις όπως ‘If someone feels neglected, they should speak up’ είναι λάθος». Η ειρωνεία βεβαίως βρισκόταν στο ότι μια πρόταση όπως η παραπάνω είναι μια χαρά γραμματική: καθόλου δεν παραβιάζει κανόνες της αγγλικής γλώσσας ως ενδιάθετης γνώσης, απεναντίας συμμορφώνεται με αυτούς. Άρα, η επιφανειακή ανάλυση όχι μόνο είναι εσφαλμένη, αλλά επίσης γίνεται αιτία να στιγματίζεται μια γραμματική χρήση. Πώς όμως γίνεται να είναι εντάξει το they σε παραδείγματα όπως το παραπάνω;

Πάρα πολύ πρόσφατη έρευνα δείχνει ότι το they δεν φέρει πληθυντικό αριθμό· ίσα ίσα δεν φέρει καθόλου αριθμό (όπως το it δεν φέρει καθόλου γένος), γεγονός που το καθιστά κατάλληλο να αναφέρεται και σε όντα ανεξαρτήτως γένους («If someone feels neglected, they should speak up») αλλά και σε πλήθη όντων («They are a formidable team»).

Εδώ βλέπουμε κάτι πολύ σημαντικό στη θεωρητική γλωσσολογία: η φαινομενικά απλή γραμματική περιγραφή, π.χ. «το they είναι αντωνυμία πληθυντικού αριθμού», μπορεί να μας οδηγήσει σε πολύ λάθος εκτιμήσεις, και σε ακόμα πιο λάθος απόπειρες ρύθμισης. Η φαινομενικά απλή γραμματική πραγματικότητα, έστω και μιας ταπεινής αντωνυμίας, είναι απατηλά και μόνο απλή. Τις περισσότερες φορές απαιτούνται πολύπλοκες αναλύσεις για να αναλυθεί και να ερμηνευθεί η γλωσσική δομή, όπως π.χ. για να κατανοήσουμε σε βάθος πώς αλληλεπιδρούν τα γραμματικά χαρακτηριστικά γένος και αριθμός. Αυτή είναι μια κατάσταση που ακροθιγώς υπαινίχθηκα εδώ και που θα ξανασυναντήσουμε στο κεφάλαιο «Επέστρεφε ξανά και ξανά».

Με αυτά υπόψη, ας δούμε τι γίνεται με τον εαυτό.

Διερευνώντας τον εαυτό

Είδαμε λοιπόν ότι κάποιες ρυθμιστικές προσπάθειες, όποιες κι αν είναι οι προθέσεις τους, εισάγουν νέες λέξεις (νεολογισμούς) και μπορούν να είναι επιτυχημένες υπό τις κατάλληλες κοινωνικές προϋποθέσεις, όπως στην περίπτωση του «βουλεύτρια».

Επίσης είδαμε ότι προσπάθειες να ρυθμιστεί η γραμματική μιας γλώσσας, π.χ. με την εισαγωγή νέων αντωνυμιών ή μιας τεχνητής αντίθεσης «ως/σαν», είναι καταδικασμένες στην αποτυχία.

Τέλος, σημαντικό είναι να κατανοήσουμε ότι η προσπάθεια να ρυθμιστεί «από τα πάνω» η γραμματική μιας γλώσσας, όπως π.χ. με την εισαγωγή μιας νέας αντωνυμίας, μπορεί να προσκρούει σε στοιχεία του γραμματικού συστήματος τα οποία δεν κατανοούμε ακόμα πλήρως, αφού η σύγχρονη γλωσσολογία γεννήθηκε μόλις πριν περίπου έναν αιώνα. Με άλλα λόγια, πολλές φορές οι προσπάθειές μας να ρυθμίσουμε τη γλώσσα (π.χ. «ως/σαν») ή να εξοβελίσουμε τελείως κάποιες χρήσεις (π.χ. το they ως επίκοινο) μπορεί να βασίζονται σε ελλιπείς αναλύσεις ή και σε πλάνες.

Το στοιχείο «εαυτός» στα νέα ελληνικά χρησιμοποιείται κυρίως για να δηλώσει αυτοπάθεια, όταν δηλαδή σε μια πρόταση δύο ορίσματα ενός ρήματος ταυτίζονται μεταξύ τους, όταν ας πούμε ταυτίζεται το υποκείμενο με το αντικείμενο.

Εδώ πρέπει να τονιστεί ότι η αυτοπάθεια δεν δηλώνεται από σκέτο το στοιχείο «εαυτός» αλλά από ολόκληρη τη φράση «τον εαυτό του». Συνεπώς, στον πληθυντικό λέμε «Οι γάτοι κοιτάζουν τον εαυτό τους (στον καθρέφτη)» ή και «Οι γάτοι κοιτάζουν τους εαυτούς τους (στον καθρέφτη)». Σε αυτό τα ελληνικά μοιάζουν με πολλές άλλες γλώσσες, όπως τα βασκικά, στα οποία η αυτοπάθεια δηλώνεται με τη φράση bere burua, που κυριολεκτικά σημαίνει «το κεφάλι του».

Ας πούμε τώρα ότι το υποκείμενο της πρότασης είναι γένους θηλυκού. Στην τρέχουσα χρήση θα είχαμε «Η Νίκη κοιτάζει τον εαυτό της (στον καθρέφτη)». Στην αυτοπαθή φράση «τον εαυτό της», το θηλυκό γένος της Νίκης σημειώνεται πάνω στο κτητικό στοιχείο «της». Γιατί όμως να μη σημειώνεται το γένος και στο στοιχείο «εαυτό», οπότε να έχουμε «#Η Νίκη κοιτάζει την εαυτή της (στον καθρέφτη)»; (η δίεση πριν από ένα γλωσσολογικό παράδειγμα δηλώνει ότι το παράδειγμα αυτό δεν είναι αποδεκτό σε όλες τις ποικιλίες μιας γλώσσας).

Η σύντομη απάντηση είναι επειδή το «εαυτός» είναι ουσιαστικό και όχι επίθετο, άρα δεν κλίνεται ως προς το γένος όπως π.χ. κλίνεται το «δικός, δική, δικό». Αν το «εαυτός» ήταν επίθετο θα κλινόταν ήδη, θα είχαμε δηλαδή τύπους όπως «*εαυτός, εαυτή, εαυτό» που θα συμφωνούσαν λ.χ. με το υποκείμενο και θα είχαμε προτάσεις όπως «#Η Νίκη κοιτάζει την εαυτή της (στον καθρέφτη)» αλλά και «*Το καναρίνι κοιτάζει το εαυτό του (στον καθρέφτη)». Συνεπώς κάθε σχετική ρυθμιστική προσπάθεια θα περίσσευε.

Στην νέα ελληνική όμως ο «εαυτός» είναι ουσιαστικό, όπως λ.χ. είναι ουσιαστικό το «πάρτη», του οποίου το γένος δεν αλλάζει: «Η Νίκη κοιτάει/προσέχει/νοιάζεται (για) την πάρτη της» όπως και «Ο Νίκος κοιτάει/προσέχει/νοιάζεται (για) την πάρτη του» αλλά και «Το κεφάλαιο κοιτάει/προσέχει/νοιάζεται (για) την πάρτη του».

Το ότι το «εαυτός» είναι ουσιαστικό διαπιστώνεται εύκολα, αφού απαντάται και εκτός αυτοπαθών φράσεων: π.χ. «η φροντίδα για τον εαυτό», «ο παλιός/ψευδής/άλλος εαυτός» κτλ. Όντως πρόκειται για ένα ιδιαίτερο ουσιαστικό, αφού δεν φαίνεται να καταδηλώνει κάποια έννοια όπως π.χ. το ουσιαστικό «καναρίνι» αλλά θα δούμε και στο κεφάλαιο «Τι ήξερε ο Διονύσιος ο Θραξ;» πως όντως ο «εαυτός» είναι ουσιαστικό. Είναι μάλιστα τόσο κανονικό ουσιαστικό, που σχηματίζει μέχρι και το υποκοριστικό «εαυτούλης».

Το ότι το «εαυτός» είναι ουσιαστικό γένους αρσενικού έχει τόση σημασία σε επίπεδο νοήματος όση το ότι το ουσιαστικό «προσωπικότητα» είναι θηλυκού, δηλαδή καμία.

Συνεπώς;

Το αίτημα για εκτενέστερη γλωσσική εκπροσώπηση των γυναικών αλλά και κάθε ατόμου εκτός της ετεροκανονικής διάκρισης «αρσενικό-θηλυκό» είναι δίκαιο και αναγκαίο. Ωστόσο το αίτημα αυτό περιορίζεται από τα όρια της γραμματικής, τα οποία είναι πολύ πιο στενά από τα όρια της νόησής μας.

Οι γλωσσολόγοι είμαστε σε θέση να γνωρίζουμε ότι η γραμματική, με τη γλωσσολογική σημασία που δώσαμε, αλλάζει με κάθε νέα γενιά που την κατακτά κατά τη νηπιακή της ηλικία αλλά ποτέ μέσω άνωθεν ρύθμισης. Η άνωθεν ρύθμιση απεναντίας είναι αποτελεσματικότερη σε θέματα λεξιλογίου. Γενικότερα, αυτό που με σχετική ευκολία μπορούμε να αλλάξουμε στη γλώσσα είναι οι λέξεις, τις οποίες δανειζόμαστε ή πλάθουμε και μετά τις ρίχνουμε στην κοινωνία για να δοκιμάσουν την τύχη τους, από το «αμφίψωμο» μέχρι την «ιστοσελίδα» – κι όλες τις ενδιάμεσες περιπτώσεις.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ: Αρσενικό-θηλυκό, γραμματικό ή φυσικό – Τι τρέχει με το γένος στη γλώσσα

Gender troubles

Το γένος αποτελεί ένα από τα πιο δύσκολα ζητήματα στη γραμματική θεωρία. Για να γίνει κατανοητό το γιατί, ας ξεκινήσουμε με μία απλή σύγκριση με τον αριθμό. Η κατηγορία του αριθμού καθορίζει το πλήθος· ο ενικός αριθμός είναι για ένα, ο πληθυντικός για πολλά: «Έφαγα το ψάρι» (ένα ψάρι), «έφαγα τα ψάρια» (παραπάνω από ένα). Επίσης πολλές φορές ο ενικός αριθμός χρησιμοποιείται για να δηλώσει είδος, π.χ. «έφαγα ψάρι (κι όχι τυρί)» ή μη αριθμήσιμη ουσία, π.χ. «ήπια γάλα». Σε γενικές γραμμές λοιπόν η ερμηνεία του αριθμού είναι διαφανής και ο αριθμός, ενικός ή πληθυντικός, σημαίνει κάτι: ένα ή πολλά.

Το γένος όμως είναι μια άλλη ιστορία. Η μητέρα είναι όντως θηλυκή και ο αδερφός είναι όντως αρσενικός. Τι συμβαίνει όμως σε γλώσσες όπως η δική μας με τους τοίχους (που είναι γένους αρσενικού αλλά αρσενικοί δεν είναι); Γιατί οι καρέκλες είναι γένους θηλυκού; Κι αυτά χωρίς καν να βάλουμε στη συζήτηση π.χ. τη Θεσσαλονίκη, όπως στο παρακάτω σατιρικό μιμίδιο:

Από την άλλη, αν το γένος στη γλώσσα ήταν πάντοτε αυθαίρετο, όπως στην περίπτωση των ουσιαστικών «τοίχος» και «καρέκλα», θα μπορούσε κανείς να πει ότι πρόκειται για μια καθαρά ενδογραμματική υπόθεση, όπως λ.χ. η ονομαστική και η αιτιατική πτώση, για τις οποίες δεν έχει νόημα να αναζητούμε σημασία. Θυμηθείτε π.χ. τις λεπτές διακρίσεις που δημιουργεί η παρουσία ή η απουσία γενικής πτώσης στο κεφάλαιο «Μπύρες και Παπαδόπουλοι», τη διαφορά μεταξύ «δύο μπουκάλια μπύρας» και «δύο μπουκάλια μπύρα», οι οποίες ωστόσο δεν προκύπτουν από το ότι τάχα η ίδια η γενική σημαίνει κάτι.

Όμως δεν είναι καθόλου έτσι: το γένος δεν είναι πάντοτε αυθαίρετο, όπως συμβαίνει στις περιπτώσεις των «τοίχος», «καρέκλα» ή «Θεσσαλονίκη». Όπως θα δούμε αναλυτικότερα πιο κάτω, το πρόβλημα προκύπτει ακριβώς επειδή το γένος πολλές φορές όντως έχει ερμηνεία. Με δυο λόγια, το γένος ως κατηγορία μάς δυσκολεύει ακριβώς επειδή επαμφοτερίζει: πότε φαίνεται να έχει ερμηνεία, όπως ο αριθμός, και πότε να είναι μια αυθαίρετη ενδογραμματική υπόθεση, όπως η πτώση.

Γένος και φύλο δεν ευθυγραμμίζονται…

Θα μπορούσε κανείς να προσπαθήσει να βρει μία λύση στον επαμφοτερίζοντα χαρακτήρα του γένους με το να ισχυριστεί ότι το γένος έχει μεν ερμηνεία στα έμψυχα ουσιαστικά αλλά ότι είναι όντως αυθαίρετο όταν το ουσιαστικό που το φέρει καταδηλώνει κάτι άψυχο: ο γάτος είναι αρσενικός, η γάτα είναι θηλυκή, ο θείος αρσενικός, η θεία θηλυκή· ο τοίχος και ο λόγος και ο Βόλος είναι αρσενικά ουσιαστικά αλλά σίγουρα το φύλο τους δεν είναι αρσενικό, ενώ η καρέκλα και η ελπίδα και η Θεσσαλονίκη θηλυκά ουσιαστικά αλλά σίγουρα το φύλο τους δεν είναι θηλυκό: τα άψυχα δεν έχουν φύλο.

Καλώς ή κακώς η γενίκευση αυτή δεν μπορεί να σταθεί: πρώτα πρώτα τα αρσενικά αγόρια και τα θηλυκά κορίτσια είναι γένους ουδετέρου. Εξαιρέσεις σαν κι αυτές έχει γίνει προσπάθεια να δικαιολογηθούν με τους εξής όρους: τα αγόρια είναι «μη πρωτοτυπικά μέλη» του αρσενικού φύλου και τα κορίτσια είναι «μη πρωτοτυπικά μέλη» του θηλυκού φύλου, συνεπώς κάπως προκύπτει ή έστω δικαιολογείται γιατί αυτά τα ουσιαστικά είναι γένους ουδετέρου.

Έλα όμως που έχουμε και κορίτσαρους γένους αρσενικού και αγορίνες γένους θηλυκού. Αυτά τα παραδείγματα ανατρέπουν κάθε προσπάθεια να συνδεθεί απλοϊκά και άμεσα το βιολογικό και κοινωνικό φύλο με το γένος στη γλώσσα: οι αγορίνες, γραμματικού γένους θηλυκού, γίνονται αντιληπτές ως επιτατικά αρσενικές ενώ οι κορίτσαροι, γραμματικού γένους αρσενικού, γίνονται αντιληπτοί ως επιτατικά θηλυκοί.

Τέλος, μιλώντας για έμψυχα όντα που δεν είναι άνθρωποι, υπάρχουν αρσενικές καμηλοπαρδάλεις γένους θηλυκού, θηλυκοί ρινόκεροι γένους αρσενικού – χώρια που κάποιοι λέμε «ζέβρες» και κάποιοι «ζέβροι», χωρίς καν να ασχοληθούμε με το φύλο των συμπαθών ριγέ ζώων της σαβάνας.

… εκτός όταν ευθυγραμμίζονται

Παρά την εκ πρώτης όψεως εικόνα σύγχυσης, φαίνεται όντως να υπάρχει κάποιος συσχετισμός μεταξύ ουσιαστικών που καταδηλώνουν έμψυχα όντα και ερμηνεύσιμου γένους, όπου το αρσενικό φύλο ευθυγραμμίζεται με το αρσενικό γένος και το θηλυκό φύλο με το θηλυκό γένος. Για να εντοπίσουμε όμως τους συσχετισμούς αυτούς πρέπει να προχωρήσουμε πέρα από τις προφανείς περιπτώσεις. Ας δούμε δύο παραδείγματα.

Ελάχιστοι από εμάς χρησιμοποιούν το ουσιαστικό οδός ή ψήφος ως γένους θηλυκού, όπως είναι η δόκιμη χρήση. Όλο και μας ξεφεύγουν κάτι «τους οδούς» ή «ταχυδρομικός ψήφος». Ενδεχομένως για την τάση να αποδίδεται αρσενικό γένος στα ουσιαστικά αυτά να φταίει η κατάληξη -ος, που στην πλειονότητα των περιπτώσεων απαντά σε ουσιαστικά γένους αρσενικού. Αυτό που μας ενδιαφέρει εδώ είναι ότι και η «οδός» και η «ψήφος» είναι γένους θηλυκού αλλά όχι θηλυκές: το γένος τους είναι όντως αυθαίρετο, είναι κάτι που πρέπει να μάθουμε (αν τελικά το μάθουμε) όταν μαθαίνουμε τα ουσιαστικά αυτά.

Απεναντίας, εάν η γιατρός είναι γυναίκα, κανείς δεν θα πει ούτε «*η νεαρός γιατρός» ούτε «*η γιατρός ήταν καταπονημένος». Παρότι το θηλυκό ουσιαστικό «(η) γιατρός» επίσης έχει κατάληξη -ος, οι φυσικοί ομιλητές δεν έχουν ουδέποτε πρόβλημα να του αποδώσουν ορθά το θηλυκό γένος. Συνεπώς, στην περίπτωση του «η γιατρός» το θηλυκό γένος δεν είναι καθόλου αυθαίρετο, αλλά εντελώς ερμηνεύσιμο: μία γιατρός είναι, βεβαίως, γυναίκα γιατρός. Σε αυτή την περίπτωση κανείς δεν κάνει λάθος, όπως ίσως στα «οδός» και «ψήφος».

Ένα άλλο παράδειγμα που θα μας βοηθήσει να φωτίσουμε τη φύση του γένους στη γραμματική είναι το πώς λειτουργεί το γένος στους ποσοδείκτες. Υπενθυμίζω ότι ποσοδείκτες είναι οι λέξεις εκείνες που σημαίνουν ποσότητα, λ.χ. «όλοι», «μερικοί», «κάποιοι», «πολλοί» κτλ. (θυμηθείτε και το κεφάλαιο «Όλες οι κάμπιες: ο καθολικός ποσοδείκτης»). Οι ποσοδείκτες στα ελληνικά κλίνονται ως προς το γένος (αρσενικό, θηλυκό και ουδέτερο) κατά κανόνα συμφωνώντας με κάποιο ουσιαστικό: «Όλες οι λάμπες ήταν καμένες», «Όλοι οι λαμπτήρες ήταν καμένοι», «Όλα τα λαμπάκια ήταν καμένα». Σε αυτήν την περίπτωση το γένος τους είναι προϊόν συμφωνίας με το γένος των ουσιαστικών και συνεπώς αυθαίρετο.

Τι συμβαίνει όμως με το γένος στους ποσοδείκτες όταν δεν είναι αποτέλεσμα συμφωνίας; Σε αυτή την περίπτωση, το αρσενικό γένος καθίσταται ερμηνεύσιμο και σημαίνει «αρσενικοί άνθρωποι», το θηλυκό γένος σημαίνει «θηλυκοί άνθρωποι», ενώ το ουδέτερο σημαίνει πλέον «μη ανθρώπινα πράγματα, γεγονότα κτλ.».

Για παράδειγμα, αν ακούσω εκτός συμφραζομένων «Όλες/όλοι είναι έτοιμες/έτοιμοι για τη γιορτή» θα καταλάβω ότι η ομιλήτρια αναφέρεται σε ανθρώπους· αν όμως ακούσω «Όλα είναι έτοιμα για τη γιορτή» θα καταλάβω ότι η ομιλήτρια αναφέρεται σε πράγματα, σε προετοιμασίες κτλ. Συνεπώς στους ποσοδείκτες το γένος είναι ερμηνεύσιμο, παρότι δεν περιέχουν ουσιαστικά κανενός είδους.

Παρόμοια συμπεριφορά έχουν και τα δεικτικά «αυτή/αυτός/αυτό»: όταν χρησιμοποιούνται εκτός συμφραζομένων δείχνουν ή αναφέρονται σε αρσενικό άνθρωπο, θηλυκό άνθρωπο ή κάτι άψυχο αντίστοιχα. Αν βλέπουμε στην τηλεόραση κάποια πολυπρόσωπη συναυλία και αναφωνήσουμε «αυτήν είδα τις προάλλες στον δρόμο», πρόκειται για γυναίκα, αν πούμε «αυτόν είδα τις προάλλες στον δρόμο», πρόκειται για άντρα. Αν πούμε «αυτό είδα τις προάλλες στον δρόμο», θα δείχνουμε ή θα αναφερόμαστε σε κάποιο πράγμα.

Εναλλακτικά, το ουδέτερο «αυτό» εκτός συμφραζομένων (κι όχι π.χ. όταν αναφέρεται σε ένα μέλος μιας ομάδας που ήδη συζητήσαμε) αναφέρεται σε κάτι εκνηπιωμένο ή σε κάτι που αντιμετωπίζεται ως πράγμα: αν πούμε «ποιος το κάλεσε αυτό;» ή «αυτό πότε έμαθε να μιλάει;» και δείχνουμε ή αναφερόμαστε σε κάποιον άνθρωπο, ο άνθρωπος αυτός είτε είναι νήπιο, είτε αντιμετωπίζεται ως νήπιο ή και χειρότερα: ως μη έμψυχο ή μη ανθρώπινο – πολλές φορές με προσβλητικές συνυποδηλώσεις.

Γραμματικό και φυσικό γένος

Πώς μπορούν οι ποσοδείκτες και ουσιαστικά όπως «(η) γιατρός» να μας βοηθήσουν καταλάβουμε πώς λειτουργεί το γραμματικό γένος; Ένας τρόπος είναι να προτείνουμε ότι το αυθαίρετο και το ερμηνεύσιμο γένος αποτελούν στην πραγματικότητα δύο διαφορετικές γραμματικές κατηγορίες: το γραμματικό γένος, που είναι το αυθαίρετο, και το φυσικό γένος, που είναι το ερμηνεύσιμο.

Η υπόθεση ότι το γένος χωρίζεται στην πραγματικότητα σε δύο κατηγορίες, το γραμματικό και το φυσικό, υπήρχε σαν ιδέα από τις αρχές του 21ου αιώνα αλλά αναπτύχθηκε και υποστηρίχθηκε με εμπειρικά δεδομένα από τη Ρουθ Κρέιμερ (Ruth Kramer) πριν από περίπου δέκα χρόνια. Ας εξετάσουμε πιο προσεκτικά αυτή τη διχοτομία όμως.

Σε γλώσσες όπως τα αγγλικά υπάρχει μόνο φυσικό γένος και δεν υπάρχει (εδώ και αιώνες) γραμματικό γένος: το she αναφέρεται σε έμψυχο θηλυκό, το he σε έμψυχο αρσενικό και όλα τα άλλα είναι it. Στην ενότητα «Neo εναντίον they» του κεφαλαίου «Θηλυκοί εαυτοί» είδαμε τις επιπλοκές που δημιουργεί αυτή η κατάσταση όσον αφορά την ανάγκη για μια επίκοινη αντωνυμία, και πώς η σταδιακή αποδοχή του they συμπληρώνει αυτό το κενό.

Απεναντίας, σε μια γλώσσα όπως τα ελληνικά ή τα γαλλικά όλα ανεξαιρέτως τα ουσιαστικά διαθέτουν γραμματικό γένος, το οποίο είναι αυθαίρετο και δεν έχει κάποια ερμηνεία: τα «τοίχος», «λόγος», «Βόλος», «λαμπτήρας» έχουν αρσενικό γραμματικό γένος, τα «καρέκλα», «ελπίδα», «Θεσσαλονίκη», «λάμπα» θηλυκό γραμματικό γένος κ.ο.κ. Ωστόσο και σε γλώσσες όπως τα ελληνικά ή τα γαλλικά υπάρχει φυσικό γένος, που είναι μια χαρά ερμηνεύσιμο, δηλαδή έχει σημασία: το αρσενικό για αρσενικά έμψυχα (π.χ. «βουλευτής», «(ο) γιατρός»), το θηλυκό για θηλυκά έμψυχα (π.χ. «βουλεύτρια», «βουλευτίνα», «(η) βουλευτής», «(η) γιατρός», «γιατρίνα», «γιατρέσα», «γιάτρισσα» κτλ.). Απ’ ό,τι όμως φαίνεται, δεν υπάρχει ουδέτερο φυσικό γένος: φυσικό γένος, αρσενικό ή θηλυκό, φαίνεται να έχουν μόνο τα έμψυχα.

Ένα καίριο ζήτημα είναι ότι το φυσικό γένος δεν σημειώνεται απαραιτήτως στα έμψυχα ουσιαστικά:
• Σε ένα ουσιαστικό όπως το «μητέρα», γραμματικό και φυσικό γένος ταυτίζονται.
• Σε ένα ουσιαστικό όπως το «(η) γιατρός», γραμματικό και φυσικό γένος διίστανται, με το φυσικό να υπερισχύει.
• Σε έμψυχα ουσιαστικά τέλος όπως το «κορίτσι», το γραμματικό γένος είναι ουδέτερο ενώ το φυσικό γένος μπορεί να είναι θηλυκό, αν είναι παρόν μέσα στην πρόταση.

Αυτό το τελευταίο σενάριο δημιουργεί πολύ ενδιαφέροντα φαινόμενα επειδή σε μία πρόταση όπως «άσε το κορίτσι να αποφασίσει μόνο του», έχουμε μόνο το γραμματικό γένος (ουδέτερο), όπως φαίνεται από τη συμφωνία στο «μόνο του»· σε μία επίσης γραμματική πρόταση όπως «άσε το κορίτσι να αποφασίσει μόνη της», είναι παρόν και το φυσικό γένος (θηλυκό), όπως και πάλι αποτυπώνεται στη συμφωνία στο «μόνη της»·

Ένα δεύτερο καίριο ζήτημα είναι ότι οι ποσοδείκτες που δεν συνοδεύονται από κάποιο εμφανές ουσιαστικό φέρουν φυσικό γένος, κι αυτό ισχύει και για τα δεικτικά, όπως είδαμε παραπάνω – πάντοτε όταν χρησιμοποιούνται εκτός συμφραζομένων, βεβαίως. Απεναντίας, μια χαρά αναφέρεται σε έμψυχα όντα το ουδέτερο σε ένα εκφώνημα όπως «Είναι όλα παρόντα», αν λ.χ. τα συμφραζόμενα αφορούν τα μέλη ενός σωματείου.

Υπενθυμίζω λοιπόν ότι αν δεν αναφερόμαστε ήδη σε κάτι ουδέτερο (π.χ. μέλη), εκφράσεις όπως «Όλα είναι έτοιμα για τη γιορτή» αναφέρονται σε πράγματα, σε προετοιμασίες κτλ. ενώ αν πούμε «αυτό είδα τις προάλλες στον δρόμο», θα δείχνουμε ή θα αναφερόμαστε σε πράγμα ή (χειρότερα) σε ένα εκνηπιωμένο ή απανθρωποποιημένο ον. Απ’ ό,τι φαίνεται λοιπόν, δεν υπάρχει ουδέτερο φυσικό γένος, μόνο (έμψυχο) αρσενικό και (έμψυχο) θηλυκό.

Συνεπώς στο σατιρικό μιμίδιο, ο εικονιζόμενος περνάει το γραμματικό θηλυκό γένος του «Θεσσαλονίκη» για φυσικό και για αυτό και τη θεωρεί γυναίκα – τόσο απλά.

Πέρα από το δυαδικό γένος

Αυτό που λέμε γένος στη γλώσσα διχοτομείται λοιπόν σε γραμματικό γένος (που αποτελεί μια εσωτερική υπόθεση της γραμματικής) και σε φυσικό γένος (που δίνει πληροφορίες για το βιολογικό / κοινωνικό φύλο). Απ’ ό,τι δείχνει η συμπεριφορά των ποσοδεικτών και των δεικτικών, που μπορούν να σημειώνουν φυσικό γένος, το φυσικό γένος προϋποθέτει ότι κάτι είναι έμψυχο ή ότι γίνεται αντιληπτό ως έμψυχο. Επίσης φαίνεται ότι ακόμα και στα ελληνικά υπάρχουν μόνο δύο φυσικά γένη (έμψυχα a priori): το θηλυκό και το αρσενικό – ζήτημα το οποίο έχει μελετήσει σε βάθος η Έλενα Αναγνωστοπούλου. Ουδέτερο φυσικό γένος δεν υπάρχει. Όπως είδαμε, λέγοντας «έφτασαν όλα» ή «ποιος το κάλεσε αυτό;» αναφερόμαστε σε πράγματα, νήπια, ή εκνηπιωμένα άτομα.

Θυμηθείτε τώρα και πάλι τη συζήτηση στην ενότητα «Neo εναντίον they»: τι συμβαίνει με την ανάγκη για επίκοινη αντωνυμία στα ελληνικά; Επίσης, δεδομένου ότι τα βιολογικά φύλα είναι πολλά και εξαρτώνται από τρεις τουλάχιστον παράγοντες (γενετικούς, ορμονικούς και ανατομικούς – οι οποίοι σαφώς δεν συμπίπτουν πάντοτε) και δεδομένης της ανάγκης για διαφοροποιήσεις στην έκφραση του κοινωνικού φύλου, πώς θα αποφευχθεί η τεχνητή (αν και ευρέως αποδεκτή) διχοτομία που το γραμματικό σύστημα της γλώσσας επιβάλλει; Πιο συγκεκριμένα: αν μόνο τα έμψυχα ουσιαστικά φέρουν φυσικό γένος, αυτό θα είναι θηλυκό ή αρσενικό. Το ουδέτερο δεν είναι φυσικό γένος. Τι πρέπει να κάνουμε;

Ας ξεκινήσουμε από το τι δεν χρειάζεται να κάνουμε. Πρώτον, δεν είναι απαραίτητο να δημιουργήσουμε καινούργιους θηλυκούς όρους για επαγγέλματα, ιδιότητες κτλ. Ενδεχομένως να είναι επιθυμητό, και πολλές φορές είναι (π.χ. «βουλεύτρια»), όμως δεν είναι απαραίτητο. Θυμηθείτε την περίπτωση του «(η) γιατρός», όπου το φυσικό γένος ανεξαιρέτως υπερισχύει επί του γραμματικού χωρίς πρόβλημα, παρότι βεβαίως υπάρχουν και τα «γιατρίνα», «γιατρέσα», «γιάτρισσα» κτλ.

Δεύτερον, δεν πρέπει να συγχέουμε το γραμματικό με το φυσικό γένος. Θα φέρω ένα απλό παράδειγμα. Σε αυτό το βιβλίο αναφέρομαι συχνά στους αναγνώστες. Παρότι είναι έμψυχο, χρησιμοποιείται χωρίς φυσικό γένος, μόνο με γραμματικό, άρα συμπεριλαμβάνει και τις αναγνώστριες (και όλο το αναγνωστικό κοινό). Το ότι αυτό το ζήτημα είναι γραμματικό και όχι θέμα ιδεολογίας φαίνεται από το παρακάτω παράδειγμα:

Ας υποθέσουμε ότι μία πόλη είχε από την ενσωμάτωσή της στο ελληνικό κράτος 11 δημάρχους και 3 δημαρχίνες. Ας πούμε επίσης ότι στο πλαίσιο επετειακών εορτασμών μία επιτροπή αποφασίζει να ανακηρύξει τον καλύτερο δήμαρχο που υπηρέτησε ποτέ την πόλη αυτή. Θα λάβει υπόψη της τις δημαρχίνες; Βεβαίως. Ας συνεχίσουμε τώρα με την υπόθεση ότι η επιτροπή αυτή ανακηρύσσει λ.χ. την Παναγιώτα Παναγιωτίδη (απλή συνωνυμία) ως… τι;

Αν την ανακηρύξει ως «Την καλύτερη δήμαρχο/δημαρχίνα που είχε ποτέ η πόλη μας», τότε η σύγκριση είναι μόνο μεταξύ της κυρίας Παναγιωτίδη και των άλλων δύο γυναικών που κατείχαν το αξίωμα αυτό. Σαφώς δεν είναι αυτή η πρόθεση της επιτροπής, η επιτροπή συνέκρινε και τα 14 άτομα που κατείχαν το δημαρχιακό αξίωμα στην πόλη τους. Άρα θα ανακηρύξουν την κυρία Παναγιωτίδη ως «Τον καλύτερο δήμαρχο που είχε ποτέ η πόλη μας», όπου το «δήμαρχος» θα φέρει αποκλειστικά γραμματικό γένος. Για παρόμοιους λόγους, η κυρία Σακελλαροπούλου είναι την εποχή που γράφεται αυτό το βιβλίο «η Πρόεδρος της Ελληνικής Δημοκρατίας» (φυσικό και γραμματικό γένος μαζί) αλλά είναι «ο ένατος πρόεδρος της Γ΄ Ελληνικής Δημοκρατίας» (μόνο γραμματικό γένος).

Τρίτον, το ουδέτερο γένος είναι μόνο γραμματικό. Αυτό σημαίνει ότι στους ποσοδείκτες και στα δεικτικά η χρήση του εκτός συμφραζομένων (αν δηλαδή δεν εννοούμε π.χ. μέλη) προϋποθέτει ότι μιλάμε για άψυχα ή νήπια κτλ. Συνεπώς η χρήση ουδετέρων ποσοδεικτών και δεικτικών ώστε να συμπεριλαμβάνονται όλα τα φύλα ή για να αναφερόμαστε σε άτομα μη δυαδικού ή ρευστού φύλου είναι βαθύτατα προβληματική για γραμματικούς λόγους:

επειδή στη γλώσσα μας δεν υπάρχει ουδέτερο φυσικό γένος, το ουδέτερο δεν είναι συμπεριληπτικό όλων των φύλων και γενών. Συνεπώς η χρήση του ουδετέρου είτε αποκλείει όλα τα έμψυχα όντα είτε τα εκνηπιώνει.

Το τι θα κάνουμε είναι κάτι που θα αποφασίζουν οι κοινότητες και η χρήση εντός των ορίων της γραμματικής. Σε καμιά περίπτωση δεν θα αποφασιστεί άνωθεν από σοφούς γλωσσολόγους ή, χειρότερα, από πατερναλιστές λογίους. Μία λύση ίσως βρίσκεται στη γενικευμένη οικειοποίηση του φυσικού θηλυκού γένους, με όσα σοβαρά πολιτικά προβλήματα συνεπάγεται. Μια άλλη λύση είναι η δημιουργία αντωνυμικών περιφράσεων όπως στα ταϋλανδικά (θυμηθείτε την ενότητα «”εγώ” όπως λέμε “μπάρμπα”;» στο κεφάλαιο «Τι ήξερε ο Διονύσιος ο Θραξ;»), όπως «το άτομό μου» ή κάτι δημιουργικότερο ή και κομψότερο.

Είμαι βέβαιος ότι μέσα από τους περιορισμούς που θέτει το γένος στη γλώσσα θα αναδυθεί η δημιουργικότητα που φέρει στον λόγο λίγη παραπάνω δικαιοσύνη και ορατότητα για όσα άτομα την διεκδικούν δικαίως.

Βλ. επίσης το σχετικό βίντεο από την ομιλία του Παναγιωτίδη με τίτλο: «Βουλεύτριες, μεταναστά ή όταν «εγώ νιώθω χαρούμενο»: θεωρητική γλωσσολογία και γλωσσικός ακτιβισμός».

Εδώ ο γλωσσολόγος προτείνει περαιτέρω λύσεις στο ζήτημα της συμπερίληψης όλων των φύλων. Ο γλωσσικός ακτιβισμός συχνά βασίζεται σε μια ντερμινιστική αντίληψη ότι η γλώσσα αδιαμεσολάβητα επηρεάζει στάσεις και κοινωνικές πρακτικές. Ξεκινώντας από αυτή την προβληματική παραδοχή, ο ομιλητής θα εξετάσει πώς τελικά ο γλωσσικός ακτιβισμός κατά του σεξισμού και κατά των διαφόρων φυσικοποιήσεων που επιβάλλει η πατριαρχία μπορεί να καταστεί πιο τελέσφορος σε βάθος χρόνου.:

* Ο Φοίβος Παναγιωτίδης είναι καθηγητής θεωρητικής γλωσσολογίας στο Πανεπιστήμιο Κύπρου. Είναι διδάκτορας του Πανεπιστημίου του Έσσεξ (2000) και συγγραφέας του Μίλα μου για γλώσσα: Μικρή εισαγωγή στη γλωσσολογία (Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 2013) καθώς και δύο μονογραφιών: της Pronouns, Clitics and empty nouns (Benjamins, 2002) και της Categorial Features: a generative theory of word class categories (Cambridge University Press, 2015). Έχει κάνει πάνω από 190 ανακοινώσεις και διαλέξεις ενώ έχει δημοσιεύσει εκτενώς σε διεθνή επιστημονικά περιοδικά και σε συλλογικούς τόμους. Στα ερευνητικά του ενδιαφέροντα περιλαμβάνονται οι γραμματικές κατηγορίες, τα επίθετα, οι ρίζες, οι αντωνυμίες, το ονοματικό σύνολο, οι μεικτές κατηγορίες και η σύνταξη της ελληνικής και των βαλκανικών γλωσσών. Από τη διαδικτυακή πλατφόρμα Mathesis (mathesis.cup.gr) προσφέρεται το ανοιχτό μάθημά του Τι είναι γλώσσα; Από τη νόηση στη φωνή.

The post Έμφυλο ζήτημα & γλωσσικός ακτιβισμός: τι τρέχει με το γένος στη γλώσσα; first appeared on Aυτολεξεί.