«Είσαι κι εσύ ένα ύπουλο κουτάβι, όπως και όλοι εκείνοι που υποτάσσονται στο να κυβερνώνται από νόμους που έχουν θεσπίσει οι πλούσιοι για τη δική τους ασφάλεια· διότι τα δειλά κουτάβια δεν έχουν το θάρρος να υπερασπιστούν ό,τι αποκτούν με πονηριά· αλλά καταραμένοι να είστε όλοι εσείς: καταραμένοι να είναι αυτοί ως μια αγέλη πανούργων απατεώνων, αλλά και εσείς που τους υπηρετείτε, ως μια παρέα ηλιθίων».
              ~ Καπετάνιος-πειρατής Σάμιουελ Μπέλαμι «Μαύρος Σαμ» [1]

«…Μακρυμάλληδες ιεροκήρυκες βγαίνουν κάθε βραδιά, για να σου πουν ποια τα λάθη και ποια τα σωστά· μα όταν τους ρωτάς τι θα φας, αυτοί σου απαντούν τόσο γλυκά: θα φας ένα γεια σου και γεια, σε αυτή τη δοξασμένη τ’ ουρανού γωνιά· δούλευε και προσευχήσου, πάνω στα άχυρα ζήσε τη ζωή σου· θα τρως καλά όταν πεθάνεις…»
               ~ Τζο Χιλ (ποιητής, τραγουδοποιός, αγκιτάτορας και χόμπο) [2]

Παρ’ όλο που το μεγαλύτερο μέρος της ανθρώπινης ιστορίας έχει περάσει μέσα από συνθήκες ιεραρχίας, εξουσίας και ετερονομίας, οι σπόροι αυτονομίας και πολιτικής από-τα-κάτω ήταν πάντοτε παρόντες σε κάθε ιστορική στιγμή – με διαφορετική δυναμική κάθε φορά, ανάλογα με το συγκεκριμένο κοινωνικο-ιστορικό πλαίσιο. Ανάμεσα στις ρωγμές του συστήματος, όπου οι κυρίαρχοι θεσμοί εξουσίας υποχωρούσαν ή είχαν χάσει σημαντικό επίπεδο κοινωνικής νομιμοποίησής τους, εμφανίστηκε η δυνατότητα ανάδυσης μιας ριζοσπαστικής πολιτικής, επιτρέποντας τη διαφορετική εμπειρία και οργάνωση της καθημερινής ζωής και των ανθρώπινων σχέσεων. Είναι σημαντικό να σημειωθεί ότι, παρότι τέτοιες ρωγμές παρέχουν γόνιμο έδαφος για ριζοσπαστική σκέψη και δράση, σε καμία περίπτωση δεν επαρκούν από μόνες τους για να υπάρξει μια τέτοια ανάδυση.

Σήμερα μπορούμε να σκεφτούμε πολλές τέτοιες περιπτώσεις: οι πιο διάσημες μεταξύ των οποίων είναι οι Ζαπατίστας και το κουρδικό απελευθερωτικό κίνημα. Και οι δύο αυτές κοινωνικές ομάδες έχουν βιώσει σαφή αποκλεισμό από τις λειτουργίες πρόνοιας του κράτους και έχουν υποβληθεί μόνο στις εκμεταλλευτικές και κατασταλτικές. Έτσι, μια πλήρης απονομιμοποίηση του κυρίαρχου συστήματος εδραιώθηκε στον τοπικό πληθυσμό, η οποία μαζί με τις συνεργατικές τοπικές παραδόσεις, ενεργοποίησε την απελευθέρωση του ριζοσπαστικού φαντασιακού.

Δύο σημαντικές περιπτώσεις του παρελθόντος θα μπορούσαν να εξεταστούν σε αυτή τη γραμμή σκέψης: οι πειρατές και οι αλήτες (χόμπος). Και οι δύο αυτές κοινωνικές ομάδες βρέθηκαν αποκλεισμένες από την ηγεμονική τάξη της εποχής τους, καθιστώντας τες περιττές και ως εκ τούτου κυνηγημένες και καταπιεσμένες. Αυτή η κατάσταση, ωστόσο, παρείχε πρόσφορο έδαφος για την ανάδυση μιας ριζικά διαφορετικής πολιτικής κουλτούρας, βασισμένης στις αρχές της άμεσης δημοκρατίας και στο commoning.

Πειρατές

Ο 17ος και 18ος αιώνας ήταν μια περίοδος κατά την οποία η πειρατεία άνθιζε, αφήνοντας στις μελλοντικές γενιές πλούσια κληρονομιά λογοτεχνίας και εμπειριών. Οι πειρατές ήταν, στο μεγαλύτερο μέρος τους, άνθρωποι χωρίς μέσα για να επιβιώσουν «νόμιμα», δραπέτες σκλάβοι, πολιτικοί φυγάδες, λιποτάκτες του ναυτικού κ.λπ. Διάφοροι λόγοι παρείχαν πρόσφορο έδαφος για την ανάπτυξη του πειρατικού τρόπου ζωής σε αυτά τα «περιθωριακά» τμήματα της κοινωνίας. Σημαντικό ρόλο έπαιξαν τα νησιά της Καραϊβικής, όπου λάμβανε χώρα η πιο σημαντική πειρατική δραστηριότητα. Αυτή η περιοχή ήταν εξαιρετικά αχαρτογράφητη εκείνη την εποχή, προσφέροντας ένα κενό εξουσίας, με πολλά ανεκμετάλλευτα και ακατοίκητα νησιά, καθιστώντας εξαιρετικά δύσκολη την αστυνόμευση από οποιοδήποτε ναυτικό της περιόδου. Έτσι, παρείχε αμέτρητες κρυψώνες, σπηλιές, όρμους, άγνωστα μονοπάτια κ.λπ. σε όλους όσοι ήθελαν να αποφύγουν τον μοναρχικό έλεγχο. Ταυτόχρονα, τα νησιά της Καραϊβικής βρίσκονταν στον εμπορικό δρόμο μεταξύ της Νότιας Αμερικής αφενός και της Ισπανίας και της Πορτογαλίας αφετέρου, δηλαδή έναν δρόμο μέσω του οποίου μεταφέρονταν σημαντικοί θησαυροί.

Σε αντίθεση με την πειθαρχία των εμπορικών και στρατιωτικών πλοίων, οι πειρατές, αν και σίγουρα δεν ήταν άγιοι, ήταν συνήθως οργανωμένοι με αντιεξουσιαστικό τρόπο. Τα πειρατικά πληρώματα αποφάσιζαν τους κανόνες βάσει των οποίων θα έπλεαν στις θάλασσες σε συνελεύσεις στις οποίες κάθε μέλος έπρεπε να συμφωνήσει και να τους υπογράψει. [3]

Συχνά αυτοί οι κανόνες ήταν εξαιρετικά ισότιμοι, θεωρώντας την αποκτηθείσα λεία, καθώς και τις προμήθειες, ως κοινά αγαθά. Ιδιαίτερα ενδεικτικά γι’ αυτό είναι τα άρθρα των πληρωμάτων του Βαρθολομαίου Ρόμπερτ, σύμφωνα με τα οποία κάθε μέλος είχε δικαίωμα ψήφου στις κοινές υποθέσεις, ίσο μερίδιο των νέων προμηθειών και των ποτών ανά πάσα στιγμή και μπορούσε να τα χρησιμοποιήσει όπως επιθυμούσε, εκτός εάν ολόκληρο το πλήρωμα ψήφιζε περικοπές λόγω ελλέιψεων [4]. Παρόμοια ισότιμα ​​χαρακτηριστικά μοιράζονταν και άλλα πληρώματα, όπως αυτό του Τζον Γκόου. [5]

Αυτές οι ελευθεριακές τάσεις μεταξύ των πειρατών δεν πέρασαν απαρατήρητες από τις μοναρχικές αρχές. Ο Ολλανδός κυβερνήτης του Μαυρικίου, εντυπωσιασμένος από τον δημοκρατικό χαρακτήρα ενός πειρατικού πληρώματος που συνάντησε, σημείωσε ότι «κάθε άνδρας είχε τόση επιρροή όσο και ο καπετάνιος και κάθε άνδρας κουβαλούσε τα δικά του όπλα στην κουβέρτα του». [6]

Ο ισότιμος χαρακτήρας τους ενισχύθηκε ακόμη περισσότερο από τις μορφές αλληλεγγύης που εφάρμοζαν αυτά τα πληρώματα. Συχνά οι πειρατές είχαν κανόνες, βασισμένους στην αλληλοβοήθεια, που όριζαν ότι οι τραυματισμένοι συνάδελφοί τους, ανίκανοι να πολεμήσουν, θα λάμβαναν το μερίδιό τους. Άρθρα τόσο του πληρώματος του Βαρθολομαίου Ρόμπερτ [7] όσο και αυτού του George Lowther [8] το επιβεβαιώνουν αυτό, χαρακτηρίζοντας μάλιστα τα αποθέματα και τις προμήθειές τους ως δημόσια.

Συχνά, οι ισχυρισμοί για τις αντιεξουσιαστικές τάσεις μεταξύ των πειρατών αντιμετωπίζονται με σκεπτικισμό λόγω του γεγονότος ότι οι περισσότερες ιστορίες και μύθοι που μιλούν γι’ αυτούς αναφέρονται σε περιπέτειες γενναίων καπετάνιων που ηγούνταν των συντρόφων τους. Αλλά αυτό δεν ίσχυε απαραίτητα. Εκτός από τους κανόνες του πλοίου, στους οποίους έπρεπε να συμφωνεί όλο το πλήρωμα, οι καπετάνιοι ήταν επίσης συχνά εκλεγμένοι και μπορούσαν να ανακληθούν ανά πάσα στιγμή εάν οι ναύτες αποφάσιζαν ότι καταχρώνται την εξουσία, έχοντας αυτή τη θέση. [9] Ο καπετάνιος έπρεπε να παρακολουθεί την κατάσταση του πλοίου και την πορεία που ακολουθούσε, καθώς και να διοικεί εν μέσω της μάχης. Για όλα τα άλλα, όλο το πλήρωμα του πλοίου έπρεπε να μαζευτεί και να αποφασίσει.

Η στάση των πειρατών απέναντι στη δουλεία διέφερε, αλλά πολλοί δεν συμμετείχαν στο δουλεμπόριο. Υπήρχαν πολλοί πρώην σκλάβοι σε πειρατικά πλοία, που αναζητούσαν την ελευθερία τους μακριά από τις αρχές. Στην πραγματικότητα, μεταξύ των πειρατικών πληρωμάτων το ποσοστό των μαύρων ήταν πολύ υψηλότερο από αυτό μεταξύ των εμπορικών ή ναυτικών πληρωμάτων. [10]

Κάπως παρόμοια ήταν και η περίπτωση των γυναικών. Την περίοδο που άκμαζε η πειρατεία, ήταν δύσκολο για μια γυναίκα να εισέλθει νόμιμα σε ένα πλοίο. Υπάρχουν πολλές ιστορίες για γυναίκες που ντύνονταν άνδρες, ώστε να μπορούν να εισέλθουν και να ταξιδέψουν με ένα πλοίο. Έτσι, πολλές έβλεπαν στην πειρατεία έναν τρόπο να επαναστατήσουν ενάντια στους επιβαλλόμενους έμφυλους ρόλους, αν και οι γυναίκες εξακολουθούσαν να αποτελούν μειοψηφία πειρατών. [11] Μερικές γυναίκες πειρατές δημιούργησαν ένα αρκετά μεγάλο όνομα για τον εαυτό τους, όπως η Mary Read και η Anne Bonny.

Παρ’ όλο που κάθε πειρατικό πλήρωμα έπλεε στις θάλασσες ξεχωριστά, υπήρξαν πολλές περιπτώσεις στις οποίες πολλά από αυτά ένωναν τις δυνάμεις τους, όπως το 1695, όταν τα πλοία των Καπετάνιων Avery, Faro, Want, Maze, Tew και Wake συναντήθηκαν για μια συνδυασμένη επιδρομή στον ετήσιο μουσουλμανικό στόλο προσκυνητών προς τη Μέκκα. [12] Είναι ενδεικτικός της σύνδεσης που μοιράζονταν μεταξύ τους ο τρόπος με τον οποίο αποκαλούσαν οι ίδιοι οι αρχικοί πειρατές τον εαυτό τους – «Αδέλφια της ακτής». [13] Τα πειρατικά πληρώματα επέστρεφαν συνεχώς σε διάφορα «ελεύθερα λιμάνια» όπου συναντιόντουσαν μεταξύ τους, καθώς και με εμπόρους της μαύρης αγοράς με τους οποίους εμπορεύονταν. Οι πειρατές αναγνώριζαν ο ένας τον άλλον και δεν επιτίθεντο ο ένας στον άλλον. Αυτή η σύνδεση μεταξύ των διάφορων πειρατικών πυρήνων καθώς και τα στοιχεία για την ύπαρξη μιας μοναδικής πειρατικής γλώσσας είναι και τα δύο σημάδια για την ανάδυση μιας διακριτής κουλτούρας.

Ένας από τους πιο διάσημους πειρατικούς οικισμούς ήταν η Λιμπερτάτια. Ιδρύθηκε από τον Captain Mission και το πλήρωμά του στη βόρεια Μαδαγασκάρη τον 18ο αιώνα. [14] Οι ιδρυτές της Λιμπερτάτια αποκήρυξαν τις εθνικότητές τους και αυτοαποκαλούνταν λίμπερι [Liberi]. Δημιούργησαν τη δική τους γλώσσα, η οποία αποτελούνταν από ένα πολύχρωμο μείγμα αγγλικών, γαλλικών, πορτογαλικών, ολλανδικών, μαδαγασκαριανών και άλλων αφρικανικών γλωσσών. Η γη ήταν κοινή, ενώ οι θησαυροί που αποκτούνταν στη θάλασσα μεταφέρονταν στο κοινό θησαυροφυλάκιο και οι αποφάσεις λαμβάνονταν συλλογικά από όλους τους αποίκους. Υπάρχουν διαφωνίες για το αν η Λιμπερτάτια υπήρξε κάτι περισσότερο από ένας απλός μύθος, αλλά το ίδιο το γεγονός ότι εμφανίστηκε ένα τέτοιο όραμα υποδηλώνει τις ριζικά δημοκρατικές και ισότιμες τάσεις μεταξύ των πειρατών.

Η παρακμή της πειρατείας ξεκίνησε στις αρχές του 18ου αιώνα, όταν εισήχθησαν νέα μέτρα για την αντιμετώπιση των πολλών πειρατικών πληρωμάτων που έπλεαν στις θάλασσες. Δόθηκαν αμοιβές σε όποιον αντιμετώπιζε τους πειρατές. Ένας νέος νόμος, που εγκρίθηκε το 1700, επέτρεπε την εκτέλεση των πειρατών όπου κι αν βρίσκονταν, ενώ πριν από αυτό έπρεπε να μεταφέρονται πίσω στο Λονδίνο, όπου θα δικάζονταν. [15] Ταυτόχρονα, για την περίπτωση των δικών, εισήχθη ένα νέο ειδικό δικαστήριο που ασχολούνταν αποκλειστικά με την πειρατεία, το οποίο αποτελούνταν κυρίως από αξιωματικούς του ναυτικού. [16]

Xόμπος

Το δεύτερο μισό του 19ου αιώνα, κατά τη διάρκεια της λεγόμενης Μακράς Ύφεσης, είδε την άνοδο των λεγόμενων hobos στις ΗΠΑ – άνεργων άστεγων (που μερικές φορές εγκατέλειπαν οικειοθελώς τα σπίτια τους σε αναζήτηση εργασίας). Σε αντίθεση με το πολύχρωμο αμάλγαμα των πειρατών, οι hobos ήταν κυρίως λευκοί και άνδρες, αν και δεν έλειπαν οι εξαιρέσεις. [17] Αυτό που χαρακτήριζε τον τρόπο ζωής τους ήταν το πώς αντιλαμβάνονταν το εκτεταμένο αμερικανικό σιδηροδρομικό δίκτυο. Για τους hobos, αυτό ήταν ένα κοινό αγαθό που χρησιμοποιούσαν ώστε να ταξιδεύουν σε όλη τη χώρα, χωρίς να πληρώνουν εισιτήριο, αναζητώντας εργασία.

Σε αντίθεση με άλλες «μεταναστευτικές» ομάδες στις ΗΠΑ εκείνης της εποχής (όπως οι Μεξικανοί, οι Κινέζοι και οι Ευρωπαίοι), οι hobos συνήθιζαν να ταξιδεύουν κατά μόνας. Αλλά, όπως και οι πειρατές, διατηρούσαν στενούς δεσμούς με άλλους συνταξιδιώτες μέσω ελεύθερων καταυλισμών που έφτιαξναν και ονόμαζαν ζούγκλες [jungles][18]. Αυτοί οι καταυλισμοί βρίσκονταν σε κοντινή απόσταση από τον σιδηρόδρομο, κοντά σε σημεία όπου τα τρένα έπρεπε να σταματούν για κάποιο λόγο (όπως αλλαγή πληρώματος, σύνθεση βαγονιών κ.λπ.) Οι ζούγκλες αποτελούσαν καταφύγιο για τους πεινασμένους αλήτες, καθώς τους προσέφεραν σχετική ασφάλεια για να καθαρίζονται, να τρώνε, να κοιμούνται, να μοιράζονται πληροφορίες και να κοινωνικοποιούνται. Λόγω του νομαδικού τρόπου ζωής των χόμπος, τις περισσότερες φορές αυτοί οι καταυλισμοί είχαν προσωρινό χαρακτήρα, κι ακόμη και σε αυτούς όπου υπήρχε συνεχή παρουσία, άλλαζε ο πληθυσμός τους.

Όπως τα πειρατικά πλοία και τα ελεύθερα λιμάνια, ένα βασικό χαρακτηριστικό των ζουγκλών των χόμπος ήταν ο δημοκρατικός και ισότιμος χαρακτήρας τους. [19] Οι κάτοικοι διαμόρφωσαν συλλογικά τους κανόνες με τους οποίους έπρεπε να συνυπάρχουν οι ίδιοι, ενώ μοιράζονταν φαγητό, σκεύη, κουβέρτες κ.λπ. Όλοι έπρεπε να επιβλέπουν για την τήρηση των κανονισμών τους και έπρεπε να συμμετέχουν από κοινού στην άμυνα του καταυλισμού σε περίπτωση επίθεσης από την αστυνομία, έμμισθους μπράβους ή ακροδεξιές ομάδες όπως οι Αμερικανοί Λεγεωνάριοι [20]. 

Ζωτικό μέρος αυτών των δημοκρατιών ήταν η θεσμοθέτηση Επιτροπών στις ζούγκλες, των οποίων το κύριο καθήκον ήταν η επιβολή ποινών καθώς και η αντιμετώπιση των καθημερινών προστριβών στον καταυλισμό. [21] Τα μέλη και ο πρόεδρός τους ψηφίζονταν από τους κατοίκους των καταυλισμών. Συχνά οι ποινές που επέβαλαν θεωρούνταν πολύ αυστηρές από την κοινότητα, με την τελευταία να μην προσφέρει εναλλακτικές λύσεις.

Κατά τη διάρκεια της ύπαρξής τους και της μεταξύ τους αλληλεπίδρασης, οι χόμπος ανέπτυξαν τη δική τους γλώσσα-αργκό και ένα σύστημα από δικά τους σύμβολα [22]. Παρότι ταξίδευαν μόνοι τους, οι περισσότεροι από αυτούς άφηναν σημάδια στους τοίχους για τους άλλους συνταξιδιώτες τους, όπως για παράδειγμα αν ένα μέρος ήταν ασφαλές για να περιφέρονται, αν υπήρχε κάποια φασιστική απειλή κοντά (της οποίας οι χόμπος συχνά έπεφταν θύματα), αν υπήρχαν διαθέσιμες θέσεις εργασίας κ.λπ. Έτσι, οι χόμπος επικοινωνούσαν μεταξύ τους και εκτός των ζουγκλών τους.

Βασικό χαρακτηριστικό τους ήταν ο τρόπος με τον οποίο έβλεπαν τους σιδηροδρόμους – ως κοινό αγαθό. Εκατοντάδες χιλιάδες από αυτούς διέσχιζαν τη χώρα ετησίως, με τις ζούγκλες τους να διασπείρονται στον σιδηροδρομικό χάρτη. Η προσπάθειά τους να επανοικειοποιήσουν τις σιδηροδρομικές μεταφορές και τη γη ήταν τις περισσότερες φορές μη συνειδητή, καθοδηγούμενη από καθαρή ανάγκη. Ωστόσο, πολλοί χόμπος ήταν έντονα πολιτικοποιημένοι και η πλειονότητά τους υποστήριζε ή συνδεόταν με κάποιον τρόπο με τους Βιομηχανικούς Εργάτες του Κόσμου (IWW). [23]

Η τεράστια παρουσία των χόμπος σε εθνικό επίπεδο δεν έμεινε απαρατήρητη για πολύ. Η προσπάθειά τους για επανάκτηση και χρήση του σιδηροδρομικού δικτύου τούς έφερε σε σύγκρουση με μία από τις πιο αναπτυγμένες βιομηχανίες της εποχής –η οποία εκτεινόταν σε 254.037 μίλια το 1916. [24] Επιπλέον, οι ζούγκλες των χόμπος έθεταν σε αμφισβήτηση τις τότε αντιπαροχές γης και περιφράξεις. Έτσι, μια πολυπλοκότητα αρκετών παραγόντων οδήγησε στην παρακμή των χόμπος.

Στις αρχές του 20ού αιώνα ξεκίνησε ένα κύμα βάναυσης καταστολής, με τους φύλακες των σιδηροδρόμων να υιοθετούν τη στάση του «πυροβολισμού επί τόπου». Για να αντιμετωπίσουν τον πολυάριθμο «εχθρό» τους, ένωσαν τις δυνάμεις τους με την αστυνομία και την ακροδεξιά, η οποία θεωρούσε τον τρόπο ζωής των χόμπο έκφυλο. Έτσι, ο αριθμός των «παραβατών» που πυροβολήθηκαν αυξήθηκε δραματικά – 2.553 σκοτώθηκαν το 1919 και 2.166 το 1920. [25] Αυτό το κύμα καταστολής εξαπλώθηκε και σε άλλες πολιτικές ομάδες που αμφισβήτησαν τους καθιερωμένους κανόνες – μεταξύ των οποίων και οι IWW που έγιναν αντικείμενο φυσικής εξόντωσης πολύτιμων στελεχών από τις αρχές. Η δεκαετία του 1930 ήταν η τελευταία δεκαετία κατά την οποία οι χόμπος είχαν σημαντική παρουσία στις ΗΠΑ, λόγω της Μεγάλης Ύφεσης. [26]

Παράλληλα με αυτό, μια νέα εποχή μεταφορών ξεδιπλωνόταν στην ήπειρο – αυτή των αυτοκινήτων, των λεωφορείων και των φορτηγών. Αυτός ο βαθιά ιδιωτικοποιημένος τρόπος μεταφοράς άλλαξε εντελώς τις συνθήκες που κάποτε ήταν ευνοϊκές για την άνοδο της κουλτούρας των χόμπος. Σε έναν κόσμο όπου οι αυτοκινητόδρομοι επρόκειτο να αντικαταστήσουν τους σιδηροδρόμους ως κύριο μέσο μετακίνησης, υπήρχε ίσως ο χώρος για κάποιο σπάνιο ωτοστόπ, αλλά όχι για ένα μαζικό κίνημα commoning.

Επίσης, αναδύθηκε ένα στερεότυπο που παρουσίαζε τους χόμπος ως τεμπέληδες και ως αναλφάβητα παράσιτα της κοινωνίας, που έχουν απογυμνωθεί από κάθε αξιοπρέπεια, καθώς δεν περιορίζονταν πλέον από το «σπίτι» και την «οικογένεια». [27] Αυτό το αφήγημα βοήθησε στην «κανονικοποίηση» της βίας που ασκούσε το κράτος εναντίον τους. Η εικόνα των χόμπος ως εκφυλισμένων, αυτοκαταστροφικών αλλά και κοινωνικά διαβρωτικών στοιχείων έχει αναπαραχθεί έκτοτε μέσω ταινιών, λογοτεχνίας, μουσικής κ.λπ.

Αναδιαμορφώνοντας την καθημερινότητα

Παρότι οι πειρατές και οι αλήτες παρέμειναν στην ιστορία, χώροι για ριζοσπαστική πολιτική μπορούν να βρεθούν και σήμερα. Και ενώ οι Ζαπατίστας και οι Κούρδοι αναπτύσσουν τις αυτονομίες τους σε μακρινές από τις ΗΠΑ χώρες, παρόμοια μοτίβα μπορούν να βρεθούν και στην ίδια μας την αυλή. Με την εξέλιξη της πολυδιάστατης κρίσης της τελευταίας δεκαπενταετίας, υπάρχουν πολλές ρωγμές στο σύστημα στις οποίες θα μπορούσε ενδεχομένως να καλλιεργηθεί η ριζοσπαστική πολιτική.

Αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να αναζητούμε ένα επαναστατικό υποκείμενο που μπορεί να μας οδηγήσει προς ένα «λαμπρότερο μέλλον», αλλά ότι μπορούμε να βρούμε πολλά τέτοια υποκείμενα γύρω μας και ότι μπορούμε να μετατρέψουμε την καθημερινή μας πραγματικότητα σε εργαστήριο άμεσης δημοκρατίας και κοινών δραστηριοτήτων.

Θα πρέπει για άλλη μια φορά να καταστεί σαφές ότι ο αποκλεισμός από τις λειτουργίες πρόνοιας του κυρίαρχου συστήματος δεν αποτελεί απαραίτητη προϋπόθεση για την εμφάνιση δημοκρατικών και ισότιμων εγχειρημάτων. Από την ιστορία γνωρίζουμε κοινωνίες που σε τέτοιες περιπτώσεις έχουν στραφεί προς φασιστικές και αυταρχικές μορφές, ενώ άλλες, βυθισμένες στον πολυτελή καταναλωτισμό, έχουν γεννήσει συμμετοχικές και οικολογικές τάσεις. Έτσι, αυτό που καθιστά μια πραγματικά σημαντική προϋπόθεση για την άνθηση τέτοιων ριζοσπαστικών πολιτικών εγχειρημάτων είναι η απελευθέρωση του φαντασιακού, κάτι που ενθαρρύνθηκε στις συγκεκριμένες περιπτώσεις μέσω του περιπετειώδους τρόπου ζωής τόσο των πειρατών όσο και των αλήτων. Αυτό που πρέπει να επιδιώξουμε είναι να κάνουμε την εμπειρία της καθημερινής ζωής πιο διαδραστική, εμπλέκοντας κάθε μέλος της κοινωνίας στη διαμόρφωση του κοινού μέλλοντος.

Σημειώσεις:

[1] Τα λόγια του Captain Samuel “Black Sam” Bellamy αναφέρονται από τον Captain Charles Johnson στο βιβλίο A General History of the Pyrates (1724). 

[2] Ο Joe Hill, διάσημος χόμπο και ακτιβιστής της IWW, στο The Preacher and the Slave (1911).

[3] https://web.archive.org/web/20230603134639/https://www.mentalfloss.com/article/23673/democracy-high-seas-how-pirates-rocked-vote

[4] Ένας συγκεκριμένος Κώδικας Δεοντολογίας Πειρατών συμφωνήθηκε από τον Bartholomew Roberts στα Άρθρα Πλοίων του 1721 https://pennocle.com/the-pirate-code-were-pirate-ships-the-first-democracies/

[5] http://www.exclassics.com/newgate/ng182.htm

[6] “Pirate Utopias: Under the Banner of King Death”, Do or Die magazine, Issue 8: https://web.archive.org/web/20170312090253/http://www.eco-action.org/dod/no8/pirate.html

[7] Bartholomew Roberts’ Articles https://web.archive.org/web/20170606162710/https://beej.us/bartart.html

[8] Captain George Lowther’s Pirate Code Articles https://web.archive.org/web/20190722113430/https://owlcation.com/humanities/Captain-George-Lowthers-Pirate-Code-Articles

[9] John Ward, Barbary Pirate, The History Press 2010, σελ. 42.

[10] http://thepirateempire.blogspot.gr/2016/01/black-pirates.html

[11] https://web.archive.org/web/20160306051129/http://www.pantherbay.com/bio_womenpirates.php

[12] E. T. Fox, King of the Pirates: The Swashbuckling Life of Henry Every, Tempus Publishing 2008.

[13] Peter Kemp and Christopher Lloyd, Brethren of the Coast: The British and French Buccaneers of the South Sea, St. Martin’s Press 1960.

[14] Rediker, Marcus, Villains of All Nations: Atlantic Pirates in the Golden Age, Beacon Press 2004.

[15] John Raithby, Statutes of the Realm: volume 7: 1695-1701, Great British Record Commision 1820, σελ. 590-94.

[16] Max Boot, Pirates, Then and Now in “Foreign Affairs” vol. 88/4 2009, σελ. 94-107.

[17] Δείτε την ταινία Riding the Rails (1997), σε σενάριο και σκηνοθεσία των Lexy Lovell και Michael Uys.

[18] http://xroads.virginia.edu/~ma01/White/hobo/thejungle.html

[19] Todd Depastino, Citizen Hobo, University of Chicago Press 2005, σελ. 81-85.

[20] Benedict Giamo, The Homeless of Ironweed, University of Iowa Press 1996, σελ. 82.

[21] George Caffentzis, In letters of Blood and Fire, PM Press 2013, σελ. 92.

[22] https://web.archive.org/web/20210211033130/http://cyberhobo.com/signs/hobosigns.html

[23] An excerpt from Citizen Hobo: How a Century of Homelessness Shaped America by Todd DePastino http://www.press.uchicago.edu/Misc/Chicago/143783.html

[24] William Greenleaf, American Economic Development Since 1860, University of South Carolina Press 1968, σελ. 79.

[25] Nels Anderson, The Hobo: The Sociology of the Homeless Man, University of Chicago Press 1923, σελ. 161-62.

[26] William A. Darity, Jr, International Encyclopedia of the Social Sciences, 2η Έκδοση, Macmillan Reference 2008, σελ. 494. 

[27] Charles Elmer Fox: Tales of an American Hobo, University of Iowa Press 1989, σελ. xvii.

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΣΧΕΤΙΚΑ:

Το φαινόμενο των χόμπος και ο «Δρόμος» του Τζακ Λόντον

Στο περιθώριο του περιθωρίου: Οι γυναίκες χόμπος στην Αμερική του 19ου αι.

The post Πειρατές και Αλήτες (χόμπος): Ριζοσπαστική πολιτική στο περιθώριο της κοινωνίας first appeared on Aυτολεξεί.

Για το βιβλίο μίλησαν οι:

• Modibo Kadalie, μέσω ζωντανής τηλεδιάσκεψης (συγγραφέας, ιστορική φιγούρα των κινημάτων για τα πολιτικά δικαιώματα & του παναφρικανισμού)
• Αλέξανδρος Σχισμένος (δρ. φιλοσοφίας, μεταδιδακτορικός ΑΠΘ)
• Yavor Tarinski (συγγραφέας του βιβλίου)

Ο συγγραφέας του βιβλίου Yavor Tarinski παρουσιάζει μία ευανάγνωστη μελέτη σχετικά με την πολιτική της άμεσης δημοκρατίας. Το Ορίζοντες Άμεσης Δημοκρατίας: Επαναστατική Πολιτική στον καιρό της Κοινωνικής & Περιβαλλοντικης Κατάρρευσης αποτελεί έναν σύντομο και προσιτό τόμο που εξετάζει την πολιτική σκέψη βασισμένη σε έρευνα πάνω στο έργο του Κορνήλιου Καστοριάδη, του C.L.R. James κ.ά., ενώ παράλληλα αναδεικνύει μία άλλη ιστορία με δημοκρατικά παραδείγματα, από τα Βαλκάνια έως τη Λατινική Αμερική, τη Δυτική Ασία και πέρα ​​από αυτήν.

Στο έργο αυτό, ο συγγραφέας επιχειρεί να αναδείξει τις χωρικές και χρονικές διαστάσεις της δημοκρατικής πολιτικής και τις εφαρμογές της στο παρελθόν, το παρόν και το πιθανό μέλλον. Ερευνάται η σχέση μεταξύ δημοκρατίας και αστικού χώρου, ενώ εξετάζονται εγχειρήματα λαϊκής ενδυνάμωσης στον πραγματικό κόσμο.

Το περιεχόμενο του βιβλίου εμπλουτίζεται περαιτέρω από τον πρόλογο της κοινωνικής οικολόγου και ανθρωπολόγου Eleanor Finley και τον διάλογο μεταξύ του συγγραφέα και του αφροαμερικανού επαναστάτη-στοχαστή Modibo Kadalie. Η επιμέλεια έχει γίνει από τον Andrew Zonneveld ενώ το εξώφυλλο είναι ένα έργο, ζωγραφισμένο στο χέρι, της καλλιτέχνιδας Julia Simoniello.

The post Ηχητικό: «Ορίζοντες Άμεσης Δημοκρατίας σε καιρό Κοινωνικής & Περιβαλλοντικης Κατάρρευσης» first appeared on Aυτολεξεί.

Σας καλούμε στην εκδήλωση-παρουσίαση του νέου βιβλίου “Horizons of Direct Democracy: Revolutionary Politics in an Age of Social and Environmental Collapse”.

Ο συγγραφέας του βιβλίου Yavor Tarinski παρουσιάζει μία ευανάγνωστη μελέτη σχετικά με την πολιτική της άμεσης δημοκρατίας. Το Ορίζοντες Άμεσης Δημοκρατίας: Επαναστατική Πολιτική στον καιρό της Κοινωνικής & Περιβαλλοντικης Κατάρρευσης αποτελεί έναν σύντομο και προσιτό τόμο που εξετάζει την πολιτική σκέψη βασισμένη σε έρευνα πάνω στο έργο του Κορνήλιου Καστοριάδη, του C.L.R. James κ.ά., ενώ παράλληλα αναδεικνύει μία άλλη ιστορία με δημοκρατικά παραδείγματα, από τα Βαλκάνια έως τη Λατινική Αμερική, τη Δυτική Ασία και πέρα ​​από αυτήν.

Στο έργο αυτό, ο συγγραφέας επιχειρεί να αναδείξει τις χωρικές και χρονικές διαστάσεις της δημοκρατικής πολιτικής και τις εφαρμογές της στο παρελθόν, το παρόν και το πιθανό μέλλον. Ερευνάται η σχέση μεταξύ δημοκρατίας και αστικού χώρου, ενώ εξετάζονται εγχειρήματα λαϊκής ενδυνάμωσης στον πραγματικό κόσμο.

Το περιεχόμενο του βιβλίου εμπλουτίζεται περαιτέρω από τον πρόλογο της κοινωνικής οικολόγου και ανθρωπολόγου Eleanor Finley και τον διάλογο μεταξύ του συγγραφέα και του αφροαμερικανού επαναστάτη-στοχαστή Modibo Kadalie. Η επιμέλεια έχει γίνει από τον Andrew Zonneveld ενώ το εξώφυλλο είναι ένα έργο, ζωγραφισμένο στο χέρι, της καλλιτέχνιδας Julia Simoniello.

Το βιβλίο έχει εκδοθεί στα αγγλικά από τον εκδοτικό “On Our Own Authority! Publishing” που λειτουργούν αφροαμερικανοί στην Ατλάντα. Θα έχουμε τη χαρά να διαθέτουμε αντίτυπα στον χώρο!

Για το βιβλίο θα μιλήσουν:
> Modibo Kadalie, μέσω ζωντανής τηλεδιάσκεψης (συγγραφέας, ιστορική φιγούρα των κινημάτων για τα πολιτικά δικαιώματα & του παναφρικανισμού)
> Αλέξανδρος Σχισμένος (δρ. φιλοσοφίας, μεταδιδακτορικός ΑΠΘ)
> Γιάβορ Ταρίνσκι (συγγραφέας του βιβλίου)

ΣΑΒΒΑΤΟ 14 ΜΑΡΤΙΟΥ στις 19.30
Κοινωνικός χώρος TRISE (Κολοκοτρώνη 31, Αθήνα)

* Ο Yavor Tarinski είναι συγγραφέας πολιτικής θεωρίας. Συμμετέχει σε κοινωνικά κινήματα στα Βαλκάνια, καθώς και σε διεθνή εγχειρήματα αφιερωμένα στην παραγωγή γνώσης από-τη-βάση. Είναι μέλος του Διεθνούς Ινστιτούτου Κοινωνικής Οικολογίας, του ελευθεριακού ιστότοπου Αυτολεξεί, καθώς και βιβλιογράφος του Καστοριάδη στο Agora International. Μεταξύ των βιβλίων του είναι τα Concepts for Democratic and Ecological Society και Reclaiming Cities: Revolutionary Dimensions of Political Participation, και στα ελληνικά Βαλκανική ομοσπονδία & Κομμούνες. Επαναστατικά προτάγματα στη Βουλγαρία του 19ου & 20ού αιώνα.

The post 14/03: Παρουσίαση βιβλίου “Horizons of Direct Democracy in an Age of Collapse” first appeared on Aυτολεξεί.

“Σε ετοιμότητα”, μας λένε, πως βρίσκεται ο κρατικός μηχανισμός για τη σημερινή κακοκαιρία. Είναι, όμως έτσι;

Την περασμένη Κυριακή είχα τη χαρά να μιλήσω, στα πλαίσια του τριημέρου του Heterotopia Project στη Καλαμάτα, σε ένα πάνελ με εξαίρετους συνομιλητές, σε μια εκδήλωση βασισμένη στο βιβλίο των Servigne και Stevens Πώς μπορεί να καταρρεύσουν τα πάντα (εκδ. Στάσει Εκπίπτοντες). Το βιβλίο εξετάζει διάφορα σενάρια κοινωνικής κατάρρευσης λόγω των κρίσεων που επιδεινώνονται ή/και προκαλούνται άμεσα από το κυρίαρχο καπιταλιστικό-κρατικό σύστημα.

Προειδοποιώντας ότι η κατάρρευση δεν συμβαίνει σε μια στιγμή αλλά παρατείνεται χρονικά, οι συγγραφείς παραθέτουν παραδείγματα Δυτικών κοινωνιών στις οποίες η κατάρρευση έχει ήδη ξεκινήσει, μία εκ των οποίων, όπως αναφέρουν, είναι η σύγχρονη Ελλάδα. Επισημαίνουν το γεγονός ότι, ενώ οι εγχώριες κυβερνώσες ελίτ κομπάζουν για την οικονομική ανάπτυξη της χώρας, η πολιτεία στην πραγματικότητα αδυνατεί ολοένα και περισσότερο να καλύψει ακόμη και τις βασικές ανάγκες και υποδομές του ευρύτερου πληθυσμού.

Πράγματι, βλέπουμε πώς σε έναν κόσμο όπου το σύμπλεγμα Κεφαλαίου-Έθνους-Κράτους μάς έχει ωθήσει σε μια ανθρωπογενή κλιματική κρίση υπαρξιακών πλέον διαστάσεων, η ελληνική πολιτεία καταφεύγει όλο και συχνότερα στην «προληπτική παράλυση», όπως σήμερα – καλώντας απλώς τον πληθυσμό να παραμείνει στα σπίτια του όταν αναμένονται έντονα φαινόμενα, καθώς δεν έχουν απομείνει αλλά ούτε και διαθέτει επαρκείς δημόσιες υπηρεσίες και υποδομές, έπειτα από χρόνια νεοφιλελεύθερης δομικής προσαρμογής, γραφειοκρατικής διαχείρισης και πολεοδομικού σχεδιασμού με γνώμονα το κέρδος (κάτι το οποίο, για παράδειγμα, έχει μετατρέψει την Αθήνα σε μία πόλη εντελώς ανίκανη να αντέξει ακόμα και μια μέτρια βροχόπτωση) κ.λπ.

Ταυτοχρόνως, καλούμαστε ως κοινωνία να συνηθίσουμε αυτή την κατάσταση της μόνιμης κατάρρευσης – όπως αναγκαστήκαμε να “συνηθίσουμε” τα τρένα και τα αεροπλάνα τα οποία κινούνται με επικίνδυνα απαρχαιωμένα συστήματα ή και χωρίς απαραίτητες δικλείδες ασφαλείας. Και όπως υπογραμμίζουν οι Servigne και Stevens, δυστυχώς οι άνθρωποι τείνουν να συνηθίζουν τις συνθήκες που συνοδεύουν την κατάρρευση.

Αυτή η εν εξελίξει κατάσταση δεν περιορίζεται στην Ελλάδα – σημάδια κατάρρευσης παρατηρούνται επίσης σε άλλες χώρες της περιφέρειας της ΕΕ, και πιο πρόσφατα ακόμη και στις πλουσιότερες χώρες. Το κρίσιμο εδώ πρόβλημα είναι ότι δεν μπορούμε να αντιμετωπίσουμε τις κρίσεις που βιώνουμε και τον κίνδυνο της ολικής κατάρρευσης με τα σημερινά εργαλεία: Το κυρίαρχο σύστημα, λόγω του ότι βασίζεται δογματικά στην απεριόριστη οικονομική ανάπτυξη και τη συγκέντρωση εξουσίας, παραμένει μυωπικό απέναντι στον μακροπρόθεσμο σχεδιασμό και την καθολική προστασία της φύσης και όλων των μελών της κοινωνίας.

Δεν σταματούμε να πιστεύουμε ότι ο δρόμος που δεν οδηγεί στη βαρβαρότητα είναι αυτός της κινητοποίησης των κοινωνιών από-τα-κάτω, ώστε να θεσπίσουν βιώσιμες δημοκρατικές και οικολογικές εναλλακτικές μπροστά σε αυτό που έρχεται.

The post Σε ετοιμότητα ή υπό κατάρρευση; first appeared on Aυτολεξεί.

Below you can watch the video recording of the book launch. It was a great and vibrant discussion with a beautiful and diverse panel!

The participants discuss various crucial contemporary topics through the stateless and anti-capitalist lens of direct democracy: migration and autonomy in Greece, organization and spontaneity in the Balkans, democracy as a procedure vs an ethos, and much more!

ABOUT THE BOOK —- “Horizons of Direct Democracy” is a short and accessible volume surveying the political thought of philosophers like Cornelius Castoriadis, CLR James while also dissecting real-world examples of direct democracy in action from the Baltic, to Latin America, Western Asia, and beyond. 

〉 You can order the book HERE 

“Firestorm Books” hosted the event and the book is published from “On Our Own Authority!”:

ABOUT THE PARTICIPANTS:

Yavor Tarinski is an independent researcher, activist and author. He participates in social movements around the Balkans, as well as in transnational organizations, dedicated to the production of grassroots knowledge. He is a member of the administrative board of the Transnational Institute of Social Ecology, of the editorial board of the Greek digital journal & publications Aftoleksi, as well as bibliographer at Agora International. Among his books are Concepts for Democratic and Ecological Society and Reclaiming Cities: Revolutionary Dimensions of Political Participation.

Eleanor Finley is an activist-scholar and cultural anthropologist who studies themes of social ecology, radical municipalism, and direct democracy. She is a Ph.D. Candidate in the Department of Anthropology at the University of Massachusetts, Amherst, as well as an Affiliate Researcher with Next System Studies at George Mason University. She is the author of the book Practicing Social Ecology: From Bookchin to Rojava and Beyond, Pluto Press 2025. She wrote about the book:

“Yavor Tarinski is extremely timely in this urgent, rigorous, and ambitious exploration of democratic revolution in the twenty-first century. Drawing on a truly rich array of examples, historical lessons, and practical cases, he illuminates how authority can be equitably shared and collectively managed, ensuring that no realm of society is elevated above others.”

Modibo Kadalie has spent nearly six decades as an activist, organizer, teacher, and scholar in the civil rights, Black power, and Pan-African movements. In Pan-African Social Ecology: Speeches, Conversations, and Essays, he reflects on the sit-ins, boycotts, strikes, urban rebellions, and anticolonial movements that have animated the late-twentieth and early-twenty-first centuries. Kadalie demonstrates how the forms of direct democracy that have evolved through these freedom struggles present the promise of a future defined by social liberation as well as ecological healing. He says:

“I was enthralled by [Tarinski’s] intricate knowledge of so many different forms of democracy. … We are fellow travelers, for sure.”

Andrew Zonneveld is an independent scholar, writer, and musician from Atlanta, Georgia. He is author of All Will Be Equalized!: Georgia’s Freedom Seekers of the Swamps, Backwoods, and Sea Islands 1526-1890 and the editor of The Commune: Paris, 1871 and To Remain Silent is Impossible: Emma Goldman & Alexander Berkman in Russia. He says:

“Yavor Tarinski revives the anarchistic spirit and politics of direct democracy in this thorough yet accessible volume, which is destined to become a resource for generations of activists, organizers, students, and scholars to come.”

The post “Horizons of Direct Democracy”: Video from the Book Launch / Βίντεο από την παρουσίαση του βιβλίου first appeared on Aυτολεξεί.

Διαδηλωτές κατάφεραν να μπουν χθες στον χώρο όπου διεξάγεται η φετινή 30ή Διάσκεψη του ΟΗΕ για το Κλίμα (COP30) στη Μπελέμ της Βραζιλίας και συγκρούστηκαν με τους φρουρούς ασφαλείας στην είσοδο. Με συνθήματα όπως «η γη μας δεν πωλείται!», αυτόχθονες λαοί και οργανώσεις διαμαρτύρονται, απαιτώντας επιτέλους πραγματική δράση για τον μετριασμό της κλιματικής αλλαγής και την προστασία των δασών. 

Η COP αποτελεί, επί της ουσίας, μια σύνοδο κορυφής για το κλίμα των αρχουσών ελίτ και των λόμπι των υπερπλούσιων – ένας ολοένα και πιο ελιτίστικος χώρος, γεμάτος με κενές ομιλίες και υποσχέσεις, ενώ οι περιοχές με τη μεγαλύτερη βιοποικιλότητα στον πλανήτη συνεχίζουν να λεηλατούνται και η ανθρωπότητα βρίσκεται σε επικίνδυνη θέση. Εδώ και χρόνια, αυτές οι σύνοδοι κορυφής της COP δεν αποτέλεσαν τίποτα άλλο παρά ένα αστείο που στόχευε στο να κάνει ένα “greenwashing” στην εικόνα όλων εκείνων που είναι περισσότερο υπεύθυνοι για την εκτυλισσόμενη πολυδιάστατη κρίση –τις πολυεθνικές εταιρείες και τις εθνικές κυβερνήσεις– με τις κοινότητες που υποφέρουν περισσότερο να μένουν εντελώς έξω από τη διαβούλευση και τη λήψη απόφασης.

Στη Βραζιλία, οι κοινότητες που προστατεύουν τον Αμαζόνιο –οι πραγματικοί φύλακες του κλίματος– δεν προσκλήθηκαν στο «μεγάλο τραπέζι». Γι’ αυτό αποφάσισαν να μπουν μόνοι τους.

Η οπισθοδρόμηση στις κλιματικές πολιτικές είναι παντού εμφανής ενώ είναι ενδεικτικό της κατάστασης πως στην έκθεση του Προγράμματος Περιβάλλοντος των Ηνωμένων Εθνών (UNEP) για τις παγκόσμιες εκπομπές το 2024 φαίνεται ότι δεν παρατηρήθηκε πρόοδος σε σχέση με τους κλιματικούς στόχους, αντίθετα οι εκπομπές αυξήθηκαν κατά 1,2%.

Η επιλογή της τοποθεσίας όπου λαμβάνει χώρα η φετινή COP χαρακτηρίζεται από τους αυτόχθονες και τα οικολογικά κινήματα ως μια προκλητική απόφαση – λαμβάνει χώρα στην πόλη Μπελέμ της Βραζιλίας, στις παρυφές του Αμαζονίου, μια περιοχή που μαστίζεται από τη συνεχιζόμενη αποψίλωση των δασών και την περιβαλλοντική εκμετάλλευση.

Λαοί χάνουν καθημερινά το νερό τους, τα δάση τους ακόμα και τη ζωή τους υπερασπίζοντάς τα. Αυτό δεν ήταν απλά μια πράξη διαμαρτυρίας: είναι μια υπενθύμιση ότι χωρίς κλιματική δικαιοσύνη, δεν υπάρχουν πραγματικές λύσεις. Μία υπενθύμιση ότι οι ελίτ δεν μπορούν να επιλύσουν την κλιματική κρίση, καθώς τα προνόμια και ο πλούτος τους την προκάλεσαν εξαρχής. Εναπόκειται στις τοπικές κοινότητες σε όλο τον κόσμο να συνδεθούν μεταξύ τους και να αναλάβουν την πρωτοβουλία από-τα-κάτω.

Σε αυτά τα πλαίσια, ταυτόχρονα και αντιθετικά προς την COP, διεξάγεται το People’s Summit που μας δείχνει έμπρακτα πώς θα έπρεπε να λαμβάνονται οι αποφάσεις! Αυτή η Σύνοδος Κορυφής των Λαών αποτελεί μια αυτόνομη εκδήλωση που διοργανώνεται από κινήματα βάσης από 62 χώρες, η οποία θα διαρκέσει από την Τετάρτη (12) έως την Κυριακή (16) Νοεμβρίου. Μεταξύ των συμμετεχόντων είναι μια μεγάλη αντιπροσωπεία από το MST (Κίνημα Ακτήμονων Εργατών), το οποίο προωθεί την ιδέα ότι η άμεση συμμετοχή της βάσης και η λαϊκή αγροτική μεταρρύθμιση είναι τόσο αναγκαιότητα όσο και λύση για την οικολογική κρίση, το καπιταλιστικό σύστημα και την υπερθέρμανση του πλανήτη.

————————————————————–

ΒΛ. ΕΠΙΣΗΣ:

Η AntiCOP 2024 ολοκληρώνεται με τις προτάσεις των αυτόχθονων πληθυσμών για το κλίμα

Για τη φετινή Cop29 θυμόμαστε τα λόγια του Αντρέ Γκορτζ: Η οικολογία είναι βαθιά αντικαπιταλιστική & ανατρεπτική

The post Διαδηλωτές εισέβαλαν στη φετινή Διάσκεψη για το Κλίμα COP30 (βίντεο) first appeared on Aυτολεξεί.

Η ανάμνηση των περασμένων πραγμάτων δεν είναι απαραίτητα η ανάμνηση των πραγμάτων όπως ήταν.
~Μαρσέλ Προυστ [1]

Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά γνωρίσματα της εποχής μας είναι η νοσταλγία. Νοσταλγικά μοτίβα διαμορφώνουν την κυρίαρχη κουλτούρα, με τη μουσική και τις ταινίες να αναπαράγονται όλο και περισσότερο, ενώ οι πολιτικοί ηγέτες δίνουν έμφαση σε περασμένα μεγαλεία. Ένα γενικό αίσθημα απώλειας του συλλογικού ορίζοντα για το μέλλον διαπερνά την κοινωνία και απομένουν μονάχα παραμορφωμένες εικόνες του παρελθόντος.

Σε ένα άρθρο σχετικά με αυτό που αποκαλούν «Φασισμό των Εσχάτων Καιρών», η Naomi Klein και η Astra Taylor προσδιορίζουν το έργο που διατυπώνουν οι κυρίαρχες ελίτ και οι βάσεις υποστήριξής τους ως: «[Έ]να όραμα για το μέλλον που ακολουθεί ένα σχεδόν πανομοιότυπο σενάριο, ένα σενάριο στο οποίο ο κόσμος όπως τον ξέρουμε καταρρέει υπό το βάρος του και λίγοι εκλεκτοί επιβιώνουν και ευδοκιμούν σε διάφορα είδη κιβωτών, καταφυγίων και περιφραγμένων “πόλεων ελευθερίας”». [2]

Αυτό το αποκαλυπτικό όραμα δεν προέρχεται από το πουθενά. Αναδύεται μέσα από ένα συγκεκριμένο παγκόσμιο περιβάλλον και από τις συνέπειες της ανθρώπινης δραστηριότητας. Για πολύ καιρό, ένα σύστημα που βασίζεται στη λογική της κυριαρχίας -των ανθρώπων έναντι άλλων ανθρώπων, καθώς και της ανθρωπότητας έναντι της φύσης- έχει βυθίσει τον κόσμο σε μια πολυδιάστατη κρίση που απειλεί να καταστήσει τον πλανήτη ακατοίκητο.

Η κρίση αυτή είναι σύνθετη και αλληλένδετη. Η κυριαρχία, που μετριέται μέσω του κέρδους και της ιδεολογίας της απεριόριστης ανάπτυξης, έχει υποβαθμίσει το περιβάλλον, έχει εξαντλήσει τους πόρους και έχει διαταράξει τις εύθραυστες πλανητικές ισορροπίες. Το αποτέλεσμα είναι η κλιματική κατάρρευση, η εξάπλωση πανδημιών, οι πόλεμοι για σπάνιους πόρους, οι γενοκτονίες -όπως εκείνη της Γάζας- και μια γενικευμένη κοινωνική αποσύνθεση.

Μέσα σε ένα τέτοιο περιβάλλον, δεν είναι παράξενο που ευδοκιμούν «αποκαλυπτικά» οράματα. Τα επιστημονικά μοντέλα δείχνουν επανειλημμένα ότι, αν η ανθρωπότητα συνεχίσει στην ίδια πορεία, οι συνέπειες θα είναι ολέθριες. Οι κυρίαρχοι, ωστόσο, των οποίων η κερδοσκοπία βρίσκεται στην καρδιά των κρίσεων, κάνουν τα πάντα για να εμποδίσουν κάθε ουσιαστική αλλαγή καθώς μια αλλαγή θα σήμαινε απώλεια κυριαρχίας και προνομίων. Έτσι, τροφοδοτούν το αίσθημα του αναπόφευκτου – την πεποίθηση δηλαδή ότι “τα πράγματα είναι όπως είναι”.

Όπως είναι εύλογο, η απώλεια ελπίδας είναι σχεδόν ακατόρθωτη όταν βρίσκεσαι αντιμέτωπος με μια τόσο δεινή κατάσταση και όταν παράλληλα έχει εκλείψει ο δημόσιος χώρος – εκείνος ο ζωτικός τόπος όπου οι άνθρωποι μπορούν να οργανωθούν, να συζητήσουν και να αναζητήσουν ουσιαστικές λύσεις για την αποτροπή της κρίσης. Με τη λήψη αποφάσεων να έχει συγκεντρωθεί στα χέρια των πολιτικών και επιχειρηματικών ελίτ, οι δυνατότητες θεσμικής δράσης είναι ελάχιστες. Στην καλύτερη περίπτωση, μπορεί κανείς να ψηφίσει «πιο πράσινους» υποψηφίους, όμως, όπως έχουν δείξει ολόκληρες δεκαετίες κρατικής περιβαλλοντικής (κακο)διαχείρισης, αυτή η κρατικοκεντρική στρατηγική παράγει ελάχιστα και ασήμαντα αποτελέσματα. [3]

Μέσα σε αυτό το αδιέξοδο, η απαισιοδοξία και ο κυνισμός κυριαρχούν στο ψυχολογικό τοπίο, τροφοδοτώντας τη νοσταλγία για μια «καλύτερη παλιά εποχή». Η νοσταλγία, όμως, είναι το αντίθετο της ουτοπίας. Αν η ουτοπία στρέφεται προς το μέλλον και εκφράζει ελπίδα και οράματα, η νοσταλγία κλειδώνει το βλέμμα της στο παρελθόν. Και μάλιστα όχι όπως υπήρξε, αλλά όπως επινοείται εκ των υστέρων – σε μορφή κιτς.

Πρόκειται για μια επινόηση που πηγάζει από εγωιστικές ορμές, αναδυόμενη μέσα από συνθήκες ευρείας κοινωνικής αποδυνάμωσης. Η νοσταλγία στηρίζεται έντονα σε εθνικιστικά σχήματα καθώς και στην πίστη σε ισχυρές μεσσιανικές φιγούρες (λόγω της «εκνηπίωσης» ενός πληθυσμού που έχει αποστερηθεί πολιτικής δύναμης), οι οποίες θα φροντίσουν τον υποτιθέμενο «εκλεκτό» λαό, σε αντίθεση με τις ουτοπίες όπου η συλλογική ενδυνάμωση είναι συχνά ο δρόμος προς τα εμπρός.

Ο φιλόσοφος Κορνήλιος Καστοριάδης υπογραμμίζει αυτή την εσχατολογία της λαχτάρας της νοσταλγίας για τη «χρυσή εποχή», η οποία, όπως όλες οι χρυσές εποχές, είναι, επιπλέον, απολύτως φανταστική και προχωρά στην ιστορία μόνο προχωρώντας προς τα πίσω, επιθυμώντας συνεχώς να επιστρέψει στην εποχή στην οποία, όπως πιστεύει ο νοσταλγός, τα πράγματα (όπως η θεωρία και το πρόγραμμα) ήταν αδιαμφισβήτητα και καθιερωμένα μια για πάντα. [4] Κατά μία έννοια, αυτό που επιβάλλει η νοσταλγία είναι η λογική της ετερονομίας – μια συνθήκη κατά την οποία η κοινωνία δέχεται άκριτα τους νόμους και τους θεσμούς ως προερχόμενους από εξωκοινωνικές πηγές (θεούς, παράδοση, φύση κ.λπ.), αντί αυτοί να αυτοθεσμίζονται από την ίδια την κοινωνία.

Αυτό θέτει ένα σοβαρό πρόβλημα σε περιόδους κρίσης, όπως η δική μας, όταν η κατάσταση απαιτεί μια δραστικού τύπου αλλαγή. Αντί να αφήνει χώρο για τη συλλογική διερεύνηση πιθανών εναλλακτικών λύσεων, η νοσταλγία καλεί την αντιδραστική προσκόλληση στο τεχνητό παρελθόν του συντηρητισμού.

Σε αυτή τη γραμμή σκέψης, ο κοινωνικός οικολόγος Murray Bookchin υποστηρίζει χαρακτηριστικά: «Η υπόθεση ότι αυτό που υπάρχει σήμερα, πρέπει απαραίτητα να υπάρχει, είναι το οξύ που διαβρώνει κάθε οραματική σκέψη». [5]

Η νοσταλγία κινείται στη χρονικότητα της απώλειας, ενώ η ουτοπία στη χρονικότητα της προσδοκίας. Η αντιδραστική φύση της πρώτης πηγάζει από το πένθος για φανταστικά παρελθόντα. Αυτό αποτελεί πρόβλημα επειδή παρέχει εσφαλμένες απαντήσεις σε μια πολύ πραγματική κρίση – την απώλεια οργανικών κοινοτήτων. Με τον καπιταλιστικό καταναλωτισμό και το δόγμα «ανάπτυξη ή θάνατος», η αποξένωση έχει εξαπλωθεί στις κοινωνίες, αποσυνθέτοντας τις γνήσιες κοινοτικές συνδέσεις, αντικαθιστώντας τες με έναν εγωιστικό ανθρωπολογικό τύπο που ασχολείται πρωτίστως με τον εαυτό του. Έτσι, δημιουργείται ένας φαύλος κύκλος όπου μια κατάσταση απελπισίας και αποδυνάμωσης δημιουργεί αποξενωμένα άτομα που αναπαράγουν περαιτέρω το αίσθημα της απελπισίας και της αποδυνάμωσης.

Μια πιθανή οδός για την υπέρβαση αυτού του αδιεξόδου είναι η ανοικοδόμηση των κοινοτικών σχέσεων μέσω του ανοίγματος ενός γνήσιου δημόσιου χώρου και χρόνου όπου η συλλογική δύναμη μπορεί να ανακτηθεί και να ασκηθεί από όλα τα μέλη της κοινωνίας. Άλλωστε, η θεμελιώδης βάση μιας ουσιαστικής κοινωνίας είναι ότι τα άτομα που την αποτελούν συμμετέχουν ενεργά στη διαχείρισή της και αναλαμβάνουν την πλήρη ευθύνη για τον τρόπο που λειτουργεί και ενεργεί. Ένα τέτοιο περιβάλλον άμεσης δημοκρατίας αποτελεί το εύφορο έδαφος για τη γέννηση πολιτικών κοινοτήτων που υπερβαίνουν τη λογική του βραχυπρόθεσμου κέρδους και αναγνωρίζουν τη βαθιά διασύνδεση ανάμεσα στο άτομο, το συλλογικό και τον φυσικό κόσμο, του οποίου η ανθρωπότητα αποτελεί αναπόσπαστο τμήμα.

Αν σήμερα η νοσταλγία και η αποξένωση είναι μεταξύ των κύριων δυνάμεων που διατηρούν άθικτο το status quo, διαποτίζοντας έτσι την ερήμωση του κόσμου μας από το κυρίαρχο σύστημα, τότε η αναγέννηση του προτάγματος της άμεσης δημοκρατίας και των κοινών είναι αυτά που μπορούν να βοηθήσουν το 99% του πληθυσμού να αυτο-ενδυναμωθεί και να επιφέρει κρίσιμες αλλαγές. Από μια τέτοια προσέγγιση από-τα-κάτω μπορεί να αναδυθεί ένας συλλογικός ορίζοντας για ένα βιώσιμο μέλλον. Όπως υπογραμμίζει η Χάνα Άρεντ, «η ικανότητα δράσης, η οποία, άλλωστε, είναι η κατεξοχήν πολιτική ικανότητα, μπορεί να υλοποιηθεί μόνο ως μία από τις πολλές και πολλαπλές δυνάμεις της ανθρώπινης κοινότητας». [6]

Παραπομπές:

[1] Larry Christopher: “The Cult of Nostalgia,” PlanetAgora, https://planetagora.medium.com/the-cult-of-nostalgia-5e863816476

[2] Naomi Klein and Astra Taylor: “The End Times,” The Guardian, https://www.theguardian.com/us-news/ng-interactive/2025/apr/13/end-times-fascism-far-right-trump-musk. Βλέπε στα ελληνικά Συνέντευξη της Ναόμι Κλάιν για τον «Φασισμό των έσχατων καιρών»: https://www.aftoleksi.gr/2025/05/08/synenteyxi-tis-naomi-klain-ton-fasismo-ton-eschaton-kairon/

[3] Dimitrios Roussopoulos.  Political Ecology: Beyond Environmentalism (Porsgrunn: New Compass 2015) σ.9.

[4] David Ames Curtis (ed.): The Castoriadis Reader (Oxford: Blackwell, 1997), σ.108.

[5] Murray Bookchin: “The Meaning of Confederalism” in Green Perspectives #20, https://theanarchistlibrary.org/library/murray-bookchin-the-meaning-of-confederalism

[6]  Hannah Arendt: “Amor Mundi: Explorations in the Faith and Thought of Hannah Arendt”, Hannah Arendt Center, https://hac.bard.edu/amor-mundi/quote-of-the-week-2011-11-14

———————————————————————-

Συνέντευξη της Ναόμι Κλάιν για τον «Φασισμό των έσχατων καιρών»

The post Ξεπερνώντας τη Νοσταλγία: Από τις Αποκαλυπτικές Κιβωτούς στους Πολίτες-Επιστάτες first appeared on Aυτολεξεί.

Anarchism in Bulgaria has a long-standing history, going back to the 1870s. It includes participation in insurrections against the Ottoman Empire, as well as attempts to build independent communes. A vibrant movement of tens of thousands of people in the 1920s was crushed by the repression of the far-right monarchist regime in the 1930s and even more by the Stalinist dictatorship. While hundreds of anarchists ended up in Stalinist labour camps, some others continued to struggle in the mountains or in exile. We can see imprints of this movement in reconstructed Bulgarian anarchism after 1989, and its experience is sometimes debated – but more often omitted – in discussions about international anarchist history and theory. Yavor Tarinski has been devoted to researching the grassroots history of the Balkans for a long time.

*Please, refresh page if the file does not appear from the first time

The post Stories of Bulgarian Anarchism: Interview with Yavor Tarinski first appeared on Aυτολεξεί.

Τα συμβούλια ήταν πάντοτε αναμφίβολα δημοκρατικά…
~Hannah Arendt

Καθώς η Ελλάδα και άλλα μέρη του κόσμου κατακλύζονται όλο και συχνότερα από πυρκαγιές και πλημμύρες, όλο και περισσότεροι άνθρωποι συνειδητοποιούν ότι οι επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής είναι εδώ και αλλάζουν το πρόσωπο των τόπων μας, ενώ παράλληλα τα χρόνια των νεοφιλελεύθερων πολιτικών έχουν αφήσει τις προληπτικές δημόσιες υπηρεσίες υποχρηματοδοτούμενες και ανεπαρκώς εξοπλισμένες για τις περιόδους καταστροφών που έρχονται. Γίνεται επίσης σαφές ότι δεν φαίνεται να υπάρχει κανένα σχέδιο δράσης για να σταματήσει η επερχόμενη καταστροφή. Οι σύνοδοι κορυφής των κυρίαρχων τάξεων -οι λεγόμενες COP– έχουν αναγνωριστεί ευρέως ως αποτυχίες.

Φυσικά, δεν πρέπει να μας εκπλήσσουν οι αποτυχημένες προσπάθειες των παγκόσμιων ελίτ να αντιμετωπίσουν με επιτυχία την κλιματική κρίση. Τα αποτελέσματα των συνόδων κορυφής COP μέχρι στιγμής, και προβλέψιμα ως προς αυτά που θα ακολουθήσουν ήταν, και θα συνεχίσουν να είναι θανάσιμα αναποτελεσματικά, αφού πρόκειται για χώρους συνάντησης των ανωτάτων κλιμακίων του κόσμου. Οι αποφάσεις που πρέπει να ληφθούν προκειμένου να αποφευχθεί η κλιματική καταστροφή έχουν να κάνουν με δραστικά μέτρα προς την κατεύθυνση της αποανάπτυξης, της ανατροπής των ανισοτήτων εξουσίας που επιτρέπουν την ίδια την ύπαρξη των ελίτ – με άλλα λόγια, τίποτα λιγότερο από μια ριζική κοινωνική αλλαγή. Αυτοί που συμμετέχουν στις συνόδους κορυφής της COP, ως μέρος των παγκόσμιων ελίτ, δεν ενδιαφέρονται για μια τέτοια προοπτική και προτιμούν αντ’ αυτού τα καλλωπιστικά μέτρα που δεν θέτουν σε κίνδυνο τη συνέχιση του business-as-usual. Μόνο οι απλοί άνθρωποι, αυτοί που ήδη υφίστανται τις συνέπειες της κλιματικής αλλαγής που τροφοδοτείται από την ανάπτυξη, έχουν το ενδιαφέρον και τη βούληση να λάβουν τις δύσκολες αποφάσεις που είναι απαραίτητες για την αποτροπή της επερχόμενης καταστροφής. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο οι κοινωνικοί οικολόγοι πάντα επέμεναν ότι οι οικολογικές λύσεις απαιτούν αμεσοδημοκρατικά μέσα.

Πού μπορούν οι άνθρωποι να συναντηθούν μεταξύ τους και να αναζητήσουν συλλογικές και ρεαλιστικές λύσεις σε ένα υπαρξιακό πρόβλημα που θέτει σε κίνδυνο τα προς το ζην; Κάποιοι μπορεί να προτείνουν την κλίμακα του έθνους-κράτους, αλλά όπως είπε ο C.L.R. James, ένας από τους μεγαλύτερους αντιαποικιακούς στοχαστές του 20ού αιώνα, μια ριζική, ουσιαστικά επαναστατική, κοινωνική αλλαγή δεν μπορεί να επιτευχθεί σε εθνικό επίπεδο. Πιο συγκεκριμένα, σύμφωνα με τον ίδιο, η εθνική ποιότητα του κράτους πρέπει να καταστραφεί- δηλαδή, η επανάσταση πρέπει να είναι μια διεθνής επανάσταση.

Αυτό βρίσκει ιδιαίτερη συνάφεια με την προσέγγιση που απαιτείται για την επιτυχή αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής, καθώς τόσο η κερδοσκοπική καπιταλιστική παγκοσμιοποίηση όσο και η εθνικοκεντρική κρατική τέχνη τείνουν να διχάζουν τους ανθρώπους. Ο φυσικός κόσμος δεν αναγνωρίζει σύνορα, είτε αυτά βασίζονται στην εθνική ένταξη είτε στην ταξική θέση. Έτσι, η διατήρησή του απαιτεί την κατάργησή τους, κάτι που θα απαιτήσει την αντικατάσταση των σημερινών θεσμών με νέους που θα επιτρέψουν την ανάδυση ενός γνήσιου δημόσιου χώρου ανοιχτού σε όλους. Όπως προτείνει ο C.L.R. James, κανείς δεν μπορεί να γνωρίζει με βεβαιότητα πώς θα μοιάζουν οι νέοι θεσμοί, αλλά σύμφωνα με τον ίδιο, μπορούμε να εμπνευστούμε τα οράματά με τις υψηλότερες κορυφές του παρελθόντος ως οδηγό. Για τον James, τέτοιες ήταν οι θεσμικές μορφές της δημόσιας συνέλευσης και του συμβουλίου των αντιπροσώπων, όπως αυτές που εκδηλώθηκαν εν μέσω λαϊκών εξεγέρσεων. Αυτές φαίνονται πιο κατάλληλες πολιτικές μορφές για την εποχή μας που μαστίζεται από κρίσεις.

Σύμφωνα με τη Hannah Arendt, η ιστορική καταγωγή του κομματικού συστήματος βρίσκεται στο Κοινοβούλιο, ενώ τα συμβούλια γεννήθηκαν αποκλειστικά από τις δράσεις και τα αυθόρμητα αιτήματα του λαού. Για την ίδια, η μορφή των συμβουλίων είναι η μόνη γνωστή δημοκρατική εναλλακτική στον κοινοβουλευτισμό, και οι αρχές στις οποίες βασίζεται ο πρώτος έρχονται σε πλήρη αντίθεση με τις αρχές του δεύτερου από πολλές απόψεις: πρώτα και κύρια είναι, όπως επιμένει η Arendt, ότι τα συμβούλια ελέγχουν τους αντιπροσώπους τους, αντί να εκπροσωπούνται από αυτούς. Από την άλλη πλευρά, σημειώνει ότι ένα από τα μεγάλα πλεονεκτήματα του θεσμού του συμβουλίου είναι η μεγάλη εγγενής ευελιξία του, το οποίο φαίνεται να μην χρειάζεται ιδιαίτερες προϋποθέσεις για τη σύστασή του, παρά μόνο τη συνάντηση και κοινή δράση ενός ορισμένου αριθμού ανθρώπων σε μη προσωρινή βάση.

Η δημιουργία τοπικών οικολογικών συμβουλίων, διεθνώς διασυνδεδεμένων μεταξύ τους, θα μπορούσε να αποτελέσει ένα εξαιρετικά σημαντικό βήμα για την ανάπτυξη βιώσιμων απαντήσεων στην κλιματική αλλαγή. Και αυτό δεν είναι κάποια τραβηγμένη πρόταση που έρχεται από το πουθενά, αλλά μια πολύ πραγματική στρατηγική προσέγγιση που εφαρμόζεται για παράδειγμα σε διάφορα μέρη της Μεσοποταμίας, όπου τα περιβαλλοντικά κινήματα καλλιεργούν πυρετωδώς την ανάδυση του λαϊκού θεσμού του οικολογικού συμβουλίου για τη διατήρηση των κοινοτικών μέσων διαβίωσης.

Κινήσεις της Μεσοποταμίας προσπάθησαν να προωθήσουν μια διαρθρωτική εναλλακτική λύση στη συνεχιζόμενη περιβαλλοντική υποβάθμιση στο Βόρειο Κουρδιστάν (Μπακούρ), ξεπερνώντας κατά πολύ την πορεία των μονοθεματικών εκστρατειών. Έτσι, μας πρόσφεραν μια ματιά στο πώς μπορεί να εδραιωθεί μια πραγματικά δημοκρατική διπλή εξουσία που επιδιώκει να ανοίξει έναν πραγματικό δημόσιο χώρο όπου μπορούν να συμμετέχουν όλα τα μέλη ενός συγκεκριμένου τόπου και στη συνέχεια να συνδέσει αυτούς τους χώρους για τη λήψη αποφάσεων σε υπερτοπικό επίπεδο. Πρέπει επίσης να σημειωθεί ότι τα οικολογικά συμβούλια στη Μεσοποταμία αναπτύχθηκαν με την προοπτική να ανήκουν σε όλη την κοινωνική βάση, αντί να αποτελούν κόμβο ιδεολογικού σεχταρισμού -κάτι που θα μπορούσε να σοκάρει τους ακτιβιστές σε άλλα μέρη του κόσμου. Αλλά πρέπει πάντα να έχουμε κατά νου ότι ο μόνος τρόπος για να πολιτικοποιήσουμε έναν πληθυσμό και να του εμφυσήσουμε το πάθος για δημοκρατική συμμετοχή είναι να του δώσουμε χώρο για αυτοοργάνωση και αυτοχειραφέτηση. Και αυτό ακριβώς συμβαίνει εδώ και μερικά χρόνια σε διάφορα μέρη του Κουρδιστάν, με πιο αξιοσημείωτη περίπτωση αυτή της Ροζάβα.

Μια τέτοια στρατηγική απορρέει αφενός από την κατανόηση ότι εκείνοι που ζουν πιο γειωμένοι – και όχι οι ελίτ που κρύβονται στα απομακρυσμένα γραφεία τους – έχουν πιο στενές εμπειρίες με τα τοπικά φυσικά συστήματα και αφετέρου από την αναγνώριση ότι τα προβλήματα που μαστίζουν κάθε τόπο είναι αλληλένδετα. Αυτό συνεπάγεται μια ριζική αλλαγή του τρόπου διακυβέρνησης των κοινωνιών μας, μετατοπίζοντας την εξουσία λήψης αποφάσεων από τις ελίτ προς τη βάση. Δεν μπορούμε να περιμένουμε τίποτα ουσιαστικό από αρχηγούς κρατών ή τα καπιταλιστικά συμφέροντα. Η ελπίδα μας βρίσκεται ο ένας στον άλλον και στη βάση παγκοσμίως. Αυτό είναι που πρέπει να υποστηρίζουμε και να καλλιεργούμε όποτε το βλέπουμε να αναδύεται από τη λαϊκή δράση.

The post Συμβούλια Οικολογίας: Περιβαλλοντικές στρατηγικές από τη Μεσοποταμία στον υπόλοιπο κόσμο first appeared on Aυτολεξεί.

Σήμερα, οι ολομέλειες μιλούν για έναν νέο τύπο άμεσης δημοκρατίας.

~Dalibor Petrović[1]

Βλέπουμε ότι σε διαφορετικές χρονικές και χωρικές πραγματικότητες, σε στιγμές κοινωνικής αναταραχής, οι κοινωνίες αρχίζουν να κινούνται και να αυτοοργανώνονται. Υπάρχει ένα κοινό χαρακτηριστικό που συχνά συνδέει αυτές τις εμπειρίες – η ανάδυση θεσμών από τα κάτω, οι οποίοι επιτρέπουν την άμεση συμμετοχή των πολιτών. Τούτο αντανακλά αυτό που ο CLR James έχει ονομάσει ως καθολικό συναίσθημα προς την άμεση δημοκρατία.[2] Τέτοιοι δημοκρατικοί θεσμοί εμφανίστηκαν κατά τη διάρκεια της Γαλλικής Επανάστασης με τη μορφή τμηματικών συνελεύσεων,[3] στην ακμή της Αϊτινής Επανάστασης ως όργανα του λαού,[4] στα πρώτα στάδια της Ρωσικής Επανάστασης ως σοβιέτ,[5] καθώς και στη διάρκεια της Ισπανικής Επανάστασης με τη μορφή λαϊκών επιτροπών.[6]

Σήμερα η θεσμική έκφραση αυτής της επαναστατικής δημιουργικότητας μεταφέρεται από τα κοινωνικά κινήματα σε όλο τον κόσμο όταν αυτά αντιστέκονται στην αδικία. Το βλέπουμε επίσης στα Βαλκάνια, όπου ένας συγκεκριμένος θεσμός, ο οποίος προέρχεται και πάλι από τα κάτω, κάνει επίμονα την εμφάνισή του σε κάθε μεγάλη αναταραχή – αυτός της ολομέλειας (plenum) στον μετα-γιουγκοσλαβικό χώρο.

Η ολομέλεια, στο φαντασιακό των κοινωνικών κινημάτων της περιοχής, σημαίνει μια μορφή δημοκρατικής συνέλευσης ανοιχτής στη λαϊκή συμμετοχή. Ο Σέρβος δημοσιογράφος Nemanja Rujevic εξηγεί ότι αυτός ο λατινικός όρος (δηλαδή, ο όρος plenum) σημαίνει ουσιαστικά τη συμμετοχή του μεγαλύτερου δυνατού υποσυνόλου όλων των μελών.[7]  Για τους διαμαρτυρόμενους αυτό σημαίνει ότι όλες οι αποφάσεις που τους αφορούν και η γενική πορεία της κοινωνίας, πρέπει να λαμβάνονται από (ή τουλάχιστον να είναι ανοικτές στη συμμετοχή) της μεγαλύτερης δυνατής πλειοψηφίας. Με αυτή την έννοια, η ολομέλεια υποδηλώνει μια προσπάθεια προς την κατεύθυνση της άμεσης δημοκρατίας. Τα κοινωνικά κινήματα στον μετα-γιουγκοσλαβικό χώρο, λόγω του κοινού παρελθόντος και των γλωσσικών ομοιοτήτων τους, συνεχίζουν να επηρεάζουν το ένα το άλλο (γι’ αυτό και το κοινό λεξιλόγιο), μεταδίδοντας τις νεοεμφανιζόμενες δημοκρατικές σημασίες και προοπτικές πέρα από τα εθνικά σύνορα. Αντί για κάποια νοσταλγία για το παλιό συγκεντρωτικό σοσιαλιστικό παρελθόν, η εφαρμογή της ολομέλειας από τη βάση σηματοδοτεί τον αγώνα των καταπιεσμένων για αυτονομία – έναν αγώνα που μπορεί να παρατηρηθεί από την αρχαιότητα σε όλο τον κόσμο.

Η πρώτη σημαντική εμφάνισή της ολομέλειας ήταν αναμφισβήτητα στο φοιτητικό κίνημα του 2008-2009 στην Κροατία, το οποίο αγωνίστηκε για δωρεάν – δημόσια χρηματοδοτούμενη – τριτοβάθμια εκπαίδευση. Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου οι φοιτητές κατέλαβαν πάνω από 20 πανεπιστήμια σε όλη τη χώρα. Εγκαταλείποντας τα όργανα εκπροσώπησης των φοιτητών, το φοιτητικό κίνημα διαχειρίστηκε τις καταλήψεις και τις δράσεις του μέσω ολομελειών και ομάδων εργασίας. Αυτό όμως που είναι ακόμη πιο σημαντικό είναι ότι οι φοιτητές άνοιξαν τα όργανα λήψης αποφάσεων σε ολόκληρη την κοινωνία, μεταφέροντας έτσι τον αγώνα τους πέρα από την εκπαιδευτική σφαίρα και προς μια πιο γενικευμένη αντίθεση στο σύνολο του συστήματος.[8] Και παρόλο που με το πέρασμα του χρόνου η δυναμική του κινήματος εξασθένησε, εντούτοις (όπως θα δούμε παρακάτω), άφησε ισχυρή κληρονομιά άμεσης δημοκρατίας για την ευρύτερη περιοχή.

Το 2014, στη Βοσνία-Ερζεγοβίνη, έλαβε χώρα μια λαϊκή εξέγερση. Προκλήθηκε από την εκτεταμένη διαφθορά και την επιδείνωση των οικονομικών συνθηκών, με αιχμή του δόρατος την ιδιωτικοποίηση των εργοστασίων και τις μαζικές απολύσεις των εργαζομένων. Πολίτες από όλα τα κοινωνικά στρώματα βγήκαν στους δρόμους για να αντιταχθούν στην άρχουσα τάξη. Καίγοντας κυβερνητικά κτίρια στις μεγάλες πόλεις, οι Βόσνιοι, ξεκίνησαν ταυτόχρονα να δημιουργούν τις δικές τους ολομέλειες, όπου όλοι μπορούσαν να συμμετέχουν σε μακρές διαβουλεύσεις.[9] Με τις αρχές να μην μπορούν να καταστείλουν με ωμή βία τη λαϊκή εξέγερση και το δημοκρατικό της περιεχόμενο, οι τοπικές αρχές αναγκάστηκαν να υιοθετήσουν πολλά από τα αιτήματα του πλήθους, όπως την αναθεώρηση των ιδιωτικοποιήσεων, τον τερματισμό των υπερβολικών παροχών των πολιτικών, διάφορα κοινωνικά αιτήματα κ.λπ.[10] Και μολονότι οι ολομέλειες δεν μπόρεσαν τελικά να αλλάξουν ριζικά την πολιτική δομή στη Βοσνία-Ερζεγοβίνη, εντούτοις, άφησαν ανεξίτηλα τη σφραγίδα τους στην περιοχή.

Στη σημερινή Σερβία έχει επίσης ξεσηκωθεί ένα μαζικό κοινωνικό κίνημα, το οποίο βρίσκεται ενάντια στην ατιμωρησία και την απληστία της άρχουσας ελίτ. Με αφορμή την κατάρρευση του στεγάστρου του πρόσφατα ανακατασκευασμένου σιδηροδρομικού σταθμού στην πόλη Νόβι Σαντ τον Νοέμβριο του 2024, η οποία άφησε πίσω της 15 νεκρούς και δύο βαριά τραυματίες, ένα κύμα λαϊκής οργής συγκλονίζει τη χώρα. Εκατοντάδες χιλιάδες κατεβαίνουν στους δρόμους τακτικά, με πιο ενεργητικούς τους φοιτητές. Είναι ακριβώς το φοιτητικό κίνημα που διατύπωσε το θεσμό της ολομέλειας ως εναλλακτική λύση στο σύστημα αντιπροσώπευσης που εκτρέφει τη διαφθορά. Οργανώνοντας οριζόντια τις δραστηριότητες διαμαρτυρίας τους, μέσω των δικών τους ολομελειών, οι φοιτητές καλούν όλη την κοινωνία να υιοθετήσει αυτό το στοιχείο του δημοκρατικού προτάγματος ως πρακτική και ως ορίζοντα.[11] Όποια κι αν είναι η έκβαση αυτού του κινήματος, ένα είναι σίγουρο – έφερε για άλλη μια φορά την άμεση δημοκρατία στο προσκήνιο της δημόσιας συζήτησης στα Βαλκάνια και όχι μόνο.

Τέλος, στη Βόρεια Μακεδονία οι άνθρωποι ξεσηκώθηκαν ενάντια στην εκτεταμένη διαφθορά στη χώρα, τόσο χαρακτηριστική για τα ολιγαρχικά καπιταλιστικά συστήματα, η οποία οδήγησε σε μια ακόμη τραγωδία – την πυρκαγιά σε ένα νυχτερινό κέντρο (με αμφισβητούμενη άδεια λειτουργίας) στην πόλη Kočani στις 16 Μαρτίου 2025, όπου μάλιστα 59 νέοι άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους. Έχοντας εξοργιστεί με τους ισχυρούς και τους πλούσιους και την πάγια τακτική τους να δίνουν προτεραιότητα στα κέρδη τους έναντι των ανθρώπινων ζωών, η λαϊκή οργή γέμισε τους δρόμους των πόλεων σε όλη τη Βόρεια Μακεδονία. Μεταξύ των συνεχιζόμενων διαδηλώσεων υπάρχουν ήδη εκκλήσεις προς την κοινωνία να αυτοοργανωθεί στη βάση ολομελειών. Έχουν δημιουργηθεί ομάδες με ονόματα όπως «Φοιτητική Ολομέλεια», ενώ στην πρωτεύουσα τους, στα Σκόπια, έχουν αρχίσει να πραγματοποιούνται συνελεύσεις.[12] Όλα αυτά δείχνουν ελπιδοφόρα σημάδια ότι η λαϊκή επιθυμία για άμεση δημοκρατία είναι ακόμα ζωντανή και στη Βόρεια Μακεδονία. Ενδεικτική είναι η ανακοίνωση που εξέδωσε η άτυπη ομάδα Promeni.mk, μια συλλογικότητα που υποστηρίζει τις ανεξάρτητες και μη κομματικές διαμαρτυρίες, που απορρίπτει την πολιτική εκπροσώπηση και καλεί αντ’ αυτού σε λαϊκή αυτενέργεια:

Αρκετά με την αποδοχή της αδικίας ως «φυσιολογικό πράγμα»! Η Μακεδονία βυθίζεται στη διαφθορά, την ανικανότητα και την απελπισία και κανείς δεν κάνει τίποτα γι’ αυτό. Η έλλειψη οργανωμένων διαμαρτυριών είναι τρομακτική – ήρθε η ώρα οι πολίτες να αναλάβουν οι ίδιοι τις ευθύνες τους! Δεν χρειάζεται να περιμένουν πια «κάποιον άλλον» να κάνει κάτι. Εμείς είμαστε αυτοί που θα κάνουμε τη διαφορά.[13]

Όλες αυτές οι περιπτώσεις έρχονται να δείξουν ότι το καθολικό συναίσθημα προς την άμεση δημοκρατία είναι παρόν και ζωντανό μέσα στα κοινωνικά κινήματα και στις αναταραχές σε όλη τη μετα-γιουγκοσλαβική περιοχή. Ξανά και ξανά τα διαμαρτυρόμενα πλήθη φέρνουν στο προσκήνιο το θεσμό της ολομέλειας από τη βάση ως μέσο και σκοπό για την επίτευξη της κοινωνικής δικαιοσύνης. Το ερώτημα που παραμένει είναι αν οι ολομέλειες θα μπορέσουν να διατηρήσουν μια μακροχρόνια λειτουργία, η οποία να ξεπερνά την ακμή των κοινωνικών εξεγέρσεων και να σχηματίσουν συνομοσπονδίες μεταξύ τους, ώστε να αναδυθεί ένα νέο οργανωτικό μοντέλο από τα κάτω και να αμφισβητήσει το status quo. Δύο πράγματα μπορούν να μας δώσουν ελπίδα για τη δυνατότητα μιας τέτοιας προοπτικής: αφενός, η επιμονή με την οποία ο θεσμός της ολομέλειας επανέρχεται στο προσκήνιο του δημόσιου διαλόγου και της κοινωνικής πρακτική και αφετέρου, το γεγονός ότι στην πόλη Μάριμπορ της Σλοβενίας – μια ακόμη μετα-γιουγκοσλαβική χώρα – ένα κίνημα βάσης καταφέρνει να διατηρεί ένα λειτουργικό δίκτυο συνελεύσεων πολιτών σε περίπου 10 συνοικίες της πόλης για πάνω από 10 χρόνια.[14]  Ό,τι κι αν επιφυλάσσει το μέλλον, τέτοιες εξελίξεις μας δίνουν την ελπίδα ότι ένας άλλος κόσμος είναι εφικτός και μας εμπνέουν να δράσουμε κι εμείς από τη μεριά μας στις δικές μας γεωγραφίες.

[1] Rujević, Nemanja. “The Ćaci Do Not Want a Plenum.” Vreme, March 5, 2025. https://vreme.com/en/vesti/caci-nece-plenum/

[2] Susan Craig (ed.): Contemporary Carribean: A Sociological Reader (Maracas: The College Press, 1981), 23.

[3] Albert Soboul: The Sans Culottes: The Popular Movement and Revolutionary Government, 1793–1794 (New York: Doubleday & Co., 1972), 95.

[4] Sudhir Hazareesingh: Black Spartacus: The Epic Life of Toussaint Louverture (London: Penguin Books, 2021), p147.

[5] Suzi Weissman: ‘The Russian Revolution and Workers Democracy‘ in Against the Current, No. 188, May/June 2017 [available online at  https://www.marxists.org/history/etol/newspape/atc/4975.html%5D

[6] Gaston Leval: Collectives in the Spanish revolution: Detailed account of worker-controlled agriculture, industry and public services in revolutionary Spain during the civil war. (London: Freedom Press, 1975). [available online at https://theanarchistlibrary.org/library/gaston-leval-collectives-in-the-spanish-revolution#toc22%5D

[7] Rujević, Nemanja. “The Ćaci Do Not Want a Plenum.” Vreme, March 5, 2025. https://vreme.com/en/vesti/caci-nece-plenum/

[8] Horvat, Srećko, and Igor Štiks. “The New Balkan Revolts: From Protests to Plenums, and Beyond.” openDemocracy, March 12, 2014. https://www.opendemocracy.net/en/can-europe-make-it/new-balkan-revolts-from-protests-to-plenums-and-beyond/.

[9] Europe Solidaire Sans Frontières. “Bosnia and Herzegovina: Plenums, Power, Politics.” January 28, 2014. https://www.europe-solidaire.org/spip.php?article32246.

[10] Horvat, Srećko, and Igor Štiks. “The New Balkan Revolts: From Protests to Plenums, and Beyond.” openDemocracy, March 12, 2014. https://www.opendemocracy.net/en/can-europe-make-it/new-balkan-revolts-from-protests-to-plenums-and-beyond/.

[11] Mašina. “Students from All Over Serbia on Their Way to Belgrade: ‘Every Corner of the Country Echoes with One Voice’.” LeftEast, March 14, 2025. https://lefteast.org/students-from-all-over-serbia-on-their-way-to-belgrade-every-corner-of-the-country-echoes-with-one-voice/.

[12] Europe Solidaire Sans Frontières. ” ‘Everyone to the Plenum!’: The Beginning of Self-Organisation in North Macedonia.” Accessed March 23, 2025. https://www.europe-solidaire.org/spip.php?article74112.

[13] Europe Solidaire Sans Frontières. ” ‘Everyone to the Plenum!’: The Beginning of Self-Organisation in North Macedonia.” Accessed March 23, 2025. https://www.europe-solidaire.org/spip.php?article74112.

[14] IMZ Maribor (Iniciativa Mestni Zbor) and Alexandria Shaner. “IMZ: 10 Years of Citizens’ Assemblies.” Αυτολεξεί. https://www.aftoleksi.gr/2023/03/29/10-chronia-syneleyseon-geitonias-marimpor-tis-slovenias/

The post Οι ολομέλειες (plenums) στον μετα-γιουγκοσλαβικό χώρο first appeared on Aυτολεξεί.