Κείμενο: Γιώργος Κωνσταντίνος Μιχαηλίδης. Μία κριτική για το βιβλίο Μου είναι μικρός αυτός ο τάφος (εκδ. Σαιξπηρικόν) της Biljana Srbljanović.*
Υπάρχουν έργα που δεν ενδιαφέρονται να εξηγήσουν την Ιστορία· προτιμούν να τη διαταράξουν. Το Μου είναι μικρός αυτός ο τάφος της Biljana Srbljanović ανήκει σε αυτή την κατηγορία: δεν αφηγείται απλώς τη στιγμή που προηγήθηκε της δολοφονίας του Φραγκίσκου Φερδινάνδου, αλλά επιχειρεί κάτι πιο ριψοκίνδυνο – να φέρει τον αναγνώστη πρόσωπο με πρόσωπο με τη σκοτεινή, άβολη γοητεία της πολιτικής βίας.
Το έργο δεν αντιμετωπίζει τον Gavrilo Princip ως ιστορικό μνημείο ούτε ως σύμβολο. Τον παρουσιάζει ως νεαρό άνθρωπο παγιδευμένο ανάμεσα στην ιδεολογία και στην υπαρξιακή αγωνία, έναν χαρακτήρα που δεν έχει ακόμη καταλάβει πλήρως το μέγεθος της πράξης που ετοιμάζεται να διαπράξει – κι όμως τη διεκδικεί με φανατισμό. Ο τίτλος, σχεδόν προκλητικός, λειτουργεί ως ειρωνικό σχόλιο πάνω στη φιλοδοξία της Ιστορίας να χωρέσει ανθρώπους, ιδέες και εγκλήματα σε μνημεία, επετείους και σχολικά κεφάλαια.
Η Srbljanović γράφει με μια γλώσσα που θυμίζει λιγότερο ιστορικό δράμα και περισσότερο ηθικό πείραμα. Οι διάλογοι έχουν την κοφτερή ακρίβεια χειρουργικού εργαλείου: τίποτα δεν περισσεύει, τίποτα δεν παρηγορεί. Οι χαρακτήρες μιλούν σαν να γνωρίζουν –ασυνείδητα– ότι βρίσκονται στο κατώφλι μιας παγκόσμιας καταστροφής, χωρίς όμως να μπορούν να τη συλλάβουν σε όλο της το εύρος. Αυτή η απόσταση ανάμεσα στην πρόθεση και στο αποτέλεσμα είναι ίσως το πιο τρομακτικό στοιχείο του έργου.
Εντυπωσιακό είναι το γεγονός ότι η συγγραφέας δεν επιδιώκει να αποδώσει δικαιοσύνη ούτε να απονείμει ενοχή με τον αναμενόμενο τρόπο. Αντί για ηθική καταδίκη ή εξιδανίκευση, προσφέρει κάτι πιο ανησυχητικό: κατανόηση χωρίς συγχώρεση. Ο αναγνώστης δεν καλείται να συμπαθήσει τους ήρωες, αλλά να τους αναγνωρίσει. Και αυτή η αναγνώριση –η ιδέα ότι η Ιστορία συχνά κινείται από ανθρώπους όχι ιδιαίτερα διαφορετικούς από εμάς– είναι το σημείο όπου το έργο γίνεται πραγματικά πολιτικό.
Σε ύφος και πρόθεση, το Μου είναι μικρός αυτός ο τάφος θυμίζει τη σύγχρονη ευρωπαϊκή δραματουργία που δεν φοβάται να αγγίξει τα τραύματα του 20ού αιώνα χωρίς προστατευτικά γάντια. Δεν προσφέρει λύτρωση, ούτε καθαρτική συγκίνηση. Προσφέρει κάτι πιο σπάνιο: διανοητική δυσφορία. Κλείνοντας το βιβλίο, ο αναγνώστης δεν αισθάνεται σοφότερος, αλλά πιο ανήσυχος – και αυτό, για τη Srbljanović, μοιάζει να είναι ακριβώς το ζητούμενο.
Αν η Ιστορία είναι, όπως συχνά λέγεται, γραμμένη από τους νικητές, τότε αυτό το βιβλίο επιλέγει να σταθεί λίγο πριν από τη νίκη, λίγο πριν από την καταστροφή, σε εκείνο το επικίνδυνο σημείο όπου μια ιδέα γίνεται πράξη. Και μας υπενθυμίζει, με ψυχρή κομψότητα, ότι μερικές φορές ένας τάφος δεν είναι μικρός – είναι απλώς ανεπαρκής για το βάρος των συνεπειών. Για την ελληνική έκδοση, η μετάφραση της Ι.Ραντούλοβιτς είναι μαγική και η τυπογραφική επιμέλεια των εκδόσεων Σαιξπηρικόν ανταποκρίνεται στο ύψος της μετάφρασης. Αξίζει να διαβαστεί!
————————————————-
* Το βιβλίο αναφέρεται στη “δολοφονία του Σεράγεβο” που λέγεται ότι πυροδότησε τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο. “Το έργο διαδραματίζεται στο Σαράγιεβο το 1914, στις φυλακές της Θεσσαλονίκης το 1917 και στο αυστριακό φρούριο Τερεζίν στη σημερινή Τσεχία το 1918. Βασίζεται σε πραγματικά γεγονότα, αρχειακό υλικό, σημειώσεις από τις δίκες και πλούσιο ιστορικό υλικό. Παρ’ όλα αυτά, είναι αντικείμενο καθαρής μυθοπλασίας και σ’ αυτό δεν πρέπει κανείς ν’ αναζητεί περισσότερα. ‘Οι τάφοι μας στη Βιέννη θα κυκλοφορούν, στα παλάτια θα τριγυρνούν, τους αυλικούς θα τρομοκρατούν. Κι οι τάφοι μας στην Ευρώπη θα διαλαλούν: Οι Γουγκοσλάβοι την ελευθερία τους θα τη βρουν’. Στίχοι χαραγμένοι με κουτάλι στο ατομικό δοχείο του Πρίντσιπ.” (Από την έκδοση)
