Η κατάσταση στην Ελλάδα και την Ευρώπη

Έχουν ξεπεράσει τον ένα μήνα οι αγροτικές κινητοποιήσεις στη χώρα μας και η αγωνιστική διάθεση των αγροτών δεν φαίνεται να κάμπτεται εύκολα. Και δεν είναι μόνο ή κυρίως το πρόβλημα των επιδοτήσεων και του ΟΠΕΚΕΠΕ. Η μεγάλη διάρκεια του αγώνα και το υψηλό αγωνιστικό φρόνημα  δείχνουν ότι ο αγώνας των γεωργών των κτηνοτρόφων, των μελισσοκόμων, των αλιέων και όλων των εργαζόμενων στον πρωτογενή τομέα της παραγωγής είναι ζήτημα επιβίωσης, όπως και οι ίδιοι τονίζουν. Είναι, δηλαδή, περισσότερο φανερός από κάθε άλλη φορά ο κίνδυνος αφανισμού της αγροτικής παραγωγής. Αυτή η διαπίστωση δεν βγαίνει μόνο από την  κραυγή αγωνίας των αγροτών στα μπλόκα. Βγαίνει από τη θλιβερή «πρωτιά» που καταγράφει η παραγωγή γεωργικών προϊόντων της Ελλάδας, καθώς φιγουράρει πρώτη στη λίστα με τις χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΕΕ) με τις μεγαλύτερες μειώσεις σε όγκο προϊόντων. Σύμφωνα με τα στοιχεία της Eurostat, για το  2023 φαίνεται ότι η παραγωγή γεωργικών προϊόντων στη χώρα μας μειώθηκε κατά 16%, καταγράφοντας το υψηλότερο ποσοστό σε όλη την ΕΕ. Βγαίνει, επίσης, από τις  χαμηλές τιμές που πωλούν τα προϊόντα τους και στη συνέχεια τα βλέπουν στα σούπερ-μάρκετ σε τριπλάσιες ή και ακόμη πιο ακριβές τιμές. Βγαίνει από το πανάκριβο ρεύμα και το πετρέλαιο που πληρώνουν. Όλα αυτά, και πολλά άλλα, που με κάθε ευκαιρία επαναλαμβάνουν οι αγρότες, είναι που οδηγούν όχι μόνο στην πολύ μεγάλη μείωση των αγροτικών προϊόντων, όπως μας ενημερώνει η Eurostat, αλλά στον διαφαινόμενο αφανισμό της αγροτικής παραγωγής, κάτι που αποτελεί υπαρκτό φόβο όπως φαίνεται από τις αγωνιώδεις εκκλήσεις που κάνουν κάθε μέρα οι αγρότες από τα μπλόκα προς την κυβέρνηση και την κοινωνία. Και η μεν κοινωνία όχι μόνο τους ακούει, αλλά και τους συμπαραστέκεται υποδειγματικά, παρά τα προβλήματα και τις δυσκολίες που αντιμετωπίζουμε στις μετακινήσεις και παρά τις πρόσκαιρες απώλειες που μπορεί να υπάρχουν σε ορισμένους κλάδους της οικονομίας. Γιατί νιώθουμε ότι η επιβίωση των αγροτών και η συνέχιση και βελτίωση της παραγωγής προϊόντων δεν είναι ένα συντεχνιακό αίτημα του αγροτικού κλάδου. Είναι θέμα που αφορά  το παρόν και το μέλλον του τόπου.

Το μεγάλο πρόβλημα είναι η απάθεια και η αδιαφορία της κυβέρνησης μπροστά στον επερχόμενο αφανισμό. Και αυτό φαίνεται όχι μόνο από την αδιαλλαξία, τον αυταρχισμό, τις απειλές, τις προσπάθειες πρόκλησης κοινωνικού αυτοματισμού, τις διώξεις και άλλους ύπουλους τρόπους με τους οποίους επιχειρεί να διασπάσει τον αγώνα τους. Φαίνεται και από τη στάση που τηρεί απέναντι στην καταστροφική για την αγροτική  παραγωγή -και όχι μόνο-συμφωνία της Ευρωπαϊκής Ένωσης με την MERCOSUR, η οποία θα επιταχύνει τον αφανισμό. Γιατί μια από τις βασικές επιδιώξεις αυτής της συμφωνίας είναι η κατάργηση της μικρής και μεσαίας αγροτικής παραγωγής και η προώθηση μιας βιομηχανοποιημένης, κεφαλαιοκεντρικής παραγωγής και το εμπορίας προϊόντων από μεγάλες πολυεθνικές επιχειρήσεις, όπως οι ADM, Bunge, Cargill, Louis–Dreyfus, Lactalis, JBL, κ.λπ. (Στις υπόλοιπες αρνητικές επιπτώσεις της συμφωνίας ΕΕ και Mercosur θα αναφερθούμε πιο κάτω). Το μόνο σημείο στο οποίο η κυβέρνηση έχει δίκιο, είναι ότι το πρόβλημα της εγκατάλειψης της αγροτικής παραγωγής είναι διαχρονικό, αφού όλες οι κυβερνήσεις, ιδιαίτερα μετά από την μεταπολίτευση αδιαφόρησαν για την οργάνωση και ενίσχυση του αγροτικού τομέα και παράλληλα, έκαναν πολιτικά παιχνίδια με τις ευρωπαϊκές αγροτικές επιδοτήσεις.

Βέβαια παρόμοια προβλήματα αντιμετωπίζουν οι αγρότες και στις περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες Σύμφωνα με την έκθεση της Eurostat, στην οποία ήδη αναφερθήκαμε, μόνο στην Ουγγαρία και τη Σλοβακία, σημειώθηκε αύξηση αγροτικών προϊόντων. Στις υπόλοιπες χώρες υπήρξαν μειώσεις, με τις πιο έντονες να είναι στην Ελλάδα (-16%), την Εσθονία, τη Λετονία, την Ισπανία (η καθεμία -9%) και τη Σουηδία (-8%). Παράλληλα έχει γίνει σαφές σε όλους τους ευρωπαίους αγρότες ότι πιθανή συμφωνία ΕΕ και MERCOSUR, εκτός των υπολοίπων αρνητικών συνεπειών (οικονομικών, κοινωνικών και περιβαλλοντικών) θα πλήξει ανεπανόρθωτα την πλειοψηφία των αγροτικών προϊόντων και θα προκαλέσει κινδύνους ακόμη και αφανισμού ορισμένων κλάδων. Αυτός είναι ο λόγος που αγρότες πολλών ευρωπαϊκών χωρών έχουν αρχίσει κινητοποιήσεις.

Είναι φανερό, λοιπόν ότι βρισκόμαστε μπροστά σε μια γενικευμένη κρίση και στον αγροτικό τομέα, όχι μόνο στην Ελλάδα, αλλά και στην Ευρώπη

Το κίνημα των αγροτών MST στη Βραζιλία και η αγροτική μεταρρύθμιση

Μια παρόμοια κατάσταση κρίσης στον αγροτικό τομέα βίωνε η Βραζιλία, την δεκαετία του 1980. Την κρίση είχε επιδεινώσει το δικτατορικό καθεστώς που επί μια εικοσαετία, από τον Απρίλιο του 1964, εξουσίαζε στη χώρα. Το 1984, αγρότες, αγωνιστές του αντιδικτατορικού αγώνα πήραν την πρωτοβουλία να οργανώσουν ένα κίνημα, το οποίο παράλληλα  με τον αγώνα για τον εκδημοκρατισμό της χώρας θα αγωνίζονταν για μια δημοκρατική αγροτική μεταρρύθμιση. Στην πρώτη συνάντηση που έγινε στις 22 Ιανουαρίου 1984, στην πόλη Cascavel (πολιτεία Paraná), ήταν παρόντα λιγότερο από 100 άτομα, τα οποία αποφάσισαν να ιδρύσουν το MST, το οποίο παρά την κρατική βία και την τρομοκρατία των πολυεθνικών της αγροβιομηχανίας εξελίχθηκε στο μεγαλύτερο λαϊκό κίνημα των αγροτών στη Βραζιλία και ένα από τα μεγαλύτερα στη Λατινική Αμερική.

Το κίνημα αυτό με την ίδρυσή του, ανάμεσα στους άλλους, έθεσε δύο πολύ βασικούς στόχους: Το σχεδιασμό μιας πραγματικά λαϊκής αγροτικής μεταρρύθμισης και τον αγώνα για την εφαρμογή της. Την αναλυτική πρόταση για μια αγροτική μεταρρύθμιση, που θα είναι σε όφελος όλου του λαού και ταυτόχρονα θα προστατεύει το φυσικό περιβάλλον, την κατέθεσε γραπτά στην κυβέρνηση και όλα αυτά τα χρόνια δεν έχει σταματήσει να  διεκδικεί την θεσμική κατοχύρωσή της από όλες τις κυβερνήσεις. Παράλληλα οργανώνει ποικιλόμορφους αγώνες για να την επιβάλλει στην πράξη, οι οποίοι (αγώνες) παρά την  τρομοκρατία και καταστολή και από το κράτος, από τις πολυεθνικές και από τους τσιφλικάδες έχουν εξαιρετικά αποτελέσματα, όπως θα δούμε στη συνέχεια. (Ακολουθεί μια πολύ περιληπτική παρουσίαση της  μεταρρύθμισης).

Λαϊκή Αγροτική Μεταρρύθμιση (Reforma Agrária Popular)¹

Η Λαϊκή Αγροτική Μεταρρύθμιση δεν αφορά μόνο όσους καλλιεργούν τη γη αλλά και την ανάγκη παραγωγής υγιεινής τροφής για ολόκληρο τον πληθυσμό. Ο αγώνας για καθιέρωσή της συνεπάγεται σύγκρουση με τις μεγάλες πολυεθνικές εταιρείες, που είναι υπεύθυνες για την παραγωγή φυτοφαρμάκων, γενετικά τροποποιημένων σπόρων και την εξάντληση των φυσικών πόρων. Διότι οι συνέπειες του περιβαλλοντικά καταστροφικού μοντέλου που επιβάλλουν οι πολυεθνικές γίνονται σταδιακά αισθητές από το μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού. Με την αγροτική μεταρρύθμιση πρωταρχικός στόχος των αγροτών έγινε η παραγωγή υγιεινών τροφίμων, απαλλαγμένων από φυτοφάρμακα και γενετικά τροποποιημένους οργανισμούς (ΓΤΟ), για όλο τον πληθυσμό, εφαρμόζοντας την αρχή της διατροφικής κυριαρχίας.

Όμως, η λαϊκή αγροτική μεταρρύθμιση υπερβαίνει κατά πολύ τα παραγωγικά ζητήματα. Στοχεύει, παράλληλα, στη δημιουργία νέων ανθρώπινων, κοινωνικών και έμφυλων σχέσεων, στην διασφάλιση της πρόσβασης στην εκπαίδευση σε όλα τα επίπεδα στις αγροτικές περιοχές, ενώ παράλληλα στοχεύει στην οικοδόμηση αυτόνομων μορφών συνεργασίας μεταξύ των εργαζομένων που ζουν στην ύπαιθρο, όπως και στις αστικές περιοχές.

Σε αυτό το πλαίσιο τα βασικά σημεία για το πρόγραμμα της αγροτικής μεταρρύθμισης του MST είναι

1. Εκδημοκρατισμός της πρόσβασης στη γη και σε όλους τους φυσικούς πόρους.

2 Διασφάλιση και διατήρηση των φυσικών πόρων, του νερού, της βιοποικιλότητας (πανίδα και χλωρίδα), των ορυκτών και των ενεργειακών πηγών ως δημόσια αγαθά,

3. Παραγωγή υγιεινών προϊόντων διατροφής χρησιμοποιώντας αγροοικολογικές τεχνικές, απαλλαγμένες από φυτοφάρμακα και γενετικά τροποποιημένους σπόρους.

4 Οι σπόροι αποτελούν φυσική κληρονομιά και δεν μπορεί να υπάρξει ιδιωτική ιδιοκτησία ή οικονομικός έλεγχος πάνω τους. Προσπάθεια μας είναι να διατηρηθούν, να πολλαπλασιαστούν και να κοινωνικοποιηθούν οι αυτοφυείς, και παραδοσιακοί σπόροι

5. Ανάπτυξη της συνεργατικής παραγωγής ενέργειας, λαμβάνοντας υπόψη τις ιδιαιτερότητες των περιφερειών, των δήμων και των κοινοτήτων, με διαφορετικές πηγές ανανεώσιμων πόρων που καλύπτουν τις πραγματικές ανάγκες του λαού

6. Διασφάλιση της πρόσβασης σε πολιτιστικά αγαθά για τον αγροτικό πληθυσμό, καθώς και το δικαίωμα σε ποιοτική και δωρεάν δημόσια εκπαίδευση, που θα στοχεύει στην τεχνική, επιστημονική και πολιτική κατάρτιση από κριτική οπτική γωνία της πραγματικότητας και του κοινωνικού πλαισίου.

7 Η ύπαιθρος θα πρέπει να είναι ένας τόπος ευημερίας, απαλλαγμένος από βία, που να διασφαλίζει ότι ο αγροτικός πληθυσμός έχει ευκαιρίες και συνθήκες για μια αξιοπρεπή ζωή, με τα εργασιακά δικαιώματα εγγυημένα και τις εργασιακές σχέσεις να βασίζονται στη συνεργασία και την καταπολέμηση της ταξικής αποξένωσης. Ταυτόχρονα, λαμβάνει υπόψη ότι η πρόσβαση στη γη και τους καρπούς της πρέπει να εγγυώνται την επιβίωση και την διατροφική ανεξαρτησία.

Η οργάνωση του MST, οι καταλήψεις και οι αγώνες

Στο Πρώτο Εθνικό Συνέδριο του MST, τον Ιανουάριο του 1985, το κίνημα των ακτημόνων αποφάσισε να δράσει με τα συνθήματα «H Γη ανήκει σε όσους την καλλιεργούν» και «Η κατάληψη είναι η μόνη λύση». Πέντε μήνες αργότερα, 2.500 οικογένειες συμμετείχαν σε 12 καταλήψεις μεγάλων κτημάτων στην πολιτεία της Σάντα Καταρίνα. Από τη χρονιά εκείνη και για  42 χρόνια οι καταλήψεις γης και υποδομών που αξιοποιούνται για κοινωνικούς σκοπούς έχουν πολλαπλασιαστεί. Στις εκτάσεις των καταλήψεων δημιουργούνται οικισμοί, όπου κατοικούν χιλιάδες οικογένειες που οργανώνουν ποικίλες αγροτικές δραστηριότητες (γεωργικές και κτηνοτροφικές) παράγοντας μεγάλη ποικιλία προϊόντων. Οι καταλήψεις γίνονται με αγώνες, εμπνέονται από τις αρχές της κοινωνικής δικαιοσύνης και αφετηριακή αξία έχουν την ιδέα ότι η γη είναι κοινό αγαθό και πρέπει να αξιοποιείται σε όφελος όλης της κοινωνίας. Η λειτουργία των καταλήψεων στηρίζεται στην αυτοδιαχείριση και για το λόγο αυτό μοναδικός θεσμός λήψης αποφάσεων είναι η Συνέλευση στην οποία μπορούν να πάρουν μέρος όσοι και όσες ζουν μέσα στην κατάληψη

Σήμερα οι καταλήψεις του MST στη Βραζιλία φτάνουν περίπου τις 2000 και έχουν επεκταθεί σε 24 από τις 27 πολιτείες της χώρας. Στις καταλήψεις  ζουν 470.000 αγροτικές οικογένειες και περισσότερο από 1.500.000 άνθρωποι, ενώ υπάρχουν 185 συνεταιρισμοί, 1.900 ενώσεις, 120 αγροτικές επιχειρήσεις, σχολεία και άλλες κοινωνικές υποδομές.  

Βέβαια αυτές οι επιτυχίες ήλθαν με πολύ σκληρούς και αιματηρούς αγώνες. Το κράτος οι πολυεθνικές των τροφίμων και της αγροβιομηχασνίας όπως και πιο μεγάλοι γαιοκτήμονες δεν ήταν δυνατό να αποδεχτούν ως νόμιμες τις καταλήψεις και όλα αυτά τα χρόνια επιχειρούν με πολύ σκληρή καταστολή να τις σταματήσουν.  Μια από τις πιο χαρακτηριστικές περιπτώσεις καταστολής είναι η δολοφονία 21 αγροτών, στις 17 Απριλίου 1996, στην κατάληψη  Μαξαχέιρα στην Κουριονόπολις, κοντά στο Ελντοράντο ντο Καράχας, όπου  ζουν 3.500 οικογένειες. Η πολύνεκρη αυτή καταταστολή έγινε από 155 αστυνομικούς που επιχείρησαν να εκκενώσουν την κατάληψη.

Πρόσφατα,  τον Αύγουστο του 2024 είχα και προσωπική εμπειρία (είχα κάνει και σχετικό δημοσίευμα) από επίθεση μπράβων των τσιφλικάδων στην  κατάληψη Dom Pedro, στην κοινότητα Cajamar, πενήντα χιλιόμετρα από την πόλη του Σάο Πάολο. Εκεί οι «λατιφουντίτες», όπως τους αποκαλούν οι ντόπιοι, μπήκαν νύχτα στην κατάληψη και κατέστρεψαν όλες τις εγκαταστάσεις της βιοτεχνίας για την επεξεργασία και τυποποίηση  προϊόντων μανιόκας, (αγροτικό προϊόν της Βραζιλίας) προκειμένου να αναγκάσουν τους αγρότες να φύγουν. Η συνέλευση όμως της κατάληψης αποφάσισε να καλέσει αλληλέγγυους και να κατασκευάσει εκ νέου τις εγκαταστάσεις, κάτι που έγινε με μεγάλη επιτυχία

Η μεγάλη κοινωνική προσφορά των καταλήψεων του MST έχει σαν αποτέλεσμα την πάνδημη αποδοχή τους από την κοινωνία. Σύμφωνα με δημοσκόπηση της εφημερίδας Sem Terra, το 85% των πολιτών στηρίζει τις καταλήψεις, ενώ το 94% θεωρεί δίκαιο τον αγώνα του MST για αγροτική μεταρρύθμιση,

Η θέση του MST για τη συμφωνία ΕΕ- MERCOSUR 

Σε διεθνή συνάντηση στο Ρίο ντε Τζανέιρο, στις 15 Νοεμβρίου του 2024, το MST κατήγγειλε το σχέδιο της Συμφωνίας Ελεύθερου Εμπορίου, ανάμεσα στην ΕΕ και τη MERCOSUR επισημαίνοντας ανάμεσα στα άλλα ότι είναι μια συμφωνία που θα ενισχύσει την αποβιομηχάνιση των χωρών του παγκόσμιου νότου. Ταυτόχρονα οι μικρές και μεσαίες ευρωπαϊκές εκμεταλλεύσεις θα εκτεθούν έτσι σε αθέμιτο ανταγωνισμό και θα πληγούν από τις εισαγωγές φθηνών και, συχνά, τοξικών προϊόντων από τους γίγαντες της βιομηχανικής γεωργίας και της κτηνοτροφίας.

Όσον αφορά το φυσικό περιβάλλον θα ενταθεί η καταστροφή πολύτιμων οικοσυστημάτων, σε μία περίοδο μάλιστα που καθημερινά, όπως τόνισε  η εκπρόσωπος του κινήματος, Cássia Bechara, τα δάση της περιοχής Chaco της Αργεντινής και της Παραγουάης, ή το τροπικό δάσος του Αμαζονίου, η σαβάνα Cerrado ή το Pantanal στη Βραζιλία αντικαθίστανται από βοσκοτόπια για καλλιέργεια βοοειδών και σόγιας. Άμεσα και έμμεσα, αυτή η συμφωνία θα οδηγήσει στην καταστροφή της φύσης στη Νότια Αμερική. 

Τελικά, πρόκειται για μια συμφωνία προσαρμοσμένη στις επιθυμίες της παγκόσμιας αγροτικής βιομηχανίας με εξαγωγικό προσανατολισμό, η οποία θα εξυπηρετήσει επίσης πολύ τα συμφέροντα της γερμανικής αυτοκινητοβιομηχανίας, καθώς και της χημικής βιομηχανίας. .

Τα αποτελέσματα της μέχρι τώρα δράσης του MST²

Θα χρειάζονταν πολύς χώρος, για να παρουσιάσουμε αναλυτικά τα θετικά αποτελέσματα του αγροτικού κινήματος MST, στα 42 χρόνια από την ίδρυσή του, όχι μόνο στην παραγωγή και διακίνηση προϊόντων, αλλά και σε πολλούς ‘άλλους κοινωνικούς τομείς. Πιστεύουμε όμως ότι αξίζει, έστω και συνοπτικά να αναφερθούμε σε ορισμένα από αυτά. Όσον αφορά στην παραγωγή και διακίνηση προϊόντων έχουν δημιουργηθεί 79 παραγωγικοί συνεταιρισμοί, 50 συνεταιρισμοί εμπορίου και παροχής υπηρεσιών, 28 συνεταιρισμοί παροχής τεχνικής βοήθειας και 4 πιστωτικοί συνεταιρισμοί. Επίσης έχει ξεκινήσει η δημιουργία 140 βιοτεχνιών μικρής και μεσαίας κλίμακας για την επεξεργασία φρούτων, δημητριακών, γάλακτος κ.ά.

Όσον αφορά την εκπαίδευση, στην οποία το MST δίνει πολύ μεγάλη σημασία, θα πρέπει πρωταρχικά να αναφέρουμε ότι το κίνημα έχει δημιουργήσει και συντηρεί την Εθνική Σχολή Φλορεστάν Φερνάντες (ENFF), οι εγκαταστάσεις της οποίας βρίσκονται κοντά στο Σάο Πάολο. Η σχολή παρέχει γνώσεις πολύ υψηλού επιπέδου, αφού σε αυτή διδάσκουν ειδικοί επιστήμονες, ερευνητές, και πανεπιστημιακοί από πολλά επιστημονικά ιδρύματα της Λατινικής Αμερικής Επίσης λειτουργούν 2000 σχολεία στις καταλήψεις , όπου η διδασκαλία στηρίζεται στις αντιιεραρχικές και συμμετοχικές δομές εκπαίδευσης του Paulo Freire. Για την ενημέρωση του κοινού εκδίδει την εφημερίδα Sem Terra, ενώ συντηρεί και 20 ραδιοφωνικούς σταθμούς.

Οι αδιαμφισβήτητες επιτυχίες του επιτυχίες του κινήματος MST οφείλονται τόσο στην αγωνιστική διάθεση των αγροτών όσο και στη μεγάλη προσφορά του κινήματος στην κοινωνία. Γιατί όπως εξηγεί ο João Paulo Rodrigues, μέλος του εθνικού συντονισμού του κινήματος MST: «Αυτός ο αγώνας ξεπερνά κατά πολύ την ιδιοκτησία γης. Αφορά την εγγύηση της αξιοπρέπειας, της εργασίας και του δικαιώματος να ζεις στην ύπαιθρο με πρόσβαση στην εκπαίδευση, την υγεία και την υγιεινή διατροφή. Θέλουμε να μετατρέψουμε τη γη σε ένα συλλογικό και παραγωγικό αγαθό»³

ΥΓ Όπως ήδη αναφέραμε την μεγάλη επιτυχία της δράσης του MST όπως και την αλληλεγγύη του προς τον δοκιμαζόμενο Παλαιστινιακό λαό επαίνεσε δημόσια ο ΟΗΕ, στις 7 Νοεμβρίου, 2023, για την αποστολή τις χιλιάδων τόνων προϊόντων από την παραγωγή του στην αποκλεισμένη Γάζα

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

1 Οι γνώσεις σχετικά με τη δράση του κινήματος MST, των αγροτών της Βραζιλίας προέρχονται αφενός από την πολύχρονη μελέτη της ιστορίας του κινήματος και την συμμετοχή μου σε πολλά σεμινάρια στη Σχολή ENFF του MST στο Σάο Πάολο και αφετέρου από πολλές επισκέψεις και πολυήμερη διαμονή στις καταλήψεις Boa Sorte, Marielle Vive, Irmã Alberta, Piri Tuba και Dom Pedro, όπου συμμετείχα σε συνελεύσεις  καταλήψεων. Επίσης εκτός από τις παραγωγικές μονάδες επισκεφτήκαμε αυτοδιαχειριζόμενα σχολεία, όπως και άλλες αυτοδιαχειριζόμενες δομές που λειτουργούν στις καταλήψεις

2 Τα αριθμητικά στοιχεία που αναφέρονται περιλαμβάνονται στο άρθρο προέρχονται από το βιβλίο “A Histiria da Luta Pela Terra e o MST”. (Η Ιστορία του Αγώνα για τη Γη και το MST) Συγγραφέας του βιβλίου είναι ο Mitsue Morrisawa, ενώ το βιβλίο εκδόθηκε στο Σάο Πάλο από τις εκδόσεις Expressão Popular

3 Εφημερίδα Sem Terra

The post Αγροτική παραγωγή και αυτοδιαχείριση: Ελλάδα, Ευρώπη και η αγροτική μεταρρύθμιση του κινήματος MST στη Βραζιλία first appeared on Aυτολεξεί.

Και όμως υπάρχει διέξοδος. Μπορεί να γίνει “αναδιάρθρωση”. Όχι όμως με τους όρους του Π.Ο.Ε. και της βιομηχανικής γεωργίας. “Απορρίπτουμε το παγκόσμιο εμπορικό μοντέλο που επιβάλλουν οι πολυεθνικές. Ας επιστρέψουμε στη γεωργία… Η γεωργία δεν πρέπει να συρρικνωθεί σε απλή εμπορική διαδικασία. Οι άνθρωποι έχουν το δικαίωμα να μπορούν να θρέψουν τους εαυτούς τους και να πάρουν τα προληπτικά μέτρα που θεωρούν κατάλληλα για την τροφή τους” (Ζοζέ Μποβέ).

Μπορεί να γίνει ουσιαστική στροφή στην αγροτική γεωργία. Στη γεωργία που θα στηριχθεί στις ανάγκες πρώτα του ίδιου του αγρότη, μετά της κοινότητας και της περιοχής και εν συνεχεία των διπλανών περιοχών και της χώρας. Που θα στοχεύει στην όλο και μεγαλύτερη αυτοδυναμία της αλυσίδας: αγρότης-κοινότητα-περιοχή-χώρα. Αυτό σημαίνει για την πλειοψηφία των ελλήνων αγροτών, που τα επόμενα χρόνια θα έχουν πρόβλημα ύπαρξης και επιβίωσης, ότι πρώτα-πρώτα πρέπει να παράγουν την τροφή τους. Στη συνέχεια, για εισόδημα που θα τους ικανοποιεί τις άλλες ανάγκες, θα πρέπει να στηριχθούν στις ανάγκες της περιοχής τους. Για αυτό δεν χρειάζονται να έχουν κανένα μηχανισμό έρευνας της αγοράς. Όλοι γνωρίζουν τις ανάγκες της τοπικής κοινωνίας των κοινοτήτων τους.

Προτού επικρατήσει η βιομηχανική γεωργία, δηλαδή η εντατική χημική και η εξειδίκευση των αγροτών (στην Ελλάδα μετά το 1950), ο αγρότης εφάρμοζε την πολυκαλλιέργεια παράλληλα με τη ζωοτροφία: ανάλογα με την εποχή, έσπερνε-τρυγούσε-επισκεύαζε εργαλεία και αποθύκες-έκοβε ξύλα-κλάδευε έβαζε τα ζώα του να βοσκάνε σε δύσβατα κοινοτικά μέρη-ασχολιόταν με το λαχανόκηπό του κ.λπ. Ήταν δηλαδή πολυτεχνίτης από ανάγκη. Τώρα, αν δεν μπορεί να εξελιχθεί σε επιχειρηματία με υπαλλήλους και κομπιούτερς ή δεν θέλει να γίνει εργάτης γης ή να φύγει από τη γη του, αλλά να παραμείνει μαζί με την οικογένειά του στο “νοικοκυριό” του, πρέπει πάλι από ανάγκη να εφαρμόσει την “πολυλειτουργικότητα”. Δηλαδή να δουλεύει πάνω στο ζωντανό (φυτό ή ζώο) και μαζί του πάνω στο έδαφος και με το έδαφος. Η δραστηριότητά του να έχει πολλές διαστάσεις: οικονομική, κοινωνική, περιβαλλοντική.

Η προσέγγιση του επαγγέλματός του από αυτή τη σκοπιά απαιτεί γενικότερη κατανόηση των εξελίξεων (οικονομικών, κοινωνικών, οικολογικών και γνώση και εμπειρίες για τον ρόλο του στην κοινωνία της υπαίθρου. Η δράση του επηρεάζει άμεσα και το έδαφος και το περιβάλλον και τη βιοποικιλότητα και τη διατήρηση των οικοσυστημάτων και της απασχόλησης.

Αυτό, ταυτόχρονα, πρέπει να λαμβάνεται υπόψη από την υπόλοιπη κοινωνία και να ανταμοίβει σωστά τη δουλειά του, η οποία θα είναι ακόμα πιο πολύπλευρη στο μέλλον με δραστηριότητες από τις οποίες μερικές δεν είναι κερδοφόρες. Αυτό σημαίνει εξασφάλιση του αναγκαίου επιπλέον εισοδήματός του μέσω των σωστών τιμών του όγκου της παραγωγής του που διαθέτει προς τρίτους, μέσω βέβαια της αγροτικής πολιτικής. Μέχρι τώρα οι τιμές σε παγκόσμιο επίπεδο είναι εξευτελιστικές, με αποτέλεσμα και ο γεωργός να είναι ανικανοποίητος και οι καταναλωτές να διατρέφονται με υποβαθμισμένα δηλητηριασμένα προϊόντα, αρκεί για τη διατροφή τους να διαθέτουν ένα μικρό μέρος του εισοδήματός τους (π.χ. στη Γερμανία ο καταναλωτής διαθέτει μόνο το 18% του εισοδήματος για διατροφή), ώστε να περισσεύει αρκετό για την ικανοποίηση άλλων αμφισβητίσιμων αναγκών, που τους έχει επιβληθεί από το σύστημα της αγοράς και της κατανάλωσης. (Μπορούν και πρέπει οι καταναλωτές να διαθέτουν μεγαλύτερο μέρος του εισοδήματος για υγιεινότερη και ποιοτικά ανώτερη διατροφή).

Αλλά και από αυτό που πληρώνει ο καταναλωτής για τα αγροτικά προϊόντα, το μεγαλύτερο μέρος πάει όχι στον αγρότη, αλλά σαν αμοιβή των τρίτων δραστηριοτήτων γύρω από τη γεωργία (κύρια των εμπόρων και των βιομηχανιών μεταποίησης-συσκευασίας και διανομής). Αυτό σημαίνει ότι πρέπει να αποφευχθούν όσο γίνεται οι μεσάζοντες και αυτό είναι δυνατόν όταν ο αγρό της ξεφύγει από τη νοοτροπία του να παράγει, να παραδώσει στον έμπορα ή βιομηχανία, να εισπράξει και μετά να τραφεί από το σουπερμάρκετ. Απαιτείται λοιπόν μια πολιτική και αιτήματα που θα στρέφονται προς την κατεύθυνση της πολλαπλής λειτουργικότητας με την έννοια ότι κύρια οι νέοι αγρότες παράγουν, δημιουργούν θέσεις εργασίας, μεταποιούν οι ίδιοι τα προϊόντα τους, προστατεύουν το περιβάλλον, αποκτούν σχέσεις με την τοπική κοινωνία και γίνονται παράγοντες της ζωής της κοινότητας, αναπτύσοντας κοινοτικές σχέσεις με τους άλλους ανθρώπους.

Προς την κατεύθυνση της, όπως έχει ονομασθεί, αγροτικής γεωργίας που σέβεται τον παραγωγό, τους ανθρώπους, το έδαφος, τα φυτά, τα ζώα, το περιβάλλον, που κρατά ζωντανή μια περιοχή και δεν έχει στόχο μόνο τις επιδοτήσεις. (Γιατί η “πολυλειτουργικότητα” αρχίζει και εμφανίζεται στους κανονισμούς της Ε.Ε. με το 3ο κοινοτικό πλαίσιο, αλλά λειτουργεί μόνο προς την κατεύθυνση της αποδοχής και της συνέχισης των επιδοτήσεων στη βιομηχανική γεωργία, αρκεί αυτή να δίνει στην κοινωνία την εντύπωση ότι η εξουσία ασχολείται με την ανάπτυξη του υπαίθριου χώρου, όπως π.χ. αν σπέρνει χορτάρι στις όχθες κάποιου ποταμού ή φυτεύει φυσικούς φράκτες γύρω από την εντατική της καλλιέργεια, το βιομηχανικό της χοιροστάσιο ή κοτοπουλάδικο σαν καμουφλάζ. Η “πολυλειτουργικότητα” των κανονισμών της Ε.Ε σκοπό έχει επίσης να λειτουργήσει σαν πρόσχημα, που ξεπερνά τα εμπόδια του ΠΟΕ, ώστε να μπορούν να συνεχίζονται οι επιδοτήσεις της βιομηχανικής γεωργίας από την Ε.Ε.).

Μια τέτοια “αγροτική γεωργία” έχει στόχο όχι μόνο τη διατήρηση και την αύξηση του αγροτικού πληθυσμού, αλλά και γενικότερα την οργάνωση των επαρχιωτικών αγροτικών κοινωνιών και τη διανομή των αγροτικών προϊόντων ανάμεσά τους.

Ήδη κάποια στοιχεία υπάρχουν προς αυτή την καινούργια κατεύθυνση, κύρια από αγρότες των “φθινουσών περιοχών”. Έχουμε δει αγρότες να διαφοροποιούν τις δραστηριότητές τους: γίνονται “ξενοδόχοι”, “μάγειρες” (αγροτοτουρισμός), έμποροι τοπικών προϊόντων ή πουλάνε στα κτήματά τους σε άμεση σχέση με τον καταναλωτή ή στις λαϊκές στις πόλεις ή σε μικρούς κύκλους πελατών τους, οργανώνουν επισκέψεις στα αγροκτήματα, κάνουν τους οδηγούς σε περιπάτους τουριστών ή συμμετέχουν σε παιδαγωγικά σεμινάρια σχολείων (περιβαλλοντική εκπαίδευση). Αυτές οι δραστηριότητες αναπτύσσονται επειδή ανταποκρίνονται και σε μια αυξανόμενη ζήτηση των κατοίκων των τοπικών ή μεγαλυτέρων πόλεων, που θέλουν μια καλύτερη ποιότητα διατροφής, να ξαναπροσεγγίσουν τη φύση και να γνωρίσουν την ανθρώπινη διάσταση σε αυτήν, αποκτώντας σχέσεις με τους άνδρες και τις γυναίκες που εργάζονται σε αυτήν. Όλο και περισσότεροι άνθρωποι των πόλεων βλέπουν το αδιέξοδο της ζωής σε αυτές και προς το παρόν η πλειοψηφία τους αρκούνται στη μαζική έξοδο των Σαββατοκύριακων και των γιορτών. Κάποιοι από αυτούς ξεπερνούν τη νοοτροπία του τουρίστα στη φύση και αγαπώντας την ύπαιθρο, την αγροτική κοινωνική ζωή της υπαίθρου, επιδιώκουν μια επίσκεψη, όχι βέβαια στο βιομηχανικό εκτροφείο ή χοιροστάσιο των 2.000 γουρουνομάνων, αλλά σε τέτοιου είδους προσπάθειες. Αρχίζει και δημιουργείται ένα ρεύμα καταναλωτών που στρέφονται προς ένα τέτοιο τρόπο ζωής.

Τα επόμενα χρόνια πολλοί, ελπίζουμε, θα είναι εκείνοι που θα αποφασίσουν να αφήσουν πίσω τους τη μίζερη ζωή του “ηλεκτρονικού” τους σπιτιού στις πόλεις και πιθανά να βρουν διέξοδο στην κοινοτική ζωή της αγροτικής γεωργίας, χωρίς βέβαια αυτό να σημαίνει ότι δεν μπορούν να δημιουργήσουν κοινοτιστικές σχέσεις και στις γειτονιές των πόλεων. Κάποιοι στις επαρχιακές πόλεις ήδη θυμούνται ότι έχουν από τους γονιούς τους κάποιο αγρόκτημα στο κοντινό χωριό τους και αρχίζουν και ασχολούνται τα Σαββατοκύριακα και στον ελεύθερο χρόνο τους.

Από τη στιγμή λοιπόν που ο “πολυλειτουργικός” αγρότης θα παράγει και για τον εαυτό του, είναι φανερό ότι θα μπει και στη λογική της υγιεινής τροφής για τον εαυτό του και άρα εύκολα θα στραφεί προς τη βιοκαλλιέργεια και τη βιοζωοτροφία, γιατί δεν θα θέλει να τρώει, αυτός και η οικογένειά του, τα δηλητήρια, που πριν “ελαφρά τη καρδία” χρησιμοποιούσε εύκολα, αφού παρήγαγε για την απρόσωπη αγορά και όχι για τον γείτονα ή τον τοπικό, λίγο ως πολύ γνωστό, καταναλωτή. Επίσης πιο εύκολα θα αναδιαρθρώσει τις ανάγκες του και θα ξεφύγει από τον καταναλωτισμό από τη μία και τις εξωτερικές εισροές από την άλλη. Θα αναγκασθεί έτσι να επανέλθει σε είδη και ποικιλίες που δεν θα χρειάζονται χημική υποστήριξη, αλλά θα είναι δοκιμασμένες στην περιοχή, δηλαδή στις ξεχασμένες ντόπιες ποικιλίες, και θα ξεφύγει από τα υβρίδια και τα γενετικά τροποποιημένα είδη. Έτσι θα ξεφύγει και από τη δικαιοδοσία της ΚΑΠ και από την σκόπελο του ΠΟΕ. Εξάλλου η τοπική αγορά ανέκαθεν εκτιμούσε το “ντόπιο” προϊόν.

“Δημιουργώντας τοπικές συλλογικότητες καλλιεργητών-καταναλωτών ή ακόμα καλύτερα κοινότητες ανταλλαγών και ικανοποίησης αναγκών, σαν κύτταρα μελλοντικών κοινοτήτων αυτοδιαχειριζόμενης κοινωνίας, κόντρα στην κοινωνία της παγκοσμιοποίησης.”

Για πάρα πολλούς έλληνες αγρότες, φέτος είναι η ευκαιρία, αφού έχει καταστραφεί το φυσικό τους κεφάλαιο (λόγω των έντονων καιρικών φαινομένων), να καθίσουν να σκεφθούν και να επιλέξουν καλλιέργειες και τρόπους τέτοιους, που όχι μόνο θα τους βοηθήσουν να επιβιώσουν, αλλά και να βελτιώσουν την ποιότητα της ζωής τους και των γύρω τους.

Ακολουθώντας αυτή τη κατεύθυνση (της οικοκαλλιέργειας-οικοζωοτροφίας) θα ξεπεράσουν ακόμα πιο εύκολα τη σημερινή έννοια του αγρότη, για να εξελιχθούν σε οικοπαραγωγούς-οικοκαταναλωτές με την αρχαιοελληνική και όχι μόνο την τρέχουσα σημασία του όρου. Θα είναι σε θέση να ξεπεράσουν ακόμα και την ιδιαίτερη αγορά των οικολογικών προϊόντων, όπως πάει να διαμορφωθεί και αυτή σήμερα (με πιστοποίηση, ιδιαίτερες υψηλότερες τιμές, ιδιαίτερη “ελίτ” αγορά κ.λπ.) Δημιουργώντας τοπικές συλλογικότητες καλλιεργητών-καταναλωτών ή ακόμα καλύτερα κοινότητες ανταλλαγών και ικανοποίησης αναγκών, σαν κύτταρα μελλοντικών κοινοτήτων αυτοδιαχειριζόμενης κοινωνίας, κόντρα στην κοινωνία της παγκοσμιοποίησης.

Με αυτή την έννοια μπορεί να δημιουργηθεί και ένα κίνημα αγροτών που θα συμμετέχει στο γενικότερο κίνημα ενάντια στη φιλελεύθερη παγκοσμιοποίηση και στην αμφισβήτηση του κράτους, προωθώντας τοπικές δομές άμεσης δημοκρατίας.

Ένα πρώτο βήμα προς αυτή την κατεύθυνση είναι η δημιουργία ενός πανελλαδικού δικτύου βιοκαλλιεργητών-οικοπαραγωγών-βιοκαταναλωτών, που θα βοηθήσει στη δημιουργία τοπικών συλλογικοτήτων “οικοπαραγωγών-οικοκαταναλωτών” συνδεδεμένων σε δίκτυο μεταξύ τους. Σε πιο προχωρημένη μορφή μπορούν να συνδέονται και με άλλους τομείς παραγωγής καθώς και με τους ανέργους, ώστε να προκύπτουν “τοπικές κοινότητες συνεργασίας και ανταλλαγών” με δομή που έχει περιγραφεί σε προηγούμενο κείμενο στην Ευτοπία (βλέπε τεύχος 7).

———————————————————————————

* Φωτογραφία κειμένου: Στιγμιότυπα από διαδήλωση και κινητοποίηση στη Λάρισα.

The post Υπάρχει διέξοδος για τους έλληνες αγρότες; Μια πρόταση! (του Γιώργου Κολέμπα, 2002) first appeared on Aυτολεξεί.

Τσούκου τσούκου έχει ξεκινήσει η επικοινωνιακή αντεπίθεση της κυβέρνησης στους αγρότες με στόχο τον κοινωνικό αυτοματισμό. Με στόχο να θυμώσει η κοινωνία που δεν θα μπορεί να μετακινηθεί για τις γιορτές και να πιεστούν οι αγρότες να υποχωρήσουν.

Βέβαια εδώ ξεχνάμε βασικά πράγματα. Ότι οι αγορές δεν υπολειτουργούν από τα αγροτικά μπλόκα.

Γεμάτα είναι τα καταστήματα, γεμάτοι είναι οι εμπορικοί δρόμοι. Όσοι είχαν χρήματα να ψωνίσουν πριν, έχουν και τώρα. Επάρκεια προιόντων υπάρχει. Οι τιμές είναι υψηλές όπως πάντοτε. Ο μόνος λόγος που δεν έχουν ανέβει περισσότερο οι τιμές είναι γιατί είναι ήδη στα ύψη και δεν φταίνε οι αγροτικές κινητοποιήσεις γι αυτό.

Ούτε οι αγροτικές κινητοποιήσεις φταίνε που ο μισθός εξανεμίζεται από τις 15 του μήνα.

Ούτε οι αγροτικές κινητοποιήσεις φταίνε που τελικά όπου και να πάτε αυτές τις γιορτές θα μετράτε τα ευρώ στην τσέπη σας και θα είναι πάντα λίγα.

Ούτε για τις λειψές διακοπές που πηγαίνετε κάθε καλοκαίρι φταίνε οι αγρότες.

Ούτε για παλιό αυτοκίνητο που δεν έχετε να αλλάξετε, ούτε για τις άθλιες υποδομές υγείας, ούτε για τη χάλια παιδεία, ούτε που δουλεύετε και θα δουλεύετε σαν σκλάβοι μέχρι τα 70 και ως συνταξιούχοι αν δεν έχετε να τα βγάλετε πέρα.

Τι θέλω να πω; Ότι ως κοινωνία έχουμε βουνό τα προβλήματα σε αυτή τη χώρα και κανένα από αυτά δεν μας τα δημιούργησαν οι αγροτικές κινητοποιήσεις και τα μπλόκα.

Όσο και να προσπαθεί αυτή η κυβέρνηση και κάποιοι δημοσιογράφοι να πασάρουν ως αιτία για τα προβλήματα μας τα μπλόκα, είναι σαν παραμύθι χωρίς δράκο το αφήγημά τους.

Και είναι κατάντια και ντροπή να λένε κάποιοι ότι τα μπλόκα είναι το πρόβλημα. Ίσα ίσα που τα μπλόκα δείχνουν πόσο άθλιες είναι οι υποδομές της χώρας.

Σε καμία άλλη σοβαρή χώρα του κόσμου δεν θα κοβόταν μία χώρα στα δύο από δύο τρία βασικά μπλόκα γιατί οποιαδήποτε άλλη σοβαρή χώρα έχει πραγματικούς και πολλούς αυτοκινητόδρομους. Έχει πραγματικό σιδηροδρομικό δίκτυο που μπορεί να κάνει τις μεταφορές σε επιβάτες και εμπορεύματα. Έχει αεροδρόμια και λιμάνια να σηκώσουν το βάρος του εμπορίου.

Την ίδια ώρα που κατηγορούν κάποιοι τα αγροτικά μπλόκα πως κόβουν την Ελλάδα στα δύο, υπάρχουν νησιά που έχουν ένα και δύο μόνο δρομολόγια με καράβι τη βδομάδα.

Εκεί τα μπλόκα φταίνε;

Τα μπλόκα φταίνε που χρειάζονται οι επιβάτες 6 και 9 ώρες να φτάσουν με το τρένο από την Αθήνα στη Θεσσαλονίκη; Αν φτάσουν.

Οι υποδομές της χώρας είναι υπό κατάρρευση ή κυριολεκτικά ανύπαρκτες και γι’ αυτό δεν φταίνε τα αγροτικά μπλόκα.

Αλλά τα αγροτικά μπλόκα δείχνουν τη γύμνια της χώρας και αυτό είναι μεγαλύτερο ακόμα πρόβλημα.

Φωνάζουν τώρα για τους αγρότες που ζητούν εγγυημένες τιμές για τα προιόντα τους.

Συγνώμη, οι εταιρίες των διοδίων που διαχειρίζονται τους αυτοκινητόδρομους δεν έχουν σύμβαση για ελάχιστα εγγυημένα έσοδα; Δεν τις πληρώνει το κράτος όταν δεν έχουν τα έσοδα που είχαν υπολογίσει και υπογράψει;

Το κράτος με τα λεφτά μας έχει πληρώσει πάρα πολλές φορές την κερδοφορία των τραπέζων.

Το κράτος έχει πληρώσει πάρα πολλές φορές την κερδοφορία των ναυτιλιακών εταιριών που κάνουν δρομολόγια στα νησιά για να συνεχίσουν να τα κάνουν.

Το κράτος έχει πληρώσει τόσες φορές την κερδοφορία αεροπορικών εταιριών για να συνεχίσουν τις πτήσεις.

Το κράτος από τους φόρους μας επιδοτεί ιδιώτες εργοδότες με το ύψος του μισθού που θα δίνουν στους ανέργους που δήθεν προσλαμβάνουν.

Γιατί λοιπόν αυτό που ζητούν οι αγρότες ως ελάχιστη εγγυημένη τιμή για τα προιόντα τους είναι πρόβλημα;

Και δεν καταλαβαίνω τους δημοσιογράφους που είναι όλη μέρα εκεί για να κάνουν αυτή τη δουλειά, να κάνουν τις σωστές συνδέσεις στο μυαλό τους και τις σωστές ερωτήσεις, να αντιδρούν με αυτό που ζητούν οι αγρότες αντί να σκεφτούν αυτό που έγραψα πιο πάνω.

Έχει καταλάβει κάποιος από όλους αυτούς που αντιδρούν πόσο σημαντικό είναι για μία χώρα να έχει δική της αγροτική παραγωγή και κτηνοτροφία;

Λέει ο κ. Χρυσοχοίδης ότι είναι ζήτημα εθνικής ασφάλειας να μένουν οι δρόμοι ανοιχτοί. Ζήτημα εθνικής ασφάλειας είναι να έχει η χώρα εθνική παραγωγή σε τροφή. Να μπορεί να καλύψει με επάρκεια τις ανάγκες του πληθυσμού και όχι να την αφήσουμε να καταρρεύσει και να βασιζόμαστε στις εισαγωγές.

Και είναι βαθιά νυχτωμένοι όσοι δεν καταλαβαίνουν ότι όταν σαν χώρα βασίζεσαι ακόμα και για τα πλεόν βασικά είδη διατροφής στις εισαγωγές, τότε είσαι μία χώρα που εκβιάζεσαι πάρα πολύ εύκολα, πάρα πολύ γρήγορα.

Όχι στον κοινωνικό αυτοματισμό.

Ο αγώνας των αγροτών ξεπερνά τα όρια του κλάδου τους. Ας τον διαχειριστούν όπως πιστεύουν. Αν κάνουν λάθος, θα το βρούνε μπροστά τους πιο γρήγορα από όσο πιστεύουν.

—————————————————————

Φωτογραφία: ΜΠΛΟΚΟ ΑΓΡΟΤΩΝ ΣΤΑ ΔΙΟΔΙΑ ΛΟΓΓΟΥ ΤΡΙΚΑΛΩΝ (ΛΙΑ ΦΩΚΑ/EUROKINISSI)

The post Οι αγροτικές κινητοποιήσεις φταίνε που δεν θα πάμε διακοπές; first appeared on Aυτολεξεί.

Πριν από καιρό γράψαμε για τα κατειλημμένα εργοστάσια στην Αργεντινή, αλλά όπως σωστά σημείωσαν οι αναγνώστες μας, κάτι παρόμοιο, αλλά δυστυχώς σε μικρότερη κλίμακα και με τις δικές του ιδιαιτερότητες, είχε συμβεί και στη σύγχρονη ιστορία της Ρωσίας.

Στα τέλη της δεκαετίας του 1990, υπήρξαν αρκετές απόπειρες των εργατών να πάρουν τον έλεγχο των επιχειρήσεών τους με διάφορους βαθμούς επιτυχίας. Θα σας διηγηθούμε την ιστορία της πιο επιτυχημένης από αυτές, της χαρτοβιομηχανίας του Βίμποργκ, και θα προσπαθήσουμε να τη συγκρίνουμε με την ιστορία της κατάληψης του εργοστασίου κεραμικών Zanon από Αργεντινούς εργάτες.

Το εργοστάσιο χαρτοπολτού και χαρτιού του Βίμποργκ, λοιπόν, είναι μια επιχείρηση που βρίσκεται στο χωριό Σοβιέτσκι κοντά στο Βίμποργκ. Στα τέλη της δεκαετίας του ’90 υπήρχαν περισσότεροι από 2000 εργαζόμενοι και στην πραγματικότητα ήταν η επιχείρηση μέσω της οποίας βιοπορίζονταν η πόλη. Ήταν δύσκολο να βρεθεί άλλη δουλειά. Τη δεκαετία του ’90 η επιχείρηση ιδιωτικοποιήθηκε και μέσω ενός απλού σχεδίου με εργολαβικές εταιρείες, οι οποίες προμήθευαν τις πρώτες ύλες σε φουσκωμένες τιμές και αγόραζαν τα προϊόντα σε χαμηλές τιμές, οδηγήθηκε στη χρεοκοπία. Οι ωφελημένοι από όλη αυτή τη διαδικασία ήταν προφανώς οι ιδιοκτήτες της επιχείρησης. Επιδίωκαν σκανδαλωδώς έναν απλό στόχο – να αντλήσουν κεφάλαια για τις τσέπες τους και μετά να εξαφανιστούν, σαν να μην υπήρξαν ποτέ.

Τότε – υπάρχουν πολλές παρόμοιες ιστορίες – οι καπιταλιστές προτιμούσαν να παίζουν σύντομα, να πετύχουν το τζακ ποτ και να προχωρούν σε νέους στόχους. Από την άλλη πλευρά, οι εργαζόμενοι έμεναν χωρίς μισθούς για μήνες, ακόμη και χρόνια και αργότερα χωρίς δουλειά, αφού η πτωχευμένη επιχείρηση θα έκλεινε και τα περιουσιακά της στοιχεία, συμπεριλαμβανομένου του ακριβού εξοπλισμού, θα πωλούνταν. Αυτό θα γινόταν και εδώ, αλλά υπήρξε διαφορετική εξέλιξη.

«Βελτιστοποίηση» στα πρότυπα της δεκαετίας του ’90

Οι ιδιοκτήτες της νέας εταιρείας «Nimonor Investments», που αγόρασε το εργοστάσιο χαρτοπολτού και χαρτιού του Βίμποργκ, θέλησαν να το μετατρέψουν σε πριονιστήριο, απολύοντας με αυτόν τον τρόπο το μισό εργατικό δυναμικό. Αντικατέστησαν την ασφάλεια του εργοστασίου με τη δική τους και προφανώς αργότερα θα μπορούσαν εύκολα να ξεκινήσουν το ξεπούλημα των «περιττών» περιουσιακών στοιχείων. Όμως οι εργαζόμενοι του εργοστασίου οργανώθηκαν και σχημάτισαν τη δικιά τους περιφρούρηση, με σκοπό να φυλάει την επιχείρηση παράλληλα με την ασφάλεια των ιδιοκτητών. Στη συνέχεια, καθώς οι εργαζόμενοι δεν λάμβαναν μισθούς για μήνες, οργάνωσαν μια γενική συνέλευση και ίδρυσαν ένα συνδικάτο αποτελούμενο από εργάτες και τοπικούς δημοτικούς συμβούλους. Πιστεύουμε ότι αυτοί, θα πρέπει να αναφερθούν ξεχωριστά.

Αναμφίβολα, όπως και τώρα, υπήρχαν πολλοί δημοτικοί σύμβουλοι που ήταν οι ίδιοι επιχειρηματίες ή εκπροσωπούσαν τα συμφέροντα κάποιας επιχείρησης. Αλλά τότε ακόμη οι τοπικές εκλογές δεν είχαν υποβαθμιστεί εντελώς σε μια απάτη και ως εκ τούτου μεταξύ των δημοτικών συμβούλων μπορούσαν να βρεθούν και άνθρωποι που δεν ήταν ενταγμένοι στο σύστημα και ήταν έτοιμοι, με τον ένα ή τον άλλο τρόπο, να το πολεμήσουν. Υπό μια ορισμένη έννοια, η ύπαρξη τέτοιων ανθρώπων ήταν καλή. Είναι πολύ πιθανό (αλλά δεν είναι σίγουρο) ότι οι εργαζόμενοι δεν θα τολμούσαν να πολεμήσουν τους ιδιοκτήτες χωρίς αυτούς που είχαν κάποια δύναμη στα χέρια τους. Αλλά εδώ γίνεται εμφανής η τεράστια αντίθεση με την κατάσταση των κατειλημμένων εργοστασίων της Αργεντινής. Στην Αργεντινή αν υπήρχαν εξωτερικοί ακτιβιστές που τους βοήθησαν, πρώτον δεν ήταν δημοτικοί σύμβουλοι και δεύτερον, η κύρια οργανωτική δουλειά γινόταν από τους ίδιους τους εργάτες. Και ακόμη πιο σημαντικό, στις περισσότερες από τις κατειλημμένες επιχειρήσεις εισήχθη η πρακτική των τακτικών συνελεύσεων των εργατών για την επίλυση ζητημάτων παραγωγής και διαχείρισης. Δεν υπήρχε τίποτα παρόμοιο στο εργοστάσιο του Βίμποργκ. Δυστυχώς, η τάση να στηρίζεται κανείς στους ανθρώπους της εξουσίας είχε αποδειχθεί πολύ επίμονη στη Ρωσία. Όπως θα δούμε αργότερα, αυτό θα έβαζε τέλος στο καλό ξεκίνημα των εργαζομένων.

Έτσι, το σωματείο άρχισε να λειτουργεί. Προσπάθησε να αναγκάσει τις αρχές να λύσουν το πρόβλημα του βιοπορισμού των εργαζομένων, να αναγκάσει – μέσω του κρατικού μηχανισμού – τον ιδιοκτήτη της επιχείρησης να ακολουθήσει τη σύμβαση βάσει της οποίας είχε αποκτήσει το εργοστάσιο, δηλαδή να μην το επαναπρογραμματίσει και να διατηρήσει όλες τις θέσεις εργασίας. Όταν έγινε σαφές ότι αυτό ήταν ανώφελο, η συνδικαλιστική επιτροπή κάλεσε γενική συνέλευση των εργαζομένων στην οποία αποφάσισαν να ξεκινήσουν την παραγωγή ανεξάρτητα, χωρίς τον ιδιοκτήτη. Η συνέλευση αποφάσισε να λειτουργήσει το εργοστάσιο υπό μια νέα μορφή ιδιοκτησίας – ως συλλογική ιδιοκτησία των εργαζομένων της (CJSC «Vyborg PPM»). Οι φορολογικές αρχές αρνήθηκαν να αναγνωρίσουν κάτι τέτοιο, αλλά οι εργαζόμενοι απείλησαν να αποκλείσουν τον αυτοκινητόδρομο «Σκανδιναβία» που συνδέει τη Ρωσία με τη Φινλανδία.

Ο αγώνας και τα αποτελέσματα

Τη μέρα που ο κόσμος βγήκε να μπλοκάρει τον αυτοκινητόδρομο, το ζήτημα επιλύθηκε σε λιγότερο από δέκα λεπτά και η συλλογικότητα των εργαζομένων ξεκίνησε την παραγωγή στο εργοστάσιο του Βίμποργκ, παρά τη θέληση του επίσημου ιδιοκτήτη. Με αυτό το τρόπο το εργοστάσιο λειτούργησε για λίγο λιγότερο από 2 χρόνια (από τις 6 Μαρτίου 1998 έως τις 18 Ιανουαρίου 2000). Υπήρξαν αρκετές ανεπιτυχείς προσπάθειες αρπαγής του από τους νέους «ιδιοκτήτες» (η Nimonor Investments πούλησε το εργοστάσιο χαρτοπολτού και χαρτιού στον Alexander Sabodazh). Στη δεύτερη προσπάθεια, στο εργοστάσιο εισέβαλαν οι ειδικές δυνάμεις «Tayfun» (Τυφώνας). Οι εργαζόμενοι όμως ανάγκασαν τους επιδρομείς να αποχωρήσουν. Εν μέσω της σύγκρουσης ορισμένοι από τις ειδικές δυνάμεις ανοίγουν πυρ εναντίον των εργατών. Ως αποτέλεσμα αρκετοί από τους εργάτες τραυματίστηκαν. Μιλούσαν ήδη για την αγορά όπλων και την οργάνωση της άμυνας της επιχείρησης, αλλά μετά τις πρώτες αποτυχίες ο νέος ιδιοκτήτης αρχίζει να ενεργεί πιο πονηρά.

Όταν συνειδητοποίησε ότι δεν μπορούσε να πετύχει το σκοπό του με τη βία, οργάνωσε έναν οικονομικό αποκλεισμό με την υποστήριξη των αρχών. Όλα τα συμβόλαια με το εργοστάσιο χαρτοπολτού και χαρτιού μπλοκαρίστηκαν, οι μεταφορές δεν επιτράπηκαν εκεί. Αυτό προκάλεσε περισσότερες καθυστερήσεις στους μισθούς. Ο δημοτικός σύμβουλος και επικεφαλής της Νομοθετικής Συνέλευσης του Βίμποργκ Ρουμπίνοβιτς, ο οποίος προηγουμένως είχε υποστηρίξει τους εργάτες, και ο επικεφαλής της συνδικαλιστικής επιτροπής Κιριάκοφ, ο οποίος συνδεόταν μαζί του, ξαφνικά αυτομόλησαν στο πλευρό των νέων «αφεντικών». Στο τέλος όλα κατέληξαν με μια ασήμαντη δωροδοκία. Ο νέος ιδιοκτήτης άρχισε να πληρώνει στους εργάτες 1000-1500 ρούβλια ο καθένας για να υπογράψουν μια αίτηση για την μεταφορά τους από το εργοστάσιο χαρτοπολτού και χαρτιού του Βίμποργκ στη δική του εταιρεία, και πολύ σύντομα πάνω από το μισό του συνολικού αριθμού των εργατών υπέκυψαν.

Όπως μπορούμε να δούμε, η εξάρτηση από τους δημοτικούς συμβούλους πρόδωσε τους εργαζόμενους. Μόλις εξαγοράστηκαν, όλα κατέρρευσαν. Ομοίως με τον Sabodazh, ο Πούτιν εξαγόρασε την εργατική τάξη της Ρωσίας με «σταθερότητα» σε κλίμακα χώρας. Στο τέλος, όπως δείχνουν οι έρευνες, τα κύρια εργαλεία του είναι η υπακοή και η ισχύς.

Λοιπόν, και τι γίνεται με την Αργεντινή; Το εργοστάσιο κεραμικών Zanon (τώρα FaSinPat) βρίσκεται ακόμα υπό τον έλεγχο των εργαζομένων. Η κατάληψή του γέννησε ένα ολόκληρο κίνημα εργατικής αυτοοργάνωσης σε διάφορες επιχειρήσεις. Εξαιτίας αυτού, στην Αργεντινή εξακολουθούμε να βλέπουμε τον αγώνα των «από κάτω» ενάντια στο κεφάλαιο. Και η έκβασή του δεν έχει ακόμη προκαθοριστεί. Εν τω μεταξύ, στη δική μας περίπτωση, για να το θέσουμε ήπια, η κατάσταση είναι εντελώς διαφορετική. Ωστόσο, τίποτα δεν μας εμποδίζει να αντλήσουμε διδάγματα από τα μαθήματα του παρελθόντος και να μην εμπιστευτούμε ξανά τη μοίρα μας σε άλλους. Είμαστε βέβαιοι ότι αργά ή γρήγορα η ρωσική εργατική τάξη θα έχει την ευκαιρία να διορθώσει αυτό το λάθος. Είναι σημαντικό να μην το παραβλέψουμε και να μην αναθέσουμε ξανά τον αγώνα για τα δικαιώματα και τα συμφέροντά μας σε κάποιον άλλο.

The post Μαθήματα από τη Ρωσία: η κατάληψη του εργοστασίου του Βίμποργκ από τους εργάτες first appeared on Aυτολεξεί.

Παραθέτουμε την αποτίμηση του Διημέρου για τις υδατοκαλλιέργειες που πραγματοποιήθηκε στις 1 και 2 Μαρτίου στο Πνευματικό Κέντρο του δήμου Αθηναίων σε διοργάνωση των: Δήμος Επιδαύρου με έδρα το Λυγουριό, Δήμος Κύμης-Αλιβερίου, Δήμος Ερέτριας, Δήμος Ξηρομέρου, το Επιμελητήριο Περιβάλλοντος και Βιωσιμότητος και από το Πανελλήνιο Δίκτυο για την Προστασία του Θαλασσίου Περιβάλλοντος από τις Υδατοκαλλιέργειες.

Επιχειρούμε να αναδείξουμε τους κοινούς τόπους και τα όρια των προβληματισμών που κατατέθηκαν στο διήμερο για τις υδατοκαλλιέργειες:

Α) Το τριπλό σχήμα της συνδιοργάνωσης (από Επιμελητήριο περιβάλλοντος – Δήμους – Πανελλήνιο Δίκτυο), δεν ήταν μια αυθαίρετη επιλογή, αλλά το αποτέλεσμα προβληματισμών και στον επιστημονικό κόσμο και στους διοικητικούς μηχανισμούς και στην θεσμική τοπική Αυτοδιοίκηση και στις τοπικές κοινωνίες και τις συλλογικότητες. Εκ του αποτελέσματος η όσμωση (χωρίς να αναιρείται η αυτονομία του κάθε πόλου της συνδιοργάνωσης), ήταν θετική και χρήσιμη για το μέλλον. Ας μην ξεχνάμε ότι ήταν η πρώτη απόπειρα κεντρικού αντίλογου απέναντι σε ένα ισχυρό λόμπι, με μεγάλη διείσδυση σε πολλά επίπεδα.

Β) Ποσοτικά η συμμετοχή των συλλογικοτήτων ήταν σημαντική. Όχι μόνον των περιοχών των ΠΟΑΥ, αλλά και συλλογικοτήτων του ευρύτερου περιβαλλοντικού χώρου. Είναι κομβικό, κατ΄ αρχάς, στο επόμενο διάστημα να διευρυνθεί το Δίκτυο από άλλες τοπικές κινήσεις (είναι 23 συνολικά). Η κινηματική δράση είναι αυτή που μπορεί να αλλάξει το τοπίο.

Γ) Όσον αφορά στους προβληματισμούς:

1. Αναδείχθηκε η παγκόσμια τάση για έλεγχο της διατροφής και συγκέντρωση του πρωτογενούς τομέα στα χέρια λίγων πολυεθνικών, τεράστιας δύναμης. Τέθηκε στην συζήτηση η Στρατηγική της Ε.Ε για την πράσινη μετάβαση που συνιστά μια Νέα Οικονομία υψηλότατης έντασης και διαρκούς μεγέθυνσης. Σ΄ αυτήν (την Πράσινη Μετάβαση) εντάσσεται κι ο πυλώνας της Γαλάζιας Οικονομίας. Η ίδια η Γαλάζια Οικονομία υπαγορεύει ένταση επενδύσεων και διαγκωνισμό επιμέρους στρατηγικών (και επενδυτών και γεωπολιτικών), για τον θαλάσσιο και χερσαίο χώρο. Ένας από τους τομείς είναι και οι Υδατοκαλλιέργειες. Αυτή η προσέγγιση, η ανάδειξη δηλ. της παγκόσμιας κατεύθυνσης και της Ευρωπαϊκής στρατηγικής, είναι σημαντικό να βαθύνει δημιουργώντας συγκλίσεις θέσεων και δράσεων των κινημάτων.

2. Απ΄ όλους τεκμηριώθηκε η σχέση της ¨επέλασης των κλουβιών¨ με το υπερεντατικό μοντέλο των Υδατοκαλλιεργειών.

3. Οι τοπικές εμπειρίες κατέδειξαν τα περιβαλλοντικά ζητήματα και τις νομικές υπερβάσεις και τις αδειοδοτικές αυθαιρεσίες. Έγινε σαφές ότι ένα τέτοιο μοντέλο προϋποθέτει ένα ισχυρό λόμπι πίεσης και στήριξης, καθώς και το ότι τα περιβαλλοντικά και αδειοδοτικά προβλήματα είναι σύμφυτα με αυτό το μοντέλο.

4.Τα περιβαλλοντικά προβλήματα εστιάστηκαν κυρίως στα εξής:

A. Υπάρχει τεράστιο έλλειμμα ουσιαστικών ελέγχων και απουσία από αυτές των Δήμων. Πρόβλημα προκύπτει από την μεθοδολογία των ελέγχων και την ασάφεια των κριτηρίων.
Αναλύθηκαν ζητήματα που αφορούν την Ποσειδωνία, την βιοποικιλότητα και τις περιοχές, Natura. Σοβαρά προβλήματα προκύπτουν από οργανικές ουσίες, φάρμακα αλλά και ανόργανες (αμμωνία, φώσφορο και βαρέα μέταλλα) που συγκεντρώνονται στον βυθό των περιοχών.

B. Συζητήθηκε η προοπτική της μεταφοράς των μονάδων στα 1500 μ και πάνω από τις ακτές, ως εναλλακτική λύση (σε σύνδεση φυσικά με τις υπόλοιπες προτάσεις).

Γ. Συζητήθηκε η διατροφική αξία ενός προϊόντος που προκύπτει από την βιομηχανοποιημένη διαδικασία εκτροφής και υπογραμμίστηκε ότι η διατροφή από ιχθυάλευρα των ψαριών απαιτεί μεγάλη ποσότητα ψαριών ανοικτής θαλάσσης.

5. Το Πολυετές εθνικό Σχέδιο για την αλιεία και τις υδατοκαλλιέργειες βάζει ως κεντρικό στόχο την αύξηση της παραγωγής κατά 3-5% κατ΄ έτος. Πρόκειται για έναν ποσοτικό στόχο (στην ¨λογική¨ του θέλω, όχι του δύναμαι), που δεν προκύπτει από συνεκτίμηση της φέρουσας περιβαλλοντικής ικανότητας, ούτε εντάσσεται σε μια συνολική (κεντρική και τοπική) αναπτυξιακή στρατηγική.

6. Απόρροια της παραπάνω λογικής είναι η ¨επιθετική¨ χωροθέτηση του ειδικού Χωροταξικού για τις υδατοκαλλιέργειες και η χάραξη των ΠΟΑΥ. Στην ουσία δεν πρόκειται για χωροθέτηση αλλά για ¨αυτοχωροθέτηση¨, παράδοση χρήσης θάλασσας και γης σε funds, χωρίς συμμετοχή των τοπικών κοινωνιών, με ¨αυτοέλεγχο¨ και με απλουστευμένες διαδικασίες αδειοδοτήσεων. Σ΄ αυτό το τελευταίο εστιάζει απολύτως και η Κοινή Ευρωπαϊκή πολιτική για την Αλιεία και τις υδατοκαλλιέργειες. Πρόκειται, εν τέλει, για τεράστιες, ανεξέλεγκτες ΒΙ.ΠΕ.

7. Το θαλάσσιο χωροταξικό (που εκκρεμεί) χρειάζεται προσοχή ως αίτημα.
Η αύξηση της επενδυτικής έντασης, στον θαλάσσιο και χερσαίο χώρο, το καθιστά εκ των πραγμάτων ¨τροχονόμο¨ συμφερόντων.
Η νομιμοποίησή του προϋποθέτει τον καθοριστικό ρόλο της Τ.Α στον σχεδιασμό του.

8. Το υπερεντατικό μοντέλο εξαφάνισε τις μικρές μονάδες, συγκέντρωσε την παραγωγή σε δυο – τρία διεθνή funds, με δυσθεώρητα χρέη στις Ελληνικές (όμως) τράπεζες, ξεκομμένα απ΄ το προϊόν καθαυτό.
Έτσι ένας τομέας που μπορούσε να αποτελέσει πυλώνα της Παραγωγικής Ανασυγκρότησης της χώρας, κατέληξε σε περιβαλλοντικό, νομικό και οικονομικό ¨σκάνδαλο¨.

9. Στις τοπικές κοινωνίες, η πίεση του λόμπι είναι μεγάλη. Η προσπάθεια πολιτικής διείσδυσης εκεί, είναι απροκάλυπτη, έτσι που στις περισσότερες περιοχές των ΠΟΑΥ αποτελούν (οι υδατοκαλλιέργειες) έναν παραπολιτικό πόλο.

10. Οι συνθήκες εργασίας είναι εξαιρετικά δυσμενείς. Η πλειοψηφία των εργαζομένων είναι χαμηλόμισθοι, ανειδίκευτοι, αλλοδαποί, παροδικής απασχόλησης.
Η οικονομική κατάρρευση των μονάδων επιδεινώνει αυτές τις συνθήκες: Υποχρεωτικά (μη αμειβόμενα) ρεπό, ελαστικοποίηση του ωραρίου, μείωση απολαβών, εξωεργασιακές παρεμβάσεις.

11. Το ουσιαστικό ερώτημα που τίθεται σήμερα δεν είναι αν είμαστε υπέρ ή κατά των υδατοκαλλιεργειών, αλλά είναι:
¨μπορεί να υπάρξει σήμερα ένα υδατοκαλλιεργητικό μοντέλο που να συνδέεται με την παραγωγική ανασυγκρότηση της χώρας, περιβαλλοντικά βιώσιμο και αειφόρο;¨

12. Μια τέτοια προσέγγιση χρειάζεται ένα άλλο Πολυετές Εθνικό Σχέδιο, νέου τύπου χωροθέτηση με αποφασιστική συμμετοχή της τοπικής αυτοδιοίκησης και των πολιτών, και συνολικό τοπικό σχεδιασμό από τις τοπικές κοινωνίες.
Το πρόβλημα των υδατοκαλλιεργειών πρέπει να ενταχθεί σε μια άλλη λογική Παραγωγικής Τοπικής Ανασυγκρότησης.

Δίκτυο Συλλογικοτήτων για την Προστασία του Θαλάσσιου Περιβάλλοντος από τις Υδατοκαλλιέργειες

The post Δίκτυο Συλλογικοτήτων για την Προστασία του Θαλάσσιου Περιβάλλοντος από τις Υδατοκαλλιέργειες first appeared on Aυτολεξεί.

Ξανά θα πνιγούν πόλεις και χωριά από κάποιον «Ιανό» ή από κάποιον «Ντάνιελ» ή από κάποιον «Ηλία» και θα θρηνούμε για τις πνιγμένες και τους πνιγμένους, για τις στάνες, τα σπίτια, τις εγκαταστάσεις. Ξανά θα καούν τα δάση και θα φτάσουν να καούν μέχρι ενός. Και θα θρηνούμε για τα καμένα δάση, τα σπίτια και τις στάνες, θα θρηνούμε τους καμένους ανθρώπους. Δεν θα θρηνούμε για όλους στον ίδιο βαθμό, βεβαίως, αλλά, να: όπως συνέβη με τους πρόσφυγες που κάηκαν στο δάσος της Δαδιάς, που στάθηκαν τυχεροί για λίγο και γλίτωσαν από τα νερά του ποταμού-νεκροταφείου αλλά τους πρόλαβε η μεγάλη φωτιά. Κανείς δεν τους θυμάται.

Ξανά και ξανά!

Θα οδηγούμαστε σταδιακά και μεθοδικά σε μια περιβαλλοντική «δυστοπία» όπου θα έχουμε συνηθίσει τον θάνατο, την έρημο και την αναγκαστική εκ των πραγμάτων τεχνικοποίηση ακόμη και της παραμικρής πτυχής της ζωής μας.

Και θα είμαστε όλες και όλοι πάλι εδώ και θα αναρωτιόμαστε πώς φτάσαμε σε αυτή την κατάσταση. Οι λόγοι είναι προφανείς όμως κανείς μας δεν θέλει να τους δει. Ο δρόμος που έχουμε τραβήξει σαν ανθρωπότητα, το πλαίσιο στο οποίο έχουμε εντάξει τη ζωή μας δεν περιλαμβάνει κάποια πρόληψη μεγέθους που να μπορεί, έστω, να μετριάσει τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής.

Η βασική αρχή που διέπει τον σύγχρονο οικονομοκεντρικό πολιτισμό, δημιουργεί τυφλότητες που δεν επιτρέπουν στην ανθρωπότητα να «δει» το δυστοπικό περιβαλλοντικό της μέλλον. Πρόκειται για την αρχή του άμεσου κέρδους με το μικρότερο κόστος. Του πολύ άμεσου κέρδους όμως.

Θα πρέπει να παραδεχτούμε ότι καμιά δασική πολιτική δεν πρόκειται να υπάρξει που να είναι ικανή να δημιουργήσει ένα πλέγμα αειφορικής διαχείρισης των δασών με στόχο την καλύτερη προστασία από τις πυρκαγιές και την καλύτερη προστασία από τις πλημμύρες. Δεν πρόκειται να υπάρξει καμιά τέτοια πολιτική επειδή δεν προσφέρει το άμεσο κέρδος με το μικρότερο κόστος και επειδή η κυβερνητική διαχείριση ισοδυναμεί με την διαχείριση μιας μεγάλης, πολύ μεγάλης κεφαλαιουχικής επιχείρησης. Τα κράτη έχουν πλήρως μετατραπεί σε κεφαλαιουχικές επιχειρήσεις εξαρτώμενες από το χρηματοπιστωτικό σύστημα και τις αγορές.

Τα πραγματικά προληπτικά έργα, τουλάχιστον όπως μας τα εξηγούν οι δασολόγοι και οι περιβαλλοντολόγοι, δεν αποδίδουν από καιροσκοπικής οικονομικής άποψης. Πρόκειται για έργα με σχέδια που πρέπει να μελετηθούν σε βάθος και που χρειάζεται να αρχίσουν να υλοποιούνται κάποτε αλλά που χρειάζεται και να μην τελειώσουν ποτέ.

Σχέδια και έργα διαρκείας τα οποία θα απορροφούσαν τεράστια ποσά, μεγαλύτερα και από τους στρατιωτικούς εξοπλισμούς των χωρών. Θα χρειαζόταν η Ρωσία, η Κίνα, οι ΗΠΑ, η Γαλλία να αλλάξουν την πολιτική τους. Θα χρειαζόταν να καταργήσουν τη σάπια ιδέα, το σάπιο εθνικό-κρατικό τους σύστημα. Μα τότε θα ήταν σαν να αυτοκαταργούταν – και έπειτα ποιος θα προστάτευε την οικονομική δραστηριότητα των κεφαλαιουχικών επιχειρήσεων; Δηλαδή θα μιλούσαμε για τη διάλυση του παγκόσμιου πολιτικού, οικονομικού και στρατιωτικού συστήματος. Και τότε τι; Τι;

Ας κατέβουμε όμως ξανά στα μέρη της Θεσσαλίας, του Έβρου, του Βόλου και της Εύβοιας. Τα βάζουμε με τον περιφερειάρχη Αγοραστό, όμως η πολιτική του η οποία είναι και πολιτική της κυβέρνησης, κινείται σε αυτά τα πλαίσια περί οικονομίας και απόδοσης κέρδους. Κέρδος για τον κατασκευαστή εργολάβο που θα δημιουργήσει και κάποιες θέσεις εργασίας, που θα αποδώσει φόρους, θα συντηρήσει προμηθευτές, θα φτιάξει οικονομικό κύκλο ο οποίος θα ευνοήσει όλα τα μαγαζιά κ.λπ. κ.λπ. Θα φτιάξει κάποια έργα που θα ευνοήσουν τη μαζική κτηνοτροφία και την υδροβόρα υπερκαλλιέργεια και όχι έργα που δεν αποδίδουν οικονομικά, που δεν φέρνουν πίσω λεφτά.

Δεν θα κάνει έργα τα οποία συν τοις άλλοις δεν αποδίδουν και από εκλογικής-ψηφοθηρικής άποψης αφού και οι κάτοικοι των πληγεισών περιοχών κινούνται στο ίδιο κυρίαρχο οικονομοκεντρικό μοντέλο. Η κοινωνίες έχουν εκπαιδευτεί να λειτουργούν σε αυτά τα πλαίσια και οι κοινωνικές διεκδικήσεις έχουν αυτή την αναφορά.

Ο κάτοικος του θεσσαλικού κάμπου ή των μεγάλων αστικών κέντρων ζητά πρωτίστως την εξυπηρέτηση των μικρών και εφήμερων συμφερόντων του – των οποίων συμφερόντων η εξυπηρέτηση στις περισσότερες των περιπτώσεων συμβάλουν στον πολλαπλασιασμό των επιπτώσεων των έντονων κλιματικών φαινομένων. Για παράδειγμα, θα βγαίνει ο Αγοραστός στη Θεσσαλία για πάντα αν πραγματοποιήσει την εκτροπή του Αχελώου και φουσκώσουν παντού βαμβάκια και καλαμπόκια και γιατί όχι ακόμη και ρύζια!

Έτσι έχουν, λοιπόν, τα πράγματα εδώ στις Θεσσαλίες μας. Η κρίση των υποδομών στην Ελλάδα δεν είναι τωρινό φαινόμενο. Έχει καταγωγή δεκαετιών και οφείλεται στη διαχρονική πολιτική που υποβάθμιζε μέχρι εξαφανίσεως την προετοιμασία και την πρόβλεψη. Εάν αυτή η αντίληψη επικρατεί σε μεγάλο βαθμό σε παλιές τεχνικοποιημένες και προηγμένες χώρες φανταστείτε τι γίνεται στη χώρα μας όπου κυριαρχούν τα λόμπι και τα καρτέλ. Το καρτέλ του γάλακτος, το καρτέλ της ιχθιοκαλλιέργειας, το καρτέλ της αλιείας, το καρτέλ του κρέατος μέχρι και στο εμπόριο σκόρδων έχουμε καρτέλ. Ίσως η Ελλάδα αποτελεί σύμβολο των κατακερματισμένων κοινωνιών παγκοσμίως. Μπορεί όλες οι ετερόνομες κοινωνίες να χωρίζονται σε λόμπι και καρτέλ όμως η Ελλάδα πιθανόν αποτελεί το βασίλειο του είδους.

Ποιες προσδοκίες έχουμε, άραγε, για πρόληψη απέναντι στη λαίλαπα της κλιματικής αλλαγής; Τί να προσδοκούμε περί αυτού στη χώρα όπου το πολιτικό προσωπικό είναι στην ουσία υπαλληλικό προσωπικό μερικών εκ των ισχυρότερων καρτέλ όπως αυτά της κατασκευής και της ενέργειας;

Τίποτα απολύτως βελτιωτικό δεν θα δούμε. Η πρόσφατη ανακοίνωση περί εφαρμογής στην Ελλάδα σχεδίων τύπου σκανδιναβικών χωρών με τεσσεράμισι χιλιάδες προσλήψεις κ.λπ., είναι απλώς στοιχεία επικοινωνιακού πολιτικαντισμού. Θα έπρεπε τουλάχιστον να ακούσουμε πρώτα πρώτα για την εκπόνηση κάποιας σοβαρής μελέτης που να μιλάει για το ένα ή το άλλο δάσος, για τα βουνά τις πεδιάδες και τα άναρχα χτισμένα αστικά συμπλέγματα.

Πραγματικά δασικά έργα με μέθοδο και στηριγμένα σε μελέτες έχουν να γίνουν στην Ελλάδα εδώ και δεκαετίες. Πολλές δεκαετίες. Τα δάση έχουν εγκαταλειφθεί και λόγω της απουσίας δασικής πολιτικής έχουν εγκαταλειφθεί και τα τελευταία ορεινά χωριά. Χάθηκε ανεπιστρεπτί εκείνος ο ορεινός κοινοτικός πολιτισμός που προστάτευε τα δάση στο βαθμό που τα είχε ανάγκη για την ύπαρξή του. Προηγήθηκε η απότομη εισβολή του φαντασιακού της ανάπτυξης και της αστυφιλίας μετά τον Β’ παγκόσμιο πόλεμο όπου συρρίκνωσε κάθε είδους παραδοσιακή κοινοτική λειτουργία. Η στρατηγική της εγκατάλειψης και η ενίσχυση της κατασκευαστικής και μεταπρατικής οικονομίας των αστικών κόμβων έδωσε τη χαριστική βολή.

Σήμερα έχουμε τεράστιες εκτάσεις ορεινών όγκων και δασών όπου επικρατούν πρωτόγνωρες κλιματικές συνθήκες. Λίγα χιόνια το χειμώνα και παρατεταμένοι καύσωνες το καλοκαίρι. Οι εναπομείναντες ελάχιστοι κάτοικοι ορεινών χωριών είναι ιδιαίτερα ανήσυχοι για την περίπτωση κάποιας φωτιάς. Χαμηλού ύψους δάση αείφυλλων – πλατύφυλλων είναι σήμερα αδιαπέραστες φυτικές μάζες  που το καλοκαίρι μετατρέπονται σε εύφλεκτη ύλη. Σε περίπτωση πυρκαγιάς, η φωτιά θα εισβάλει εύκολα στα όμορα δροσερά δάση όπως έχει συμβεί ήδη σε ανάλογες περιπτώσεις. Επιπλέον, όπου αναπτύσσεται ορεινός τουρισμός έχουμε παρεμβάσεις των ντόπιων και άλλων μικροεπενδυτών οι οποίες μπορεί να αποβούν μοιραίες. Επεκτάσεις των εγκαταστάσεων προς τη δασική έκταση χωρίς σοβαρές περιβαλλοντικές μελέτες, μικρές και μεγάλες ηλεκτρογεννήτριες, εκσκαφείς, εμπορικές δραστηριότητες οι οποίες αν μη τι άλλο υποβαθμίζουν και αυτή την ίδια την ποιότητα του ορεινού τουρισμού. Υπάρχει τρόπος σίγουρα να λειτουργήσουμε με το ελάχιστο επιχειρηματικό και τουριστικό αποτύπωμα πράγμα όμως που απαιτεί άλλη οικονομική στόχευση. Απαιτεί μια άλλη πολιτική συγκρότηση της κοινωνίας γιατί πώς θα εφαρμοστούν όλα αυτά χωρίς να χρειαστεί να τα επιβάλει μια στυγνή οικολογική δικτατορία;

Η ανόητη δικαιολογία των κυβερνήσεων ανά τον κόσμο, αυτή της κλιματικής αλλαγής, ούτε από τον πιο αδαή δεν θα έπρεπε να είναι πιστευτή. Ήδη από τη δεκαετία του ’80 διαβάζαμε στις επιστημονικές μελέτες για τις επιπτώσεις που δεν ήταν άλλες από αυτές που βιώνουμε τώρα. Επιστημονικές μελέτες που διαβάζαμε σαράντα χρόνια πριν. Η υπερβολικά καθυστερημένη απάντηση των προηγμένων κυβερνητικών και οικονομικών συστημάτων σε αυτή τη λαίλαπα ήταν η πράσινη ανάπτυξη και μάλιστα πράσινη ανάπτυξη χωρίς έλεος, χωρίς κανένα περιβαλλοντικό έλεος. Ειδικά σε χώρες όπως η Ελλάδα όπου η οικονομία και η πολιτική καθορίζονται από ισχυρά κατασκευαστικά και ενεργειακά λόμπι η πράσινη ανάπτυξη μετατράπηκε σε μια τραγική ιστορία για το περιβάλλον – βλέπε βιομηχανικού τύπου εγκαταστάσεις ΑΠΕ χωρίς χωροταξικό σχέδιο  χωρίς πραγματική περιβαλλοντική πρόβλεψη και με κατ’ επίφαση διαβούλευση.

Τι όμως αποφέρει μια κατ’ επίφαση και για τα μάτια διαβούλευση; Ακόμη και αν δεν είχαμε να κάνουμε με μια κατ’ επίφαση αλλά με μια ουσιαστική διαβούλευση θα διαπιστώναμε εύκολα ότι: πέραν του συμβουλευτικού χαρακτήρα των απόψεων που καταθέτουν οι συμμετέχοντες κοινωνικοί φορείς, στις περισσότερες περιπτώσεις έχουν μεσάνυχτα για το θέμα της διαβούλευσης ή κυριαρχούνται από μικρά χαζοσυμφέροντα στην υπηρεσία μεγαλύτερων συμφερόντων.

Και γιατί να μείνουμε στη διαβούλευση; Και τι θα πει διαβούλευση; Μεταξύ ποιων; Καλούμαστε να διαβουλευθούμε, οι ανίσχυροι και χωρίς κανένα δικαίωμα απόφασης φορείς, με το πολιτικό προσωπικό. Να διαβουλευθούμε με περιφερειάρχες και υπαλλήλους  υπουργείων, γύρω από μια ήδη παρμένη απόφαση.

Δεν θα ήταν πιο λογικό την απόφαση αυτή να την έπαιρναν οι άμεσα ενδιαφερόμενοι; Υπάρχουν άμεσα ενδιαφερόμενοι; Ή θα έπρεπε να υπάρχουν αλλά δεν υπάρχουν; Ή μήπως οι άμεσα ενδιαφερόμενοι, οι πραγματικά άμεσα ενδιαφερόμενοι είναι οι επενδυτές της κάθε κατασκευής είτε αυτή αφορά αντιπλημμυρικά έργα είτε αντιπυρικά έργα είτε ενεργειακά έργα; Εάν μπορούμε να παραδεχτούμε κάτι τέτοιο, τότε όλα είναι στον σωστό δρόμο. Εάν δεν μπορούμε να ζήσουμε με αυτή την παραδοχή, τότε θα πρέπει να δούμε τι θα κάνουμε με την περίπτωσή μας.

Να δούμε πώς θα μπορέσουν οι τοπικές κοινωνίες να κατακτήσουν τη θεσμική λειτουργία της απόφασης. Και ποιο θα είναι αυτό το σώμα που θα αποφασίζει για τις ουσιώδεις υποθέσεις μας; Από ποιες και ποιους θα αποτελείται; Σε ποια πληθυσμιακή βάση και με ποιο έννομο συμφέρον θα συγκροτείται; Αυτά είναι κάποια σοβαρά ερωτήματα που προκύπτουν. Σε μια κοινωνία κατακερματισμένη και με διαλυμένες τις παλιές θεσμισμένες λειτουργίες μέσα από τις οποίες εκφραζόταν η θέση της απέναντι στις παντοειδής διαχωρισμένες εξουσίες, θα ήταν πολύ δύσκολο να ψάξουμε και να βρούμε νέους φορείς μιας αυτοκυβερνητικής πρότασης.

Ωστόσο υπάρχουν σημαντικότατες θεσμίσεις στο υπάρχον ετερόνομο πλαίσιο λειτουργίας από τις οποίες εξαρτώνται σχεδόν όλες οι ανθρώπινες δραστηριότητες. Είναι οι θεσμοί διαχείρισης των κοινών αγαθών. Είναι ο παγωμένος δημόσιος χώρος όπου μια διαχωρισμένη αρχή, σήμερα, κανονίζει τη ζωή μονάδων που ονομάζει πολίτες. Σε αυτό το πλαίσιο δεν είμαστε παρά μονάδες μιας διαρκούς αριθμητικής πράξης. Είμαστε αριθμητικές μονάδες στο μπακαλοτέφτερο του μαφιόζου Μπέου, του τσαρλατάνου Αγοραστού και του κάθε επαγγελματία πολιτικού.

Θα μπορούσαμε να δημιουργήσουμε τον δημόσιο χώρο εξ αρχής; Να αναδημιουργήσουμε τον δημόσιο χώρο έτσι που από μονάδες αριθμητικών πράξεων να μετασχηματιστούμε σε πραγματικούς πολίτες;

Αυτό είναι ένα ερώτημα!

Προς το παρόν ας αρκεστούμε στο να παρακολουθούμε «πολιτικά» τη μικρή εικόνα της κοινωνίας στο σταματημένο καντράν των εκλογικών αποτελεσμάτων. Η μεγάλη εικόνα είναι μια τραγική και δυστοπική εικόνα του μέλλοντος μας, του περιβαλλοντικού και κατ’ επέκταση του γενικότερου μέλλοντος μας.

The post Φωτιά, νερό και άνθρωπος στις νέες κλιματικές συνθήκες first appeared on Aυτολεξεί.

Καθημερινά περιβαλλόμαστε από αντικείμενα. Τα σπίτια μας είναι γεμάτα από διάφορα υλικά αγαθά, κάποια από τα οποία είναι σημαντικά για εμάς και την ευκολία της καθημερινότητάς μας, υπάρχουν όμως κι αυτά που δεν έχουν ουσιαστική χρήση και παραμένουν εκεί, στη γωνία του σπιτιού, καταχωνιασμένα ή στοιβαγμένα, διότι ‘’κάποια’’ στιγμή μπορεί και να τα χρειαστούμε. Φυσικά όμως, υπάρχουν κι εκείνα που δεν έχουν ενσωματωθεί ακόμα στο νοικοκυριό μας, είτε γιατί ποτέ δεν τα χρειαστήκαμε ή κάποιο πρόσωπο μας μας τα πρόσφερε, είτε γιατί δεν έχουμε την οικονομική δυνατότατα να τα αποκτήσουμε.

Συνδυάζοντας όλες αυτές τις πληροφορίες και σκεπτόμενοι τις απολαβές που έχουμε από το παρελθόν σε σχέση με την αξία του να μοιράζεσαι, καταλήξαμε στο συμπέρασμα πως, ένα απλό αντικείμενο και συγκεκριμένα ο δανεισμός του, μπορεί να είναι λόγος για να σε φέρει κοντά σε ανθρώπους, χτίζοντας σχέσεις εμπιστοσύνης αλλά και στο πως μπορούμε να εξοικονομήσουμε χρήματα εμπράκτως.

Ένα δίκτυο λοιπόν, ανταλλαγής αντικειμένων με άξονα την εξυπηρέτηση, μέσω της ανθρώπινης επαφής και αλληλεγγύης και στόχο την εξοικονόμηση, γεννήθηκε με έναν ιδιαίτερα έξυπνο και παιχνιδιάρικο τρόπο. Το δίκτυο αυτό, στοχεύει να λειτουργήσει ως ηλεκτρονική αποθήκη προσφέροντας τη δυνατότητα δανεισμού μιας τεράστιας ποικιλίας αντικειμένων κάτι που μέχρι στιγμής πραγματοποιείται χειρόγραφα και σε κλειστό φιλικό κύκλο.

Αυτή η πλατφόρμα δανεισμού παρέχει μια εύχρηστη λύση για τα άτομα που επιθυμούν να αποκτήσουν πρόσβαση σε διάφορα αντικείμενα όπως για παράδειγμα μέσα μετακίνησης, είδη κάμπινγκ, ηλεκτρονικές συσκευές, είδη σπιτιού και θαλάσσης, αθλητικά είδη…

Το έργο που αναπτύσσεται μέσα από όλο αυτό το εγχείρημα είναι ένας συνδυασμός δύο διαφορετικών πτυχών. Αφενός, πρόκειται για ένα δίκτυο όπου το κάθε άτομο μπορεί να προσφέρει αντικείμενα που κατέχει, σε άλλα άτομα που τα χρειάζονται αποκτώντας τη δυνατότητα να δανείζεται. Αφετέρου, το ίδιο το δίκτυο, με βάση τους κανονισμούς του, αγοράζει αντικείμενα από τα έσοδά του, τα οποία είναι διαθέσιμα σε όλα τα άτομα του δικτύου. Το κάθε μέλος μπορεί να προτείνει να αγοραστούν αντικείμενα. Τα αντικείμενα που προστίθενται στο δίκτυο διατηρούνται στο σπίτι των χρηστών και προσφέρονται μόνο όταν ζητηθούν. Υπάρχει η δυνατότητα από το κάτοχο να επιλέξει αν θα δανείσει ένα αντικείμενο που του ζητήθηκε. Παρόλα αυτά όσο περισσότερο χρησιμοποιείς τις δυνατότητες που σου παρέχει το Rotation of Wealth (ROW) τόσο περισσότερο καρποφόρα γίνεται η ζωή σου, σε ανθρώπινο και οικονομικό επίπεδο.

Τη συγκεκριμένη περίοδο το δίκτυο περιέχει περισσότερα από 190 αντικείμενα συνολικής αξίας άνω των 10.000€ και όπως προαναφέρθηκε η καταγραφή τους πραγματοποιείται χειρόγραφα έως ότου δημιουργηθεί η ιστοσελίδα. Παρέχεται πλήρη οικονομική διαφάνεια και δεν επιδιώκεται κέρδος. Το κόστος που συνδέεται με τη χρήση ενός αντικειμένου περιλαμβάνει τρία στοιχεία:

 την αγορά καινούριων αντικειμένων που είναι πολύ σημαντικό για να διευρύνονται τα προϊόντα που υπάρχουν στο δίκτυο
 τη συντήρηση φθαρμένων αντικειμένων και τις λειτουργικές δαπάνες για να επιβιώνει στο χρόνο
 την αποζημίωση του ατόμου που παρέχει το αντικείμενο

Όταν κάποιο άτομο δεν διαθέτει τα απαραίτητα χρήματα, δεν υπάρχει λόγος ανησυχίας – τα κόστη είναι προτεινόμενα. Το σύστημα που αναπτύσσεται επιτρέπει στους χρήστες να προσθέτουν αντικείμενα στο δίκτυο και να ορίζουν ένα ποσό εγγύησης DPS για κάθε αντικείμενο. Οι δανειζόμενοι πρέπει να πληρώσουν αυτό το ποσό ως εγγύηση, έτσι ώστε να λάβουν αποζημίωση σε περίπτωση ζημιάς του αντικειμένου. Αν το αντικείμενο επιστραφεί στην αρχική του κατάσταση χωρίς ζημιά, η εγγύηση επιστρέφεται στον δανειζόμενο. Ο χρήστης που προσφέρει το αντικείμενο μπορεί να ορίσει το ποσό DPS που επιθυμεί, ανάμεσα σε ένα εύρος από 0% έως 100% της αξίας του αντικειμένου στην αγορά.

Για παραπάνω πληροφορίες καθώς και για να δούμε όλη τη διαθέσιμη λίστα αντικειμένων ακολουθούμε τη διεύθυνση: row.onpressidium.com

The post ROW: Ένα ελεύθερο δίκτυο ανταλλαγής-δανεισμού αντικειμένων – Rotation of Wealth first appeared on Aυτολεξεί.

Ο Χάγιεκ σκόπευε τα γραπτά του να λειτουργήσουν ως ένα κάλεσμα αφύπνισης για τους υπερασπιστές του φιλελευθερισμού. Όταν αυτοί οι υπερασπιστές αναλάμβαναν δράσεις υπέρ της ατομικής ιδιοκτησίας, ο Χάγιεκ δεν ντρεπόταν να τους υποστηρίξει.

Διαβάζουμε όλο και συχνότερα για τη διάβρωση της δημοκρατίας υπό το πλαίσιο του νεοφιλελευθερισμού. Η πολιτική δημοκρατία δέχεται επίθεση· και αυτό το βλέπουμε από την άνοδο του «κράτους επιτήρησης», την κατάληψη της πολιτικής από τις επιχειρήσεις, τον πολλαπλασιασμό των διεθνών συμφωνιών που αποσκοπούν στον περιορισμό της λήψης αποφάσεων από κυρίαρχα κράτη, μέχρι και την πολιτική της «κοινής λογικής» που τοποθετεί την «αγορά» στο επίκεντρο της λήψης πολιτικών αποφάσεων.

Σίγουρα, υπάρχουν όρια στη δημοκρατία υπό τον καπιταλισμό. Εξάλλου αυτή δεν επεκτείνεται στην ιδιωτική οικονομική σφαίρα: Οι ιδιοκτήτες και οι διευθυντές των επιχειρήσεων είναι ελεύθεροι να απολύουν τους εργαζομένους τους, αλλά δεν συμβαίνει το αντίθετο. Παρ’ όλα αυτά, μια πολιτική δημοκρατία φαίνεται πως χαίρει υπεράσπισης και προωθείται ιδεολογικά από το μεγαλύτερο μέρος του πολιτικού φάσματος.

Παρά τις διακηρύξεις αυτές, και χέρι-χέρι με τις νεοφιλελεύθερες οικονομικές πολιτικές, παρατηρείται η διάβρωση της δημοκρατίας, η οποία καθοδηγείται από εκλεγμένους πολιτικούς σε πολλές από τις προηγμένες καπιταλιστικές χώρες.

Υποστηρίζω ότι το έργο του Friedrich Hayek αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της συντηρητικής νεοφιλελεύθερης «κοινής λογικής». Οι ιδέες του δικαιολογούν τη διάβρωση της δημοκρατίας μέσα στο πλαίσιο του καπιταλισμού προς υπεράσπιση της ατομικής ιδιοκτησίας.

Στο επιδραστικό άρθρο του «Οι αρχές μιας φιλελεύθερης κοινωνικής τάξης» που δημοσιεύτηκε το 1966, στο αποκορύφωμα του ευρωαμερικανικού κεϋνσιανισμού, ο Χάγιεκ περιέγραψε τη σχέση μεταξύ φιλελευθερισμού και δημοκρατίας. Σε αυτό, διατυπώνει μια ισχυρή κανονιστική επιχειρηματολογία για την υπεροχή του πρώτου και τη δυνητική συρρίκνωση της δεύτερης. Το άρθρο περιγράφει επίσης την ανάγκη για πολύ αυστηρά όρια στις παραμέτρους της εκλογικής δημοκρατίας σε «κανονικές» (μη δικτατορικές) εποχές.

Οι δύο παραδόσεις του φιλελευθερισμού

Ο Χάγιεκ ξεκινά με την αντιπαράθεση δύο παραδόσεων του φιλελευθερισμού. Η πρώτη, η αγαπημένη του, αναδύθηκε στην Αγγλία των Παλαιών Ουίγων [Old Whigs] από τα μέσα έως τα τέλη του 17ου αιώνα και ενισχύθηκε από τις θεωρίες του Edmund Burke, του John Locke και του Adam Smith. Η δεύτερη ήταν ένα προϊόν της ευρωπαϊκής ηπείρου που επεξεργάστηκαν θεωρητικά συγγραφείς όπως ο Βολταίρος και ο Ρουσσώ.

Η πρώτη παράδοση του φιλελευθερισμού είναι «άρρηκτα συνδεδεμένη με τον θεσμό της ατομικής ιδιοκτησίας». Έχει τις ρίζες της στην ανθρώπινη φύση και είναι ανώτερη από κάθε μορφή συγκεντρωτικού κρατικού σχεδιασμού:

«[Π]ροέρχεται από την ανακάλυψη μιας αυτοδημιουργούμενης ή αυθόρμητης τάξης στις κοινωνικές υποθέσεις… μιας τάξης που κατέστησε δυνατή τη χρησιμοποίηση των γνώσεων και των δεξιοτήτων όλων των μελών της κοινωνίας σε πολύ μεγαλύτερο βαθμό από ό,τι θα ήταν δυνατό σε οποιαδήποτε άλλη τάξη που θα δημιουργούνταν από μία κεντρική καθοδήγηση…» (Hayek, 1966).

«Προέκυψε από την επιθυμία να επεκταθούν και να γενικευθούν τα ευεργετικά αποτελέσματα που απροσδόκητα είχαν συμβεί έπειτα από τους περιορισμούς που τέθηκαν στην εξουσία της κυβέρνησης».

Για τον Χάγιεκ, η δεύτερη παράδοση του φιλελευθερισμού, αυτή της ευρωπαϊκής ηπείρου που προωθήθηκε από συγγραφείς όπως ο Βολταίρος και ο Ρουσσώ, δείχνει προς μια θεμελιωδώς διαφορετική κατεύθυνση. Υπάρχει μια ευθεία γραμμή που ξεκινά από αυτήν και φτάνει προς αυτό που ο ίδιος χαρακτηρίζει ως ολοκληρωτική πολιτική της Γαλλικής Επανάστασης και του σύγχρονου σοσιαλισμού. Μέσω της δημοκρατικής πρακτικής, η παράδοση αυτή επιχειρεί να υποτάξει την κοινωνία σε ένα σύνολο πολιτικών/κανονιστικών στόχων. Υπό τέτοιες συνθήκες, τα άτομα δεν είναι πλέον ελεύθερα να κάνουν ό,τι θέλουν, και σίγουρα δεν είναι ελεύθερα να χρησιμοποιούν (ή ακόμη και να κατέχουν) την ιδιοκτησία τους με τον τρόπο που θεωρούν κατάλληλο. Ο Χάγιεκ υποστήριξε ότι αυτή η παράδοση του φιλελευθερισμού «στην πραγματικότητα έχει γίνει μάλλον εκδημοκρατισμός παρά φιλελευθερισμός και, απαιτώντας απεριόριστες εξουσίες της πλειοψηφίας, έχει γίνει ουσιαστικά αντιφιλελεύθερη».

Το μέλημα του Χάγιεκ ήταν να υπερασπιστεί την πρώτη παράδοση του φιλελευθερισμού μέσα σε ένα παγκόσμιο πλαίσιο αυξανόμενης κρατικής παρέμβασης και ελέγχου της οικονομίας, στο οποίο, όπως υποστήριξε, υπονομεύεται όλο και περισσότερο. Για να το επιτύχει αυτό, κάνει διάκριση μεταξύ αυτών που συχνά ονομάζονται αρνητικές και θετικές ελευθερίες.

Οι πρώτες αναφέρονται στην απεριόριστη ελευθερία, ενώ οι δεύτερες σε μια διαδικασία κατά την οποία τα άτομα έχουν τη δυνατότητα να αξιοποιήσουν τις δυνατότητές τους. Για τη διασφάλιση της πρώτης παράδοσης του φιλελευθερισμού ο Hayek υποστηρίζει ότι οι κυβερνήσεις πρέπει να διασφαλίζουν τις αρνητικές ελευθερίες και ότι πρέπει να απέχουν από την προσπάθεια να δημιουργήσουν θετικές ελευθερίες για τους πληθυσμούς τους. Οι αρνητικές ελευθερίες απαιτούν την επέκταση των κανόνων «οι οποίοι… συνίστανται αποκλειστικά σε απαγορεύσεις από την προσβολή της προστατευόμενης περιοχής κάθε [ατόμου]». Η προώθηση των θετικών ελευθεριών, δηλαδή η προσπάθεια διαμόρφωσης της κοινωνίας ώστε να δίνονται δυνατότητες σε άτομα ή ομάδες ή κοινωνικές τάξεις, είναι σαν να ξεκινάμε προς τον δρόμο του ολοκληρωτισμού.

Οι ρίζες του φιλελευθερισμού του Χάγιεκ

Ο Χάγιεκ υποστηρίζει ότι ενώ η φιλελεύθερη ευταξία της αγοράς είναι πρωταρχικής σημασίας, δεν απαιτεί την πολιτική δημοκρατία: «Ο φιλελευθερισμός και η δημοκρατία, αν και είναι συμβατοί, δεν είναι το ίδιο. Ο πρώτος ασχολείται με το τι έκταση κατέχει η εξουσία της διακυβέρνησης, η δεύτερη με το ποιος κατέχει αυτή την εξουσία».

Ο Χάγιεκ εντοπίζει τις ρίζες αυτού που μπορεί να χαρακτηριστεί ως «φιλελευθερισμός βασισμένος στην ατομική ιδιοκτησία» στην Αγγλία μετά την «ένδοξη» επανάστασή της στα μέσα του 17ου αιώνα. Αυτή ήταν μια περίοδος κατά την οποία το πολιτικό κόμμα των Old Whigs ήταν πολιτικά και ιδεολογικά κυρίαρχο. Κατά τη διάρκεια της Αγγλικής Επανάστασης αυτό είχε συνταχθεί με το κοινοβούλιο εναντίον του βασιλιά Καρόλου Α΄ και των φεουδαρχών υποστηρικτών του. Οι Old Whigs αντιτάχθηκαν στις προσπάθειες του Καρόλου να αυξήσει αυθαίρετα τους φόρους. Ήθελαν οι εξουσίες που επιδίωκαν να αυξήσουν τους φόρους να υποταχθούν πιο ολοκληρωμένα στο κοινοβούλιο, το οποίο και το ίδιο κυριαρχούνταν από την αριστοκρατία των γαιοκτημόνων. Εν ολίγοις, στόχευαν να περιορίσουν τη δυνατότητα του κράτους να παρεμβαίνει στις ιδιωτικές υποθέσεις και στην ιδιοκτησία, της αναδυόμενης αγροτικής καπιταλιστικής τάξης.

Οι Old Whigs προσπάθησαν να δικαιολογήσουν θεωρητικά την ενίσχυση των δικαιωμάτων της ατομικής ιδιοκτησίας έναντι των προηγούμενων μορφών ιδιοκτησίας, συμπεριλαμβανομένης της κοινής ιδιοκτησίας. Η τελευταία, για παράδειγμα, παρείχε στους αγρότες πρόσβαση σε δημόσιες εκτάσεις, χωρίς να απαιτεί από αυτούς να έχουν ένα καθορισμένο ατομικό δικαίωμα ιδιοκτησίας πάνω σε αυτές.

Η ατομική ιδιοκτησία στη γη παρείχε στην ταχέως αναπτυσσόμενη τάξη των γαιοκτημόνων το δικαίωμα να κάνει ό,τι θέλει με αυτήν, χωρίς κρατική παρέμβαση. Το πιο σημαντικό είναι ότι τους απάλλαξε από οποιεσδήποτε υποχρεώσεις έναντι της αγροτιάς και των αναδυόμενων γεωργικών εργατικών δυνάμεων, που προηγουμένως εργάζονταν και εξαρτιόνταν από τη γη για τη διαβίωσή τους. Η ενίσχυση της ατομικής ιδιοκτησίας στη γη επιτεύχθηκε μέσω μαζικών περιφράξεων της προηγουμένως κοινής γης, της εκδίωξης των κατοίκων της και της μετατροπής της σε ατομική ιδιοκτησία.

Οι Old Whigs πολέμησαν με νύχια και με δόντια πολιτικές οργανώσεις, όπως τους Levellers, και αγροτικούς σοσιαλιστές, όπως τους Diggers κατά τα μέσα του 17ου αιώνα. Οι οργανώσεις αυτές είχαν ως στόχο την καθιέρωση της ισότητας ενώπιον του νόμου, τη δίκαιη μεταρρύθμιση της γης και την επέκταση της δημόσιας κοινής γης. Στόχευαν επίσης στην εγκαθίδρυση της πολιτικής δημοκρατίας, ώστε να διασφαλιστεί ο κανόνας της πλειοψηφίας για την πλειοψηφία. Ένα τέτοιο σύστημα θα εγγυόταν ότι η δημόσια γη (μεταξύ άλλων) δεν θα μπορούσε να μετατραπεί σε ιδιωτική ιδιοκτησία.

Για τους Παλαιούς Ουίγους αυτά τα οράματα της λαϊκής δημοκρατίας ήταν αντίθετα προς την ατομική ιδιοκτησία.

Η αντιπάθεια των Παλαιών Ουίγων προς τη λαϊκή δημοκρατία, αφενός, και η υποστήριξη των δικαιωμάτων της ατομικής ιδιοκτησίας, αφετέρου, βρίσκονται στον πυρήνα της πολιτικής φιλοσοφίας του Χάγιεκ. Από αυτό το σημείο εκκίνησης αποσυνδέει θεωρητικά τον φιλελευθερισμό και τη δημοκρατία. Η κίνηση αυτή αποσκοπεί α’) να εξηγήσει πώς ο φιλελευθερισμός μπορεί να υπάρξει χωρίς δημοκρατία και β’) να περιορίσει σημαντικά τη δημοκρατική επιρροή σε μια φιλελεύθερη τάξη της αγοράς που βασίζεται στην ιδιωτική ιδιοκτησία.

Η υπεράσπιση των αρνητικών ελευθεριών έναντι των θετικών ελευθεριών από τον Hayek περιορίζει λογικά το δημοκρατικό περιεχόμενο. Αν οι κυβερνήσεις θέλουν να εγγυηθούν τη φιλελεύθερη τάξη της αγοράς, τότε πρέπει να εγγυώνται αρνητικές αλλά όχι θετικές ελευθερίες. Εξ ορισμού, τότε, αποκλείονται από την εφαρμογή εκτεταμένων κοινωνικών προγραμμάτων που αποσκοπούν, για παράδειγμα, στην αναδιανομή του πλούτου, της εξουσίας και της ιδιοκτησίας προς τους φτωχούς. Αυτές οι πολιτικές θα απαιτούσαν την επιβολή υποχρεώσεων στην κοινωνία προκειμένου να επιδιωχθεί ένα καθορισμένο αποτέλεσμα. Τέτοιες ενέργειες, σύμφωνα με τον Χάγιεκ, αποτελούν τα πρώτα βήματα προς τον ολοκληρωτισμό. Οι φιλελεύθερες ελευθερίες θα υπονομεύονταν, καθώς η κοινωνία θα αναγκαζόταν να υποταχθεί σε έναν “τεχνητό” (δηλ. προγραμματισμένο) γενικό στόχο, σε αντίθεση με το να επωφελείται από το ελεύθερο παιχνίδι της φυσικής, αυθόρμητης τάξης της αγοράς.

Φιλελευθερισμός εναντίον δημοκρατίας

Ο Χάγιεκ θεωρεί τον φιλελευθερισμό και τη δημοκρατία δυνητικά συμβατές έννοιες. Αλλά βλέπει επίσης τον πρώτο ως συμβατό με τον αυταρχισμό. «Είναι τουλάχιστον, κατ’ αρχήν, δυνατό μια δημοκρατική κυβέρνηση να είναι ολοκληρωτική και μια αυταρχική κυβέρνηση να ενεργεί βάσει φιλελεύθερων αρχών».

Επομένως, ο φιλελευθερισμός δεν απαιτεί τη δημοκρατία. Για τους σύγχρονους φιλελεύθερους η προστασία της ατομικής ιδιοκτησίας και η δυνατότητα να κάνει κανείς με αυτήν ό,τι επιθυμεί είναι υψίστης σημασίας, ενώ η πολιτική δημοκρατία είναι επιθυμητή αλλά όχι απαραίτητη.

Ο Χάγιεκ επισημαίνει πώς οι κυβερνήσεις, καθοδηγούμενες από δημοκρατικές και άλλες λογικές (όπως ο οικονομικός σχεδιασμός), υπονόμευαν τα δυνητικά οφέλη της αυθόρμητης τάξης της αγοράς:

«Η προοδευτική εκτόπιση των κανόνων συμπεριφοράς του ιδιωτικού και ποινικού δικαίου [δηλαδή των αρνητικών ελευθεριών] από μια έννοια που προέρχεται από το δημόσιο δίκαιο [θετικές ελευθερίες] είναι η διαδικασία με την οποία οι υπάρχουσες φιλελεύθερες κοινωνίες μετατρέπονται προοδευτικά σε ολοκληρωτικές κοινωνίες». (Hayek, 1966).

Για τον Hayek, η πορεία προς την ανανέωση της φιλελεύθερης αυθόρμητης τάξης της αγοράς θα μπορούσε να επιτευχθεί με την καταπολέμηση αυτού που θεωρούσε ως κεκτημένα συμφέροντα, και των ικανοτήτων τους να επηρεάζουν την κυβέρνηση. Τέτοια συμφέροντα είναι τα καρτέλ και οι προσπάθειές τους να συνεννοηθούν μεταξύ τους για να επηρεάσουν τις τιμές. Για τον ίδιο όμως τα συνδικάτα αντιπροσώπευαν τη μεγαλύτερη απειλή για την εφαρμογή και τη λειτουργία των φιλελεύθερων αρχών: «Οι μονοπωλιακές πρακτικές που απειλούν τη λειτουργία της αγοράς είναι σήμερα πολύ πιο σοβαρές από την πλευρά της εργασίας παρά από την πλευρά των επιχειρήσεων».

Η αντίθεση του Χάγιεκ στην οργανωμένη εργασία εκφράστηκε μέσω της υποστήριξής του προς τις δικτατορίες.

Προς υπεράσπιση της δικτατορίας

Ο Χάγιεκ σκόπευε τα γραπτά του να λειτουργήσουν ως ένα κάλεσμα αφύπνισης για τους υπερασπιστές του φιλελευθερισμού. Όταν αυτοί οι υπερασπιστές αναλάμβαναν δράσεις υπέρ της ατομικής ιδιοκτησίας, ο Χάγιεκ δεν ντρεπόταν να τους υποστηρίξει. Το 1973, ο στρατηγός Πινοσέτ εξαπέλυσε πραξικόπημα κατά της εκλεγμένης σοσιαλιστικής κυβέρνησης του Σαλβαδόρ Αλιέντε στη Χιλή και εγκαθίδρυσε μια δικτατορία υπό την οποία χιλιάδες συνδικαλιστές βασανίστηκαν και δολοφονήθηκαν. Ο Χάγιεκ έγραψε μια διαβόητη επιστολή στους Times υπερασπιζόμενος το πραξικόπημα με τους εξής όρους:

«Δεν μπόρεσα να βρω ούτε έναν άνθρωπο, ακόμη και στην πολύ κακοποιημένη Χιλή, που να μη συμφωνεί ότι η προσωπική ελευθερία ήταν πολύ μεγαλύτερη υπό τον Πινοσέτ απ’ ό,τι υπό τον Αλιέντε».

Ο Χάγιεκ περιέγραψε αργότερα την κυβέρνηση του Αλιέντε ως τη μόνη ολοκληρωτική κυβέρνηση στη Λατινική Αμερική. Διατύπωσε την υπεράσπισή του για τον Πινοσέτ σε ένα ευρύτερο πλαίσιο υποστήριξης της δημοκρατίας μόνο στον βαθμό που αυτή συμβάλλει στη διαμόρφωση και τη διατήρηση μιας φιλελεύθερης τάξης της αγοράς: «Στη σύγχρονη εποχή υπήρξαν βέβαια πολλές περιπτώσεις αυταρχικών κυβερνήσεων υπό τις οποίες η προσωπική ελευθερία ήταν ασφαλέστερη από ό,τι υπό δημοκρατίες». Προσφέρει ως παράδειγμα την «πρώιμη κυβέρνηση» του Σαλαζάρ στην Πορτογαλία και υποστηρίζει ότι υπάρχουν πολλές δημοκρατίες στην Ανατολική Ευρώπη, την Αφρική, τη Νότια Αμερική και την Ασία που αποτυγχάνουν να προστατεύσουν την προσωπική ελευθερία.

Ο Χάγιεκ επηρέασε τη Μάργκαρετ Θάτσερ και μέσω αυτής πολλούς σύγχρονους πολιτικούς και ιδεολόγους του συντηρητικού κόμματος, συμπεριλαμβανομένων εκείνων που βρίσκονται στο τιμόνι του σημερινού συντηρητικού κόμματος στη Βρετανία. Σε μια άλλη επιστολή του προς τους Times με τίτλο «οι κίνδυνοι για την προσωπική ελευθερία», υποστήριξε τη Θάτσερ ενώ επανέλαβε τον ισχυρισμό του ότι η αγορά είναι «απαραίτητη για την ατομική ελευθερία», ενώ η κάλπη «δεν είναι».

Σίγουρα, οι συντηρητικοί νεοφιλελεύθεροι στις προηγμένες καπιταλιστικές χώρες, όπως στο Ηνωμένο Βασίλειο και τις ΗΠΑ, δεν χρησιμοποίησαν στρατιωτικά πραξικοπήματα για να υπονομεύσουν τη δημοκρατία. Ήταν σε θέση να χρησιμοποιήσουν τις κοινοβουλευτικές δομές που είχαν δημιουργηθεί κατά τη διάρκεια του προηγούμενου αιώνα για να το κάνουν αυτό.

Εναλλακτικές λύσεις

Η σύγχρονη διάβρωση της πολιτικής δημοκρατίας μπορεί να υπερασπιστεί με συνέπεια από τη θέση του Χάγιεκ ως αναγκαία για την προστασία της ατομικής ελευθερίας, δηλαδή της ατομικής ιδιοκτησίας και της περιορισμένης παρέμβασης της κυβέρνησης στη χρήση αυτής της ιδιοκτησίας.

Για όσους υποστηρίζουν τη βαθύτερη δημοκρατία, ίσως είναι απαραίτητο πρώτα να κατανοήσουν πόσο αντίθετος είναι ο καπιταλισμός της ελεύθερης αγοράς με τη δημοκρατία. Η ατομική ιδιοκτησία στον καπιταλισμό συνεπάγεται την ιδιοκτησία του πλούτου και τον έλεγχο της παραγωγής του. Από τη στιγμή που η παραγωγή και η ιδιοκτησία του πλούτου αφαιρείται από τον δημοκρατικό έλεγχο, οι ιδιοκτήτες του μπορούν να τον χρησιμοποιήσουν ως όπλο εναντίον εκείνων που έχουν αντίθετα οράματα για το πώς μπορεί να χρησιμοποιηθεί.

Στο πλαίσιο του αέναου ανταγωνισμού, οι ιδιοκτήτες των μέσων παραγωγής του πλούτου έχουν κίνητρο να μειώνουν συνεχώς το κόστος των εισροών. Όταν αυτές οι εισροές περιλαμβάνουν την ανθρώπινη εργασία, τότε δεν είναι η εργασία, αλλά οι άνθρωποι που επωμίζονται αυτή την εργασία που μειώνονται σε μέγεθος. Οποιεσδήποτε προσπάθειες των τελευταίων να βελτιώσουν τη θέση τους μπορούν να θεωρηθούν στη σκέψη του Χάγιεκ ως «κεκτημένα συμφέροντα», τα οποία είναι καλύτερα να αποστρατεύονται και να καταστέλλονται από τις κυβερνήσεις.

Αξίζει επίσης να τονιστεί εκ νέου ότι η πολιτική δημοκρατία προέκυψε μέσα από αγώνες αιώνων από τα κάτω. Η παράδοση των Παλαιών Ουίγων ήταν σθεναρά αντίθετη στη δημοκρατία από τα κάτω. Οι αντίπαλοί τους, οι Diggers και οι Levellers μεταξύ άλλων, αγωνίστηκαν για ένα λαμπρό όραμα δημοκρατίας, όπου η οικονομική ισότητα αποτελούσε το θεμέλιο για την πολιτική ισότητα.

Εξακολουθούν να παρέχουν τα θεμέλια ενός εναλλακτικού οράματος της δημοκρατίας.

ΒΛ. ΕΠΙΣΗΣ:

Άμεση δημοκρατία εναντίον καπιταλισμού

The post Φιλελευθερισμός & “δημοκρατία”: Ο φιλελεύθερος Φρίντριχ Χάγιεκ προς υπεράσπιση της δικτατορίας first appeared on Aυτολεξεί.

Η κατάρρευση. Ξαφνικά τα τρόφιμα τελειώνουν και όλοι οι τύποι ενέργειας προς χρήση χάνονται, πφ, εξανεμίζονται.

Ξαφνικά; Ναι. Γιατί ναι μεν υπήρχαν τα σημάδια, ναι μεν φώναζαν κάποιοι επιστήμονες και ακτιβιστές, ναι μεν οι πολύ πλούσιοι κάτοικοι του πλανήτη είχαν οργανώσει τη μεταζωή τους σε νησιώτικους παραδείσους, όμως η κατάρρευση έγινε ξαφνικά. Τσαφ. Μια μέρα έσβησε το φως, σε τρεις μέρες τέλειωσε η βενζίνη, σε ογδόντα μέρες τέλειωσαν κι οι τελευταίες κρυμένες κονσέρβες.

Η γαλλική σειρά Κατάρρευση είναι μια δυστοπία της καθημερινότητας. Ούτε μεγάλοι αδερφοί, ούτε σκοτεινά τοπία, ούτε κελιά και βασανιστήρια. Μόνο άνθρωποι που προσπαθούν να επιβιώσουν, χάνουν τις ηθικές τους αξίες, δεν νοιάζονται πια. Είναι άνθρωποι του πάνω ορόφου, αυτός, εσύ, εγώ. Μέχρι χθες μπορεί να φροντίζαμε και λίγο το γηροκομείο της γειτονιάς· σήμερα, θα κλέψουμε τα τρόφιμα των ενοίκων του.

Οχτώ εικοσάλεπτα επεισόδια, γυρισμένα σε μονοπλάνα, με την κάμερα στο χέρι, που, όταν πια ολοκληρώνονται, έχεις στο μυαλό σου ένα πράγμα: μην τους αφήσουμε να μας οδηγήσουν σε ανθρωποφαγία ή σε αφανισμό. Μόνη λύση πάντα –και στην κατάρρευση– η αυτοοργάνωση και η αλληλεγγύη των ανθρώπων, μοιάζει να λέει η σειρά.

Η Κατάρρευση προβλήθηκε στη Γαλλία δυo τρεις μήνες πριν από το λοκντάουν της πανδημίας. Οι δημιουργοί της είχαν πει τότε «ελπίζουμε η πανδημία να βοηθήσει τους ανθρώπους να καταλάβουν ότι το σύστημα δεν είναι τόσο ισχυρό όσο θέλει να φαίνεται. Ίσως τώρα να κάνουμε αυτή τη συνειδητοποίηση να διαρκέσει και να μετατραπεί σε συγκεκριμένες ενέργειες».

Ίσως ήταν αισιόδοξοι. Δεν ξέρω αν αυτή η συγχυσμένη ανθρωπότητα βλέπει πια καμιά χρησιμότητα στις αξίες που κατέκτησε η ίδια με ηρωικές προσπάθειες από αιώνα σε αιώνα.

Και πάλι όμως, ποτέ δεν ξέρεις.

〉〉 Σειρά «Κατάρρευση», 2019, των Jeremy Bernard, Guillaume Desjardins, Bastlen Ughetto. Στην Ελλάδα προβάλλεται στο Έρτφλιξ.

The post «Η κατάρρευση»: μια δυστοπία της καθημερινότητας first appeared on Aυτολεξεί.

Υπάρχει μια κοινωνική ομάδα που δεν χαίρει καμίας εκτίμησης από τους κοσμοπολίτες φιλελεύθερους ή από μιά ορισμένη εκδοχή της Αριστεράς, τη θεωρούν σχεδόν ένα μίασμα, κι αυτοί είναι οι μικροαστοί.

Ο απλός δηλαδή μέσος άνθρωπος, ο οικογενειάρχης, ο μικροϊδιοκτήτης, ο καταστηματάρχης, ο μικρός έμπορος, ο βιοτέχνης, που άλλοτε είναι επιφυλακτικός και άλλοτε ευέλικτος στις αλλαγές του κοινωνικού περιβάλλοντος, ολίγον πατριαρχικός, παραδοσιακός και ενίοτε συντηρητικός. Ως προς το τελευταίο χαρακτηριστικό έχω μια παρατήρηση. Αλήθεια, γιατί τις τελευταίες δεκαετίες ένα μεγάλο τμήμα της κοινωνικής και εκλογικής βάσης των ακροδεξιών κομμάτων στην Ευρώπη είναι και η εργατική τάξη; Η άνοδος του φασισμού και του ναζισμού στην Ιταλία και την Γερμανία στηρίχθηκε μόνο στους μικροαστούς ή ήταν διαταξική; Κανένας άνθρωπος δεν εξαιρείται από τη ροπή για συμμετοχή σε ανήθικες πράξεις. Καμιά πράξη δεν καθαγιάζεται στο όνομα μιας ιδεολογίας ή των καλών προθέσεων. 

Οι μικροαστοί αποτελούν μια νόθα τάξη για τους φιλελεύθερους διότι βάζουν εμπόδια, νοθεύουν την αυτορυθμιστική λειτουργία της αγοράς, προκαλούν αθέμιτο ανταγωνισμό στον βασικό πυλώνα της αγοράς που είναι οι μεγάλες επιχειρήσεις, οι μόνες ικανές για μαζική παραγωγή και οικονομίες κλίμακας. Στη νεοφιλελεύθερη «ουτοπία» δεν έχουν θέση τα μπακάλικα, οι μικροί αγρότες, οι μάστοροι, η μικρή βιοτεχνία. Η συγκέντρωση του κεφαλαίου και το αόρατο χέρι της αγοράς αργά ή γρήγορα θα αποκαθάρει την αγορά από αυτές τις δυσλειτουργικές ομάδες. Συν τοις άλλοις, κάθε κοσμοπολίτης φιλελεύθερος που σέβεται τον ναρκισσιστικό εαυτό του οφείλει να μισεί τα «συντηρητικά» όρια που θέτει η ζωή ενός μικροαστού –οικογένεια, παράδοση, ήθη και έθιμα– γιατί μόνο έτσι μπορεί να υπηρετήσει την εγωιστική επιδίωξη του ατομικού κέρδους και να απολαμβάνει χωρίς δεσμεύσεις, ελεύθερα, την ατομική του ανεξαρτησία. 

Οι μικροαστοί, οι μικροϊδιοκτήτες, είναι όμως και για ορισμένες εκφάνσεις της αριστεράς μια νόθα τάξη. Ανάμεσα στους δυο γίγαντες του καπιταλιστικού συστήματος, την αστική τάξη της οποίας πλέκει το εγκώμιο ο Μαρξ στο Κομμουνιστικό μανιφέστο και στον μεσσία της νέας κοινωνίας, το προλεταριάτο, υπάρχει ένα εμπόδιο, η μικροϊδιοκτησία, η μικρή εμπορευματική παραγωγή, που δημιουργεί σύγχυση στην ταξική αντιπαλότητα. Η αστική τάξη όμως, που επαναστατικοποιεί σύμφωνα με τον Μαρξ τα μέσα παραγωγής, θα υποτάξει τη μικρή εμπορευματική οικονομία στην κεφαλαιοκρατική, αφανίζοντας τους μικροαστούς, έτσι ώστε το προλεταριάτο να εκπληρώσει τον ιστορικό μεσσιανικό του ρόλο.

Ο ιστορικός αυτός ντετερμινισμός θεωρεί ότι αναπόφευκτα στο τέλος θα μονομαχήσουν τα δυο καθαρά υποκείμενα της ιστορίας, οι αστοί και οι προλετάριοι, με προδιαγεγραμμένο ποιος θα είναι ο νικητής.

Η επανάσταση όμως, παρά τις προβλέψεις, δεν έγινε στις ανεπτυγμένες καπιταλιστικά χώρες και η αστική τάξη δεν εξαφάνισε τους μικροαστούς. Ο Λένιν και ο Στάλιν, εφαρμόζοντας στην πράξη τις παραπάνω δοξασίες, κατέστρεψαν την αγροτική μικροϊδιοκτησία, τους κουλάκους, μετατρέποντάς τους σε εργάτες στις αγροτικές «κολεκτίβες».

Οι μικροαστοί έχουν αναντήρητα ελαττώματα, καμιά κοινωνική τάξη δεν είναι αγία, ο λαός δεν είναι αναμάρτητος, ούτε εκ φύσεως καλός, αλλά έχουν και προτερήματα. Ο αφορισμός κατ’ αρχάς ότι «η ιδιοκτησία είναι κλοπή», ισχύει μεν για τη μεγαλοϊδιοκτησία και για τις κυρίαρχες ελίτ, αλλά μαζί με τα ξερά καίγονται και τα χλωρά. Αλήθεια, ένα σπίτι, ένα μικρό χωράφι, ένα εμπορικό κατάστημα είναι κλοπή; Αλήθεια, οι μικροϊδιοκτήτες είναι αναξιόπιστοι επειδή επιθυμούν διακαώς και το κατορθώνουν σπανίως να γίνουν από μικροί μεγάλοι καπιταλιστές; Οι μικροαστοί επειδή δεν είναι προλετάριοι ή κρατικοί υπάλληλοι, εξαιτίας της μικρής ιδιοκτησίας που κατέχουν έχουν ένα παράθυρο διαφυγής από τον κρατικό, γραφειοκρατικό και επιχειρηματικό έλεγχο, έχουν αυξημένα περιθώρια αυτονομίας και ανεξαρτησίας. Αυτό αποτυπώνει η έκφραση «δεν έχω αφεντικό στο κεφάλι μου», που εκφράζει το μικροαστικό όνειρο για ανεξαρτησία.

Η μαστορική τέχνη, την οποία δυστυχώς ισοπεδώνει η υπερεξειδίκευση, η ατομική δηλαδή ιδιοκτησία σε ένα εύρος γνώσεων, έδινε ελευθερία και έλεγχο στον εργάτη-τεχνίτη σε όλο το εύρος της παραγωγής ενός προϊόντος, από τη σύλληψη της ιδέας μέχρι την κατασκευή του. Το σύνολο δε της παραγωγικής διαδικασίας σε μια συντεχνία μαστόρων είχε συνεργατικά χαρακτηριστικά και χαρακτηριζόταν από συνεχή παραγωγή καινοτομίας. Ο μικροαστός, ανάλογα με το είδος της δραστηριότητάς του, έχει σε σχέση με τον βιομηχανικό εργάτη και τον υπάλληλο την ικανότητα να ρυθμίζει τον εργασιακό του χρόνο με μεγαλύτερη ευελιξία και περιθώρια εναλλαγής μεταξύ εργασίας και σχόλης. Η επιτήρηση του χρόνου εργασίας για τον βιομηχανικό εργάτη επικρέμεται σαν δαμόκλειος σπάθη πάνω από το κεφάλι του. Ένας ιδιοκτήτης γης, ενός λαχανόκηπου και ενός σπιτιού, σε σχέση με τον εργάτη γης, που εξαρτάται από τα λίγα μεροκάματα, την «ελεημοσύνη» της κοινότητας και των συγγενών, διαθέτει αυξημένη ελευθερία, την πιθανότητα να δημιουργήσει οικογένεια, έχει αξιοπρέπεια και τον διακατέχει το αίσθημα της αυτοσυντήρησης.

Μήπως είναι η ώρα να αποκατασταθεί η τιμή και η υπόληψη των μικροαστών στην ιστορία;

Το άρθρο αυτό γράφτηκε ως μια αναφορά στο βιβλίο Ο άλλος Μαρξ του Έτορε Τσινέλα (εκδόσεις των συναδέλφων), ο οποίος προτείνει μια τρίτη ανάγνωση του Μαρξ. Ο ύστερος Μαρξ σύμφωνα με τον Τσινέλα, σε αντιδιαστολή με τον ώριμο Μαρξ του Κεφαλαίου, που θεωρούσε τους μικροαστούς τροχοπέδη στην ταξική αντιπαράθεση των προλετάριων με τους αστούς, εναποθέτει τις τελευταίες ελπίδες του για αλλαγή στην αρχαϊκή και αγροτική Ρωσία ή στις πρωτόγονες κοινωνίες. Οι σκόρπιες όμως σκέψεις του Μαρξ πριν από τον θάνατό του λίγο μεταβάλλουν τον σκληρό πυρήνα της μαρξικής πίστης στον επίγειο μεσσία, το προλεταριάτο.

The post Μικροαστοί όλων των χωρών ενωθείτε first appeared on Aυτολεξεί.