Παρά τις κατά καιρούς μεταξύ τους αντιπαραθέσεις, με πιο πρόσφατη την απαγόρευση της εξομολόγησης στα σχολεία, το ελληνικό κράτος και η ανατολική ορθόδοξη εκκλησία βρίσκονται σε αγαστή συνεργασία όπου η εργαλειακή χρήση της μιας από την άλλη ρίχνει λάδι σε αυτόν τον θεσμισμένο μηχανισμό αλληλεξάρτησης, συσφίγγοντας κάθε φορά τους δεσμούς τους.

Η ιστορικότητα όμως και το νομικό σύστημα που καλύπτει τη σύνδεση αυτή αποκρύπτει κάποιες διαστάσεις μεταξύ των δύο θεσμών που παρουσιάζουν αντιθετικά χαρακτηριστικά. Κατ’ αρχάς, το δίπτυχο Εκκλησία-Κράτος δρα σε κοινό τόπο παρουσίας και διεκδίκησης, αυτόν του δημόσιου χώρου και της κοινωνίας. Οι δύο θεσμοί διαφοροποιούνται καθώς ο ρόλος της Εκκλησίας είναι να στοχεύει την κοινωνία με δόγματα και την πίστη της «αυθεντίας των ιερών κειμένων» ενώ το Κράτος με τη λογική της «αυθεντίας της εκπροσώπησης». Ο κλήρος προσπαθεί, όχι μόνο να διατηρήσει τη θέση του στη συνείδηση της κοινωνίας, αλλά και να της επιβληθεί προστατεύοντας τα δόγματά της και μαντρώνοντας το ποίμνιό της. Απ’ την άλλη, το Κράτος ως κεντρικό όργανο εξουσίας, προσπαθεί να οχυρώσει την υπόσταση του και να την νομιμοποιεί μέσω των εκλογικών διαδικασιών. Η σύνδεσή τους καλά κρατεί, χάρη στη θεσμισμένη θέση της Εκκλησίας και του αναχρονιστικού νομικού πλαισίου που καθορίζει το ρόλο και τη σχέση της με το Κράτος. Ένα ρόλο διόλου διακριτό, με παρεμβάσεις στα πολιτειακά ζητήματα και μία σχέση με συνεχείς δοσοληψίες που έχει ως στόχο τη διατήρηση αποκλειστικών προνομίων και τη διαιώνιση οικονομικών και πολιτικών συμφερόντων.

Χαρακτηριστικό του ζεύγματος αυτού είναι ότι το ελληνικό Κράτος στηρίζει την Εκκλησία για τη λειτουργία της ως μηχανισμού χειραγώγησης και καθοδήγησης συνειδήσεων, με το δόγμα της να τονώνει την εθνικιστική ιδεολογία (Ελλάς Ελλήνων Χριστιανών). Άλλωστε, η ορθοδοξία, μαζί με την ελληνική γλώσσα, θεωρείται, για τους υπέρμαχους της δημιουργίας του ελληνικού έθνους-κράτους, ως μία από τις πιο ισχυρές αποδείξεις της διαχρονικής συνέχειας και ύπαρξης του ελληνισμού.

Έτσι, εδώ και 16 αιώνες που καθιερώθηκε με νομική μορφή η υπόσταση της εκκλησιαστικής ιεραρχίας, επιβιώνει ως εξουσιαστικός θεσμός εις βάρος της κοινωνίας. Καταφέρνει να επιβάλλει την ύπαρξή της μέσω των δοτών εξουσιών που νομιμοποιούν τις πολιτικές παρεμβάσεις του κλήρου και την ανάμιξή του στα εθνικά ζητήματα, με τους εκάστοτε μητροπολίτες να φανατίζουν τα πλήθη με εθνοκεντρικά αισθήματα και προσανατολισμούς. Η πολιτικολογία από τον άμβωνα και η παρέμβαση της Εκκλησίας στη διαμόρφωση της εξωτερικής πολιτικής παρατηρείται δεκαετίες (Βόρεια Ήπειρος, Κύπρος, Μακεδονικό, Τουρκικά), με τη Μεταπολίτευση να μην αγγίζει καθόλου τον θεσμό, παρ’ όλο που αλλαγές επήλθαν σε όλους τους μηχανισμούς όπως δικαιοσύνη, στρατός, αστυνομία, κοινοβούλιο.

Με την ισχυρή της θέση στα πολιτικά πράγματα, άλλοτε στηρίζει την κυβέρνηση, άλλοτε την ενισχύει και άλλοτε την εκβιάζει με την αλλαγή των ψήφων του ποιμνίου. Καταφέρνει λοιπόν μέσω της καθοδήγησης και της χρησιμοποίησης των πιστών, να ενδυναμώνει την κερδοσκοπική της λειτουργία πέρα από τις εισφορές των ενοριτών, με τη σύναψη ιερών οικονομικών συμφωνιών. Εκμεταλλευόμενη την προστασία που της προσφέρουν οι ειδικοί νόμοι και οι απαλλαγές, αναδεικνύεται σε ισχυρό οικονομικό παράγοντα με το κράτος να συγκαλύπτει τον υπερπλουτισμό και το ξέπλυμα βρώμικου χρήματος (π.χ. Βαβύλης).

Αυτά και πολλά άλλα που περιστέλλουν την κοινωνία και της στερούν ελευθερίες και δικαιώματα, επιβάλλουν τον πλήρη διαχωρισμό της Εκκλησίας από το Κράτος. Έτσι ώστε να μη γίνεται καμία διάκριση. Έτσι ώστε τα ατομικά, πολιτικά και κοινωνικά δικαιώματα να μην εξαρτώνται από θρησκευτικές πεποιθήσεις, εξασφαλίζοντας τη θρησκευτική ελευθερία του ατόμου και τις αρχές της ισοπολιτείας.

Ο διαχωρισμός πρέπει να συμπεριληφθεί στις αναθεωρήσεις του Συντάγματος λαμβάνοντας υπόψη σοβαρά τη βαρύτητα της εκκλησιαστικής παρέμβασης σε όλους τους τομείς. Κατ’ αρχάς, το δημόσιο πρόσωπο της Εκκλησίας της Ελλάδος θα πρέπει να μετατραπεί σε νομικό πρόσωπο ιδιωτικού δικαίου, εξασφαλίζοντας πλήρη διοικητική αυτοτέλεια. Να αναλάβει η Εκκλησία τη μισθοδοσία, την ασφάλιση και τη συνταξιοδότηση του κλήρου και να εξαιρεθούν από φοροαπαλλαγές τα εισοδήματα εμπορικών δραστηριοτήτων, τα χρεόγραφα και η εκμετάλλευση των εκκλησιαστικών ακινήτων.

Να καταργηθούν οι μεταξικοί νόμοι για τον προσηλυτισμό και τη βλασφημία. Ακόμη, ο θεσμός της εκπαίδευσης να απεμπλακεί από το νομοθετημένο στόχο «της μετάδοσης των γνήσιων στοιχείων της ορθόδοξης χριστιανικής παράδοσης» και της παραδοχής του δόγματος και το υπουργείο Παιδείας και Θρησκευμάτων να μετονομαστεί σε υπουργείο Παιδείας. Το μάθημα των θρησκευτικών να αντικατασταθεί από το μάθημα της Θρησκειολογίας και να απομακρυνθούν τα θρησκευτικά σύμβολα από τις μαθητικές αίθουσες αλλά και τα δημόσια κτίρια και τα δικαστήρια. Να καταργηθεί ο αγιασμός.

Επιπλέον, να καταργηθεί ο θρησκευτικός όρκος των δημοσίων λειτουργών και υπαλλήλων, όπως και ο όρκος ενώπιον του δικαστηρίου και να αντικατασταθεί με διαβεβαίωση στην τιμή και τη συνείδηση του ατόμου. Επίσης, να θεσμοθετηθεί ως μόνος τρόπος τέλεσης γάμου ο πολιτικός, με δικαίωμα τέλεσης και θρησκευτικού. Επιπλέον, να καταργηθεί ο νόμος για την απαλλαγή των θρησκευτικών λειτουργών από τη στρατιωτική θητεία. Να απαγορευτεί η αναγραφή του θρησκεύματος σε δημόσια έγγραφα, τίτλους σπουδών και βεβαιώσεις δημόσιας αρχής. Τέλος, να τεθεί σε ισχύ το δικαίωμα της αποτέφρωσης των νεκρών.

Όλα τα παραπάνω αποτελούν μερικές προτάσεις απεμπλοκής του εκκλησιαστικού μηχανισμού από το κράτος και τον πολίτη. Είναι καιρός πια να σταματήσουν οι διακρίσεις εις βάρος του ατόμου, να απελευθερωθεί η κοινωνία από προκαταλήψεις και να ανασάνει από το πνιγηρό σφιχταγκάλιασμα του Κλήρου.

The post Να διαχωριστούν άμεσα εκκλησία και κράτος first appeared on Aυτολεξεί.

Πολλοί είναι εκείνοι που γνωρίζουν για την ανταρσία των Ζηλωτών της βυζαντινής Θεσσαλονίκης. Η σχετική βιβλιογραφία για τους Ζηλωτές ποικίλει και οι ερμηνείες για το περιεχόμενο αυτού του κινήματος έχουν ένα απίστευτο εύρος, το οποίο ανοίγεται από την εκδοχή ενός ριζοσπαστικού επαναστατικού κινήματος (Κορδάτος) έως εκείνη μίας έντονα θρησκευτικής συντηρητικής κίνησης. Από την άλλη πλευρά, το κίνημα των Βογομίλων, το οποίο επηρέασε πολύ πιο καθοριστικά όχι μόνο τον βυζαντινό κόσμο αλλά μία περιοχή από τη Μέση Ανατολή έως τις ατλαντικές ακτές της Ευρώπης, είναι σχετικά άγνωστο στην ελληνική βιβλιογραφία. Αυτό μάλιστα αποτελεί ένα γεγονός ακόμα πιο αξιοπερίεργο, από τη στιγμή που το κίνημα των Βογομίλων είχε πολλά αντιαυτοκρατορικά και κοινοκτημονικά χαρακτηριστικά. Σε αυτό το κείμενο, γίνεται μία προσπάθεια γενικής περιγραφής αυτού του πολύ σημαντικού θρησκευτικού κινήματος, το οποίο επέδρασε πολύ ουσιαστικά για τη μετέπειτα άνθηση των ριζοσπαστικών ιδεών στον ευρωπαϊκό χώρο.

Οι αιρέσεις στο Βυζάντιο

Ο βυζαντινός μεσαιωνικός κόσμος υπήρξε ένας κόσμος αναταραχών και διαρκών πολέμων. Η ανατολική ρωμαϊκή αυτοκρατορία, το λεγόμενο στη σύγχρονη βιβλιογραφία Βυζάντιο, είχε απωλέσει πλέον ανεπιστρεπτί τη μεγάλη του δύναμη και η ακτινοβολία του άρχισε σταδιακά να δύει. Οι απειλές τόσο από τον βορρά όσο όμως και από την ανατολή διαρκώς αυξάνονταν και εντείνονταν. Η αυτοκρατορική διοικητική μηχανή δεν είχε πλέον εκείνη τη δύναμη αλλά και την οικονομική ευχέρεια να συντηρεί με άνεση τις μεγάλες και διαρκείς πολεμικές επιχειρήσεις ή ετοιμοπόλεμες μονάδες προκειμένου να εξασφαλίζει την ασφάλεια των συνόρων του. Η βαριά φορολογία θα είναι ένα ακόμα στοιχείο που θα επιβαρύνει τις σχέσεις των κατώτερων κοινωνικών στρωμάτων με το αυτοκρατορικό παλάτι και την υψηλή εκκλησιαστική ιεραρχία. Μέσα σε αυτές της συνθήκες συνεχούς διοικητικής απορύθμισης και κοινωνικής αναταραχής, θα ανακύψουν θρησκευτικά ρεύματα που θα αμφισβητήσουν την υπάρχουσα τάξη πραγμάτων, δηλαδή δε θα μείνουν σε μία διαμάχη θεολογικών ζητημάτων αλλά θέσουν ζητήματα όχι τόσο κοινωνικής μεταρρύθμισης αλλά ωστόσο άρνησης της υφιστάμενης κοινωνικής ζωής. Ακόμα και αν υπέκρυπταν κοινωνικές αναζητήσεις, σε μία θεοκρατική κοινωνία όπως η μεσαιωνική, τα ρεύματα αυτά θα έχουν το χαρακτήρα θρησκευτικών κινήσεων που θα χαρακτηριστούν ως αιρέσεις ενίοτε από τη δυτική καθολική ή  ανατολική ορθόδοξη εκκλησία. [1]

Η εμφάνιση των αιρετικών στη Βαλκανική χερσόνησο άρχισε να γίνεται στα χρόνια της βασιλείας του Κωνσταντίνου Ε (741-775), ο οποίος μετακίνησε εμπειροπόλεμους πληθυσμούς, ανάμεσά τους και Παυλικιανούς, από τη Μικρά Ασία στη Θράκη, με σκοπό να ενισχύσει το βαλκανικό σύνορο απέναντι στην επεκτατική πολιτική και τις εχθρικές κινήσεις των Βουλγάρων. Αυτή η κίνηση είχε καθαρά στρατιωτικό και στρατηγικό χαρακτήρα, όπως πολύ σωστά παρατήρησε και ο πατριάρχης Νικηφόρος, και φαίνεται πως έγινε αδιακρίτως θρησκευτικών πεποιθήσεων. [2]

Η σκληρή αντιμετώπιση των θρησκευτικών παρεκκλίσεων από την επίσημη εκκλησία ξεκίνησε ακόμα και από τους πρώιμους σχετικά αιώνες επέκτασης της χριστιανικής θρησκείας. [3] Οι Βυζαντινοί, πιο συγκεκριμένα, απασχολούνταν έντονα με τα ζητήματα του δόγματος, ενώ η επίσημη εκκλησία γρήγορα αποφάσισε πως οποιοσδήποτε είχε διαφορετικές απόψεις από εκείνες που επίσημα είχε διατυπώσει η Εκκλησία, ήταν αιρετικός. Για παράδειγμα, οι οπαδοί του Αρείου χαρακτηρίσθηκαν σαν άθεοι, επειδή αμφισβητούσαν την πληρότητα της θεϊκής φύσεως του Χριστού. [4]

Έτσι λοιπόν, «αιρετικός θεωρούνταν για τους Βυζαντινούς όποιος δεν ακολουθούσε τους κανόνες της Ορθοδοξίας όπως αυτοί ορίζονταν μέσα από τις αποφάσεις των Οικουμενικών Συνόδων. Στη χιλιόχρονη βυζαντινή ιστορία εντοπίστηκαν πολλοί αιρετικοί και αντιμετωπίστηκαν ποικιλοτρόπως, ανάλογα με τη σοβαρότητα του παραπτώματός τους». [5]

Από θεολογική άποψη, οι αιρέσεις είχαν πάντοτε ως βάση τη διαφωνία πάνω στο ζήτημα της φύσης της Αγίας Τριάδας. Όπως χαρακτηριστικά αναφέρει ο αρχιμανδρίτης Ανδρέας Μαντούδης, ο οποίος έγραψε ένα πολύτιμο βιβλίο για την αίρεση των Βογομίλων, «όντως ο Ιησούς υπήρξε και υπάρχει σημείον αντιλεγόμενον. Επί είκοσι αιώνας ο Ιησούς είναι ο άξων περί ον στρέφεται η παγκόσμια διανόησις και θα στρέφετει μέχρι συντέλειας των αιώνων». [6] Ο Χριστός και η φύση του αποτέλεσε το βασικό στοιχείο της διδασκαλίας σχεδόν όλων των αιρετικών. [7] Επίσης, χαρακτηριστικός είναι ο δυιστικός χαρακτήρας πολλών εξ αυτών [8] και σε αυτές εντάσσεται και η διδασκαλία των Βογομίλων καθώς και των πρόδρομών τους Παυλικιανών. [9]

Μιλώντας για τους Βογόμιλους και την ονομασία τους

Οι Βογόμιλοι, στα βουλγαρικά Богомили, υπήρξε ένα χριστιανικό ρεύμα που εμφανίστηκε στα Βαλκάνια μέσα στον 10ο αιώνα και άνθησε μέχρι και τον 15ο αιώνα. Εμφανίστηκε και αναπτύχθηκε κυρίως στη Βουλγαρία γύρω στο 950 και ενσωμάτωσε κάποια νεομανιχαϊστικά και παυλικιανικά στοιχεία. Πηγές αυτού του ρεύματος υπήρξαν οι θρησκευτικές κινήσεις που είχαν παλαιότερα εμφανιστεί στην Αρμενία και τη Μικρά Ασία. Πέρα από την επικράτεια της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας και τα Βαλκάνια (Βουλγαρία, Βοσνία, Σερβία), το βογομιλικό κίνημα, που πλέον έμεινε γνωστό ως βογομιλισμός, επεκτάθηκε μέχρι την Ιταλία, τη Ρηνανία (Γερμανία) και τη Γαλλία.

Όπως αναφέρθηκε και στο εισαγωγικό σημείωμα, οι πηγές σχετικά με το κίνημα αυτό είναι πολέμιές του. Ακόμα και σήμερα, η διαθέσιμη σχετική ελληνική βιβλιογραφία του τελευταίου αιώνα αναπαράγει τις ίδιες θέσεις των κυρίαρχων βυζαντινών αυτοκρατορικών, εκκλησιαστικών και μοναστικών κύκλων. Δύο αποσπάσματα από αυτήν είναι πολύ χαρακτηριστικά για το πώς περιγράφουν αυτόν τον επικίνδυνο «εσωτερικό εχθρό» για τη βυζαντινή τάξη πραγμάτων.

Το πρώτο απόσπασμα είναι του θεολόγου Γ. Τούλια, ο οποίος αναφέρει μεταξύ άλλων τα εξής για την αίρεση των Βογομίλων: «Μία ίσως, η σημαντικωτέρα τούτων των αιρέσεων, είνε και η παρούσα των Βογομήλων-Καθαρών-Παταρένων αίρεσις. Ταύτης η σημαντικότης έγκειται εις το ότι εφ΄ ολοκλήρους αιώνας για της μεθοδικής και συστηματικής παραπλανήσεως των αδαεστέρων, δια της επιδεξίου υποκρισίας, ως και των πομποδών και ψευδών υποσχέσεών της, ως λερναία ύδρα, εξαπλώσασα τις διαφόρους χώρας τους πολλαπλούς πλοκαμους της, εδηλητηρίαζε τας αμορφώτους χριστιανικάς καρδίας». [10] Σε ένα άλλο πάλι σημείο, ο Γ.Τούλιας θα παρομοιάσει με γλαφυρό τρόπο τις αιρέσεις με τα ζιζάνια στους αγρούς που ασφαλώς πρέπει να ξεριζωθούν πριν σκεπάσουν την αρεστή καλλιέργεια: «Ως ακριβώς εν αγρώ πλημμελώς καλλιεργημένω συνεκφύονται τω αγνώ και καθαρώ οίτω τα διάφορα άχρηστα και επικίνδυνα ζιζάνια, ούτε ανεφύησαν τα ζιζάνια της κακοβούλου αιρέσεως και ανεπτύχθησαν εν καιροίς και περιστάσεσιν ιδίως, καθ΄ ας υφίστανται (ως εν τοις αγροίς ακατάλληλαι καιρικαί συνθήκαι) μεγάλαι και διεθνείς πολεμικαί αναταραχαί και δονήσεις, παρουσιαζόμεναι υπό των διαφόρων ψευδοπροφητών και φανατικών ψευδοκηρύκων, ως μοναδικαί σανίδες σωτηρίας». [11]

Το ρεύμα αυτό των Βογομίλων αποτέλεσε τη γέφυρα περάσματος του διαφοροποιήσιμου αυτού χριστιανικού ρεύματος από την ανατολική στη δυτική Ευρώπη. Οι ονομασίες που συναντάμε βιβλιογραφικά για το ρεύμα αυτό είναι διάφορες και ποικίλουν στον ανατολικό ορθόδοξο κόσμο και στον δυτικό καθολικό κόσμο.

Σε πρώτη φάση, οι πηγές δείχνουν να συμφωνούν ως προς την προέλευση της ονομασίας των Βογομίλων. Η κύρια λοιπόν εκδοχή αναφέρει πως «γύρω στα μέσα του 10ου αιώνα, στη Βουλγαρία, που βρισκόταν τότε υπό την επιρροή του Βυζαντίου, έζησε κάποιος Βούλγαρος ιερέας με το όνομα Βογομίλ (=Θεόφιλος). Φαίνεται πως πρώτος αυτός άρχισε να κηρύττει δημόσια τις παλαιές αρχές των Παυλικιανών με κάποιες τροποποιήσεις και τα κηρύγματά του παρέσυραν τα πλήθη. Με την πάροδο οι Βυζαντινοί και Σλάβοι συγγραφείς άρχισαν να αποκαλούν τους αιρετικούς αυτούς Βογόμιλους, από το όνομα του ιερέα Βογομίλ». [12] Κέντρο δράσης του ιερέα αυτού θεωρούνταν η Φιλιππούπολη επί βασιλείας Πέτρου (927-965 μ.Χ.). Ωστόσο, αναφέρεται και μία άλλη εκδοχή, σύμφωνα με την οποία «το όνομα τους προέρχεται από τη θρησκευτική επίκληση “Κύριε Ελέησον” (Bog Milovi), που σημαίνει ότι Βογόμιλοι είναι “αυτοί που ζητούν το Έλεος του Θεού”». [13] Επίσης, ο Ανδρέας Μαντούδης αναφέρει ότι «οι Βογόμιλοι εκτός του βουλγαρικού ονόματος, όπερ ήτο το επικρατέστερον, εκαλούντο υπό των ορθοδόξων και Ευχίται ή Μασσαλιανοί εν σχέσει προς τους Ευχίτας του προηγηθέντος αιώνος εξ ων φαίνεται ότι προήρχοντο. Προς τούτοις εκαλούντο και Φουνδαγιάται εκ τινός θύλακος (funda) τον οποίον συνήθως έφερον. Οι ίδιοι οι Βογόμιλοι εκάλουν ευατούς Χριστοπολίτας» [οι υπογραμμίσεις του ίδιου του συγγραφέα]. [14]

Σύντομη ιστορική επισκόπηση του κινήματος

Το θρησκευτικό αυτό κίνημα έχει τις ρίζες του στην Ανατολή. Φαίνεται πως ξεκίνησε από τις οροσειρές της Περσίας, πέρασε με τις μετακινήσεις πληθυσμών εντός της Βυζαντινής αυτοκρατορίας στον βαλκανικό χώρο και ύστερα, ερχόμενο σε επαφή με τον χριστιανικό κόσμο και τις σλαβικές παραδόσεις, επηρέασε όλη την Ευρώπη. Για πολλούς ιστορικούς, το κίνημα των Βογομίλων, το οποίο μετεξελίχθηκε στη δυτική Ευρώπη στο κίνημα των Καθαρών και των Αλβιγηνών, αποτέλεσε τον μοχλό κίνησης της ευρύτερης αιρετικής εξέγερσης που συντάραξε πολλές χώρες αργότερα. [15]

Πριν εμφανιστεί το αιρετικό αυτό ρεύμα, η αυτοκρατορία του Βυζαντίου είχε ήδη δοκιμαστεί για έναν περίπου αιώνα από τη διαμάχη της Εικονομαχίας. Οι θεολογικές διαμάχες έφταναν πολλές φορές στο σημείο να ανατρέπουν το σκηνικό στο αυτοκρατορικό παλάτι ή ακόμα και να απειλούν τη σταθερότητα της αυτοκρατορίας. Αυτό συνέβαινε γιατί στο Βυζάντιο η θρησκεία και η πολιτική εξουσία ήταν δύο πράγματα αλληλένδετα. Με βάση τη βυζαντινή κυρίαρχη αντίληψη, «ο αυτοκράτορας ήταν διορισμένος από τον Θεό να κυβερνά επί της Γης: “Βασιλεύς και ιερεύς ειμί”, έγραψε ο Λέων Γ΄ Ίσαυρος στον Πάπα». [16]

Ο Βογομιλισμός αποτελούσε συνέχεια προηγούμενων αιρετικών ρευμάτων. Ουσιαστικά, προέρχονται από τους Παυλικιανούς του 7ου αιώνα, οι οποίοι έδρασαν κυρίως στη Μικρά Ασία, και οι οποίοι με τη σειρά τους σχετίζονται με τους Μασαλλιανούς του 4ου αιώνα της Μεσοποταμίας, καθώς και με τους Μαρκιωνίτες του 2ου αιώνα. Η ρίζα όλων αυτών των ρευμάτων είναι η γνωστικιστική πνευματική παράδοση. Ωστόσο, «το πότε ακριβώς εμφανίστηκε ο Βογομιλισμός δεν είναι ιστορικά εξακριβωμένο. Σύμφωνα με τον Πατριάρχη Θεοφύλακτο αυτή η «νέα αίρεση» εμφανίστηκε κατά τη διάρκεια της βασιλείας του Βούλγαρου Τσάρου Πέτρου (927-949μ.Χ.), όπως δείχνει και μια σχετική συλλογή από αναθεματισμούς. Υπάρχουν βεβαίως και παλαιότερα στοιχεία για τους Βογόμιλους, για “τους αδιάντροπους, που πιστεύουν ότι ο Σατανάς είναι ο μεγαλύτερος γιος του Θεού” (Κοσμάς ο Πρεσβύτερος), αλλά τα μέσα του 10ου μ.Χ. αιώνα μπορούν να θεωρηθούν ως εποχή της εμφάνισής τους». [17] Επίσης, ο Βούλγαρος ιερέας Κοσμάς αναφέρει συγκεκριμένα ότι επί εποχής Τσάρου Πέτρου «ανεφύη “novojavivsase ieres Bogomila”». [18]

Με επίκεντρο την περιοχή της Φιλιππούπολης, η βογομιλική διδασκαλία άρχισε να εξαπλώνεται και να βρίσκει έδαφος κυρίως στη βουλγαρική ύπαιθρο σε πρώτη φάση. Εκείνη την περίοδο, «η συμφιλιωτική στάση του Πέτρου απέναντι στο Βυζάντιο υπαγορεύτηκε πρώτιστα από την κατάσταση στην οποία είχε φτάσει η χώρα του από τη μακρά φιλοπόλεμη πολιτική του Συμεών. Η Βουλγαρία είχε εξαντληθεί οικονομικά κι επιπλέον είχαν αρχίσει να εκδηλώνονται σημεία κοινωνικής και πνευματικής κρίσης: οι κοινωνικές αντιθέσεις οξύνθηκαν εξαιτίας της υπέρμετρης αύξησης της μεγάλης εκκλησιαστικής και λαϊκής εγγείας ιδιοκτησίας˙ ταυτόχρονα, άρχισε να κατακτά έδαφος η θρησκευτική αίρεση των Βογομίλων, πνευματικο-θρησκευτικό βέβαια κίνημα, κάτω από το οποίο, όμως, κρυβόταν η κοινωνική αντίθεση». [19] Επίσης, όπως αναφέρει και ο Γ. Τούλιας, «συντελεστής σπουδαίος της εν Βουγλαρία ελευθέρας διαδόσεως της εν λόγω αιρέσεως υπήρξεν και η προς τους οπαδούς ταύτης αδιαφορία ή μάλλον ανεκτικότης των διαφόρων ηγεμόνων, ως του Τσάρου Σαμουήλ και του Ιωάννου Ασάν (1218-1241)». [20]

Το κίνημα των Βογομίλων βρήκε πολλούς υποστηρικτές στις χαμηλότερες τάξεις των αγροτών και ήρθε και ρήξη τόσο με τους κυρίαρχους του βυζαντινού και του βουλγαρικού θρόνου, όσο και με τους τοπικούς άρχοντες και την εκκλησιαστική ιεραρχία. [21] Επειδή λοιπόν οι Βογόμιλοι επιτίθονταν στις ανώτερες τάξεις των αξιωματούχων και των κληρικών και «επειδή ο Σαμουήλ έτρεφε παρόμοιες πεποιθήσεις, κέρδισε τη συμπάθειά τους κι έτσι εντάχθηκαν στις τάξεις του στρατού του. Μετά την ήττα του Σαμουήλ, ο Βογομιλισμός δεν εξαφανίστηκε, αντίθετα εξαπλώθηκε όλο και περισσότερο ανάμεσα στους δυσαρεστημένους αγρότες της Βαλκανικής». [22] Παράλληλα, η εξάντληση της Βουλγαρίας σήμανε την αύξηση της βυζαντινής επιρροής στα Βαλκάνια [23] αλλά επίσης και την ακόμα πιο έντονη διείσδυση των βογομιλικών ιδεών στις περιοχές της αυτοκρατορίας. Η διδασκαλία των Βογομίλων κατόρθωσε μάλιστα να επηρεάσει όχι μόνο τα αγροτικά στρώματα της αυτοκρατορίας αλλά ακόμα και τις μεσαίες κοινωνικές τάξεις της Κωνσταντινούπολης. Τα κηρύγματά τους έβρισκαν απήχηση και στις πόλεις, αφού η ένταση μεταξύ της άρχουσας τάξης και των λαϊκών στρωμάτων ήταν ιδιαίτερα έντονη και εδώ. Επιπλέον, στα μεγάλα αστικά κέντρα της βυζαντινής αυτοκρατορίας, είχαν δημιουργηθεί ήδη και μία τάξη εμπόρων. Έτσι λοιπόν, ενώ στη Βουλγαρία, τα χαρακτηριστικά του βογομιλικού κινήματος εξελίχθηκαν σε μία ξεκάθαρη ταξική σύγκρουση, στο Βυζάντιο ενεπλάκησαν και ανώτερα στρώματα καθώς και τμήματα του κλήρου και των μοναστηριών. [24] Οι αναζητήσεις των τελευταίων ήταν κατά βάση θεολογικές και δεν έθεταν ζητήματα που μπορούσαν να θίξουν την κυρίαρχη τάξη πραγμάτων της εποχής. Έφτασαν μάλιστα να επηρεάσουν και τμήμα του μοναστικού κόσμου, διεισδύοντας κατά τον 13ο αιώνα και στο Άγιο Όρος. [25]

Η διδασκαλία των Βογομίλων επεκτάθηκε ιδιαίτερα και στη δυτική Ευρώπη, στις περιοχές που επικρατούσε η καθολική εκκλησία. Ο Βογομιλισμός εκεί έγινε γνωστός σαν η αιρετική διδασκαλία των Βουλγάρων. Ωστόσο, το κοινωνικό και θρησκευτικό αυτό ρεύμα, που στα Βαλκάνια ονομάστηκε ως Βογομιλισμός, στη Δυτική Ευρώπη (κυρίως στην Ιταλία και τη Γαλλία) έγινε γνωστό ως «Καθαρισμός». [26]

Τα βασικά κέντρα της διδασκαλίας των Βογομίλων-Καθαρών στην Ιταλία ήταν πρωτίστως η Λομβαρδία και δευτερευόντως μάλλον η νότια Ιταλία, με επίκεντρο τη Σικελία. Ειδικότερα στη Σικελία, υπήρξαν σοβαρές θεολογικές ρήξεις από την περίοδο της Εικονομαχίας. Μάλιστα, σε ένα συγγραφικό έργο, το ονομαζόμενο «Συνοδικόν της Ορθοδοξίας», γίνεται η εξής πολεμική προς τους Βογόμιλους αναφορά: «Τους εν τη Πανόρμω ευρηθέντας βογομίλους και του κατεπάνου ανάθεμα». [27] Περισσότερα ωστόσο για τη συγκεκριμένη έκφραση αυτού του αιρετικού ρεύματος σε αυτήν την περιοχή της Ευρώπης θα αναφερθούν παρακάτω.

Εκεί όμως που η βογομιλική διδασκαλία βρήκε τεράστια απήχηση ήταν η περιοχή της Βοσνίας. Μετά τους συνεχείς διωγμούς στην περιοχή της Βυζαντινής αυτοκρατορίας αλλά και της Βουλγαρίας, πολλοί Βογόμιλοι μετανάστευσαν στην περιοχή της Βοσνίας-Ερζεγοβίνης. Αν στη Βουλγαρία, την Ιταλία και τη Γαλλία ο Βογομιλισμός είχε λάβει μία σαφή ταξική διάσταση, στηριζόμενο κυρίως από τους χωρικούς, στη Βοσνία-Ερζεγοβίνη επηρέασε το σύνολο της κοινωνίας από τον 12ο έως και τον 14ο αιώνα. Αυτό το γεγονός ίσως πιθανότατα έχει να κάνει με το ότι η τοπική εκκλησία υιοθέτησε αυτές τις θεολογικές απόψεις με πολιτικά κυρίως κίνητρα παρά με θρησκευτικά. Βασικός σκοπός αυτής της πολιτικής ήταν να κρατηθούν αποστάσεις από τις πιέσεις των Βενετών, των Ούγγρων, του Πάπα και της σερβικής ορθόδοξης εκκλησίας. [28] Ωστόσο, βασικό ρόλο σε αυτήν την ταχεία ανάπτυξη του Βογομιλισμού στις περιοχές της Βοσνίας και της Ερζεγοβίνης είχαν και οι κοινωνικές συνθήκες, «εξαιτίας της κοινωνικής δομής των δύο χωρών και της ύπαρξης εκεί ισχυρής μεγάλης γαιοκτησίας». [29] Αργότερα, και κυρίως κατά τον 16ο αιώνα, αφού «η αντίθεση ανάμεσα στους Βογομίλους, τους καθολικούς Ούγγρους και Κροάτες και τους ορθόδοξους Σέρβους είχε προετοιμάσει το έδαφος, πολλοί προσχώρησαν στη μωαμεθανική θρησκεία». [30] Μεγάλο ρόλο για τον εξισλαμισμό τους έπαιξαν και οι διώξεις, τις οποίες είχαν υποστεί οι Βογόμιλοι.

Έτσι, σταδιακά το κίνημα των Βογομίλων έσβησε αφήνοντας ωστόσο περισσότερο ή λιγότερο διακριτές επιδράσεις τόσο στις θρησκευτικές όσο και στις κατά τόπους εθιμικές κοινωνικές εκδηλώσεις.

Προδομικές αιρέσεις

Όπως αναφέρθηκε και πιο πάνω, το βογομιλικό κίνημα αποτέλεσε συνέχεια και μετεξέλιξη προγενέστερων σημαντικών αιρετικών κινήσεων με μικρότερη ή μεγαλύτερη επίδραση στη βυζαντινή κοινωνία. [31] Ουσιαστικά, όπως αναφέρει ο Γ. Τούλιας, συγγενικές προς τους Βογομίλους προγενέστερες αιρέσεις είναι ο Μαρκιωνισμός, ο Πρισκιλλιανισμός, ο Μανιχαϊσμός, ο Παυλικιανισμός και ο Μεσσαλιανισμός. Κατά τον ίδιον, «μετοικήσαντες οι οπαδοί της αιρέσεως ταύτης [οι Μασσαλιανοί] εις Θράκην εξ Ασίας συνετέλεσαν πιθανότατα τα μέγιστα εις την εξάπλωσιν της αιρέσεως των βογομήλων αργότερον, μεθ΄ ως τα αυτά ονόματα Torbesi ή Founditae, ίσως διότι έφερον περιφερόμενοι δισάκκια, ως οι σημερινοί επαίται, founditae καλούμενοι». [32]

Άλλες ονομασίες θρησκευτικών κινήσεων που αναφέρονται ως προϋπάρχουσες και συνδεδεμένες με τους Βογόμιλους είναι εκείνες των Ευχιτών ή Ενθουσιαστών, οι οποίοι φαίνεται πως έχουν τις ρίζες τους στον 4ο αιώνα. Σύμφωνα με τον Μαντούδη, οι Ευχίτες έχουν αυτή την ονομασία «διότι απέρριπτον την κοινήν λατρείαν και είχον ιδίας μυστικάς ευχάς. Επειδή δε λέγονται Ευχίται, καλούνται υπό τινών συγχρόνων χρονογράφων με το συριακόν όνομα των αρχαίων Ευχιτών, δηλαδή Μασσαλιανοί. Ονομάζονται δε και Ενθουσιασταί διότι κατά τας ώρας της λατρείας των κατελαμβάνοντο υπό είδους τινός θρησκευτικού ενθουσιασμού». [33] Οι Ευχίτες ήταν και αυτοί δυιστές, αφού πίστευαν πως ο Θεός, που είναι κύριος του σύμπαντος, έχει δύο γιους, εκ των οποίων ο μεγαλύτερος, που είναι κύριος των επιγείων, λέγεται Σαταναήλ και ο μικρότερος, που «άρχει των επουρανίων», είναι ο Χριστός. [34]

Ωστόσο, εκείνο το ρεύμα που πραγματικά έφερε μεγάλη αναστάτωση στη βυζαντινή αυτοκρατορία και αποτέλεσε την κύρια βάση για τη μετέπειτα ανάπτυξη του Βογομιλισμού ήταν οι Παυλικιανοί. Το θρησκευτικό αυτό κίνημα, που επίσης είχε σημαντικές κοινωνικές προεκτάσεις και μάλιστα παρόμοιες με εκείνες των μεταγενέστερων λεγόμενων Βογομίλων, φαίνεται πως εμφανίστηκε στη Μικρά Ασία τον 7ο αιώνα. Η κυρίαρχη άποψη υποστηρίζει ότι οι αιρετικοί αυτοί ονομάστηκαν Παυλικιανοί από το όνομα κάποιου που πιθανώς να αποτέλεσε τον ιδρυτή τους. Ωστόσο, υπάρχουν κι άλλες απόψεις, όπως αυτή του Steven Runciman, σύμφωνα με τον οποίον οι Παυλικιανοί ονομάστηκαν έτσι λόγω «της λατρείας τους προς τον απόστολο Παύλο, καθώς και ότι οι Αρμένιοι πρώτοι τους αποκάλεσαν Παυλικιανούς, δηλαδή οπαδούς του Παύλου. […] Οι βυζαντινές πηγές αναφέρουν και άλλα ονόματα ή μάλλον τύπους ονομάτων για τους αιρετικούς αυτούς (Παυλινιστές, Παυλιανιστές, Παυλιανίτες, κ.α.), αλλά δεν γνωρίζουμε αν πραγματικά όλα τα ονόματα ήταν σε χρήση ή αποτελούν απλώς επινοήματα των γραφέων και αντιγραφέων των χειρογράφων». [35] Παρόμοιες ωστόσο ονομασίες που συνδέονται με την έννοια της υποστήριξης του δημόσιου, κοινού χαρακτήρα των αγαθών φαίνεται πως εμφανίζονται και στη δυτική Ευρώπη. Εκεί, για τους Καθαρούς εμφανιζόταν και η λέξη «Παυλικιανοί» σε διάφορες παρεμφερείς λατινικές εκδοχές (popolicani, populicani, publican, piphli, κ.ά.) [36]

Όπως οι προγενέστεροι Ευχίτες αλλά και οι μεταγενέστεροι Βογόμιλοι, έτσι και οι Παυλικιανοί στήριζαν τη θεολογική τους βάση σε ένα δυιστικό σχήμα. Από τη μία πλευρά, βρίσκεται ο αγαθός Θεός, που δημιούργησε και κυβερνά τον ουράνιο κόσμο (πνεύμα), και από την άλλη βρίσκεται ο πονηρός Σαταναήλ, ο οποίος δημιούργησε και κυβερνά τον επίγειο κόσμο (ύλη). Έχοντας λοιπόν αυτή τη βάση, «οι Παυλικιανοί θεωρούσαν πως το σώμα του Χριστού δημιουργήθηκε στον ουρανό και επομένως ούτε γεννήθηκε από την Παρθένο ούτε πέθανε στο σταυρό. Για το λόγο αυτό δεν απέδιδαν στο σύμβολο του σταυρού την ίδια τιμή με εκείνη που επεδείκνυαν οι ορθόδοξοι». [37]

Για να κατανοήσουμε καλύτερα το κίνημα των Βογομίλων, είναι σημαντικό να αναφερθούν ορισμένα πράγματα για τους Παυλικιανούς, αφού εκείνοι ουσιαστικά αποτελούν τη βάση προέλευσης των πρώτων.

Οι Παυλικιανοί διέθεταν μία τάξη μυημένων διδασκάλων, οι οποίοι ονομάζονταν συνέκδημοι και νοτάριοι, και δεν είχαν κανονικό κλήρο, ούτε ιεραρχία. Επίσης, δεν τελούσαν τις γνωστές λειτουργίες. Η διαφοροποίηση μεταξύ διδασκάλων και υπολοίπων πιστών ήταν ανύπαρκτη τόσο ως προς το σχήμα όσο και ως προς τις συνήθειες της καθημερινής ζωής. Εκτός από την Εκκλησία και την ιεραρχία της, οι Παυλικιανοί περιφρονούσαν τα πλούτη και τα υλικά αγαθά και έτειναν να διάγουν αυστηρό βίο, ενώ όλοι, ακόμη και οι διδάσκαλοι, συμμετείχαν στις συλλογικές εργασίες. [38]

Προεκτείνοντας την αντίθεση με την Εκκλησία, οι Παυλικιανοί, σύμφωνα με τη βυζαντινή ιδεολογία και κοσμοθεωρία, αντιτίθεντο και στην εξουσία του βυζαντινού αυτοκράτορα, του ελέω Θεού διορισμένου να κυβερνά επί της γης. Έτσι, η φαινομενικά θρησκευτική μόνο ανταρσία των Παυλικιανών έπαιρνε έντονα πολιτικά χαρακτηριαστικά, τα οποία έθιγαν την αυτοκρατορική κυριαρχία. [39] Η οργάνωση των Παυλικιανών, σε κάποια τουλάχιστον χρονική περίοδο, είχε τον χαρακτήρα σχηματισμού έξι κοινοτήτων, «οι οποίες έφεραν τα ονόματα πόλεων και περιοχών που κάποτε συνδέθηκαν με το βίο και το έργο του αποστόλου Παύλου: α) Μακεδονίας (ίσως στο οχυρό Κίσσοβα, που ενδεχομένως ταυτίζεται με την Κολώνεια, σημ. Semibkarahisar), β) Αχαϊας (στο χωριό Μανάναλη, κοντά στα Σαμόσατα, γ) Φιλιππησίων (άγνωστη), δ) Λαοδικέων (στο χωριό Αργαούς), ε) Εφεσίων (ίσως στη Μοψουεστία) και στ) Κολοσσαέων (στο Κυνοχώριον ή Κοινοχώριον, κοντά στη Νεοκαισάρεια, σημ. Mahala Kalesi)». [40]

Το κίνημα των Παυλικιανών δέχτηκε πολλούς διαγμούς, συγκρούσεις και μετακινήσεις και αυτή η βίαιη διαμάχη μεταξύ αυτών των αιρετικών και της κεντρικής εξουσίας αποτελεί ένα από τα χαρακτηριστικά της βυζαντινής αυτοκρατορίας του ενάτου αιώνα. Με βάση τη βιβλιογραφία, παρόλο που πρέσβευαν την ειρήνη και τη μη-βία, όπως θα λέγαμε σήμερα, οι Παυλικιανοί τελικά κάποια στιγμή επέλεξαν να ανταπαντήσουν σε αυτές τις διώξεις. Επίσης, «δεν είναι ξεκάθαρο κάτω από ποιες συνθήκες άλλαξαν τη στάση τους και αποφάσισαν να καταφύγουν στη βία, ούτε αν η απόφαση αυτή πάρθηκε από κάποιον διδάσκαλο που ασκούσε μεγάλη επιρροή ή ήταν αποτέλεσμα μιας συλλογικής στάσης προς το κράτος». [41]

Κορύφωση της κατασταλτικής πολιτικής της αυτοκρατορίας αποτέλεσε η μεγάλη εκστρατεία που πραγματοποιήθηκε εναντίον των Παυλικιανών, το 872, στην οποία συμμετείχαν αρκετοί στρατηγοί και έχοντας ως επικεφαλής τον δομέστικο Χριστόφορο. Η μάχη του Βαθυρρύακος στάθηκε καθοριστική, αφού εκεί οι Παυλικιανοί ηττήθηκαν και αμέσως μετά το επίκεντρό τους, η Τεφρική, αλώθηκε και καταστράφηκε μαζί με άλλες οχυρές βάσεις τους. Επίσης, ο επικεφαλής των Παυλικιανών Χρυσόχειρ συνελήφθη και θανατώθηκε με αποκεφαλισμό από τον βυζαντινό Παλλάδη, ο οποίος είχε υπάρξει αιχμάλωτός τους. Μια νέα επιχείρηση του Βασιλείου του Α’ στην περιοχή του Ευφράτη, την επόμενη χρονιά, είχε ως αποτέλεσμα την κατάληψη της Σωζόπετρας και των Σαμοσάτων και την καταστροφή όσων οχυρών των αιρετικών είχαν απομείνει, δίχως ωστόσο να καταφέρει να καταλάβει και τη Μελιτηνή. [42]

Οι συγκρούσεις αυτές αποδυνάμωσαν ιδιαίτερα τους Παυλικιανούς και ουσιαστικά αποτέλεσαν το οριστικό σημείο καμπής αυτού του κινήματος. Ύστερα από αυτές, ορισμένοι από αυτούς φαίνεται πως συμφιλιώθηκαν ή απλώς υποτάχθηκαν στην κεντρική εξουσία, δίχως να γνωρίζουμε αν επιβλήθηκε σε αυτούς και αναθεώρηση των θεολογικών τους απόψεων. [43] Η βίαιη διάλυση των Παυλικιανών είχε να κάνει με το χτύπημα ενός κινήματος που απειλούσε βασικές παραμέτρους της οργάνωσης της βυζαντινής εξουσίας. Οι προτροπές για άρνηση της εργασίας για τους άρχοντες και τον αυτοκράτορα, μη καταβολή φόρων και ειρήνη (συνεπώς έλλειψη στρατιωτικού δυναμικού), παράλληλα με την ξεκάθαρη αντίθετη με το επίσημο κράτος και την εκκλησιαστική ιεραρχία, αποτελούσε έναν επικίνδυνο εσωτερικό εχθρό που έπρεπε να ξεριζωθεί. Αν και η ανακοπή του κινήματος αυτού έγινε εφικτή, το ξερίζωμά του ήταν μία πολύ πιο σύνθετη υπόθεση, αφού οι κοινωνικές συνθήκες παρέμεναν στην ουσία οι ίδιες και συνέβαλαν στη μετέπειτα μετάλλαξή του μέσα από την εμφάνιση των Βογομίλων. Στην ύπαιθρο, «οι πληθυσμοί των φτωχών και δοκιμασμένων από τους πολέμους περιοχών των βυζαντοαρμενικών συνόρων είχαν υποφέρει πολλά και επιπλέον βίωσαν την πτώση της οικονομίας». [44]

Συνεπώς, «η επιθετικότητα των Παυλικιανών απέναντι στην κεντρική εξουσία, από ένα σημείο και έπειτα, ως αντίδραση στους διωγμούς είναι δύσκολο να ερμηνευθεί μόνο με θρησκευτικά κριτήρια. Πρόκειται για κάτι πρωτοφανές στην ιστορία της αυτοκρατορίας και είναι σχεδόν βέβαιο πως οι λόγοι για τους οποίους ο Κωνσταντίνος Δ΄ αποφάσισε ξαφνικά να στραφεί επιθετικά εναντίον των Παυλικιανών δεν έχουν να κάνουν μόνο με τη θρησκεία». [45]

Βασικές θρησκευτικές πεποιθήσεις των Βογομίλων

Μετά τις εκκαθαριστικές επιχειρήσεις του Βασιλείου του Α΄, ορισμένα απομεινάρια των Παυλικιανών μεταφέρθηκαν από τα ανατολικά σύνορα στη Θράκη. Έτσι, δοξασίες που συνδέονταν με τα κινήματα των Μασσαλλιανών και των Παυλικιανών πέρασαν στη Βαλκανική χερσόνησο. Σύμφωνα με τον Ι. Καραγιαννόπουλο, «όπως οι Παυλικιανοί έτσι και οι Βογόμιλοι πίστευαν ότι τον κόσμο κυβερνούν δύο δυνάμεις, η δύναμη του καλού (Θεός) και η δύναμη του κακού (Σαταναήλ). Τις τύχες του κόσμου γενικά, αλλά και κάθε ατόμου, καθορίζει ο ανταγωνισμός των δύο αυτών δυνάμεων. Ο γήινος κόσμος αποτελεί εκδήλωση του κακού και υπόκειται σ΄ αυτό. Η σωτηρία του ατόμου μπορεί να επιτευχθεί μόνο με μια θρησκευτικότητα αυστηρά πνευματική, προϋπόθεση της οποίας είναι μια επίσης αυστηρή ασκητική διαβίωση. Κατά συνέπεια, οι Βογόμιλοι αποκρούουν κάθε εξωτερική εκδήλωση λατρείας, αλλά ακόμη και την όλη εκκλησιαστική τάξη. Επειδή δε η εκκλησία αποτελούσε κύριο στήριγμα και της πολιτικής και κοινωνικής τάξης, οι Βογόμιλοι απέκρουαν επίσης και την κατεστημένη πολιτική και κοινωνική τάξη». [46] Σε γενικές γραμμές, οι Βογόμιλοι δεν απέδιδαν τιμές στις ιερές εικόνες, το σταυρό, τους αγίους και τα ιερά λείψανα -τα οποία θεωρούσαν ειδωλολατρεία και δεν αποδέχονταν τα εκκλησιαστικά μυστήρια, όπως είναι η βάπτιση των νηπίων, η Θεία Ευχαριστία και τα δόγματα περί Αειπάρθενου και Θεοτόκου της μητέρας του Ιησού Χριστού. Πιο συγκεκριμένα, για παράδειγμα, «απέρριπτον το βάπτισμα λέγοντες, ότι τούτο δεν ήτο ωφέλιμον και δη εις τους νέους, καθ΄ ότι ο άνθρωπος, κατ΄ αυτούς, είναι ανίκανος προ του δεκάτου ογδόου έτους να πιστεύση. Τούτου δ’ ένεκα προ της ηλικίας ταύτης δεν εγίνετο ουδείς δεκτός εις την αίρεσιν, ως μη έχων την ικανότητα της λογικής κρίσεως και του συλλογισμού». [47]

Ο Ανδρέας Μαντούδης επίσης μας δίνει χρήσιμες πληροφορίες για τις θρησκευτικές πεποιθήσεις και συνήθειες τους συνδυάζοντάς τες κάποιες φορές με ένα έντονο επικριτικό ύφος. Σχετικά με τη θέση τους πάνω στο ζήτημα της Αγίας Τριάδας, γράφει πως «έλεγον ότι το πιστεύειν εις Πατέρα, Υιόν και Άγιον Πνεύμα είναι δια τους απλουστέρους. Ο Θεός πατήρ είνε, κατά τους Βογομίλους, ανθρωπόμορφος και εξ εκάστης μήνιγκος αυτού εκάμπουσιν ως ακτίνες ένθεν μεν ο Υιός ένδεν δε το Άγιον Πνεύμα». [48] Επίσης, «κατά τους Βογομίλους άγιοι είνε μόνον οι παρά Ματθαίω και Λουκά γενεαλογηθέντες, οι δεκαέξ συγγραφείς προφήται, οι απόστολοι και οι μάρτυρες οι οποίοι κατεσφάγησαν διότι δεν προσεκύνησαν τα είδωλα». [49] Στρέφονταν ενάντια στη λατρεία του Θεού εντός των ναών στηριζόμενοι στη ρήση «Συ δε όταν προσεύχη είσελθε εις το ταμείον σου». Ο αυστηρός βίος, τον οποίον καλούσαν τους πιστούς να ακολουθήσουν, ήταν συνδεδεμένος έντονα και με τη νηστεία.

Πιο συγκεκριμένα, «διέτασσον νηστείαν εκάστην Δευτέραν, Τετάρτην και Παρασκευήν μέχρι της ενάτης ώρας. Εάν δε εκάλει τις αυτούς εις συμπόσιον, λησμονούντες την εντολήν, έτρωγον, έπινον και εις ασέλγειαν περιέπιπτον αν και κατεφέροντο κατά της πορνείας και πάσης ακαθαρσίας, παρουσιαζόμενοι αυτοί ως άσαρκοι και ασώματοι». [50] Η επικριτική γλαφυρή περιγραφή τους από τον Ανδ. Μαντούδη κορυφώνεται περιγράφοντας τον τρόπο ενδυμασίας που ακολουθούσαν: «Περιεβάλλοντο ως μοναχοί και το σχήμα τούτο είχον ως δέλεαρ, ώστε υπό το ένδυμα του προβάτου υπέκρυπτον λύκον και ομιλούντες δια λόγων γλυκέων έρριπτον δηλητήριον εις τας ακοάς των ακροωμένων». [51]

Οι Βογόμιλοι είχαν επίσης δώσει μία νέα νοηματοδότηση σε ορισμένες λέξεις που συνδέονται με τη χριστιανική θρησκεία. Για παράδειγμα, κατονόμαζαν ως «Βηθλεέμ» τη δική τους εκκλησία, γιατί μέσα σε αυτή γεννιέται ο Χριστός, ως «Ναζαρέτ» την ορθόδοξη Εκκλησία και ως «Καπερναούμ» τους ίδιους, στηριζόμενοι στη φράση «Και καταλοιπών ο Ιησούς τη Ναζαρέτ, ελθών κατώκησεν εις Καπερναούμ». Επίσης, σώζεται και ο χαρακτηρισμός του «Ηρώδη» για την ορθόδοξη Εκκλησία, «επειδή αποπειράται να φονεύσι τον παρ΄ αυτοίς γεννηθέντα Λόγον της αληθείας». [52]

Η καθημερινή ζωή των Βογομίλων

Οι Βογόμιλοι, όπως τουλάχιστον γνωρίζουμε, χωρίζονταν σε τρεις ομάδες. Η κορυφαία εξ αυτών ήταν η ομάδα των «Τέλειων» ή «Εκλεκτών» (αναφέρονται επίσης και ως «Αγαθοί Άνθρωποι» ή «Παρηγορητές». Η ομάδα αυτή αποτελούσε τους θεωρητικούς της αίρεσης και ήταν υπεύθυνη για την οργάνωση και την προπαγάνδα της βογομιλικής διδασκαλίας. [53] Οι άνθρωποι αυτοί ζούσαν μία ασκητική ζωή, παρέμεναν άγαμοι, είχαν παραιτηθεί από καθετί επίγειο και έτρωγαν πολύ ελάχιστα. Όπως χαρακτηριστικά αναφέρει ένας δυτικός μεσαιωνικός συγγραφέας, μιλώντας σε πρώτο πληθυντικό πρόσωπο για λογαριασμό των Βογομίλων αυτών, «διάγουμε ένα βίο σκληρό και περιπλανητικό. Πάμε από πόλη σε πόλη σαν πρόβατα εν μέσω λύκων. Υποφέρουμε από τις διώξεις όπως οι απόστολοι και οι μάρτυρες. Η ζωή μας διάγεται με αποχή, προσευχή και ακατάπαυστη εργασία. Όμως όλα αυτά είναι εύκολα, γιατί δεν είμαστε πλέον αυτού του κόσμου…». [54] Αντιθέτως, οι άλλες δύο ομάδες Βογομίλων, οι «Πιστοί» και οι «Ακροατές», ζούσαν μία απλή καθημερινή ζωή, προκειμένου να εξασφαλίζεται η υλική επιβίωση της κοινότητας. Εκτός από τα γενικά θρησκευτικά τους καθήκοντα, δεν είχαν κανέναν περιορισμό π.χ. ως προς την εργασία, τον γάμο ή την τεκνοποιία. [55] Ο απλοϊκός άλλωστε χωρικός δεν ήθελε ούτε να γίνει ασκητής, ούτε να στερηθεί τον γάμο ή το καλό κρέας και το κρασί. Εξάλλου, δεν είχε τόση συνειδητή αντίθεση με την απόκτηση των υλικών αγαθών και μάλιστα επιχειρούσε να αποκτήσει δικαιώματα πάνω στη γη που δούλευε και που ανήκε σε κάποιον μεγάλο γαιοκτήμονα. [56]

Όπως αναφέρει ο Γ. Τούλιας, οι αιρετικοί αυτοί νήστευαν κάθε Δευτέρα, Τετάρτη και Παρασκευή, ενώ οι βασική τους διατροφή στηριζόταν στα χόρτα, τα ψάρια, το λάδι, το ψωμί και το νερό. [57] Οι ανώτεροί τους απέφευγαν το κρασί ως προϊόν συνδεδεμένο με το διάβολο («Diavola veline vino piti»).

Κύριο γνώρισμα των Βογομίλων ήταν η αποχή από το κρέας, δηλαδή η ακρεοφαγία. Και σε αυτήν την περίπτωση, η κρεοφαγία συνδέεται με το διάβολο. Έτσι λοιπόν η αποχή από αυτό ήταν επιβεβλημένη και μάλιστα ο Βούλγαρος ιερέας Κοσμάς αναφέρει πως όσοι από αυτούς τηρούσαν αυστηρά αυτή την αποχή, ήταν χλωμοί («bledi»). [58]

Ο τρόπος ενδυμασίας των Βογομίλων ήταν ίδιος με εκείνον των υπόλοιπων μοναχών, συνεπώς ήταν αδύνατον να τους διακρίνει κάποιος εμφανισιακά, ενώ η περιβολή των αντίστοιχων αιρετικών της Δύσης «ήταν μέλαινα, προσδεδεμένη εις την οσφύν δι΄ ειδικού κορδονίου». [59]

Οι γυναίκες στις κοινότητες των αιρετικών είχαν τα ίδια δικαιώματα και θρησκευτικά καθήκοντα με τους άνδρες, ενώ διακρίνονταν από τον σκουρόχρωμο χιτώνα με τον οποίον ντύνονταν. Κύρια απασχόλησή τους ήταν η ανατροφή και περίθαλψη των νόθων παιδιών, καθώς και η περιποίηση των αρρώστων και των φτωχών. Συνήθως, ζούσαν κοντά στους διδάσκαλους, τους οποίους αποκαλούσαν «αδελφούς» και εκείνοι αυτές «αδελφές». [60]

Ενδιαφέρον έχει ο τρόπος με τον οποίον επιχειρούσαν να οργανώσουν την κοινοτική τους ζωή, αφού και εδώ η βασική προσπάθεια φαίνεται πως σε μεγάλο βαθμό ήταν η προσέγγιση μίας αγαθής, καλής και λιτής ζωής με τρόπο που φαίνεται να προσομοιάζει σε εκείνον των πρωτοχριστιανικών κοινοτήτων. [61] Οι κοινότητες λοιπόν αυτές των αιρετικών διέθεταν περιουσία, η οποία προερχόταν από ατομικές δωρεές των υποστηρικτών της. Κάθε πιστός απέδιδε την περιουσία του στη θρησκευτική του κοινότητα και κρατούσε μόνο όσα χρειαζόταν για τις προσωπικές ή οικογενειακές του ανάγκες («In vobis autem non omnia communia: quitam enim plusquidam minis habent»). Συνήθως, εργάζονταν σκληρά για την κάλυψη των αναγκών των δικών τους και του συνόλου της κοινότητας, από την αυγή μέχρις ότου να βραδιάσει («od Zora do mraka»), δίχως να χαθεί σχεδόν καμία μέρα. Όλα τα κέρδη, και ιδιαίτερα μετά θάνατον, πήγαιναν στο κοινό ταμείο της εκκλησιαστικής τους κοινότητας. [62]

Οι κοινωνικές αντιλήψεις των Βογομίλων

Όπως αναφέρθηκε και παραπάνω, οι πηγές για το κίνημα και τις αντιλήψεις των Βογομίλων ανήκουν εξαρχής σε πολέμιούς τους. Έτσι, δεν έχουμε τη δυνατότητα σήμερα να υπάρχει δικός τους γραπτός λόγος που να μην έχει «φιλτραριστεί» και εννοιολογικά από εκπροσώπους ή υποστηρικτές των κυρίαρχων θεσμών εκείνης της εποχής. Η κυριότερη πηγή είναι το «Κατά Βογομίλων» του Βούλγαρου ιερέα Κοσμά. Μία άλλη πολύ σημαντική πηγή είναι η «Πανοπλία Δογματική» του Ευθύμιου Ζυγαβινού. Το έργο αυτό συντάχθηκε επί βασιλείας Αλεξίου Α΄ Κομνηνού και είναι μία συλλογή από κείμενα. Ανάμεσά τους, το μεγαλύτερο μέρος πραγματεύεται τις αιρέσεις που υπήρξαν κατά καιρούς, μεταξύ των οποίων ασφαλώς και εκείνες των Μασσαλιανών, των Παυλικιανών και των Βογομίλων. Κείμενα ωστόσο με αφορμή την εξάπλωση του βογομιλικού κινήματος έγραψαν και άλλοι συγγραφείς της εποχής, όπως ο Μιχαήλ Ψελλός (ή, σύμφωνα με νεότερες έρευνες, ο «ψευδο-Ψελλός», στα τέλη του 13ου-αρχές 14ου αι.) και ο Ευθύμιος της Ακμονίας (γύρω στο 1134). Μαρτυρίες για την καταπολέμιση των Βογομίλων έχουμε και σε αγιογραφίες της εποχής, αποδεικνύοντας έτσι πως η επιστράτευση της εικόνας από τους κυρίαρχους θεσμούς δεν ήταν ξένη ιδέα και στους μεσαιωνικούς χρόνους. [63] Έτσι λοιπόν, είναι δύσκολο σε αρκετά σημεία να ξεχωρίσει κανείς τι αποτελεί αλήθεια και τι συκοφαντία, τι υπερτονίζεται και τι καλύπτεται, προκειμένου να δοθεί μία συγκεκριμένη εικόνα για τους Βογόμιλους.

Ο Κοσμάς μέσα σε μία πρόταση συμπυκνώνει τη στάση των Βογομίλων απέναντι στους κυρίαρχους θεσμούς της εποχής τους. Χαρακτηριστικά λοιπόν αναφέρει πως οι Βογόμιλοι «διδάσκουν στους οπαδούς τους να μην υποτάσσονται στις Αρχές, δυσφημούν τους πλούσιους, μισούν τους αυτοκράτορες, κακολογούν τους ανώτερους, προσβάλλουν τους άρχοντες, υποστηρίζουν ότι ο Θεός απεχθάνεται όσους εργάζονται για τον αυτοκράτορα και παρακινούν τους δούλους να μην εργάζονται για τους κυρίους τους». [64]

Σε ένα άλλο σημείο, αναφέρεται πως “ούτοι εδίδασκον τους νέους τη τε προς τους γονείς των και τους εν γένει πρεσβυτέρους ασέβειαν και ανυπακοήν και περιφρόνησιν. Εξεμάνθανον αυτοίς τον προς τους γέροντας εμπαιγμόν και περίγελον, την εξύβρισιν και χλευασμόν των ευγενών, ως και του εκάστοτε βασιλέως των τούτων υπηκόων. Έπειθον τους δούλους, διδάσκοντες αυτούς ανυπακοήν, την ασέβειαν, την περιφρόνησιν και το μίσος κατά των κυρίων των, ως και την προς τους νόμους της πολιτείας ανυπακοήν και απειθαρχίαν. Τούτων ένεκεν ετιμωρούντο πολλάκις υπό των κρατικών αρχών δια διαφόρων ποινών, ας ούτοι εκάστοτε υπέφερον αγογγύστως λέγοντες, ότι υπέφερον χάριν (δήθεν) της δικαιοσύνης. Προσέτι υπεδαύλιζον αυτοίς το κατά των πλουσίων μίσος, ως και τον εμπαιγμόν των ιερέων, κ.α. Ηλέγχοντο επίσης, ότι δεν ετήρων την νομιμότητα και εντιμότητα του γάμου ευκόλως δε και συχνάκις τω τυχόντι, δωρίζοντες τας εαυτών γυναίκας, διαδίδοντες ούτω τον αχαλίνωτον σεξουαλισμόν και την τη κοινωνία διαφθοράν, ως και την φοβερήν έκλυσιν των ηθών». [65]

Η αποχή από τον πλούτο και τα υλικά αγαθά αλλά και οι ιδέες περί αντίστασης προς την εξουσία και την ιεραρχία, που είχαν διαδόσει οι Παυλικιανοί και οι άλλες δυιστικές αιρέσεις, βρήκαν μεγάλη απήχηση στη βουλγαρική κοινωνία και το κίνημα άρχισε να εξαπλώνεται.

Με τον Βογομιλισμό, όπως άλλωστε είχε συμβεί και με τον Παυλικιανισμό, «οι πιστοί προέρχονταν από την ύπαιθρο και μάλιστα, σε αντίθεση με όσα τους καταλόγισαν οι αντίπαλοι, εργάζονταν, όπως εργάζονταν και οι Παυλικιανοί. Η διαφορά ήταν πως οι αιρετικοί εργάζονταν για τον εαυτό τους, όχι για τον κύριό τους. Οι αγροτικές εργασίες δεν έλειψαν ούτε από τους Παυλικιανούς, ούτε από τους Βογόμιλους». [66]

Εκτός από αυτές τις βασικές πεποιθήσεις τους, οι οποίες αφορούν τη στάση τους απέναντι στους κυρίαρχους θεσμούς, έχουν ενδιαφέρον και ορισμένες άλλες που μας είναι σήμερα γνωστές. Μία εξ αυτών έχει να κάνει με την αντιμετώπιση των φόνων και την ποινή που θα έπρεπε να επιβάλλεται για τέτοια εγκλήματα. Οι Βογόμιλοι δεν καταδίκαζαν κανέναν σε θανατική ποινή για οποιοδήποτε σοβαρότατο αδίκημα, ισχυριζόμενοι ότι «ταύτα ποιούντες ηκολούθουν το παράδειγμα του Χριστού και των Αποστόλων, οίτινες ουδέποτε ουδένα εφόνευον αλλ΄ εδείκνυον, αγάπην ακόμη και προς τους εχθρούς των». [67]

Επίσης, γενικότερα δε συνήθιζαν να σκοτώνουν ζώα και το θεωρούσαν αμαρτία, πέρα από το γεγονός ότι αρνούνταν την κρεοφαγία. Εξαίρεση σε αυτήν την πεποίθηση αποτελούσαν τα φίδια. Η εξήγηση που δίνει ο Γ. Τούλιας στη στάση τους αυτή είναι ότι «μετεμψύχωσιν ήταν ενδεχόμενον και δυνατόν να μεταβώσιν εις τα ζώα ταύτα ανθρώπιναι ψυχαί, ενώ εις τους όφεις δεν υπήρχον καταφύγια ψυχών». [68]

Η αντίθεσή τους στη βία αποτελούσε επίσης ένα ιδιαίτερο γνώρισμα. Φαίνεται πως οι ίδιοι, είτε από επιλογή είτε από αδυναμία, δεν εγκατέλειψαν με συστηματικό και μαζικό τρόπο αυτήν την πεποίθησή τους, όπως είχαν κάνει λίγο παλαιότερα οι Παυλικιανοί. Αυτό δε σημαίνει ωστόσο ότι δεν χρησιμοποίησαν τη βία για να υπερασπιστούν την πίστη τους και τους εαυτούς τους. [69]

Το κάλεσμα των Βογομίλων να μην πληρώνονται φόροι και να μην υπηρετούν οι χωρικοί στο στρατό αποτελεί όψεις αντίστασης και ανταρσίας. Παράλληλα ωστόσο, οι Βογόμιλοι είχαν αναπτύξει μία έντονη κοινοτική δραστηριότητα. Εκτός από το γεγονός ότι παραχωρούσαν ουσιαστικά την ιδιοκτησία τους -πλην των απολύτως απαραιτήτων- στη εκκλησιαστική τους κοινότητα, οι Βογόμιλοι φαίνεται πως είχαν διαμορφώσει αρκετούς κοινοτικούς θεσμούς. Οι εργασίες για την κατασκευή σπιτιών για οικογένειες, δρόμων, αποθηκών, μαντριών, υδραγωγείων, κ.α. γίνονταν από κοινού, διαμορφώνοντας έτσι μία κοινωνία με έντονο το στοιχείο της αλληλοβοήθειας. Υπάρχει και η άποψη πως ο σλαβικός θεσμός της Ζάντρουγκα σχετίζεται με αυτές τις μεσαιωνικές παραδόσεις, αφού «ζα» σημαίνει «για» και «ντρουγκ» σημαίνει «για τον άλλον». [70]

Ο Βογομιλισμός αποτέλεσε ουσιαστικά, όπως αναφέρει και ο Οστρογκόφσκι, μία έκφραση διαμαρτυρίας κατά της τάξης των κυβερνώντων, των ισχυρών και των πλουσίων.

Πρόκειται για ένα θρησκευτικο-κοινωνικό ρεύμα, που άνθιζε ιδιαίτερα σε εποχές κρίσης και ανάγκης. Αυτό συνέβη γιατί σε τέτοιες ακριβώς εποχές η βασικά απαισιόδοξη κοσμοθεωρία του, που απορρίπτει τον επίγειο κόσμο σαν τέτοιο, βρήκε πλούσιο έδαφος και εντυπωσίαζε με τη διαμαρτυρία του. [71] Ωστόσο, το ρεύμα αυτό είχε ένα διττό χαρακτήρα, θα μπορούσαμε να πούμε. Αν στη Βουλγαρία και σε άλλες χώρες, ο Βογομιλισμός αποτέλεσε ένα μαζικό κοινωνικό κίνημα της δυσαρεστημένης από το φεουδαρχικό κλοιό αγροτικής τάξης [72], στο χώρο της Βυζαντινής αυτοκρατορίας, όπου αγκαλιάστηκε και από μέλη των ανωτέρων τάξεων, αποτέλεσε και μία ιδεολογική θρησκευτική διαφοροποίηση [73], για την οποία δεν γνωρίζουμε αν υπήρχαν ή όχι και πολιτικά κίνητρα.

Κλείνοντας αυτό το υποκεφάλαιο, θα ήταν χρήσιμο να παρατεθεί μία παράγραφος από ένα βιβλίο του Ι.Καραγιαννόπουλου, η οποία συμπυκνώνει ίσως πολύ πετυχημένα τη βασική ουσία αυτού του σημαντικού μεσαιωνικού κινήματος. Για αυτόν, λοιπόν, «ο Βογομιλισμός, που ξεκίνησε ως καθαρά θρησκευτική αίρεση, εξεδήλωσε και αντικοινωνικές και αντιπολιτειακές τάσεις, εμφανίστηκε δηλαδή τελικά ως ένα είδος θρησκευτικού αναρχισμού με γενικότερο κοινωνικό και πολιτικό περιεχόμενο, που προκάλεσε έτσι την αντίδραση όχι μόνο της εκκλησίας αλλά και της πολιτείας. Με την πάροδο του χρόνου ο Βογομιλισμός, όχι μόνο ως απλή θρησκευτική αίρεση αλλά σαν γενικότερη διαμαρτυρία των ταπεινών και καταπιεζομένων, θα επεκταθεί πέρα από τα όρια του βουλγαρικού κράτους και θα φτάσει, κάτω από διάφορα ονόματα, εκτός από το Βυζάντιο, και στη Σερβία, Βοσνία, Ιταλία και νότια Γαλλία». [74]

Η σχέση των Βογομίλων με τους αιρετικούς της ευρωπαϊκής Δύσης

Το κίνημα των Βογομίλων συνδέεται άμεσα με αντίστοιχα αιρετικά ρεύματα που εμφανίστηκαν και στις χώρες της δυτικής Ευρώπης. Το κυριότερο από αυτά τα ρεύματα είναι το κίνημα των λεγόμενων Καθαρών, το οποίο αναπτύχθηκε ιδιαίτερα στη Γαλλία και στην Ιταλία. Οι θρησκευτικές πεποιθήσεις των Καθαρών αλλά και οι γενικότερες ηθικές και κοινωνικές τους ιδέες είναι πολύ παρεμφερείς με εκείνες των Βογομίλων.

Οι Καθαροί εμφανίζονται στο προσκήνιο της ιστορίας προς το τέλος του 11ου αιώνα και δεν αποκλείεται ότι «ήσαν οι ίδιοι οι Βογόμιλοι οι οποίοι διωκόμενοι εν τη Ανατολή, εξεχύθησαν εις την Δύσιν». [75] Μάλιστα, «την άμεσον σχέσιν της διαρχικής αιρέσεως των Μανιχαίων Καθαρών και Παταρένων μετά των Βογομήλων μαρτυρούσι και αι λατινικαί πηγαί». [76] Βασικό κοινό στοιχείο παραμένει η πίστη στη δυιστική φύση του κόσμου, ενώ και οι δύο φαίνεται να αποζητούν την επαναφορά του πρωταρχικού χριστιανισμού, πριν την κυριαρχία της Εκκλησίας και της συμμαχίας της με το Κράτος. Γι΄ αυτό και οι Βογόμιλοι, όπως και οι Καθαροί, είναι εναντίον των πλουσίων και των γαιοκτημόνων, των πολέμων και των αιματοχυσιών. [77]

Όπως αναφέρει ο Γ. Τούλιας, «πιθανώς το όνομα Καθαροί-Kathari να προήλθεν εκ της χρήσεως της συνήθους του ονόματος τούτου υπ΄αυτών των ιδίων των αιρετικών λόγω του υπ΄ αυτόν επιδιωκόμενου σκοπού, του καθαρού δήθεν του χριστιανικού εδάφους από της ιεραρχίας, ο θεσμός της οποίας ήτο εις τα όμματα τούτων απεχθής, ως αποτελών εμπόδιον δήθεν και νοθείαν της χριστιανικής θρησκείας. Την απέχθειαν δε ταύτην και το μίσος προς το ιερατείον ήντλουν, ως ισχυρίζοντο εκ της παρατηρήσεως της συμμετοχής ιερέων εις όλας τας βδελυρότητας της ζωής και δη της κοινωνικής και ιδία των πόλεων». [78]

Υπάρχουν πολλές λέξεις στη βιβλιογραφία με τις οποίες φαίνεται πως αποδίδονταν όλοι αυτοί οι αιρετικοί. Συνήθως, «ενασμενίζοντο ν΄ αυτοαποκαλώνται Καθαροί και Perfecti, Savrseni, Consolatores, Utisiteli, κλπ εν δε τη Ανατολή Χριστόφιλοι και Χριστοπολίται». [79] Επίσης, υπάρχουν και άλλες ονομασίες, όπως Patrini, Pataristi, κ.α.. Η ερμηνεία αυτών των λέξεων αποδίδεται από κάποιους στο γεγονός ότι στο Μιλάνο υπήρχαν κάποια διαμερίσματα που λέγονταν Pataria, στα οποία οι αιρετικοί «ως αγύρται διέμενον ρακένδυτοι, ζώντες κρυφίως». [80] Ωστόσο, υπάρχουν κι άλλες απόψεις γύρω από αυτό το ζήτημα. Μία άλλη ονομασία είναι εκείνη των Boboni, η οποία στην πολωνική γλώσσα σημαίνει τους δεισιδαίμονες, τους μάγους και τους πονηρούς. [81]

Σύμφωνα με τις πληροφορίες που διαθέτουμε, γνωρίζουμε πως όλοι αυτοί οι αιρετικοί της Βουλγαρίας, της Ιταλίας και της Γαλλίας, κατά τον 12ο και 13ο αιώνα, παρά τις βίαιες διώξεις που είχαν υποστεί, είχαν κατορθώσει να διαμορφώσουν σταθερά οργανωτικά σχήματα και να συνδέονται μεταξύ των κοινοτήτων τους (εκκλησίες), στις οποίες ηγούνταν φωτισμένα για αυτούς πρόσωπα. Οι δύο κύριες κοινότητες, που φαίνεται πως διαδραμάτιζαν καθοριστικό ρόλο σε αυτό το αιρετικό κίνημα, ήταν η λεγόμενη κοινότητα «Bulgaria», η οποία βρισκόταν στη Μακεδονία, και η κοινότητα «Dragovetia», η θέση της οποίας δεν μας είναι γνωστή. Πιθανότατα, αυτές οι κοινότητες είναι που πρωταγωνίστησαν και στην εξάπλωση των αιρετικών διδασκαλιών προς δυσμάς, κατά τον 12ο και 13ο αιώνα. Έτσι λοιπόν, αυτήν την περίοδο, οι δυιστικές αιρετικές ομάδες είχαν εξαπλωθεί από τη Μικρά Ασία και τη Βαλκανική ως τη Γαλλία και την Ιταλία, απαριθμώντας δεκατέσσερις συνολικά κοινότητες. [82]

Στη Γαλλία, σε ένα έργο του Robert d’ Auxerre, η αίρεση αναφέρεται ως «heieresis illius, quam Bulgarorum vocant». Γενικότερα, αυτή την ταύτιση του αιρετικού με τον Βούλγαρο θα τη συναντήσουμε σε όλη την περιοχή της δυτικής Ευρώπης.

Στην Ιταλία, τα βασικότερα κέντρα των αιρετικών υπήρξαν η Λομβαρδία και η Σικελία. Ακόμα, ο ιταλός συγγραφέας Rainer Sacconi αναφέρει πως βογομιλικές οργανωμένες ομάδες υπήρχαν, εκείνη την εποχή, και στην Κωνσταντινούπολη. Πιο συγκεκριμένα, υπήρχε η λατινόφωνη ομάδα («ecclesia Latinorum de Constantinopoli») και η ελληνόφωνη («ecclesia Graecorum ibidem»). [83]

Ο Durand de Huesca, σε ένα έργο που έγραψε το 1228, αναφέρει πως οι Καθαροί βασίζονταν σε τρεις κύριες παραδόσεις: πρώτον, στους Έλληνες αιρετικούς, δεύτερον, σε εκείνους από τη Βουλγαρία και, τρίτον, σε εκείνους που ανήκαν στην κοινότητα Dragovetia («Nonnuli enim eorum obedient Grecis heretics, alii autem Bulgaris et alii Drogovetis»). [84]

Αυτό, επομένως, που φαίνεται να ισχύει είναι πως πρόκειται για το ίδιο αιρετικό ρεύμα που συντάραξε «τας συνειδήσεις συνόλου σχεδόν του χριστιανικού κόσμου επί τρεις και πλέον αιώνας» [85] και εκφράστηκε με το όνομα του Βογομιλισμού στη Βαλκανική και του Καθαρισμού στη δυτική Ευρώπη. [86]

Παραφυάδα των Καθαρών φαίνεται πως αποτελούσαν και οι Αλβίγοι, Αλβίγιοι ή Αλβιγηνοί. [87] Επίσης, ξεπήδησαν και άλλες αιρετικές ομάδες, με διάφορες ονομασίες, η σχέση των οποίων μεταξύ τους δεν είναι πάντα ξεκάθαρη.

Ανάμεσα σε αυτές τις ομάδες, αναφέρονται και οι μεταγενέστεροι Πικάρδοι και Αδαμίτες. Οι αιρετικές αυτές ομάδες φαίνεται πως διεσώθησαν μέσα στους επόμενους αιώνες συνεχίζοντας να διατηρούν την πίστη για επιστροφή στην πρωτοχριστιανική αγνότητα και τις βασικές αιρετικές αρχές. Για παράδειγμα, στο 18ο αιώνα, «ο Beausobre θ΄απέδιδε στου Πικάρδους τ΄ όνομα Αδαμίτες, εξ΄αιτίας της Παραδείσιας (Edenic) αθωότητας που επικαλούνταν για τους ίδιους. Σύμφωνα με τον Λαυρέντιο: «Τριγυρνώντας μέσα στα δάση και πάνω στους λόφους, μερικοί απ΄ αυτούς περιέρχονται σε τέτοια τρέλα που άντρες και γυναίκες πετάνε τα ρούχα τους και τρέχουν εδώ κι εκεί γυμνοί, λέγοντας ότι το ντύσιμο υιοθετήθηκε εξ’ αιτίας των αμαρτιών που διέπραξαν οι πρωτόπλαστοι, όμως αυτοί βρίσκονταν σε κατάσταση αθωότητας. Μέσα από μια παρόμοια τρέλα, φαντάζονταν πως δεν υπήρχε αμαρτία στην περίπτωση που κάποιος αδελφός συνευρίσκονταν με μια απ΄τις αδελφές.

Κι αν η αδερφή γεννούσε, θα ισχυρίζονταν πως συνέλαβε μέσω του Αγίου Πνεύματος. (Ο βαπτισμός δεν εφαρμόζονταν επειδή) τα παιδιά των γονιών που ζουν σε κατάσταση αγιότητας (δηλαδή, τα μέλη της κοινότητας) συνελήφθησαν χωρίς το προπατορικό, θανάσιμο αμάρτημα (…). Προσεύχονταν στο Θεό στον οποίο έχουν μέσα τους λέγοντας: Ο Πατέρας μας που είναι μέσα μας…». [88]

Οι αντιλήψεις, για παράδειγμα, περί γυμνότητας ίσως να σχετίζονται με ανάλογες αντιλήψεις που υπήρχαν σε αιρετικούς κύκλους του μεσαίωνα και μάλιστα εντός της Βυζαντινής αυτοκρατορίας. Ένα τέτοιο περιστατικό αποτυπώνεται στις διαθέσιμες γραπτές πηγές, ανεξάρτητα από την ορθότητά του ή όχι. Έτσι, λέγεται πως «ήλθον [εις Βουλγαρίαν] και δύο εκ του αγίου όρους εκτοπισμένοι μοναχοί Λάζαρος και Κύριλλος, καταδικασθέντες δια τας Βογομηλικάς δοξασίας, κηρύττοντες δε τον γυμνισμόν, περιήρχοντο γυμνοί, συγκεντρώνοντες πολλούς νέους, νέας και γυναίκας Βογομήλους κατά τας νύκτας και τελούντες ακαθάρτους και ανηθίκους μίξεις… ονομαζόμενοι αδαμίται, ενθουσιασταί, ησυχασταί και τέκτονες». [89]

Όλα αυτά δείχνουν πως μία υπόγεια κουλτούρα διαφόρων μυστικών αδελφοτήτων διαμορφωνόταν και καλλιεργούταν για αιώνες, ουσιαστικά παράλληλα με την εδραίωση και κυριαρχία της επίσημης Εκκλησίας. Η θρησκευτική αυτή κουλτούρα, εκφρασμένη μέσα από τις διάφορες αιρέσεις της, επιχείρησε να επαναφέρει στον σωστό για εκείνη δρόμο τους ανθρώπους, ερχόμενη πολύ συχνά σε σύγκρουση με τους κυρίαρχους θεσμούς και δεχόμενη σκληρές και εξοντωτικές διώξεις. Αν ένα ρεύμα σκέψης πέρασε από το Βυζάντιο στη Δύση μέσα από τη μετακίνηση λογίων μετά την απόλυτη κυριαρχία των Οθωμανών στη δύση, ένα άλλο παράλληλο ρεύμα σκέψης διαπερνούσε τις κοινωνίες όλης της Ευρώπης επιχειρώντας να επανακαθορίσει τη σχέση του ανθρώπου με το θείο. Σίγουρα, αυτό το αδιαφανές, δυσδιάκριτο και ακαθόριστο ρεύμα σκέψης έπαιξε καθοριστικό ρόλο στις μετέπειτα θρησκευτικές διαμάχες που συντάραξαν κυρίως τον ευρωπαϊκό βορά, όπως για παράδειγμα η προτεσταντική μεταρρύθμιση.

Οι διώξεις κατά των Βογομίλων

Όπως έχει αναφερθεί και παραπάνω αρκετές φορές, οι Βογόμιλοι, όπως και όλοι οι δυιστές αιρετικοί, υπέστησαν κατά καιρούς πολύ σκληρές διώξεις από τους ηγεμόνες των Βαλκανίων. Αν και στην αρχή φαίνεται να υπήρξε μία ανοχή στη δραστηριότητά τους, ο Αλέξιος ο Α΄ Κομνηνός, προς το τέλος της ζωής του, υπήρξε ένας από τους βασικότερους διώκτες του. Η βίαιη και σκληρή αυτή τακτική του Αλέξιου περιγράφεται με εγκωμιαστικά λόγια στο συγγραφικό έργο της κόρης του Άννας Κομνηνής «Αλεξιάς» [90], επικεντρώνοντας ωστόσο στην εξόντωση του φερόμενου ως αρχηγού τους Βασίλειου. Εκτός από τους Βογόμιλους, και άλλοι άνθρωποι διώχθηκαν για τις θρησκευτικές πεποιθήσεις τους, ενώ, για παράδειγμα, ο Ιωάννης Ιταλός αναγκάστηκε να απαρνηθεί τις ιδέες του για να αποφύγει τον αναθεματισμό. [91]

Στη Βουλγαρία, το βουλγαρικό πατριαρχείο κήρυξε τον Βογομιλισμό ως αίρεση το 1211, με αποτέλεσμα να υπάρξουν σκληρές διώξεις εναντίον τους. Πολλοί Βογόμιλοι, μέσα σε αυτό το κλίμα, πέρασαν στη Βοσνία. Ωστόσο και εκεί, δεν είχαν καλύτερη τύχη αφού υπέστησαν διωγμούς και από τους Σέρβους ηγεμόνες. Μερικά από τα διατάγματα επί διακυβέρνησης Στέφανου Δουσάν (1331-1355) είναι χαρακτηριστικά. Ένα από αυτά, για παράδειγμα, συγκατελέγεται στον περίφημο «Κώδικα» και αναφέρει τα εξής: «Και όποιος αιρετικός βρεθεί να ζει ανάμεσα σε Χριστιανούς [ενν. ορθόδοξους], να στιγματιστεί στο μάγουλο κα να διωχθεί, και εκείνος που τον έκρυβε να στιγματιστεί και εκείνος». Και παρακάτω: «Και όποιος χρησιμοποιήσει λέξη Βογόμιλων, αν είναι άρχοντας να πληρώσει εκατό υπέρπυρα, αν είναι χωρικός να πληρώσει δώδεκα υπέρπυρα και να τιμωρηθεί με ξυλοδαρμό». [92]

Έτσι λοιπόν, οι Βογόμιλοι αλλά και οι πνευματικοί πατέρες τους Παυλικιανοί υπέστησαν αιματηρές διώξεις από τους Βυζαντινούς αυτοκράτορες, τους Βούλγαρους, τους Σέρβους και τους Ούγγρους βασιλείς. Όσοι επιβίωσαν, αναγκάστηκαν να μεταστραφούν με το να γίνουν μουσουλμάνοι στη Βοσνία, ορθόδοξοι στη Μακεδονία και καθολικοί στη Βουλγαρία. Για παράδειγμα, οι τελευταίοι Παυλικιανοί στη Βουλγαρία έγιναν καθολικοί μόλις τον 18ο αιώνα και γι’ αυτό μία γειτονιά της Φιλιππούπολης ονομαζόταν Pauliciani. Έτσι, σήμερα, η πλειονότητα των σημερινών Βούλγαρων καθολικών αποτελείται από απόγονους Βογομίλων και Παυλικιανών. [93]

Βογομιλικά μνημεία

Εφόσον από τους Βογόμιλους δεν σώθηκε ουσιαστικά τίποτα που να τους θυμίζει στο πρόσωπο της γης, το μόνο που θα μπορούσε να σωθεί είναι ορισμένα ταφικά μνημεία τους, τα οποία με την πάροδο του χρόνου ξεχάστηκαν, χάθηκαν ή θάφτηκαν. Πρόκειται για ταφικά μνημεία που είναι είτε σαρκοφάγοι είτε δισκοειδείς σταυροί. Τέτοια μνημεία συναντώνται σε διάφορα νεκροταφεία που βρίσκονται διάσπαρτα στη Βοσνία-Ερζεγοβίνη, στη δυτική Σερβία, στη Δαλματία, ακόμα και έξω από τη Θεσσαλονίκη, στην περιοχή της Χαλκηδόνας.

Οι σαρκοφάγοι φέρουν διάφορες χοντροκομμένες ανάγλυφες παραστάσεις. [94] Συνήθως, απεικονίζεται μία αντρική μορφή, ίσως πολεμιστής, με μεγάλα μουστάκια, ο οποίος έχει το δεξί του χέρι σηκωμένο ψηλά και με ανοιχτή την παλάμη και το αριστερό του χέρι πίσω από τη μέση του. Αυτή η μορφή φαίνεται να φορά πάνω πουκάμισο και κάτω μία μικρή φουστανέλα, ζωσμένη στη μέση, καθώς και βαριά υποδήματα. Κοντά στο κεφάλι τους και από τα δεξιά, υπάρχει ένα κυκλικό σχήμα που πιθανόν να είναι ο ήλιος. Σε ορισμένες περιπτώσεις, υπάρχει και η απεικόνιση μιας ασπίδας και ενός πιθανότατα ρόπαλου. Σπείρες, πλοχμοί και διάφορα άλλα διακοσμητικά μοτίβα έρχονται να συμπληρώσουν τον εικονογραφικό διάκοσμο αυτών των ταφικών μνημείων.

Οι δισκοειδείς σταυροί είναι ιδιαίτερα ταφικά μνημεία, τα οποία μπορεί κάποιος να συναντήσει από τη Μακεδονία και τη Βουλγαρία μέχρι και τη νότια Γαλλία, δείχνοντας έτσι πως πιθανότατα πρόκειται για κατάλοιπα αυτών των μεσαιωνικών αιρετικών ομάδων.

Πάντως, η ακριβής συσχέτιση και κυρίως ερμηνεία των μνημείων αυτών σε σχέση με το κίνημα των Βογομίλων δεν έχει ακόμα διευκρινιστεί πλήρως.

Επίλογος

Το κίνημα των Βογομίλων κατηγορήθηκε σφόδρα από τους κυρίαρχους θεσμούς εκείνης της περιόδου. Ακόμα και στις μέρες μας -τον τελευταίο αιώνα- οι αιρετικοί που στράφηκαν κατά των αυτοκρατορικών θρόνων, των πλουσίων και των ανώτατων εκκλησιαστικών αξιωμάτων, δε θα μπορούσαν να έχουν καλύτερα μοίρα στην κλασική ελληνική βιβλιογραφία. Όσοι, μέσα στις τελευταίες δεκαετίες, αντιμετώπισαν -και απόλυτα δικαιολογημένα- τους Βογόμιλους ως έναν επικίνδυνο εσωτερικό εχθρό, ως έναν «ηθικό εκτροχιασμό», ως μία «μεταρρύθμιση και κατάπτωση ηθικο-κοινωνική», ως «κίνηση ή επανάσταση κατά της εμφύτου ηθικής» [95], δεν έκαναν τίποτα άλλο από το να συνεχίσουν να στηρίζουν την αντίδραση των κυρίαρχων θεσμών απέναντι σε κάθε ιδέα που μπορεί εν δυνάμει να τους απειλήσει.

Ο Βογομιλισμός της άρνησης του πολέμου, της άρνησης καταβολής μιας άδικης φορολογίας, της κοινοτικοποιημένης αντιμετώπισης των αναγκών των μελών μίας κοινότητας είναι μία παράδοση ανταρσίας αλλά και κοινωνικών μορφών οργάνωσης, ένα φάντασμα του παρελθόντος που συμβολικά μπορεί να αποτελέσει μία χρήσιμη οπτασία για ένα καλύτερο πραγματοποιήσιμο αύριο.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Ελληνόγλωσση
Άννα Κομνηνή, Αλεξιάς, εκδ.Άγρα, Αθήνα 2005
Βανεγκέμ, Ρ., Κάουτσκυ, Κ., Σαφάρεβιτς, Ι., Θαβωρίτες – Τόμας Μίντσερ – Αναβαπτιστές, εκδ. Ανάκαρα, Θεσσαλονίκη 2011
Cheynet, J.C., Ο Βυζαντινός Κόσμος (τόμος Β΄) – Η Βυζαντινή Αυτοκρατορία, εκδ.Πόλις, Αθήνα, 2011
Καραγιαννόπουλος, Ιωάννης, Το Βυζαντινό Κράτος, εκδ. Βάνιας, Θεσσαλονίκη 2001
Kazhdan, Epstein A.W., Αλλαγές στον Βυζαντινό Πολιτισμό κατά τον 11ο και 12ο Αιώνα, εκδ. ΜΙΕΤ, Αθήνα, 1997
Μαντούδης, Ανδρέας, Οι Βογόμιλοι, Αίρεσις του ΙΒ και ΙΓ Αιώνος εν τη Ανατολή, 1936
Norwich, J.J., Σύντομη Ιστορία του Βυζαντίου, εκδ. Γκοβόστη, Αθήνα 1999
Νυσταζοπούλου-Πελεκίδου, Μαρία, Οι Βαλκανικοί Λαοί – Από την Τουρκική Κατάκτηση στην Εθνική Αποκατάσταση (14ος -19ος αι.), εκδ.Βάνιας, Θεσσαλονίκη 1991
Rice, Tamara Talbot, Ο Δημόσιος και Ιδιωτικός Βίος των Βυζαντινών, Αθήνα 1997
Τούλιας, Γεώργιος, Πρόδρομοι της θρησκευτικής και κοινωνικής αναταραχής, 1953
Vasiliev, A.A., Ιστορία της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας (324-1453), εκδ.Μπεργαδή, Αθήνα, 1955
Χριστοφιλοπούλου, Αικατερίνη, Βυζαντινή Ιστορία (τόμος Β΄2), εκδ.Βάνιας, Θεσσαλονίκη 1997
[Συλλογικό], Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, εκδ. Εκδοτική Αθηνών, Αθήνα, 2000
[Συλλογικό], Λαϊκές Εξεγέρσεις στο Βυζάντιο, Ιστορικά (ένθετη έκδοση της εφημερίδας Ελευθεροτυπία), 21/12/2011

Ξενόγλωσση
Angelov, Dimiter, Les Balkans au Moyen Age: la Bulgarie des Bogomils aux Turcs, Variorium Reprints, London, 1978
Bihalji-Merin, Oto, The Bogomils: Essays by Oto BihaljiMerin and Aloiz Benac, Thames and Hudson,1962

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

[1] «Δύο ειδών αιρέσεις απειλούσαν την τάξη που είχαν επιβάλει ο αυτοκράτορας και ο πατριάρχης. Εκτός από τα καθαρά δογματικά ζητήματα και τις διαφορές σε επίπεδο υψηλών θεολογικών συζητήσεων, που οι απλοί άνθρωποι του Μεσαίωνα αδυνατούσαν να κατανοήσουν, υπήρχαν και άλλες αιρετικές διδασκαλίες, με απλούστερο περιεχόμενο και μεγάλη απήχηση στα κατώτερα λαϊκά στρώματα. Επρόκειτο για τις δυϊστικές αιρέσεις, των οποίων οι ιδέες και η εξάπλωση σχετίζονταν με τις κοινωνικές συνθήκες της εποχής. Η δυϊστική αίρεση των Παυλικιανών, ο Παυλικιανισμός, ήταν εκείνη που από όλες προκάλεσε ίσως τα περισσότερα προβλήματα στην ιστορία του βυζαντινού κράτους, όχι τόσο σε δογματικό και εκκλησιαστικό επίπεδο όσο σε κοινωνικό, στρατιωτικό και οικονομικό». [Συλλογικό], Λαϊκές Εξεγέρσεις στο Βυζάντιο, περιοδικό «Ιστορικά» (ένθετη έκδοση της εφημερίδας Ελευθεροτυπία), 21/12/2011, σ.49-50
[2] Ό.π., σελ.54
[3] «Ήδη στον 5ο αιώνα η αίρεση θεωρούνταν έγκλημα κατά του κράτους και μέτρα εναντίον της ελάμβαναν οι κρατικές αρχές, όχι η Εκκλησία». Ό.π., σ.49
[4] Rice, Tamara Talbot, 1997, Ο Δημόσιος και Ιδιωτικός Βίος των Βυζαντινών, Αθήνα, σ.75-76
[5] [Συλλογικό], Λαϊκές Εξεγέρσεις στο Βυζάντιο, ό.π., 21/12/2011, σ.49
[6] Μαντούδης, Ανδρέας, 1936, Οι Βογόμιλοι – Αίρεσις του ΙΒ και ΙΓ Αιώνος εν τη Ανατολή, σ.9
[7] Ό.π., σ.11
[8] «Έτερον χαρακτηριστικόν των αιρέσεων των χρόνων τούτων είνε ότι περιέχουν στοιχεία του αρχαίου παρσισμού, της θεωρίας δηλαδή περί δύο αρχών των όντων, του αγαθού και του κακού». Ό.π., σ.18
[9] «[…] Από τις άλλες αιρέσεις, που με πάθος υποστηρίχθηκαν, δύο αποδείχθηκαν ιδιαίτερα δύσκολες στο να ξεριζωθούν. Αυτές εξαπλώθηκαν από μέλη των Παυλικιανών και των Βογομίλων, που ήταν άλλες θρησκευτικές αιρέσεις. Η πρώτη αναπτύχθηκε κατά τον 9ο αι., όταν κάποιος με το όνομα Παύλος, γιος μιας γυναίκας από τους Μανιχαίους, επέμενε ότι ο Θεός (που αντιπροσώπευε και τα τρία πρόσωπα της Αγίας Τριάδας σε ένα) δημιούργησε μόνο την ουράνια σφαίρα, συναρμολογώντας τα ουράνια και τους κατοίκους των ουρανίων, ενώ ο Θεός του Κακού δημιούργησε τους ανθρώπους κα τον ορατό κόσμο ̇ αυτός επίσης υποστήριζε ότι ο Χριστός ήταν ένας άγγελος και γιος μιας συνηθισμένης γυναίκας (την οποίαν ήταν λάθος να την λατρεύουν) και ότι είχε σταλή από το Θεό, για να καταπολεμήση το κακό πάνω στη γη. Οι Βογόμιλοι ήταν παραφυάδα των Παυλικιανών ̇ κέρδισαν έναν εξαιρετικά μεγάλο αριθμό οπαδών στη Βουλγαρία και οι περίεργες επιτύμβιες πλάκες τους διασώζονται εκεί και στη Γιουγκοσλαβία σαν μνημεία ενός παρελθόντος που σήμερα έχει λησμονηθεί». Rice, Tamara Talbot, ό.π., σ.75-76
[10] Τούλιας, Γεώργιος, 1953, Πρόδρομοι της θρησκευτικής και κοινωνικής αναταραχής, εκδ. Τυπογραφείου Αποστολικής Εκκλησίας Διακονίας της Ελλάδος, σ.11
[11] Ό.π., σ.12
[12] [Συλλογικό], Λαϊκές Εξεγέρσεις στο Βυζάντιο, ό.π., σ.66
[13] http://zenithmag.wordpress.com/2011/12/26/, http://www.oodegr.com/oode/thriskies/bogomiloi
[14] Μαντούδης, Ανδρέας, ό.π., σ.24
[15] Bihalji-Merin, Oto, 1962, The Bogomils: Essays by Oto Bihalji-Merin and Aloiz Benac, Thames and Hudson, 1962, σ.9
[16] [Συλλογικό], Λαϊκές Εξεγέρσεις στο Βυζάντιο, ό.π., σ.49
[17] http://zenithmag.wordpress.com, ό.π.
[18] Τούλιας, Γεώργιος, ό.π., σ.40
[19] Καραγιαννόπουλος, Ιωάννης, 2001, Το Βυζαντινό Κράτος, εκδ. Βάνιας, Θεσσαλονίκη, σ.153
[20] Τούλιας, Γεώργιος, ό.π., σ.41
[21] «Ο βογομιλισμός έχοντας τις ρίζες του στον αγροτικό πληθυσμό, μετεβλήθη σε φορέα της δυσαρέσκειας των φτωχών χωρικών για την καταπίεση που υφίσταντο από την ανωτέρα τάξη, ηγεμόνα και Βογιάρους. Η χώρα ρημαγμένη από τους πολέμους του Συμεών ήταν λίκνο κατάλληλο για τη διάδοση αντιεκκλησιαστικών ροπών, που κέρδιζαν όσους αισθάνονταν κοινωνικά αδικημένοι και έβλεπαν την οικονομική άβυσσο που χώριζε τους μικροκαλλιεργητές από τους κυρίους της μεγάλης ιδιοκτησίας, λαϊκής και εκκλησιαστικής, ιδιαιτέρως ανεπτυγμένης τις τελευταίες δεκαετίες. Συνδυάζοντας απαισιόδοξη κοσμολογική αντίληψη και απορριπτική στάση στην υπάρχουσα τάξη, ο Βογομιλισμός ανταποκρινόταν στην περίοδο φθοράς που περνούσε ο τόπος και ήρθε να καλύψη τις κοινωνικές αντιθέσεις στην Βουλγαρία». Χριστοφιλοπούλου, Αικατερίνη, 1997, Βυζαντινή Ιστορία (τόμος Β΄2), εκδ. Βάνιας, Θεσσαλονίκη, σ.96-97
[22] http://zenithmag.wordpress.com, ό.π.
[23] Καραγιαννόπουλος, Ιωάννης, ό.π., σ.153-154
[24] Angelov, Dimiter, 1978, Les Balkans au Moyen Age: la Bulgarie des Bogomils aux Turcs, Variorium Reprints, London, σ.612-613
[25] “Βογόμιλοι”, Θρησκευτική και Ηθική Εγκυκλοπαίδεια (ΘΗΕ), 1963, τόμ. 3, εκδ. Μαρτίνος Αθ., Αθήνα, σ. 946
[26] Angelov, Dimiter, ό.π., V – σ.187
[27] Ό.π., V – σ.179-180
[28] Bihalji-Merin, Oto, ό.π., σ.9
[29] Νυσταζοπούλου-Πελεκίδου, Μαρία, Οι Βαλκανικοί Λαοί – Από την Τουρκική Κατάκτηση στην Εθνική Αποκατάσταση (14ος -19ος αι.), εκδ. Βάνιας, Θεσσαλονίκη, 1991, σ.34
[30] Νυσταζοπούλου-Πελεκίδου, Μαρία, ό.π., σ.34-35
[31] «Η εν Βογομήλων-Καθαρών-Παράρενων αίρεσις είναι απαύγασμα […] και προέκτασις των προ αυτής εμφανισθεισών διαφόρων διαρχικών αιρέσεων». Τούλιας, Γεώργιος, ό.π., σ.13
[32] Τούλιας, Γεώργιος, ό.π., σ.28
[33] Μαντούδης, Ανδρέας, ό.π., σ.19
[34] Ό.π., σ.20
[35] [Συλλογικό], Λαϊκές Εξεγέρσεις στο Βυζάντιο, ό.π., σ.52
[36] Angelov, Dimiter, ό.π., V – σ.178
[37] [Συλλογικό], Λαϊκές Εξεγέρσεις στο Βυζάντιο, ό.π., σ.50
[38] Ό.π.
[39] Ό.π., σ.61-62
[40] [Συλλογικό], Λαϊκές Εξεγέρσεις στο Βυζάντιο, ό.π., σ.52
[41] Ό.π., σ.56
[42] Ό.π., σ.58
[43] Ό.π., σ.60
[44] Ό.π., σ.62
[45] Ό.π., σ.64
[46] Καραγιαννόπουλος, Ιωάννης, ό.π., σ.154
[47] Τούλιας, Γεώργιος, ό.π., σ.79-80
[48] Μαντούδης, Ανδρέας, ό.π., σ.25
[49] Μαντούδης, Ανδρέας, ό.π., σ.31. Όπως αναφέρεται και στην Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, «οι Βογόμιλοι δέχονταν μόνο την Καινή Διαθήκη και τους Ψαλμούς και τα δεκαέξι βιβλία των προφητών από την Παλαιά. Τα υπόλοιπα βιβλία της Παλαιάς Διαθήκης τα θεωρούσαν έργα του Σαταναήλ». [συλλογικό], Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, Τόμος Θ΄, 2000, εκδ. Εκδοτική Αθηνών, Αθήνα, σ.375
[50] Μαντούδης, Ανδρέας, ό.π., σ.36
[51] Ό.π.
[52] Ό.π., σ.37
[53] «Οι Βογόμιλοι θεωρούσαν τους ηγέτες τους ως “θεοτόκους” επειδή δίδασκαν και τηρούσαν τον λόγο του Κυρίου (“βαστάσαντας και αυτούς τον Λόγον του Θεού και γεννήσαντας αυτόν”). Οι “θεοτόκοι” Βογόμιλοι ήταν οι εκλεκτοί της αιρέσεως, που έπρεπε να τηρούν διάφορες νηστείες και να παραμένουν αγνοί». [Συλλογικό], Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, ό.π., σ. 375
[54] http://zenithmag.wordpress.com, ό.π.
[55] Ό.π.
[56] Angelov, Dimiter, ό.π., σ.610-611
[57] Δηκτικός απέναντί τους για άλλη μια φορά ο Γ.Τούλιας, θα γράψει για τους Βογόμιλους: «Γενικώτερον οι εν Ανατολή διετείνοντο, ότι ενήστευον τρις της εβδομάδος Δευτέραν, Τετάρτην και Παρασκευήν, μη γευόμενοι ουδαμιάς τροφής, από πρωίας μέχρι της τρίτης απογευματινής ώρας όταν δε ετύγχανον εν αλλοτρίαις τραπέζαις έτρωγον ως ελέφαντες». Τούλιας, Γεώργιος, ό.π., σ.101
[58] Σχετικά με την κρεοφαγία, υπήρχε και η εξής λατινική φράση: «Item occisionem animalium dicunt esse peccatum mortale. Item condempnant esum cranium, que ex carne fraducem habent dicentes, omnes esse dampnatos, qui comedunt carnes, vel caseum, vel ova, et similia huiusmodi» (Starine I, 101). Τούλιας, Γεώργιος, ό.π.
[59] Τούλιας, Γεώργιος, ό.π., σ.84
[60] Ό.π.
[61] «[…] Η επιστολή του πατριάρχη Κοσμά (1075-1081) προς τον μητροπολίτη Λάρισας σχετικά με τους Βογόμιλους ίσως αποτελεί ένδειξη πως οι αιρετικοί είχαν εξαπλωθεί και στην περιοχή δικαιοδοσίας του τελευταίου. Μάλλον δεν ήταν τόσο η αποστροφή προς τα υλικά αγαθά και την ιεραρχία όσο η επιθυμία της επιστροφής σε μια αγνή, ιδανική (και ιδεατή, θα λέγαμε) πρωτο-χριστιανική κοινωνία που προσείλκυε τα μέλη των ανώτερων τάξεων. Όπως και αν είχαν τα πράγματα, ένα ήταν βέβαιο: για τον λαό οι δημιουργηθείσες κοινωνικές αντιθέσεις καλύπτονταν υπό το ένδυμα της δυϊστικής θρησκευτικής αίρεσης». [Συλλογικό], Λαϊκές Εξεγέρσεις στο Βυζάντιο, ό.π., 21/12/2011, σ.69
[62] Τούλιας, Γεώργιος, ό.π., σ.84
[63] [Συλλογικό], Λαϊκές Εξεγέρσεις στο Βυζάντιο, ό.π., σ.70
[64] Ό.π., σ.66
[65] Τούλιας, Γεώργιος, ό.π., σ.114
[66] [Συλλογικό], Λαϊκές Εξεγέρσεις στο Βυζάντιο, ό.π., σ.68 . Εδώ αξίζει να σημειωθεί πως η βιβλιογραφία βρίθει από σχετικές αναφορές από τους πολέμιους των Βογομίλων περί αεργίας τους.
[67] Τούλιας, Γεώργιος, ό.π., σ.102
[68] Ό.π., σ.102. Και σε αυτό το ζήτημα υπάρχουν διαφοροποιήσεις στη σχετική βιβλιογραφία. Ενώ ο Γ. Τούλιας συνδέει άμεσα τους Βογόμιλους και γενικά αυτού του είδους τους δυιστές αιρετικούς με την έννοια της μετεμψύχωσης, ο D.Angelov αναφέρει πως μία από τις διαφορές που είχαν οι δυτικοί Καθαροί από τους ανατολικούς Βογόμιλους εντοπίζεται στην πίστη που είχαν οι πρώτοι –και δεν είχαν οι δεύτεροι– στο ζήτημα του περάσματος της ψυχής από ένα σώμα σε ένα άλλο (Angelov, Dimiter, ό.π., V-σ.186).
[69] «Παρότι ήταν εναντίον του πολέμου, [ο Βογόμιλος] δε δίσταζε να πάρει τα όπλα εναντίον των ξένων κατακτητών ή εναντίον των αφεντικών του χωρίς να ανησυχεί ότι πάει ενάντια στις αρχές του βογομιλισμού που απαγόρευε το αιματοκύλισμα». Angelov, Dimiter, ό.π., σ.611
[70] http://iliden.blogspot.com, ό.π.
[71] Ostrogorsky Georg, 2002, Ιστορία του Βυζαντινού Κράτους, τόμ. Β΄, 7η έκδ., Ιστορικές Εκδόσεις Στέφανος Δ. Βασιλόπουλος, Αθήνα, σ. 146
[72] Σε αντίθεση με τον Παυλικιανισμό (για τον οποίο ούτως ή άλλως οι πληροφορίες είναι συγκεχυμένες), οι Βογομιλισμός έδειξε εξαρχής πως στηρίζεται στα λαϊκά στρώματα και πως αντιτίθεται στις κοινωνικές ανισότητες. Η ανυπακοή του δούλου (καλλιεργητή, εργάτη, υπηρέτη, κλπ) προς τον αφέντη (βογιάρο, αυτοκράτορα, Εκκλησία) δεν αφήνει περιθώρια παρερμηνείας, παρά τις προσπάθειες να χαρακτηριστεί το κίνημα ως «καθαρά θρησκευτικό», χωρίς ίχνος κοινωνικών προεκτάσεων. Άλλωστε, […] και μόνο η ανυπακοή προς το επίσημο Σώμα της Εκκλησίας, στήριγμα της πολιτικής και κοινωνικής τάξης, σήμαινε ανυπακοή προς τον ίδιο τον αυτοκράτορα. [Συλλογικό], Λαϊκές Εξεγέρσεις στο Βυζάντιο, ό.π., σ.76
[73] Angelov, Dimiter, ό.π., σ.611
[74] Καραγιαννόπουλος, Ιωάννης, ό.π., σ.153-154
[75] Μαντούδης, Ανδρέας, ό.π., σ,48
[76] Τούλιας, Γεώργιος, ό.π., σ.30
[77] Angelov, Dimiter, ό.π., V-σελ.175
[78] Τούλιας, Γεώργιος, ό.π., σ.30
[79] Ό.π., σ.32
[80] Ό.π., σ.30
[81] Ό.π., σ.30
[82] Angelov, Dimiter, ό.π., V-σελ.176
[83] Ό.π., V-σελ.177
[84] Ό.π., V-σελ.183
[85] Μαντούδης, Ανδρέας, ό.π., σ.50
[86] Σύμφωνα με τον D. Angelov, αλληλεπίδραση μεταξύ των ανατολικών και δυτικών αιρετικών υπήρξε και κατά τη διάρκεια των σταυροφοριών και κυρίως της τέταρτης σταυροφορίας, στην οποία συμμετείχαν πολλοί Γάλλοι, μεταξύ των οποίων και αιρετικοί. Angelov, Dimiter, ό.π., V-σελ.177
[87] Μαντούδης, Ανδρέας, ό.π., σ.49
[88] Βανεγκέμ, Ραούλ, 2011, «Η Αντίσταση στο Χριστιανισμό – Οι Αιρέσεις ως τον 18ο Αιώνα», από το βιβλίο των Βανεγκέμ, Ρ., Κάουτσκυ, Κ., Σαφάρεβιτς, Ι., Θαβωρίτες – Τόμας Μίντσερ – Αναβαπτιστές, εκδ. Ανάκαρα, Θεσσαλονίκη, σ.308
[89] Τούλιας, Γεώργιος, ό.π., σ.43
[90] Άννα Κομνηνή, 2005, Αλεξιάς, εκδ.Άγρα, Αθήνα
[91] Καραγιαννόπουλος, Ιωάννης, ό.π., σ.211
[92] [Συλλογικό], Λαϊκές Εξεγέρσεις στο Βυζάντιο, ό.π., σ.74
[93] http://zenithmag.wordpress.com, ό.π.
[94] Bihalji-Merin, Oto, ό.π., σ.14
[95] Τούλιας, Γεώργιος, ό.π., σ.11

The post Το κίνημα των Βογόμιλων & οι κοινωνικές του διαστάσεις first appeared on Aυτολεξεί.

Ο Γιάννης από τη Γλώσσα του Πλατανιά δεν είναι μόνος του!

Αλληλεγγύη, να σπάσει η ένοχη σιωπή και η συγκάλυψη των “ευυπόληπτων” βιαστών του.

Πριν από περίπου έναν χρόνο, βγήκε στο φως της δημοσιότητας η ιστορία μιας φρικτής κτηνωδίας. Η ιστορία αφορά ένα –20χρονο σήμερα– παιδί με νοητική στέρηση, το οποίο βιαζόταν για χρόνια σε ένα μικρό χωριό του Δήμου Πλατανιά, τη Γλώσσα. Μετά από τα τόσα χρόνια συγκάλυψης, κάποιοι κατήγγειλαν τον κατά συρροή βιασμό του Γιάννη, σπάζοντας τη σιωπή. Για αυτή τους την επιλογή απειλούνται.

Μετά από σχετική έρευνα, 4 πρόσωπα προφυλακίστηκαν: ο πατέρας που έχει προσωρινά αποφυλακιστεί, μετά από 6 μήνες –με χαρακτηρισμό του εγκλήματός του ως πλημμελήματος– έδινε το ανυπεράσπιστο παιδί βορά στις ορέξεις παπάδων, συγγενών και άλλων κατοίκων της περιοχής. Από τους κατηγορουμένους βιαστές, ο ένας είναι γείτονας και οι άλλοι δύο παπάδες, εκ των οποίων ένας είναι και ο θείος του παιδιού. Σήμερα ο δύστυχος Γιάννης, που για ζωή γνώρισε μονάχα μια επίγεια κόλαση, βρίσκεται στο θεωρητικά προστατευμένο περιβάλλον μιας δομής στα Χανιά, με ορατό ορίζοντα μονάχα μια δίκη, στην οποία θα βρεθεί αντιμέτωπος με τα κτήνη που όριζαν την αβίωτη ζωή του.

Υπάρχει μια χτυπητή αντίθεση σε σχέση με τον εκκωφαντικό ορυμαγδό άλλων πολύκροτων –ομοειδών και μη– υποθέσεων που «συγκλονίζουν» αυτή την περίοδο, όπως η υπόθεση της “Κιβωτού”. Αντίθετα με το ανθρωποφαγικό τσίρκο που επιφυλάσσουν τα μίντια και τα κοινωνικά δίκτυα, αυτό που αξίζει ο Γιάννης είναι η υποστήριξη από τη χανιώτικη κοινωνία. Έτσι, ώστε να σπάσει αυτή η εξοργιστική ανωνυμία των τεράτων που τον καταδυνάστευαν μια ολόκληρη ζωή. Διότι η ανωνυμία και το σκοτάδι γύρω από αυτούς επιβάλλεται ακόμη και τώρα από το πλέγμα εξουσίας που τους ανέδειξε σε κείνο το βάθρο που στέκονταν ως ευυπόληπτοι θεματοφύλακες της κίβδηλης ηθικής του.

Υπάρχει, παράλληλα, και μια χτυπητή συνάφεια με την έτερη κτηνωδία που αποκαλύφθηκε τον προηγούμενο χρόνο στην πόλη μας. Όπως και στην υπόθεση του κολαστηρίου οίκου ευγηρίας, της Αγίας Σκέπης, και στις δύο αυτές υποθέσεις αδιανόητης βαρβαρότητας που μας έχουν στιγματίσει ως τοπική κοινωνία, διαπλεκόμενοι παράγοντες της Εκκλησίας, της Δεξιάς και της οικονομικής ελίτ της πόλης αγωνίζονται για να κρατήσουν τα στόματα κλειστά.

Και τώρα ήρθε η ώρα της δίκης για τέσσερις από τους δεκαοχτώ κατηγορούμενους που θα δικαστούν στο Ρέθυμνο στις 6 του Δεκέμβρη. Τον Γιάννη, που φιλοξενείται τώρα σε κρατική δομή στα Χανιά, θα τον υπερασπίσει δικηγόρος που έχει ορίσει η δομή. Το “αυτονόητο” είναι ότι αυτός ο δικηγόρος αντί να αναδείξει τον βασανισμό του Γιάννη θα προσπαθήσει να διασώσει την υπόληψη των κατά τα άλλα ”ευυπόληπτων” προφυλακισμένων παπάδων, για να μην καταρρεύσει για ακόμα μια φορά το κατασκεύασμα της χριστιανικής ηθικής.

Ας βροντοφωνάξουμε ότι ο Γιάννης δεν είναι μόνος, υπάρχουν ακόμα άνθρωποι που δεν νοιάζονται μόνο για την πάρτη τους, αλλά στέκονται αλληλέγγυοι σε κάθε αδύνατο και καταπιεσμένο, ενάντια στις αθλιότητες αυτού του κόσμου.

Δικαιοσύνη για τον Γιάννη

Το 1972 προβάλλεται για πρώτη φορά η ταινία ‘‘Ο Νονός’’ στους κινηματογράφους. Σε μια σκηνή που θα μείνει στην ιστορία ως η σκηνή με τις παράλληλες δράσεις, ο ‘‘νονός’’ χρίζεται ουσιαστικά νονός βαπτίζοντας ένα μωρό, ενώ παράλληλα εκτελούνται όλοι οι εχθροί του. Ο ίδιος αποτάσσεται την εγκληματική του φύση ενώπιον του ‘‘θεού’’ ίσα ίσα για να μπορεί μέσω της άφεσης των αμαρτιών του να σκοτώνει καλύτερα κατά τη διάρκεια της υπόλοιπης ζωής του.

Κάπως έτσι κάθε λογής καλός άνθρωπος, πιστός κατ’ ουσία, καθώς και όσοι διαφυλάττουν τα ιερά κηρύγματα αξιοποιούν τη θρησκεία και μέσω της επίγειας τους εξουσίας μας υπενθυμίζουν ότι η κόλαση και ο παράδεισος είναι εδώ και τώρα. Οι ‘‘υπάλληλοι του θεού’’ ή αλλιώς οι επιφορτισμένοι με το θεάρεστο έργο επί της γης κληρικοί και παπάδες γνωρίζουν καλύτερα από όλους μας ότι δεν υπάρχει μετά θάνατον ζωή ή θεία δίκη. Γι’ αυτόν τον λόγο δεν διστάζουν να επιδοθούν σε οποιαδήποτε πράξη αντιβαίνει στα ηθικά κηρύγματα τους, ακόμα κι αν αυτή είναι εγκληματική. Είναι οι ίδιοι άνθρωποι που στέκονται στην πρώτη γραμμή της εκκαθάρισης της κοινωνίας από τα βρώμικα ήθη και την αποχαλίνωση της νεολαίας μέσω ενός εισαγόμενου προτεσταντικού πουριτανισμού και είναι οι ίδιοι που πιθανόν να ακούσετε να είναι κατά των αμβλώσεων, πρωτοστατώντας και εκεί στη μισογύνικη ρητορική.

Η θεσμοθετημένη θρησκευτική εξουσία, με την κοινωνική και κρατική ανοχή, δίνει το δικαίωμα στους υπαλλήλους της να την ασκούν όχι μόνο στις συνειδήσεις αλλά και στα σώματα των ανθρώπων, ακόμα και αν αυτοί ανήκουν στο συγγενικό τους κύκλο. Γνωρίζουν πολύ καλά, όπως και οι πρόγονοι τους μέσω της Ιεράς Εξέτασης, ότι μπορεί μια χαρά η ζωή να γίνει μια κόλαση. Οι υπόλογοι συγγενείς και λοιποί κοντινοί φίλοι τους αφιέρωσαν τη θρησκευτική τους λατρεία στο σώμα ενός παιδιού.

Η κοινωνία δεν τρέφει αυταπάτες για το ποιόν των δήθεν ευυπόληπτων αυτών ανθρώπων.

Παράλληλα με τις αποκαλύψεις για την ‘‘Κιβωτό του Κόσμου’’ αρχίζει, και στα καθ’ ημάς ορθόδοξα χριστιανικά μέρη, να καταρρέει ο μύθος για την υπόληψη των θρησκευτικών πατεράδων. Ο Γιάννης βρίσκεται λοιπόν στη θέση του απολογισμού στην επίγεια κόλαση που του ετοιμάσανε πατέρας, συγγενείς και ‘‘φίλοι’’. Ο ίδιος καταφέρνει και επιδεικνύει τα πρόσωπα που επίδρασαν στο σώμα του και το βίαζαν κατ’ εξακολούθηση από τα τρία πρώτα χρόνια της ζωής του και μετά.

Σε αυτήν του τη μάχη για δικαιοσύνη στεκόμαστε στο πλάι του, όπως και στον κάθε άνθρωπο που πέφτει στα χέρια της εξουσίας κάθε μορφής, θεσμικής ή όχι. Καλούμε την τοπική κοινωνία να αγκαλιάσει τον Γιάννη και τους λιγοστούς ανθρώπους που στέκονται ειλικρινώς πλάι του, για να μη νιώθει ο ίδιος αλλά και οι άνθρωποι αυτοί άλλο μόνοι απέναντι στο Κτήνος που συγκαλύπτει τα κτήνη. Να σπάσει την ομερτά που έχει μαφιόζικα επιβληθεί σε αυτόν τον τόπο από τα χυδαία συμφέροντα των «ευυπόληπτων παραγόντων», για να αναδειχθούν και να τιμωρηθούν τα νοσηρά εγκλήματα εις βάρος του Γιάννη .

Συμπαράσταση στον Γιάννη. Το πρόβλημα ήταν και παραμένει το εκμεταλλευτικό σύστημα και οι θεσμοί του.

Δικαιοσύνη για όσους ανθρώπους τους στέρησαν τη χαρά της ζωής, κάνοντας τη φρίκη καθημερινότητα.

ΚΑΤΑΛΗΨΗ ROSA NERA

The post Παρέμβαση στο Ρέθυμνο για τη δίκη μιας φρικτής κτηνωδίας – Δικαιοσύνη για τον Γιάννη! first appeared on Aυτολεξεί.

Καμία εκτίμηση δεν τρέφω στον ρόλο των ιδρυμάτων, έχοντας μάλιστα εργαστεί ως φροντιστής καθηγητής για αρκετά χρόνια σε ένα απ’ αυτά (όχι στην «Κιβωτό»). Καμία συμπάθεια δεν νιώθω για τον τραγόπαπα, και η ψευδομειλίχια ταχαμουκαλοσύνη του πάντα μου προκαλούσε μια ενστικτώδη αποστροφή. Ωστόσο, είναι μια από τις πιο χαρακτηριστικές περιπτώσεις επιβεβαίωσης του ρητού «δρυός πεσούσης, πας ανήρ ξυλεύεται» ή «τώρα; τώρα κι εγώ κάνω τα πιάτα» κι έτσι.

Ξαφνικά όλοι/-ες πέσανε απ’ τα σύννεφα και πελεκάνε το πεσμένο δέντρο.

Όσο πιο μεγάλη η ενοχή για την άκριτη στήριξη στην Κιβωτό, τόσο μεγαλύτερος ο θυμός κατόπιν εορτής, ξεχνώντας μέσα στην άδικη αυτομαστίγωση ότι αυτά που δίνονταν ήταν καλοπροαίρετα για τα παιδιά κι όχι για τον πλουτισμό της πρεσβυτέρας. Προφανώς, το ζητούμενο είναι η μεγαλύτερη συνειδητότητα στην πορεία κατά την οποία εμείς οι ίδιοι γιγαντώνουμε τέτοια εκτρώματα με ενέργειες ευκολίας και παραλείψεις επιπολαιότητας.

Κοινώς όταν μονάχα πετάς, ξαναγράφω, τη σακούλα με τα άχρηστά σου ρούχα και το εικοσάευρο για να σχωρεθούν τα αποθαμένα σου και θεωρείς –χωρίς να ασκείς κάποια εποπτεία, οποιαδήποτε– ότι ξετέλεψες από την κοινωνική ευθύνη, τότε αν μη τι άλλο φρόντισε την άλλη φορά να έχεις κατά νου ότι μπορεί τη δύναμη που εσύ αναθέτεις κάποιος/-α άλλος-η να την εκμεταλλευτεί.

Και για να το ξαναγράψω, όποιο κι αν είναι το κοινωνικό ζήτημα, η αυτοοργάνωση είναι η αποτελεσματική απάντηση, ούτε το κράτος ούτε οι ανεξέλεγκτοι ιδιώτες φιλάνθρωποι.

Κοινωνική συμμετοχή, ενεργή, με φυσική παρουσία όπου ο καθένας κι η καθεμία πραγματικά αντέχει και επιθυμεί.

The post Αυτοοργάνωση είναι η απάντηση όποιο κι αν είναι το κοινωνικό ερώτημα first appeared on Aυτολεξεί.

Mahsa (Zhina) Amini. مهسا امینی,2000 Saqqez (Κουρδιστάν, στο Ιράν) – 16 Σεπτέμβρη 2022, Τεχεράνη.

Η Τζίνα (Μάχσα) Αμίνι, Ιρανή-κούρδισσα, συνελήφθη και ξυλοκοπήθηκε μέχρι θανάτου από την αστυνομία για «ακατάλληλη χιτζάμπ» – δηλαδή ότι δεν κάλυπτε πλήρως τα μαλλιά της. Η 22χρονη Mahsa Amini, νωρίτερα αυτή την εβδομάδα, που ταξίδευε από την περιοχή του κουρδικού Ιράν στην πρωτεύουσα Τεχεράνη για να επισκεφτεί συγγενείς, έπεσε σε κώμα λίγο μετά τη σύλληψή της και φέρεται να «χτυπήθηκε» από την αστυνομία ηθικής του Ιράν για «ακατάλληλη χιτζάμπ». Το εν λόγω τμήμα «Περιπολία Καθοδήγησης» της Ισλαμικής Δημοκρατίας του Ιράν είναι μια ειδική αστυνομική ομάδα που είναι επιφορτισμένη με τη δημόσια εφαρμογή των κανονισμών για το ισλαμικό χιτζάμπ. Η επίσημη αναφορά της αστυνομίας ήταν ότι υπέστη καρδιακή ανεπάρκεια και πέθανε μετά από δύο ημέρες σε κώμα. Αλλά περαιτέρω στοιχεία δείχνουν ότι το κεφάλι της χτυπήθηκε με ένα ραβδί και έπεσε πάνω σε ένα αστυνομικό αυτοκίνητο πολλές φορές. Αυτή η βίαιη πράξη της οδήγησε την Amini να υποστεί εγκεφαλική αιμορραγία, κώμα και στη συνέχεια τραγικό θάνατο.

Ο θάνατός της έχει γίνει σύμβολο βίας κατά των γυναικών στην ιρανική κοινωνία.

Γυναίκες ενωμένες!

Αυτές τις μέρες, η πολιτική ατμόσφαιρα και οι διαμαρτυρίες στο Ιράν έχει πολωθεί έντονα υπό την επίδραση της δολοφονίας της Mahsa από την κυβέρνηση, γύρω από το επείγον αίτημα να καταργηθούν οι μισογυνικές σχέσεις και νόμοι της Ισλαμικής Δημοκρατίας στην κοινωνία. Ο λαός του Ιράν, άνδρες και γυναίκες, από την Τεχεράνη, το Saqqez, το Sanandaj και το Mashhad σε άλλες πόλεις, από το συνδικάτο των δασκάλων του Ιράν και το σωματείο των οδηγών λεωφορείων στο Haft-Tepe και στις τάξεις των μαθητών, συγκεντρώνονται στις πλατείες με ένα μόνο αίτημα και σε πανελλαδικές και μαζικές συγκεντρώσεις απαιτώντας διάλυση των οργάνων καταστολής της κυβέρνησης, από την αστυνομία ηθικής μέχρι την άμεση ακύρωση των μισογυνικών νόμων.

Στο Isfahan, ενάντια στον ισλαμοφασισμό:

Παρά το περιβάλλον υψηλής αστυνόμευσης και ασφάλειας, παρά την έντονη επίθεση των δυνάμεων ασφαλείας στις πόλεις του Κουρδιστάν, παρά το γεγονός ότι πολλοί άνθρωποι τραυματίστηκαν ή σκοτώθηκαν από τους πυροβολισμούς των δυνάμεων ασφαλείας και παρά τη βάναυση επίθεση από τον ισλαμικό όχλο. Άνθρωποι με περισσότερη αποφασιστικότητα και δύναμη έχουν ταράξει τους δρόμους και τα κέντρα ασφαλείας του καθεστώτος.

Το γυναικείο κίνημα επιτίθεται σε ολόκληρη την απάνθρωπη διακυβέρνηση της Ισλαμικής Δημοκρατίας εδώ και πολύ καιρό και αποτελεί τον βασικό κρίκο της αντεπίθεσης.

Συγκρούσεις με την αστυνομία στην Τεχεράνη:

Η απαίτηση για ισότητα μεταξύ ανδρών και γυναικών, η άμεση κατάργηση του σεξουαλικού απαρτχάιντ και όλοι οι νόμοι και οι θεσμοί που βασίζονται σε αυτό έχουν τεθεί στην πλήρη εντολή του λαού ενάντια στην Ισλαμική Δημοκρατία για τη δημιουργία ενός κόσμου απαλλαγμένου από διακρίσεις και ανισότητες.

Σήμερα, το ζήτημα των γυναικών έχει γίνει ζήτημα ολόκληρης της ιρανικής κοινωνίας και η επιθυμία για κατάργηση της ανισότητας και της καταπίεσης των γυναικών έχει αναδυθεί από τα ερείπια των διαδοχικών επιθέσεων του ιρανικού καπιταλισμού και της κυβέρνησής του, της Ισλαμικής Δημοκρατίας.

Ζεν, Ζιάν, Αζάντι

Women burn hijabs! #MahsaAmini #IranProtests

Παρά το κλείσιμο του διαδικτύου στις κουρδικές περιοχές, οι διαδηλώσεις συνεχίζονται. Αυτή τη στιγμή οι άνθρωποι στην Τεχεράνη καταλαμβάνουν τον κεντρικό δρόμο της πόλης, 20/09/22:

Στην πόλη Rasht, βόρειο Ιράν: «Ψωμί, εργασία, ελευθερία!» / “Bread, work, freedom!”

Στο Rasht η αστυνομία τρέχει από τον κόσμο:

Όταν η ισλαμική Γκεστάπο επιτίθεται! Τεχεράνη, 19/09/22:

(English below)

Mahsa is the face and symbol of millions of women who are victims of the misogynist policies of the Iran rulers. The slogan of the “woman, life and freedom”, which was sung for the first time on the day of Mehsa Amini’s funeral in Saqqez by a crowd angry about her murder, and where women removed their hijabs, underscores how feminine the upcoming revolution is.

In these days, the political and protest atmosphere in Iran has been sharply polarized under the influence of the government’s murder of Mahsa, around the urgent demand to abolish relations and misogynistic laws of the Islamic Republic in the society. The people of Iran, men and women, from Tehran, Saqqez, Sanandaj and Mashhad to other cities, from the trade union of teachers of Iran and the union of Bus drivers to Haft-Tepe and to the ranks of students, came to the square with a single demand and in nationwide and mass gatherings and demanded Dismantling the organs of repression of the government, from the morality police to the immediate cancellation of misogynist laws.

In spite of a highly policed and security environment, despite the intense assault by the security forces on the Kurdistan cities, despite the fact that many people have been injured or killed due to the shooting by the security forces, and despite a brutal attack by Islamic mobs. People with more determination and power have shaken the streets and security centers of the regime. The women’s movement has been attacking the entire inhumane rule of the Islamic Republic for a long time, and it has been the main link in the attack.

The demand for equality between men and women, the immediate abolition of gender apartheid and all laws and institutions based on it have been placed in the full command of the people against the Islamic Republic to create a world free from discrimination and inequality. Today, the issue of women has become the issue of the entire Iranian society, and the desire to abolish inequality and oppression of women has risen from the ruins of successive attacks by the Iranian capitalism and its government, the Islamic Republic.

Zhen, Zhian, Azadi
Women burn hijabs!

#MahsaAmini

ΒΛ. ΕΠΙΣΗΣ:

Ναουάλ αλ Σααντάουι (1931-2021): για την ελεύθερη γυναίκα της Ανατολής (βίντεο)

The post H Mahsa, σύμβολο αγώνα στο Ιράν: φεμινιστικές-αντικαθεστωτικές διαδηλώσεις (βίντεο) first appeared on Aυτολεξεί.

Κείμενο Κοινωνικού Στεκιού – Στεκιού Μεταναστών

Για τον Γιάννη και κάθε πλάσμα που κακοποιήθηκε και στερήθηκε μια ζωή με αγάπη και τρυφερότητα

Τα κυρίαρχα Μ.Μ.Ε. καθορίζουν όλο και βαθύτερα, ανάλογα με την ατζέντα τους, τι θα προβληθεί, τι θα αποσπάσει την προσοχή, τι θα συζητηθεί μέχρι την επόμενη είδηση-σοκ που θα μπει σε προτεραιότητα για να ξεχαστεί το προηγούμενο θέμα και πάει λέγοντας…

Τα μεγάλα εγκλήματα, όπως το σίριαλ της φερόμενης παιδοκτόνου σε ζωντανή μετάδοση, έχουν μια δραματική διάσταση με μπόλικες ανατριχιαστικές λεπτομέρειες που καθηλώνουν το κοινό και καλλιεργούν τα “ταπεινά ελατήρια”.

Τι ορίζει όμως η καθεμιά κι ο καθένας μας ως έγκλημα κι αν είναι μεγάλο και μικρό; Πώς να το κατονομάσει ως τέτοιο, όταν αυτό γίνεται κανονικότητα και παρουσιάζεται ως φυσικό φαινόμενο;

Γιατί συνεχίζουμε ως κοινωνία να αποφεύγουμε να δράσουμε σοβαρά και να πάρουμε θέση για τα εγκλήματα που συμβαίνουν στη διπλανή πόρτα, στο ίδιο μας το χωριό;

Παράλληλα με την επιλεκτική προώθηση κακοποιητικών περιστατικών που οξύνουν τον σεξισμό, τον ρατσισμό και τον εθνικισμό, τα κυρίαρχα Μέσα θάβουν την υπόθεση όποτε αποδειχθεί πως εμπλέκονται επίσημα πρόσωπα, “πρότυπα” του έθνους, βαθμοφόροι και όργανα της θεσμικής εξουσίας.

Διαχρονικά, καταγράφονται περιστατικά εμπλοκής παπάδων σε υποθέσεις βιασμών και παιδοφιλίας, ακόμη και μέσα σε ναούς, ιδρύματα, κατηχητικά. Ελάχιστα απ’ αυτά βλέπουν το φως της δημοσιότητας. Δυστυχώς, και αυτά, χάνονται από τη μνήμη μας τρομακτικά γρήγορα.

Γνωρίζουμε πολύ καλά τις μεθόδους συγκάλυψης όταν ο βιαστής είναι αξιωματούχος – όταν δε ανήκει στην ιερή
κάστα των εκπροσώπων του θεού, τα ασφυκτικά όρια του φόβου δύσκολα σπάνε.

Στην περίπτωση βέβαια που κάποιος βρει το κουράγιο να σπάσει τη σιωπή, έρχεται αντιμέτωπος με μια σειρά τραμπουκισμών, εκβιασμών και απειλών.

Τα παραπάνω χαρακτηριστικά φαίνεται να έχει και η υπόθεση του Γιάννη, 19χρονου ΑμεΑ από το χωριό Γλώσσα Πλατανιά. Ο Γιάννης βασανίστηκε επί σειρά ετών από το συγγενικό του πλαίσιο, μερικούς ρασοφόρους και μια μακριά λίστα ευυπόληπτων πολιτών. Ανάμεσα στους βιαστές του είναι ο προφυλακισμένος θείος του, πρώην Δ/ντής στο Δημοτικό σχολείο Βουκολιών(!), πρώην προϊστάμενος, στο παλιό γραφείο Εκπαίδευσης Κισσάμου(!!) και αρχιερατικός Επίτροπος του Μητροπολίτη Αμφιλόχιου.

Η Μητρόπολη Κισσάμου και Σελίνου στην ανακοίνωση που εξέδωσε μετά την προφυλάκιση δύο ιερέων απευθύνει προς όλους έκκληση «όπως μη σπεύσουν να προβούν σε συμπεράσματα και κρίσεις» καθώς έχει πλήρη εμπιστοσύνη στην δικαιοσύνη ότι θα φανερωθεί η αλήθεια. Η εκκλησία που μάχεται ενάντια στους “ανώμαλους”, όπως αποκαλεί την ΛΟΑΤΚΙ+ κοινότητα, ενάντια στην υιοθεσία από ομόφυλα ζευγάρια, ενάντια στις εκτρώσεις, ενάντια στους “αλλόθρησκους ξένους”… πότε θα πάρει θέση για τους βιαστές που ξεπηδούν κάθε τόσο από τους κόλπους της;;

Είναι θέλημα Θεού να βασανίζονται τόσα πλάσματα απ’ τους θεματοφύλακες μιας υποκριτικής ηθικής;;

Την ιστορία του Γιάννη τη γνώριζαν αρκετοί/ές και είναι ανείπωτα σκληρό ότι χρειάστηκαν τόσα χρόνια για να αποκαλυφτεί. Η ιστορία του Γιάννη συμπυκνώνει όλες τις ανοιχτές πληγές της κοινωνίας μας, την κακοποίηση, τον ρατσισμό, τη συγκάλυψη, τη σιωπή, την αποξένωση, τον κανιβαλισμό, την ασυδοσία κάθε επίσημης εξουσίας.

Σκιαγραφεί την κοινωνική σαπίλα που δε θα επιτρέψουμε να μας βυθίσει κι άλλο στο σκοτάδι και τη μοναξιά.

Ζητάμε επίμονα να πάρουν θέση όλοι και όλες, να μην κουκουλωθεί ως συνήθως και αυτή η ιστορία, να αναδειχτούν τα θεσμικά και δομικά ζητήματα που αυτή εμπεριέχει.

Να ξεσυνηθίσουμε το τέρας!

Κάλεσμα στη Μητρόπολη!

Κείμενο από Κατάληψη Rosa Nera

Δεν σωπαίνουμε – σπάμε τη συγκάλυψη

Αλληλεγγύη στον Γιάννη από τη Γλώσσα Πλατανιά

Πριν περίπου ένα χρόνο, βγήκε στο φως της δημοσιότητας η ιστορία μιας φρικτής κτηνωδίας. Ακόμα μίας φρικτής κτηνωδίας, καθώς έχουν μαζευτεί δυστυχώς πολλές τελευταία. Η ιστορία αφορά ένα –20χρονο σήμερα– παιδί με νοητική στέρηση, το οποίο βιαζόταν για χρόνια. Όλα αυτά σε ένα μικρό χωριό του Δήμου Πλατανιά, τη Γλώσσα. Μετά από τα τόσα χρόνια συγκάλυψης, κάποιοι κατήγγειλαν τον κατά συρροή βιασμό του Γιάννη, σπάζοντας την σιωπή. Για αυτή τους την επιλογή απειλούνται.

Μετά από σχετική έρευνα, 4 πρόσωπα προφυλακίστηκαν: ο πατέρας που έχει προσωρινά αποφυλακιστεί, μετά από 6 μήνες –με χαρακτηρισμό του εγκλήματός του ως πλημμελήματος– έδινε το ανυπεράσπιστο παιδί βορά στις ορέξεις παπάδων, συγγενών και άλλων κατοίκων της περιοχής. Από τους κατηγορουμένους βιαστές, ο ένας είναι γείτονας και οι άλλοι δύο παπάδες, εκ των οποίων ένας είναι και ο θείος του παιδιού. Σήμερα ο δύστυχος Γιάννης, που για ζωή γνώρισε μονάχα μια επίγεια κόλαση, βρίσκεται στο θεωρητικά προστατευμένο περιβάλλον μιας δομής στα Χανιά, με ορατό ορίζοντα μονάχα μια δίκη, στην οποία θα βρεθεί αντιμέτωπος με τα κτήνη που όριζαν την αβίωτη ζωή του.

Δυστυχώς, τα όποια φώτα δημοσιότητας γύρω από αυτή την κτηνωδία έσβησαν πριν από έναν χρόνο, λίγο μετά τις συλλήψεις. Με αφορμή την πρόσφατη πρώτη δικάσιμο του πατέρα και του γείτονα –η οποία και αναβλήθηκε για να συνδικαστούν με τους δύο κληρικούς– υπήρξε μια πρόσκαιρη έκθεσή της στη δημόσια σφαίρα. Κι όμως μετά, πάλι σκοτάδι. Βλέπετε, ο δύστυχος Γιάννης δεν είναι σε θέση ακουστεί, να φωνάξει, να μιλήσει για τον εαυτό του, ενώ από την άλλη τα τέρατα που απολάμβαναν τόσα χρόνια ασυλίας, εξακολουθούν να προστατεύονται με ανωνυμία και κλειστά μικρόφωνα.

Υπάρχει μια χτυπητή αντίθεση σε σχέση με τον εκκωφαντικό ορυμαγδό άλλων πολύκροτων –ομοειδών και μη– υποθέσεων που «συγκλονίζουν» αυτή την περίοδο.

Σε αντίθεση με το ανθρωποφαγικό τσίρκο που επιφυλάσσουν τα μίντια και τα κοινωνικά δίκτυα, ο Γιάννης αξίζει μια αγκαλιά από τη χανιώτικη κοινωνία, έτσι ώστε να σπάσει αυτή η εξοργιστική ανωνυμία των τεράτων που τον καταδυνάστευαν μια ολόκληρη ζωή. Διότι η ανωνυμία και το σκοτάδι γύρω από αυτούς επιβάλλεται ακόμη και τώρα από το πλέγμα εξουσίας που τους ανέδειξε σε κείνο το βάθρο που στέκονταν ως ευυπόληπτοι θεματοφύλακες της κίβδηλης ηθικής του.

Υπάρχει, όμως, και μια χτυπητή συνάφεια με την έτερη κτηνωδία που αποκαλύφθηκε το προηγούμενο διάστημα στην πόλη μας. Όπως και στην υπόθεση του κολαστηρίου οίκου ευγηρίας, της Αγίας Σκέπης, η με το στανιό κάλυψή της από τα τοπικά ΜΜΕ επιτάσσεται από το ίδιο πλέγμα εξουσίας, το οποίο εξασφάλιζε την απρόσκοπτη δράση της εταιρίας δολοφόνων και βασανιστών. Και στις δύο αυτές υποθέσεις αδιανόητης βαρβαρότητας που μας έχουν στιγματίσει ως τοπική κοινωνία, διαπλεκόμενοι παράγοντες της Εκκλησίας, της Δεξιάς και της οικονομικής ελίτ της πόλης, λυσσωδώς αγωνίζονται για να κρατήσουν τα στόματα κλειστά και τις πένες άσφαιρες, μέσω των θεσμών που παραδοσιακά ελέγχουν: δικαιοσύνη, αστυνομία, ΜΜΕ, υπηρεσίες του δήμου και της περιφέρειας.

Καλούμε την τοπική κοινωνία να αγκαλιάσει τον Γιάννη και τους λιγοστούς ανθρώπους που στέκονται ειλικρινώς πλάι του, για να μη νιώθει και νιώθουν άλλο μόνοι απέναντι στο Κτήνος που συγκαλύπτει τα κτήνη. Να σπάσει την ομερτά που έχει μαφιόζικα επιβληθεί σε αυτόν τον τόπο από τα χυδαία συμφέροντα των «ευυπόληπτων παραγόντων», για να αναδειχθούν και να τιμωρηθούν τα νοσηρά εγκλήματα εις βάρος του.

Συμπαράσταση στον Γιάννη.

Δικαιοσύνη για όσους ανθρώπους τους στερήσαν τη χαρά της ζωής, κάνοντας τη φρίκη καθημερινότητα.

The post Ήταν «θέλημα Θεού» να βιάζουν τον Γιάννη τόσα χρόνια; – Παρέμβαση στη Μητρόπολη Χανίων first appeared on Aυτολεξεί.

Γιώργος Ν. Οικονόμου*

Το πολίτευμα του Βυζαντίου από την αρχή ως το τέλος (4ος-15ος αι.) ήταν μοναρχία. Ο αυτοκράτωρ ή βασιλεύς ήταν η ανώτατη αρχή που ασκούσε κάθε είδος εξουσία, καθόριζε την εξωτερική πολιτική, τους πολέμους, την οικονομία, τον εσωτερικό βίο, το δίκαιο και την διοίκηση και ήταν ο ουσιαστικός αρχηγός της εκκλησίας. Ο Ιουστινιάνειος κώδικας όριζε: Princeps legibus solutus est. Δηλαδή «Ο βασιλεύς τοις νόμοις ουχ υπόκειται», «Όπερ αρέσει τω βασιλεί νόμος εστίν», όπως αποδόθηκε τρεις αιώνες αργότερα στα «Βασιλικά» (9ος αι.). Επί πλέον στην πολιτική ιδεολογία των Βυζαντινών, η εξουσία του αυτοκράτορα είχε θεϊκή προέλευση («ελέω θεού βασιλεύς»). Ο «θείος» αυτοκράτωρ ήταν ο εκλεκτός του θεού, ο αντιπρόσωπος του θεού επί της γης, εξ ου και ο όρος θεοκρατία¹. Όμως κάποιοι πατριάρχες ήλθαν σε διαφωνία ή σε σύγκρουση με τον αυτοκράτορα για ηθικά ή θρησκευτικά ζητήματα, κατάφεραν να παρασύρουν τους μοναχούς και τον όχλο,² επέτυχαν κάποιες νίκες, πύρρειες τις περισσότερες φορές, αλλά η αδιαφιλονίκητη εξουσία ήταν ο αυτοκράτωρ.

Οι άλλοι παράγοντες που έπαιζαν ρόλο στην ανάδειξη του αυτοκράτορα ήταν η σύγκλητος, ο στρατός και ο όχλος. Η σύγκλητος αποτελούνταν στο μεγαλύτερο μέρος της από τους ανώτατους εν ενεργεία αξιωματούχους του κράτους και της αυλής, ενώ ο αυτοκράτωρ διόριζε αυτούς που ήθελε. Δεδομένου ότι ο κρατικός μηχανισμός στελεχωνόταν από ανθρώπους του αυτοκράτορα, η σύγκλητος ήταν υποχείριά του.³ Ο στρατός έπαιζε στην αρχή κάποιον ρόλο αλλά αργότερα αποδυναμώθηκε. Για τον όχλο γίνεται λόγος παρακάτω. Ο αυτοκράτωρ έπρεπε να λαμβάνει υπ’ όψιν του τους παράγοντες αυτούς και με κατάλληλους χειρισμούς, συνήθως ευνοϊκή νομοθεσία, διορισμούς στον κρατικό μηχανισμό και προνόμια, να διατηρεί την ισορροπία. Φυσικά ουδέποτε υπήρξαν εκλογές για τον αυτοκράτορα και για την σύγκλητο.

Έγιναν όμως αρκετές «στάσεις» είτε από την πλευρά του όχλου είτε από την πλευρά των Δυνατών αριστοκρατών. Στρέφονταν όλες εναντίον κάποιων ατόμων, κάποιων αυτοκρατόρων που θεωρούνταν ανάξιοι για μία τέτοια θέση ή γίνονταν για την κατάληψη της εξουσίας από δυσαρεστημένους φιλόδοξους αριστοκράτες και στρατιωτικούς. Καμία εν τούτοις δεν αμφισβήτησε τον ιερό θεσμό του αυτοκράτορα ή άλλους βασικούς θεσμούς της θεοκρατίας Πάντοτε στο Βυζάντιο υπήρχε ο σεβασμός και η υπακοή στον θεσμό της αυτοκρατορικής μοναρχίας.

Στα κείμενα των βυζαντινών συγγραφέων συναντάται ο όρος «δημοκρατία» με μια διπλή έννοια: την ουδέτερη που δηλώνει τους «δήμους» (Πράσινοι, Βένετοι) είτε την στάση ή εξέγερση του όχλου κατά της εξουσίας. Καμία δηλαδή σχέση με το πολίτευμα της δημοκρατίας γνωστό από την αρχαία Ελλάδα και δη την Αθήνα. Κάποιοι όμως βυζαντινόφιλοι επικαλούνται αμφιλεγόμενα στοιχεία για να υποστηρίξουν ότι, παρ’ όλη την μοναρχία, υπήρχαν δημοκρατικές ιδέες και συμπεριφορές στο Βυζάντιο. Ένας από αυτούς είναι ο Σπύρος Βρυώνης που έχει και άρθρο στο οποίο εξετάζει τον ρόλο των συντεχνιών στα πολιτικά πράγματα.⁴ Συγκεκριμένα αναφέρει τον ρόλο των συντεχνιών τον 11ο αι. στην ανατροπή τεσσάρων αυτοκρατόρων. Να σημειωθεί πως όλοι σχεδόν οι ερευνητές του Βυζαντίου θεωρούν ότι ο 11ος αι. χαρακτηρίζεται από γενικευμένη παρακμή.

Ο Βρυώνης ασχολείται αναλυτικά με την εκθρόνιση του Μιχαήλ Ε΄ Καλαφάτη (1041-1042) που είχε προσπαθήσει να παραμερίσει την «νόμιμη κληρονόμο» της αυτοκρατορικής δυναστείας Ζωή. Οι ισχυρές συντεχνίες παρασύροντας τον όχλο της Κωνσταντινούπολης, ξεσηκώθηκαν, έδωσαν μάχες με τους φρουρούς, εισέβαλαν στο παλάτι, άρπαξαν χρήματα, κατέστρεψαν τους φορολογικούς καταλόγους της αυτοκρατορίας, με αποτέλεσμα 3.000 νεκρούς. Ο δε όχλος κραύγαζε: «ανασκαφείη τα οστά του Καλαφάτου», «αίρε τον παλαμναίον, ποίησον εκ μέσου τον αλιτήριον, ανασκολοπισθήτω, σταυρωθήτω, τυφλωθήτω»⁵ και «Θέλουμε βασίλισσα την μάννα μας πορφυρογέννητη Ζωή»! Τελικώς, επανέφεραν την Ζωή και την αδελφή της Θεοδώρα στον θρόνο, οι οποίες έδωσαν αμέσως διαταγή να αποσπασθούν βιαίως από το μοναστήρι του Στουδίου που είχαν καταφύγει να μονάσουν ο Καλαφάτης και ο θείος του (το άσυλο της εποχής) και να τυφλωθούν, όπως και έγινε. Και συμπεραίνει ο Βρυώνης: «Δημοκρατία had the last word» («η δημοκρατία είχε την τελευταία λέξη»)! Δηλαδή η εξέγερση των συντεχνιών με τις βαρβαρότητες, τα αιματηρά αποτελέσματα για την εκθρόνιση ενός αυτοκράτορα και την ενθρόνιση της πορφυρογέννητης θεωρείται από τον Βρυώνη «δημοκρατία»!⁶

Φυσικά αυτά δεν έχουν καμία απολύτως σχέση με την δημοκρατία. Δημοκρατία δεν είναι η αντικατάσταση σε μια μοναρχία ενός μονάρχη από κάποιον άλλον μετά από «στάση» του όχλου ή του στρατού, με νεκρούς και λεηλασίες. Οι ελληνικές πόλεις και δη οι δημοκρατικές είχαν καταφέρει να λύνουν τις κοινωνικές και πολιτικές αντιθέσεις με άλλον τρόπο, με έλλογη αντιπαράθεση των αντιτιθέμενων απόψεων, με επιχειρηματολογία και πειθώ, με παρρησία και ισηγορία, με ελεύθερη διαβούλευση στην συνέλευση των πολιτών που απέληγε σε ψηφοφορία με βάση την αρχή της πλειοψηφίας. Δημοκρατία είναι πρωτίστως το πολίτευμα στο οποίο δεν υπάρχει μονάρχης, οι πολίτες ασκούν άμεσα την εξουσία οι ίδιοι και είναι οι μόνοι φορείς της εξουσίας, συμμετέχουν μέσα από θεσμισμένα όργανα στην λήψη των αποφάσεων, στην θέσπιση των νόμων, στον έλεγχο της εξουσίας, στην διαμόρφωση και την απονομή του δικαίου, σε τακτές συνελεύσεις. Αυτή η συμμετοχή εξασφαλιζόταν στην εκκλησία του δήμου, με πάνω από σαράντα συνελεύσεις τον χρόνο, συνιστούσε δε την ιδιότητα του πολίτη, όπως υπήρξε όντως στις ελληνικές πόλεις και διατύπωσε με εξαίρετο τρόπο ο μεγάλος φιλόσοφος: πολίτης είναι «ο μετέχων του άρχειν και άρχεσθαι». Αυτά προϋπέθεταν και συνεπάγονταν λόγο και αντίλογο. Κυρίως όμως την αμφισβήτηση των θεσμών και την δημιουργία νέων, δηλαδή την αντίληψη ότι οι θεσμοί δεν είναι ιεροί και αιώνιοι.

Όλα αυτά απουσίαζαν εκκωφαντικώς από την θεοκρατική μοναρχία του Βυζαντίου. Ούτε δημοκρατία ούτε πολίτες ούτε θεσμική αμφισβήτηση υπήρχαν.

Άλλωστε οι βυζαντινοί χριστιανοί Ρωμαίοι είχαν φροντίσει εξ αρχής να τελειώνουν με την δημοκρατία. Ο Ευσέβιος Καισαρείας, υμνητής του ιδρυτή της Νέας Ρώμης, Κωνσταντίνου Α’, και ιδεολογικός απολογητής της μοναρχίας, είχε δηλώσει: «Η δημοκρατία είναι το πολίτευμα του διαβόλου». Στο Βυζάντιο δεν υπήρχε λόγος και αντίλογος, αλλά πίστη, υπακοή και οχλοκρατικές ανταρσίες. Δεν υπήρχαν πολίτες, αλλά υπήκοοι, (δουλο)πάροικοι, ευνούχοι, δούλοι και δουλοπρεπείς^7. Όταν οι βυζαντινοί θεολόγοι και οι άλλοι συγγραφείς χρησιμοποιούσαν τον όρο «πολίτης» αναφέρονταν στους υπηκόους και τους πιστούς. Δεν ήξεραν τι σημαίνει δημοκρατία και τι πολίτης. Αυτό δηλώνει την ένδεια της σκέψης και την παρακμή της γλώσσας, αφού η ανυπαρξία ελευθερίας στην έκφραση και στην σκέψη και η άτεγκτη κυριαρχία του μοναδικού θρησκευτικού δόγματος είχε ως αποτέλεσμα ότι επί ένδεκα αιώνες δεν υπήρξε ούτε ένας σημαντικός φιλόσοφος ούτε ένας θεωρητικός της πολιτικής για να επεξεργασθούν τις έννοιες.⁸ Υπήρχαν μόνο θεολόγοι, φανατικοί μοναχοί και επίσκοποι που χρησιμοποιούσαν τους όρους κατά το δοκούν. Έτσι, ο όρος «φιλοσοφία» κατάντησε να σημαίνει τον μοναχισμό!

Ο λόγος και το επιχείρημα αντικαταστάθηκαν από την πίστη και το δόγμα.

Παρουσιάζεται λοιπόν το εξής φαινόμενο: ο ευτελισμός των όρων και των εννοιών και η εξαχρείωση των ηθών στο Βυζάντιο οδηγούν τους σημερινούς υποστηρικτές του, ιδίως Νεοέλληνες, στην διαστρέβλωση ή μάλλον στον ευτελισμό του δημοκρατικού πολιτεύματος, από την στιγμή που υποστηρίζουν ότι στο θεοκρατικό μοναρχικό Βυζάντιο υπήρχε δημοκρατία! Απεμπολείται έτσι και βιάζεται στο σύνολό της η πολιτική σκέψη, κλασική και νεωτερική, η οποία διακρίνει σαφώς μεταξύ των διαφόρων πολιτευμάτων, μεταξύ δημοκρατίας, ολιγαρχίας, μοναρχίας και τυραννίδος.⁹

The post Η θεοκρατική μοναρχία του Βυζαντίου first appeared on Aυτολεξεί.

Είναι γνωστό ότι για τη διαμόρφωση εθνικής ταυτότητας και την ενίσχυση της εθνικοπατριωτικής συνείδησης, κάθε λαός διδάσκεται πολλά ιστορικά γεγονότα από μια μεροληπτική σκοπιά η όποια έχει ως στόχο να καταδείξει το δίκιο του έναντι των αντιπάλων του, το πόσο βάρβαροι ήταν απέναντι του ή να προβάλει το μέγεθος του ηρωισμού που επέδειξαν οι πρόγονοί του. Σαν αποτέλεσμα, σε πολλές περιπτώσεις η ιστορική αλήθεια αλλοιώνεται σε τέτοιο βαθμό, ώστε η απόδοση των γεγονότων να αποκτά ένα μυθικό χαρακτήρα και η ευρεία διάδοσή τους μέσω και της επίσημης εκπαίδευσης να οδηγεί στη διαμόρφωση εθνικών μύθων, οι οποίοι γίνονται κοινοί τόποι στη συνείδηση κάθε λαού. Επί της ουσίας, ωστόσο, η απόδοση αυτών των γεγονότων δεν συνάδει μέσα από την εξέταση των πηγών και των πορισμάτων ιστορικής έρευνας, συνιστά επομένως παραποίηση της ιστορικής αλήθειας.

Μεγάλο ρόλο σε αυτό έχει παίξει η ίδια η ιστοριογραφία κάθε χώρας ανά τις εποχές. Οι ιστοριογράφοι εμφορούμενοι από πατριωτικά ή και εθνικιστικά αισθήματα κατέγραφαν τα γεγονότα με μεροληπτικό τρόπο, ώστε να τονίζεται η ηρωικότητα του λαού τους σε βάρος συνήθως των γειτονικών λαών με τους οποίους ήταν σε σύγκρουση. Σε πολλές περιπτώσεις γίνεται και καπήλευση της ιστορίας άλλων λαών.

Ειδικά η βαλκανική ιστοριογραφία έχει πολλά τέτοια παραδείγματα. Για παράδειγμα, την περίοδο των ανταγωνισμών για την επικράτηση στη Μακεδονία, Βούλγαροι ιστοριογράφοι άρχισαν να παρουσιάζουν τον Κύριλλο και το Μεθόδιο ως Βούλγαρους εθναπόστολους κάτι που αργότερα υιοθέτησαν και οι Σλαβομακεδόνες[1]. Βέβαια το πιο χτυπητό παράδειγμα εναντίον της χώρας μας είναι η προσπάθεια καπήλευσης της εθνικότητας του Μεγάλου Αλεξάνδρου. Όπως έχω αναφέρει και στο παρελθόν[2] προσωπικά το μόνο κίνητρο για να απαρνηθώ αυτή την καπήλευση είναι η ιστορική αλήθεια· αν τα ιστορικά τεκμήρια επιβεβαίωναν τη σλαβική καταγωγή του Μεγάλου Αλεξάνδρου, δεν θα είχα κανένα πρόβλημα να την ενστερνιστώ, κάτι τέτοιο όμως με βάση τις πηγές και το ιστορικό παρελθόν είναι αδύνατο ή μάλλον αδιανόητο.

Η αναφορά στην καπήλευση της εθνικότητας του Μεγάλου Αλεξάνδρου νομίζω έχει ενδιαφέρον, διότι καταδεικνύει ότι μέσω μιας συστηματικής προπαγάνδας και της επίσημης εκπαίδευσης είναι δυνατόν ένας ολόκληρος λαός να γαλουχηθεί με μια εντελώς ιστορικά ανυπόστατη και ψευδής ιδέα. Για καθετί που θα διαβάσει κανείς σε αυτό το κείμενο και θα του κάνει εντύπωση, διότι στο σχολείο δεν το διδάχτηκε έτσι, ας αναλογιστεί την έκπληξη και την απογοήτευση που γεύεται η συντριπτική πλειοψηφία των (τελικώς επονομαζόμενων κακώς κατά τη γνώμη μου) Βορειομακεδόνων, όταν ακούνε ότι, σε αντίθεση με ό,τι έχουν διδαχθεί στα σχολεία τους και επί σειρά ετών τους προπαγανδίζουν, δεν είναι απόγονοι του Μεγάλου Αλεξάνδρου και ότι ο μεγάλος κατακτητής ήταν Έλληνας Μακεδόνας και όχι Σλαβομακεδόνας.

Όπως λοιπόν σχεδόν κάθε λαός έτσι και ο δικός μας έχει γαλουχηθεί με κάποιους εθνικούς μύθους οι οποίοι αποσκοπούν στη διαμόρφωση και ενδυνάμωση της εθνικής μας ταυτότητας. Η περίοδος της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και της Επανάστασης του 1821 είναι εκείνη που νομίζω ότι πραγματικά «βρίθει» από τέτοιους μύθους περισσότερο από όλες. Το γεγονός αυτό δεν είναι τυχαίο για διάφορους λόγους. Καταρχάς, το αρχαιοελληνικό παρελθόν της Ελλάδας είναι αρκετά ένδοξο χωρίς να χρειάζεται να διανθιστεί με παραπλανητικά στοιχεία και υπερβολές. Επομένως η ιστοριογραφία του νεότερου ελληνισμού η οποία άρχισε όλο και περισσότερο από τα τέλη του 19^ου αιώνα και μετά να υιοθετεί την οπτική του Παπαρρηγόπουλου περί συνέχειας της ελληνικής φυλής και ιστορίας από την αρχαιότητα, μέχρι το παρόν μέσω του Βυζαντίου, αποσκοπούσε στο να παρουσιάσει τους Έλληνες επαναστάτες ως αντάξιους συνεχιστές των κατορθωμάτων των αρχαίων Ελλήνων.

Η οπτική της ιστορικής συνέχειας του Παπαρρηγόπουλου δεν ήταν κάτι καινοφανές ή παράδοξο ιδιαίτερα για τα δεδομένα εκείνης της περιόδου. Αντιθέτως, πρόκειται για μια κυρίαρχη τάση σε όλη την ηπειρωτική Ευρώπη η οποία συνδεόταν με τον Ρομαντισμό και τη στροφή στη λαογραφία που με τη σειρά της συνδεόταν εκείνη την περίοδο με τη διαμόρφωση κάποιων από τα μεγαλύτερα σημερινά ευρωπαϊκά εθνικά κράτη, όπως η Γερμανία και η Ιταλία. Εκτός αυτού η οπτική του Παπαρρηγόπουλου στόχευε στο να αντικρούσει τις απόψεις του Αυστριακού περιηγητή Jakob Philipp Fallmerayer, ο οποίος υποστήριξε ότι οι αρχαίοι Έλληνες εξαφανίστηκαν και οι νεότεροι Έλληνες δεν κατάγονται από τους αρχαίους, αλλά προέρχονται ουσιαστικά από Σλάβους και Αλβανούς που κατοίκησαν στην περιοχή της ελληνικής χερσονήσου από τον Μεσαίωνα και τους Νεότερους Χρόνους. Η ανυπόστατη ίσως αυτή θεωρία λοιδορήθηκε από πολλούς μελετητές Έλληνες και μη και ενδεχομένως έπαιξε ρόλο στη ζέση με την οποία η εθνική ιστοριογραφία προσπάθησε να αποδώσει το παρελθόν ως ηρωικό. Ας εξετάσουμε λοιπόν πέντε από τους πιο διαδεδομένους εθνικούς μας μύθους.

1^ος μύθος: το «Κρυφό Σχολειό»

Σύμφωνα με αυτόν, η Οθωμανική Αυτοκρατορία απαγόρευε την εκπαίδευση των υπόδουλων Ελλήνων, με αποτέλεσμα τα Ελληνόπουλα να διδάσκονται τα ελληνικά κρυφά από ιερείς σε εκκλησίες, τις νύχτες. Ίσως το μόνο ιστορικό τεκμήριο γι’ αυτόν τον μύθο είναι μια ελαιογραφία του Νικολάου Γύζη του 1885/6 που φέρει αυτόν τον τίτλο και εικονίζει έναν ιερέα να διδάσκει μερικούς νέους λογικά σε κάποια εκκλησία ή μονή.

Στην πραγματικότητα το κρυφό σχολειό δεν υπήρξε και η εξήγηση γι’ αυτό είναι πολύ απλή. Δεν έχει βρεθεί ούτε ένα σουλτανικό φιρμάνι που να απαγορεύει την εκπαίδευση των υπόδουλων χριστιανών. Αντίθετα, επί Οθωμανικής Αυτοκρατορίας οργανώθηκαν και λειτούργησαν πολλές ελληνόφωνες σχολές και υπήρξαν και πολλοί Έλληνες που έλαβαν αξιόλογη μόρφωση ή δίδαξαν σε αυτές όπως η Μεγάλη του Γένους Σχολή. Επομένως, κρυφό σχολειό δεν υπήρχε λόγος να υφίσταται ή αν υπήρξε, θα αποτελούσε μεμονωμένες περιπτώσεις και όχι κάτι σαν άτυπος θεσμός που οδήγησε στη διατήρηση της εθνικής συνείδησης και της μόρφωσης του υπόδουλου ελληνισμού. Από την άλλη πλευρά, δεν υποστηρίζω ότι αυτό που εικονίζεται στο έργο του Γύζη είναι εντελώς πλασματικό. Επί Οθωμανικής Αυτοκρατορίας η συντριπτική πλειοψηφία των υπόδουλων Ελλήνων (και όχι μόνο) ήταν εντελώς αγράμματοι, ιδιαίτερα σε αγροτικές περιοχές. Η εκπαίδευση δεν ήταν θεσμοθετημένη και τα σχολεία που υπήρχαν, όπως και οι δάσκαλοι, ήταν ελάχιστοι. Οι ιερείς ήταν από τους λίγους που γνώριζαν έστω κάποια κολυβογράμματα και είναι εύλογο ότι κάποιοι προσπάθησαν να τα μεταλαμπαδεύσουν στους νέους της κοινότητας τους.

Υπό αυτή την οπτική, ο πίνακας είναι αληθής, ωστόσο η ονομασία είναι παραπλανητική, διότι αυτό δεν είχε αναγκαστικά ούτε κρυφό χαρακτήρα ούτε αποτέλεσε έναν άτυπο κρυφό θεσμό. Σε κάθε περίπτωση, η ανυπαρξία του κρυφού σχολειού δεν μειώνει τον σημαντικό ρόλο που έπαιξαν απλοί και ολιγογράμματοι ιερείς και μοναχοί ως προς το ζήτημα της εκπαίδευσης.

2^ος μύθος: ο χορός του Ζαλόγγου

Ανεξάρτητα από το αν υπήρξε το γνωστό τραγούδι και ο χορός πριν την αυτοκτονία των γυναικών στο Ζάλογγο, τα γεγονότα είναι αληθινά. Το 1803 στη Μονή Ταξιαρχών στη ρίζα του βράχου του Ζαλόγγου είχαν καταφύγει αρκετοί Σουλιώτες μετά την έξοδό τους από το Σούλι κυνηγημένοι από τα στρατεύματα του Αλή Πασά. Εκεί κάποιες γυναίκες με τα παιδιά τους (πιθανόν και λίγοι άνδρες) βρέθηκαν αποκομμένοι από τις οθωμανικές δυνάμεις που τους καταδίωκαν και προτίμησαν να ρίξουν τα παιδιά τους στον γκρεμό και να πέσουν και οι ίδιες, από το να πέσουν στα χέρια του εχθρού. Η πράξη αυτή από μόνη της καταδεικνύει την απελπισία και τον ηρωισμό των Σουλιωτών, καθώς επίσης και τη βαρβαρότητα του οθωμανικού στρατού. Ωστόσο, η διήγηση του γεγονότος επενδύθηκε με μια πρόσθετη λεπτομέρεια που ενισχύει τον ηρωισμό των Σουλιωτισσών. Σύμφωνα με τον μύθο οι γυναίκες τραγουδούσαν και χόρευαν και μόλις έφτανε η σειρά της καθεμίας έριχνε το βρέφος της και έπεφτε και η ίδια στο κενό. Ο πρώτος που έκανε αναφορά σε χορό και τραγούδι πριν την αυτοκτονία ήταν ο Περραιβός, τη διήγηση του οποίου ακολούθησαν και άλλοι που αναφέρονται στο γεγονός, όπως ο Πουκεβίλ, ο Φωριέλ, ο Ιμπραήμ Μαζούρ εφέντης, με αποτέλεσμα το περιστατικό αυτό διανθισμένο από την πιο ηρωική και συγκινητική σκηνή του χορού και του τραγουδιού να γίνει ευρέως γνωστό.

Παρ’ όλα αυτα, σύμφωνα με τις λαογραφικές μελέτες του Αλέξη Πολίτη το γνωστό τραγούδι «έχε γεια καημένε κόσμε» ανάγεται γύρω στο 1908. Επιπλέον είναι δύσκολο να φανταστεί κανείς ότι ένας τρομοκρατημένος όχλος που προτιμά την αυτοθυσία από το να πέσει στα χέρια του εχθρού, θα είχε τον χρόνο αλλά και τη διάθεση να θυσιαστεί εν χορώ. Στην προκειμένη περίπτωση έχουμε ένα ιστορικό γεγονός το οποίο, όπως ανέφερα και πριν, καταδεικνύει από μόνο του τον ηρωισμό των Σουλιωτών, διανθίστηκε όμως από τους καταγραφείς του με λεπτομέρειες (χορός, τραγούδι) που προσέδωσαν μεγαλύτερη λυρικότητα, συγκινησιακή φόρτιση και τελικά οδήγησαν στην επικράτηση του εν λόγω μύθου.

3^ος μύθος: τα γεγονότα της Αγίας Λαύρας

Σύμφωνα με τον θρύλο, η Ελληνική Επανάσταση ξεκίνησε την 25^η Μαρτίου 1821, όταν ο Μητροπολίτης Παλαιών Πατρών Γερμανός στο μοναστήρι της Αγίας Λαύρας πραγματοποίησε δοξολογία, ύψωσε το λάβαρο της επανάστασης, όρκισε τους αγωνιστές και εκφώνησε επαναστατικό λόγο, για να τους εμψυχώσει μπροστά στον δύσκολο αγώνα και τις επικείμενες κακουχίες.

Με βάση τις πηγές, η αφήγηση αυτή δεν είναι αληθινή. Επί της ουσίας, δεν αποκλείεται να συνέβη κάτι αντίστοιχο, αλλά όχι ακριβώς αυτή την ημερομηνία και στο συγκεκριμένο τόπο, ούτε με ακριβώς αυτό το σημαινόμενο, δηλαδή την κήρυξη της Επανάστασης. Ας δούμε όμως με βάση ποια ιστορικά γεγονότα προέκυψε ο μύθος περί της ύψωσης του λαβάρου από τον Γερμανό. Σύμφωνα με τις πηγές, κάπου μέσα στο πρώτο 20ήμερο του Μαρτίου έγινε πράγματι σύσκεψη οπλαρχηγών στην Αγία Λαύρα με την παρουσία του Μητροπολίτη Γερμανού, η οποία ωστόσο δεν είναι βέβαιο ότι έλαβε κάποια οριστική απόφαση σχετικά με την κήρυξη της Επανάστασης. Ωστόσο, ο επαναστατικός αναβρασμός ήταν έκδηλος σε όλη σχεδόν την Πελοπόννησο. Στην Αχαΐα οι εχθροπραξίες είχαν ξεκινήσει σίγουρα πριν την 25^η, καθώς οι επαναστάτες κατέλαβαν τα Καλάβρυτα την 21^η Μαρτίου και ο αναβρασμός που εξαπλώθηκε στην πόλη της Πάτρας οδήγησε σε οργισμένη αντίδραση των Οθωμανών. Σημαίνοντες Πατρινοί κάλεσαν τότε στην Πάτρα τους γύρω προκρίτους για να τους ενισχύσουν στην πολιορκία του κάστρου της πόλης και έτσι μεταξύ άλλων κατέφθασε και ο Παλαιών Πατρών Γερμανός. Σύμφωνα με τον Ολλανδό πρόξενο στην πλατεία του Αγίου Γεωργίου ο Γερμανός έστησε έναν σταυρό και εκεί έγινε η δοξολογία και η ορκωμοσία των αγωνιστών. Επομένως, η εν λόγω σκηνή δεν θα μπορούσε να γίνει στο μοναστήρι της Αγίας Λαύρας. Κατά άλλους το περιστατικό αυτό τοποθετείται αργότερα σαν μια προσπάθεια του Γερμανού να ανυψώσει το ηθικό των αγωνιστών εξαιτίας της αποτυχίας να καταλάβουν το κάστρο της Πάτρας. Πάντως ήδη την 23^η Μαρτίου, ο Κολοκοτρώνης με 2.000 περίπου ενόπλους απελευθέρωσε την Καλαμάτα. Επομένως είναι βέβαιο ότι η Επανάσταση ξεκίνησε πριν τη συμβατική ημερομηνία της 25^ης Μαρτίου.

Όσον αφορά το περιστατικό της Αγίας Λαύρας αυτό περιγράφεται με τις γνωστές λεπτομέρειες από τον περιηγητή Φρανσουά Πουκεβίλ στο έργο του η Ιστορία της Ελληνικής Επανάστασης, που δημοσιεύθηκε μόλις το 1824. Είναι λογικό λοιπόν πολλοί από τους κατοπινούς μελετητές να επηρεάστηκαν από αυτή την πηγή. Πάντως ο ίδιος ο Παλαιών Πατρών Γερμανός στα απομνημονεύματά του δεν κάνει καμία αναφορά στη θρυλική αυτή σκηνή. Επομένως, ακόμα και αν συνέβη κάτι σχετικό σίγουρα δεν είχε τη σημασία που του αποδόθηκε μετά. Σε γενικές γραμμές οι μεταγενέστερες πηγές είναι αντικρουόμενες. Ενδιαφέρον παρουσιάζει ένας λόγος του Αλ. Δεσποτόπουλου, ο οποίος αναφέρει (ψευδώς προφανώς)[3] ότι ήταν παρών στο περιστατικό της Αγίας Λαύρας το 1821. Πάντως σπουδαίοι ιστορικοί του Αγώνα, όπως ο  George Finley και ο Σπυρίδων Τρικούπης αρνούνται τα γεγονότα της Αγίας Λαύρας.

Επομένως σε γενικές γραμμές έχουμε να κάνουμε με μια μυθική αφήγηση, η οποία οφείλεται πρωτίστως στο ρομαντικό και φιλελληνικό πνεύμα ξένων περιηγητών και η οποία γνώρισε μεγάλη απήχηση διότι τόνισε τον ρόλο της Εκκλησίας στην προετοιμασία και εκδήλωση της Επανάστασης και συνέδεσε την ημερομηνία της έναρξης με αυτήν της γιορτής του Ευαγγελισμού.

4^ος μύθος: τι ήταν το παιδομάζωμα και ποιος ήταν ο ρόλος του

Κατά την κυρίαρχη αφήγηση το παιδομάζωμα ή φόρος αίματος ήταν ένας επαχθής φόρος που πλήρωναν οι υπόδουλοι χριστιανοί προς τον σουλτάνο και αποσκοπούσε στον βίαιο εξισλαμισμό των ελληνόπουλων, τα οποία ξεχνούσαν τις ρίζες τους και μετατρέπονταν σε γενίτσαρους, δηλαδή φανατικούς υποστηρικτές του σουλτάνου και διώκτες των προγόνων τους.

Η πραγματικότητα ως προς το καθεστώς του παιδομαζώματος και τους γενίτσαρους είναι αρκετά διαφορετική. Για να πάρουμε τα πράγματα από την αρχή, η κατάληψη εδαφών από τους Οθωμανούς πράγματι συνοδεύονταν από μαζικούς εξισλαμισμούς, οι οποίοι οδήγησαν σε αφαίμαξη τους χριστιανικούς πληθυσμούς της Βαλκανικής και της Μικράς Ασίας. Ήδη από την κυρίευση της Μικράς Ασίας από τους Σελτζούκους οι εξισλαμισμοί οδήγησαν στη συρρίκνωση των χριστιανικών πληθυσμών. Οι εξισλαμισμοί συνεχίστηκαν και από τους Οθωμανούς στις περιοχές που καταλάμβαναν με αποτέλεσμα αθρόοι χριστιανικοί πληθυσμοί της Βαλκανικής να ασπαστούν το Ισλάμ, γι’ αυτό ακόμα και σήμερα οι Αλβανοί και οι Βόσνιοι είναι στην πλειονότητά τους Μουσουλμάνοι.

Παρ’ όλα αυτά, ο βασικός στόχος του παιδομαζώματος δεν ήταν ο εξισλαμισμός της χριστιανικής νεολαίας. Ο στόχος στην πραγματικότητα ήταν άλλος και ήταν διττός: να στελεχωθεί πρώτον ο στρατός και δεύτερον η διοίκηση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας με πιστά και αφοσιωμένα στον σουλτάνο στελέχη. Το πότε ακριβώς ξεκίνησε το παιδομάζωμα δεν είναι γνωστό, με βάση της πηγές είτε επί σουλτάνου Ορχάν (1324-1362) είτε του διαδόχου του Μουράτ Α’ (1362-1389). Η πρώτη μνεία σε αυτό γίνεται το 1395. Βλέπουμε λοιπόν ότι ο θεσμός εισήχθη πολύ νωρίς προτού καν το οθωμανικό κράτος αποκτήσει τις διαστάσεις αυτοκρατορίας. Αυτό αποδεικνύει ότι κυριότερος λόγος που οδήγησε στην πρακτική αυτή ήταν ότι οι σουλτάνοι φοβούνταν μήπως χάσουν τον θρόνο τους από ανταγωνιστές και επεδίωκαν να έχουν στον στρατό και τη διοίκηση απόλυτα αφοσιωμένους σε αυτούς άντρες. Αρχικά το παιδομάζωμα γινόταν περιστασιακά, στη συνέχεια όμως έγινε θεσμός του κράτους, ο οποίος εφαρμοζόταν κάθε 5 και στη συνέχεια κάθε 4, 3, 2 ή και κάθε χρόνο ανάλογα με τις στρατιωτικές ανάγκες. Σε γενικές γραμμές δεν πρέπει να είχε αυστηρά τακτικό χαρακτήρα, καθώς σε σουλτανικό φιρμάνι του 1666 αναφέρεται ότι εδώ και αρκετά χρόνια δεν γινόταν στρατολογία χριστιανοπαίδων.

Η ηλικία των παιδιών που απήγαγαν οι Οθωμανοί ήταν συνήθως μικρή, σίγουρα άνω των 6 ετών, σε κάποιες περιπτώσεις υπήρχαν και έφηβοι μεταξύ 14 και 20 ετών. Εφόσον ο στόχος της πρακτικής αυτής ήταν διπλός, δηλαδή η στελέχωση τόσο του στρατού όσο και της διοίκησης, τα παιδιά χωρίζονταν σε 2 κατηγορίες τους ατζέμ ογλάν που προορίζονταν για τον στρατό και τους ιτς ογλάν που προορίζονταν για τη διοίκηση. Και για τις δύο περιπτώσεις οι Οθωμανοί επέλεγαν νέους που ξεχώριζαν για την ομορφιά, την ευφυΐα και τη σωματική τους διάπλαση. Τα πιο όμορφα και εύρωστα παιδιά κατόπιν εκλογής του σουλτάνου γίνονταν ιτς ογλάν, δηλαδή θα υπηρετούσαν στο σουλτανικό σεράι ή σε άλλα σεράγια (παλάτια). Την εκπαίδευσή τους αναλάμβαναν οι διαβόητοι για τη σκληρότητά τους λευκοί ευνούχοι και διαρκούσε 14 χρόνια. Μετά τη μαθητεία τους, οι 40 καλύτεροι έμπαιναν στον ανακτορικό θάλαμο (χας οντά), φρόντιζαν δηλαδή τον σουλτάνο και φρουρούσαν το δωμάτιό του. Όσοι τελείωναν την εκεί θητεία τους αναλάμβαναν τα υψηλότερα αξιώματα του οθωμανικού κράτους, βεζίρηδες, πασάδες κ.λπ. και σε αντίθεση με τους γενίτσαρους μπορούσαν να παντρευτούν. Οι σουλτάνοι τούς θεωρούσαν παιδιά τους και τους έδιναν συχνά τις αδερφές και τις κόρες τους για γάμο. Ωστόσο, η πλειοψηφία των νέων που δεν κρίνονταν τόσο άξιοι, γινόταν ατζέμ ογλάν, νοικιάζονταν αρχικά σε Τούρκους χωρικούς και γαιοκτήμονες για να βγάζουν τα προς το ζην και μετά από 2-3 χρόνια μεταφέρονταν πάλι στην Κωνσταντινούπολη και εντάσσονταν στον οθωμανικό στρατό στο σώμα των γενιτσάρων.

Οι χριστιανοί έκαναν ό,τι μπορούσαν για να αποφύγουν αυτόν τον επαχθή φόρο, κάποιοι πάντρευαν τα παιδιά τους πολύ νωρίς ενάντια ακόμη και στους νόμους της Εκκλησίας, διότι οι νέοι για να στρατολογηθούν έπρεπε να είναι άγαμοι, σε άλλες περιπτώσεις τα έδιναν σε οθωμανικές οικογένειες για να τα προφυλάξουν. Είναι χαρακτηριστικό ότι υπήρχαν πολλοί Οθωμανοί οι οποίοι αντάλλαζαν προθύμως τα παιδιά τους, ώστε να στρατολογηθούν και να αποκτήσουν υψηλά αξιώματα στο κράτος. Επομένως, η λαμπρή σταδιοδρομία των παιδιών του παιδομαζώματος είχε οδηγήσει σε δυσαρέσκεια τους ίδιους τους Οθωμανούς, έτσι ο Μουσταφά πασάς το 1567 διαμαρτύρεται στον πρεσβευτή της Γερμανίας ότι τα χριστιανόπουλα γίνονται μεγάλοι αξιωματούχοι του κράτους, ενώ τα παιδιά των Οθωμανών παραμερίζονται.

Η βαναυσότητα της πρακτικής αυτής προκάλεσε σε κάποιες περιπτώσεις βίαιες αντιδράσεις εναντίον των Οθωμανών υπαλλήλων, τέτοιες σημειώθηκαν στην Αλβανία το 1565, καθώς και στη Νάουσα Ημαθίας το 1705, η οποία πρέπει να αποτέλεσε και την αφορμή, ώστε η πρακτική του παιδομαζώματος να σταματήσει οριστικά.

Όσον αφορά το στρατιωτικό σώμα των γενιτσάρων διακρίνονταν για τη σιδερένια πειθαρχία και τον θρησκευτικό φανατισμό τους. Η δυναμική του συνδέθηκε άρρηκτα με τις στρατιωτικές επιτυχίες των Οθωμανών τους πέντε αιώνες της λειτουργίας του. Σταδιακά όμως οι γενίτσαροι απέκτησαν μεγάλη δύναμη, ο σεβασμός τους προς τους σουλτάνους μειώθηκε και άρχισαν να λειτουργούν ως κράτος εν κράτει. Ο θεσμός σταμάτησε οριστικά το 1826 όταν ο σουλτάνος Μαχμούτ Β’ για να απαλλαγεί από αυτούς διέταξε να σφαγιασθούν στους κοιτώνες τους.

Συνοπτικά, η πρακτική του παιδομαζώματος ήταν σίγουρα επαχθής, προκάλεσε πολλούς εξισλαμισμούς και αφαίμαξη του νεανικού χριστιανικού πληθυσμού των Βαλκανίων, ιδιαίτερα μεταξύ του 15^ου και 17^ου αιώνα που εφαρμόστηκε πιο συστηματικά. Επίσης οι γενίτσαροι ήταν πράγματι πρώην χριστιανόπουλα που είχαν μετατραπεί σε απηνείς διώχτες των προγόνων τους. Ωστόσο, η επίσημη εκδοχή της ιστορίας όπως διδάσκεται στα σχολεία παραβλέπει ότι ο στόχος του παιδομαζώματος δεν ήταν τόσο ο εξισλαμισμός, όσο η στελέχωση του οθωμανικού στρατού και κράτους με αφοσιωμένα στον σουλτάνο στελέχη. Επίσης γίνεται αναφορά μόνο στο σώμα των γενιτσάρων και όχι στους ιτς ογλάν που αποτελούσαν τα πιο σημαίνοντα στελέχη της οθωμανικής διοίκησης, γεγονός που προκαλούσε τη δυσαρέσκεια των ίδιων των Οθωμανών.

Μύθος 5: η αποφασιστική συμβολή της Εκκλησίας κατά την Επανάσταση

Μια γενικότερη νηφάλια αποτίμηση του ρόλου της Εκκλησίας στην Επανάσταση του 1821 δεν απαιτεί ένα υποκεφάλαιο σε ένα άρθρο περί εθνικών μύθων, αλλά ολόκληρα βιβλία[4]. Εγώ θα αρκεστώ να αναφέρω μερικά κύρια ιστορικά παραδείγματα που σχετίζονται με την Επανάσταση του 1821 και αποδεικνύουν ότι ο ρόλος της επίσημης Εκκλησίας και δη του Πατριαρχείου κάθε άλλο παρά βοηθητικός ήταν.

Το Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως αμέσως μετά την έκρηξη της Επανάστασης αφόρισε τον Υψηλάντη και όλους τους εξεγερμένους και ο Γρηγόριος Ε’ προσπάθησε όσο μπορούσε να οδηγήσει σε κατευνασμό της εξέγερσης, στέλνοντας μεταξύ άλλων επιστολές στους επισκόπους της Βλαχίας και σε διάφορες περιοχές της Ελλάδας για να τους παροτρύνει να συνεχίσουν την πολιτική ευπείθειας και υποταγής στην κραταιά οθωμανική βασιλεία[5]. Ενδεικτικό είναι ότι τα μέλη της Β’ Εθνοσυνέλευσης του Άστρους αποφάσισαν ότι για όσο διάστημα διαρκεί η Επανάσταση δεν θα αποδέχονται αρχιερείς από το Πατριαρχείο, ούτε καμία έγγραφη πράξη από αυτό. Το 1828 ακόμα και μετά τη Ναυμαχία του Ναβαρίνου και την υπογραφή του πρώτου Πρωτοκόλλου του Λονδίνου που προέβλεπε ένα αυτόνομο αλλά υποτελές στον σουλτάνο ελληνικό κράτος, το Πατριαρχείο πρότεινε σχέδιο για πλήρη επιστροφή στο παλαιό καθεστώς.

Η στάση αυτή του Πατριαρχείου μπορεί να εξηγηθεί, αν αναλογιστεί κανείς ότι ένας από τους κυριότερους ρόλους του ήταν να εξασφαλίσει την υποταγή των χριστιανικών πληθυσμών. Επίσης, οι Πατριάρχες διέθεταν τόσα προνόμια και εξουσία που δύσκολα θα στήριζαν την αλλαγή του status quo της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, στον σουλτάνο της οποίας, ως επί το πλείστον, επιδείκνυαν υποταγή και παθητικότητα. Επιπλέον, η αντίδραση απέναντι στην Επανάσταση του 1821 (όπως και σε προηγούμενες επαναστατικές προσπάθειες) ήταν και ιδεολογική. Το επίσημο θεολογικό αφήγημα ήταν ότι η πτώση της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας ήταν αποτέλεσμα αμαρτίας και η περίοδος της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας ήταν μια θεόσταλτη τιμωρία. Η ερμηνεία αυτή υπαγόρευε μια στάση νομιμοφροσύνης και υποταγής της Εκκλησίας απέναντι στην οθωμανική εξουσία, ιδιαίτερα εφόσον η τελευταία εγγυόταν σε γενικές γραμμές το απαραβίαστο της ελεύθερης άσκησης της χριστιανικής λατρείας, γεγονός στο οποίο η Εκκλησία, όπως είναι ευνόητο, απέδιδε μεγάλη σημασία. Σε κάθε περίπτωση αυτή η στάση παθητικότητας συνδέεται και με το γεγονός ότι η Εκκλησία αποτελούσε μια δύναμη συντήρησης και σκοταδισμού. Η επίσημη Εκκλησία τάχθηκε σθεναρά εναντίον των επαναστατικών ιδεών της Γαλλικής Επανάστασης και άσκησε πολεμική σε πολλούς εκπροσώπους του Νεοελληνικού Διαφωτισμού[6]

Από την άλλη πλευρά, για να μην αδικήσω συλλήβδην τους εκπροσώπους της Εκκλησίας, θα πρέπει να κάνω έναν διαχωρισμό ανάμεσα στη στάση του Πατριαρχείου και σε εκείνη πολλών μητροπολιτών επισκόπων, αλλά και πολλά μέλη του κατώτερου κλήρου οι οποίοι στήριξαν την Επανάσταση και πήραν μέρος έμπρακτα στον Αγώνα. Δεν γίνεται λοιπόν να παραγνωρίσουμε από αυτή την άποψη τη σημαντική συνεισφορά της Εκκλησίας, καθώς η συντριπτική πλειοψηφία των μελών του κλήρου (κάποιοι αναφέρουν ένα ποσοστό 80%) ενίσχυσε ή πήρε μέρος ενεργά στην Επανάσταση.

Από τη μια πλευρά λοιπόν έχουμε το Πατριαρχείο το οποίο λειτουργεί όπως κάθε συντηρητική δύναμη που ανθίσταται στο καθετί νέο, φοβούμενη ότι θα απωλέσει τα προνόμιά της και από την άλλη έχουμε τους απλούς παπάδες που βίωναν τα ίδια βάσανα και στερήσεις με το ποίμνιο τους και πήραν μέρος μαζί τους ή τους ενθάρρυναν στον ξεσηκωμό. Η στάση αυτή του κλήρου αποδεικνύει κατ’ εμέ ότι, όταν κάποιος δεινοπαθεί, δεν σκέφτεται ιδεολογικές διαφορές ούτε τα κελεύσματα και τις απειλές των ανωτέρων του, αλλά λαμβάνει δράση. Προσωπικά μου θυμίζει τη συμμετοχή μελών του κλήρου στις τάξεις του ΕΑΜ κατά τη γερμανική κατοχή. Πολλοί ιερείς τότε δεν έκατσαν να σκεφτούν ότι τα ηγετικά στελέχη του ΕΑΜ ήταν κομμουνιστοσυμμορίτες, άθεοι και εχθροί του χριστιανισμού, αλλά συνάνθρωποί τους που περνούσαν τα ίδια βάσανα και κακουχίες με τους ίδιους και μοιράζονταν την ίδια θέληση να αντισταθούν στους κατακτητές. Ανάλογη ήταν νομίζω και η στάση του ανώτερου (άλλα όχι ανώτατου) και κατώτερου κλήρου ως προς την Επανάσταση.

Επομένως, το να θεωρούμε τη στάση της Εκκλησίας συλλήβδην θετική είναι λανθασμένη και απλοϊκή προσέγγιση, που προέρχεται από δεξιούς και συντηρητικούς κυρίως στοχαστές και πολιτικούς, οι οποίοι απευθύνονται και θέλουν να είναι αρεστοί σε συγκεκριμένο κοινό. Από την άλλη μεριά η συνολική στάση της Εκκλησίας δεν γίνεται φυσικά να αποτιμηθεί ούτε με αρνητικό πρόσημο.

Νομίζω ότι ο διαχωρισμός που επιχείρησα ανάμεσα στη στάση του ανώτατου και του κατώτερου κλήρου είναι πιο σωστή και νηφάλια προσέγγιση από τις άλλες δύο. Σε γενικές γραμμές πάντως εκτιμώ ότι τα σχολικά βιβλία ιστορίας υποκρύπτουν  κάθε αρνητική πτυχή του ρόλου της Εκκλησίας, οπότε βρίσκονται πολύ εγγύτερα στην πρώτη προσέγγιση παρά στην πραγματικότητα.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:

[1] Για μια ενδιαφέρουσα και προοδευτική εξέταση αυτού του ζητήματος βλ. Κωνσταντακοπούλου, Α., Κύριλλος και Μεθόδιος «εθναπόστολοι» Σλάβων και Νεοελλήνων, Η κυριακάτικη Αυγή, 6 Μαΐου 2001, σ. 28.

[2] Βλ. το κείμενο μου «Ως προς την ονοματολογία των κρατών. Το παράδειγμα της Ελλάδας, της Αλβανίας, της Ουγγαρίας και της ΠΓΔΜ.», διαθέσιμο εδώ http://durrutioschool.blogspot.com/2019/01/blog-post.html, τελευταία πρόσβαση 21/3/2021.

[3] Η αναφορά αυτή του Αλ. Δεσποτόπουλου γίνεται μάλλον για να ενισχύσει το κύρος του ίδιου και προς επίρρωσιν της μαρτυρίας του ότι ήταν παρών στη Μυστική συνέλευση της Βοστίτσας. Στη συνέλευση της Βοστίτσας ο νεαρός Δεσποτόπουλος ήταν σίγουρα παρών καθώς έλαβε χώρα στο πατρικό του, αυτό όμως δε συνεπάγεται ότι ήταν παρών σε όλες τις συγκεντρώσεις που αφορούσαν την Επανάσταση.

[4] Ένα τέτοιο βιβλίο χωρίς εθνικιστικό και φιλοκληρικό προσανατολισμό, δημοσιεύθηκε πρόσφατα στο πλαίσιο της σειράς: 1821 Δύο αιώνες μυθ-Ιστορία της εφημερίδας Documento, με τίτλο Επανάσταση και Εκκλησία.

[5] Η στάση του Γρηγορίου Ε’ απέναντι στην επανάσταση όπως και η όλη στάση της Εκκλησίας αποτελεί ακόμα ζήτημα μελέτης και αντιπαράθεσης, που ερείδεται και στις ιδεολογικές διαφορές των εκάστοτε μελετητών. Εκτιμώ ότι από την μια πλευρά η στάση του Γρηγορίου ήταν προδοτική ως προς τους αφορισμούς του, οι οποίοι έβλαψαν το φρόνημα των επαναστατών, αν και δύσκολα θα βρισκόταν κάποιος στη θέση του που θα είχε το σθένος να στηρίξει ανοιχτά την Επανάσταση. Από την άλλη η στάση του ήταν ηρωική ως προς το ότι αρνήθηκε να διαφύγει από την Κων/πολη με συνέπεια τον απαγχονισμό του.

[6] Για λεπτομέρειες σχετικά με την εχθρική στάση της Εκκλησίας απέναντι στους εκπροσώπους του Νεοελληνικού Διαφωτισμού βλ. Γ. Οικονόμου, «Επιθέσεις & διωγμοί κατά του Νεοελληνικού Διαφωτισμού από την Εκκλησία» διαθέσιμο εδώ: https://www.aftoleksi.gr/2021/02/08/epitheseis-amp-diogmoi-neoellinikoy-diafotismoy-tin-ekklisia/, τελευταία πρόσβαση 21/3/2021 (Το άρθρο αυτό είναι δημοσιευμένο και σε έντυπη μορφή στον τόμο της εφημερίδας Documento που αναφέρω παραπάνω).

The post 5 εθνικοί μύθοι σχετικά με την Οθωμανική Αυτοκρατορία & την Επανάσταση του 1821 first appeared on Aυτολεξεί.

Ομολογώ ότι ο τίτλος αυτού του άρθρου είναι clickbait, διότι δεν θα αναφερθώ τόσο ούτε στον ίδιο τον Πλάτωνα, ούτε στη γιόγκα. Πρώτος στόχος του κειμένου είναι να καταδείξει την αξία της φιλοσοφίας και γενικότερα της ενασχόλησης με διανοητικές δραστηριότητες, έναντι σε δραστηριότητες που σχετίζονται κυρίως με την εκγύμναση του σώματος και κυριότερος στόχος είναι να προτρέψω τους αναγνώστες να στραφούν προς το διάβασμα και όχι μόνο τη γυμναστική, σαν έναν μέσο πιο εποικοδομητικής αξιοποίησης της καραντίνας.

Καταρχάς, θα ήθελα να ξεκαθαρίσω ότι σε καμία περίπτωση δεν υποστηρίζω πως η σωματική άσκηση γενικότερα και η γιόγκα ειδικότερα δεν είναι εποικοδομητικοί τρόποι για να περάσει κανείς ένα μέρος του εγκλεισμού του κατά την περίοδο της καραντίνας. Σίγουρα η γιόγκα είναι πιο εποικοδομητικός τρόπος αξιοποίησης της παραμονής στο σπίτι από το να βλέπει κανείς τις φιλοκυβερνητικές ειδήσεις ή να αποχαυνώνεται από το πολύ χαμηλό επίπεδο των τηλεοπτικών ριάλιτι. Εξάλλου, μπορώ από προσωπική εμπειρία να πιστοποιήσω τα σωματικά, αλλά και ψυχικά οφέλη που μου έχει προσφέρει η πρακτική της γιόγκα.

Η γιόγκα μπορεί να έχει γίνει της μόδας στη Δύση τα τελευταία είκοσι χρόνια περίπου, αλλά δεν είναι κάτι νέο, ούτε πρόκειται απλώς για ένα είδος γυμναστικής. Είναι μια φυσική, νοητική και ψυχική πρακτική που αναφέρεται ήδη στις προβεδικές ινδικές παραδόσεις και αναπτύχθηκε γύρω στον 6^ο με 5^ο ΠΚΧ αιώνα, στην Ινδία. Η γιόγκα, η οποία διαθέτει μεγάλη ποικιλία σχολών και πρακτικών δεν αποτελεί απλώς ένα είδος γυμναστικής, αλλά μια πολύ σημαντική θρησκευτική πρακτική για τις ινδουιστικές θρησκείες (Ινδουισμό, Βουδισμό, Τζαϊνισμό). Κατά βάση η γιόγκα αποτελεί ένα είδος προετοιμασίας του σώματος, ώστε το πνεύμα-μυαλό να ηρεμήσει και να προετοιμαστεί κατάλληλα για τη διανοητική πρακτική του διαλογισμού. Σύμφωνα με τις θρησκείες αυτές οι φωτισμένοι δάσκαλοι (γκουρού) που έχουν εξασκηθεί και βελτιστοποιήσει τις τεχνικές της γιόγκα και του διαλογισμού, είναι δυνατόν να φτάσουν στη νιρβάνα.

Η νιρβάνα (αφύπνιση ή φώτιση) πρόκειται για την κατάσταση στην οποία το άτομο φτάνει στην απόλυτη εξάλειψη του πόνου της ύπαρξης, αποτελεί το αποκορύφωμα του διαλογισμού, που όπως συμβαίνει με την αντίστοιχη στο Χριστιανισμό θέωση, αποτελεί μια αφηρημένη και αμφίσημη έννοια, η οποία μπορεί να κατανοηθεί μόνον βιωματικά.

Ας δούμε όμως τι σχέση έχουν τα παραπάνω με τον Πλάτωνα και γενικότερα με την αρχαιοελληνική σκέψη, ή μάλλον γιατί δεν έχουν και δεν θα μπορούσαν να έχουν άμεση σχέση. Στην αρχαιοελληνική σκέψη αναμφίβολα δινόταν βάρος στην καλλιέργεια του σώματος, εξ ου και το γνωστό αρχαίο ρητό νοῦς ὑγιής ἐν σώματι ὑγιεῖ. Βέβαια το ρητό αυτό δεν είναι τόσο αρχαίο, διότι πρόκειται για μεταφραστικό δάνειο από τo λατινικό mens sana in corpore sano[1]. Σε κάθε περίπτωση είναι βέβαιο ότι οι αρχαιοελληνικές πόλεις-κράτη έδιναν μεγάλη σημασία στην άσκηση του σώματος, καθώς οι συγκρούσεις μεταξύ τους ήταν συνεχείς και σχεδόν κάθε άνδρας θα χρειαζόταν κάποια στιγμή να γίνει οπλίτης. Από την άλλη μεριά το πρότυπο του καλού καγαθού, δεν εστιάζει τόσο στο κάλος του σώματος, αλλά στην ηθική και διανοητική συγκρότηση του πολίτη, ο οποίος θέλει να έχει εξέχουσα θέση, κύρος και επιρροή στο κοινωνικό σύνολο. Πρόκειται για το πρότυπο του άριστου, του άξιου πολιτικού ανδρός, όπως αυτό που προσπαθεί αποτυχημένα να μας πείσει ο πρωθυπουργός για τον ίδιο και τα «άριστα» μέλη της κυβέρνησής του.

Ο Πλάτωνας ζώντας στο κοινωνικοπολιτικό πλαίσιο της δημοκρατικής Αθήνας παρουσιάζει στην Πολιτεία του ένα παιδαγωγικό πρόγραμμα για τη διαμόρφωση των φυλάκων (αγωγή των φυλάκων) οι οποίοι όφειλαν να είναι οι άριστοι, εφόσον θα αναλάμβαναν την προστασία και τη διοίκηση της ιδεώδους πολιτείας. Στο πρώτο στάδιο του εκπαιδευτικού του προγράμματος θέτει πράγματι τη γυμναστική, ώστε το άτομο να έχει ευεξία και υγιεινή διαβίωση και εν συνέχεια τη μουσική αγωγή και την καλλιέργεια της καλλιτεχνικής ευαισθησίας. Στο δεύτερο στάδιο θέτει την ενασχόληση με τις επιστήμες, όπως η αριθμητική, η γεωμετρία, η αρμονική και η αστρονομία. Τέλος, στο τρίτο και ανώτερο επίπεδο θέτει τη διαλεκτική, δηλαδή τη φιλοσοφία, η οποία αποτελεί την αναζήτηση της ουσίας των όντων και μπορεί να οδηγήσει το άτομο στη θέαση του Αγαθού.

Επιχειρώντας μια σύγκριση ανάμεσα στο πρόγραμμα του Πλάτωνα και τη διδασκαλία των ινδουιστικών θρησκειών, μπορούμε να διαπιστώσουμε ότι υπάρχουν ομοιότητες υπάρχουν όμως και διαφορές. Βασική ομοιότητα είναι ότι η ενασχόληση με το σώμα προηγείται και αποτελεί ένα είδος προετοιμασίας της ενασχόλησης με το πνεύμα. Ωστόσο, για τις ινδουιστικές θρησκείες η σωματική άσκηση (γιόγκα) είναι απαραίτητη προϋπόθεση έτσι ώστε να επέλθει η διανοητική αναζήτηση. Αντίθετα για τον Πλάτωνα η σωματική καλλιέργεια χρειάζεται μεν, δεν είναι όμως αναγκαία προϋπόθεση για να οδηγηθεί κανείς στη διαλεκτική. Σημαντικότερη από τη σωματική είναι η ενασχόληση με πνευματικές δραστηριότητες, όπως οι επιστήμες. Εξάλλου το ρητό έξω από την Ακαδημία του Πλάτωνα ήταν ἀγεωμέτρητος μηδεὶς εἰσίτω και όχι ἀπαίδευτος (αγύμναστος) μηδεὶς εἰσίτω.

Για να γίνει όμως εναργέστερος ο διαχωρισμός μεταξύ του αρχαιοελληνικού πνεύματος και των ινδουιστικών θρησκειών, αλλά και γενικότερα των ανατολικών θρησκειών (συμπεριλαμβανομένων και των τριών μεγάλων, δηλαδή του Χριστιανισμού, του Μωαμεθανισμού και του Ιουδαϊσμού) θα πρέπει να αναφερθώ σε έναν άλλο σπουδαίο φιλόσοφο, ο οποίος επηρεάστηκε άμεσα από τον Πλάτωνα και αποτέλεσε τον ιδρυτή και σπουδαιότερο εκπρόσωπο του ρεύματος που ονομάστηκε Νεοπλατωνισμός, τον Πλωτίνο. Ο Πλωτίνος έζησε σε μια πολύ διαφορετική περίοδο από τον Πλάτωνα και σε διαφορετικά μέρη. Πιο συγκεκριμένα γεννήθηκε το 203/4 ΜΚΧ στη Λυκόπολη της Άνω Αιγύπτου και πέθανε το 270 ΜΚΧ στη Ρώμη. Γεννήθηκε δηλαδή 550 χρόνια μετά τον θάνατο του Πλάτωνα! Το αναφέρω αυτό για να καταδείξω πόσο σημαντική ήταν η επίδραση του Πλάτωνα και η εμβέλεια της Ακαδημίας που ίδρυσε, ώστε οι ιδέες του μετά από 6 αιώνες, όχι μόνο να μην έχουν ξεχαστεί, αλλά να διαδίδονται ακόμα. Μάλιστα μέσω του Πλωτίνου και των συνεχιστών του, ουσιαστικά η πνευματική κληρονομιά του Πλάτωνα γνώρισε νέα άνθιση την περίοδο της ύστερης αρχαιότητας.

Η περίοδος που έζησε ο Πλωτίνος χαρακτηρίζεται από έντονο θρησκευτικό συγκρητισμό. Ιδίως η Μέση Ανατολή ήταν τότε ένα χωνευτήρι μεταφυσικών-θεολογικών προβληματισμών και διαμάχης. Ο Χριστιανισμός ήταν τότε ακόμα ένα από τα διάφορα θρησκευτικά ρεύματα της περιοχής, που είχε εξαπλωθεί και πιο δυτικά, αλλά θα περνούσαν δύο αιώνες ακόμα, μέχρι να εδραιωθεί και να γίνει νόμιμη και κατόπιν η επίσημη θρησκεία της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Ο Νεοπλατωνισμός μετά τον Πλωτίνο και τον κυριότερο μαθητή του, τον Πορφύριο, συνεχίστηκε μέσα από τη σχολή της Συρίας και της Περγάμου με κυριότερο εκφραστή τον Ιάμβλιχο και τη σχολή των Αθηνών με τον Πρόκλο. Στην ύστερη αρχαιότητα αποτελούσε πλέον μια διαδεδομένη πνευματική θρησκεία που συνιστούσε πραγματικό ανάχωμα προς την εξάπλωση του Χριστιανισμού, ο οποίος δανείστηκε πολλά στοιχεία από το Νεοπλατωνισμό[2]. Είναι χαρακτηριστικό ότι αρκετοί από τους σπουδαίους εκπρόσωπους της Χριστιανοσύνης, όπως ο Γρηγόριος Νύσσης, ο Γρηγόριος Ναζιανζινός και ο Συνέσιος Κυρήνης, σε πολλά γραπτά τους κινούνται στο μεθόριο μεταξύ Χριστιανισμού και Νεοπλατωνισμού.

Προτού προβώ στη σύγκριση των ιδεών του Πλωτίνου με τις ανατολικές θρησκείες, θα κάνω μια σύντομη αλλά απαραίτητη εισαγωγή στις οντολογικές του απόψεις. Κατά τον Πλωτίνο υπάρχουν τρεις κύριες υποστάσεις, το Εν, ο Νους και η Ψυχή. Επί της ουσίας υπάρχει και μία τέταρτη, η Ύλη, την οποία όμως δεν αποκαλεί ποτέ ρητά ως υπόσταση, διότι είναι κατώτερης φύσεως από τις άλλες τρεις.

Το Εν είναι η υπόσταση που ταυτίζεται με το Θεό, το ονομάζει αλλιώς Πρώτο (που θυμίζει το πρώτο κινούν ακίνητον του Αριστοτέλη) και Αγαθό (κατά την ιδέα του Αγαθού, που ταυτίζεται με την έννοια του Θεού στον Πλάτωνα). Το Εν είναι η ύψιστη αρχή, η πηγή των πάντων, η οποία όμως δεν διαθέτει αυτοσυνειδησία. Σε αντίθεση με όλες τις ανατολικές θρησκείες, ο Θεός στον Πλωτίνο δεν είναι ένας ενσυνείδητος Δημιουργός. Όλες οι υπόλοιπες υποστάσεις δεν δημιουργούνται αλλά εκπορεύονται από το Εν μέσω της διαδικασίας της απορροής. Πρόκειται για μια διαδικασία παραγωγής από το ανώτερο προς το κατώτερο που συμβαίνει αναγκαία ακολουθώντας την απαράβατη λειτουργία των φυσικών νόμων. Θα μπορούσαμε να παρομοιάσουμε τη διαδικασία της απορροής με το ξεχείλισμα που συμβαίνει σε έναν κουβά, ο οποίος γεμίζει κάτω από μια βρύση που τρέχει.

Η δεύτερη υπόσταση, η οποία εκπορεύεται από τον Εν δια της απορροής είναι ο Νους. Ο Νους μπορεί ουσιαστικά να ταυτιστεί με τον κόσμο των Ιδεών του Πλάτωνα, καθώς πρόκειται για το «χώρο» όπου βρίσκονται οι Ιδέες. Οι Ιδέες ακριβώς όπως και στον Πλάτωνα είναι άυλες, άφθαρτες, αιώνιες και αμετάβλητες.

Η τρίτη υπόσταση η οποία εκπορεύεται και αυτή από την ανώτερη της, τον Νου, είναι η Ψυχή. Η Ψυχή είναι και αυτή άφθαρτη, αιώνια και αυθύπαρκτη, ωστόσο μετέχει μεταξύ του νοητού και αισθητού κόσμου. Δηλαδή ενώ κανονικά «κατοικεί» στον Νου, όπως και οι Ιδέες, έχει την τάση να κατέρχεται και να αναμειγνύεται με την Ύλη, με αποτέλεσμα να χάνει ως ένα βαθμό την ανάμνηση της καταγωγής της. Η Ψυχή είναι βέβαια ανώτερη της Ύλης, καθώς δεν υπόκειται στο θάνατο και τη φθορά και είναι αυθύπαρκτη, ενώ το υλικό σώμα είναι πολύ κατώτερο, διότι σε αντίθεση με την Ψυχή δεν είναι αυτάρκες αλλά έχει ανάγκη από την είσοδο της Ψυχής σε αυτό για να αποκτήσει υπόσταση. Εφόσον η Ψυχή προέρχεται από το Εν, μέσω της διαδικασίας της απορροής, ενέχει το θεϊκό στοιχείο μέσα της. Ωστόσο, η μέθεξη της με την Ύλη την παρασύρει στις σαρκικές ανάγκες και απολαύσεις και την αποπροσανατολίζει από τον πραγματικό της στόχο, με αποτέλεσμα να λειτουργεί ανεξέλεγκτα ή ακόμη και σε αντίθεση με τη φύση της. Ο πραγματικός στόχος της Ψυχής είναι η επιστροφή της στο Εν, στην αρχική πηγή της. Η τάση της επιστροφής της Ψυχής στο Εν σηματοδοτεί την έννοια του έρωτα, ο οποίος προσιδιάζει στον πλατωνικό έρωτα.

Κατά τον Πλωτίνο το εγχείρημα της ένωσης της Ψυχής με το Εν είναι πολύ δύσκολο, μπορεί όμως να επιτευχθεί μέσα από τη μυστικιστική εμπειρία της έκστασης. Σύμφωνα με αυτόν η λελογισμένη αντίληψη του απόλυτου όντος αποκλείεται, επειδή από το Εν απουσιάζει κάθε προσδιορισμός. Έτσι η προσέγγισή του είναι δυνατή μόνο μέσα από την άμεση εμπειρία, το μυστικό βίωμα. Για να μπορέσει ο άνθρωπος να το πετύχει αυτό πρέπει πρώτα να επιτύχει την κάθαρση, δηλαδή την αφαίρεση όλων των βλαπτικών στοιχείων της Ψυχής που εμποδίζουν την άνοδο της προς το Εν. Μόνο ο άνθρωπος που έχει καλλιεργήσει τις αρετές του και έχει πραγματώσει την κατάλληλη ενδοσκόπηση μπορεί να το επιτύχει αυτό. Σύμφωνα με τον μαθητή του Πλωτίνου, Πορφύριο, ο Πλωτίνος κατάφερε να επιτύχει την έκσταση μόλις τέσσερις φορές στα έξι χρόνια που ήταν μαζί του.

Είναι φανερό ότι η έκσταση στον Πλωτίνο (που προσιδιάζει με τη θέαση της Ιδέας του Αγαθού στον Πλάτωνα) είναι παρόμοια με τις έννοιες της νιρβάνας και της θέωσης των ανατολικών θρησκειών. Τόσο ο Πλωτίνος, όσο και οι θρησκείες κάνουν λόγο για μια βιωματική εμπειρία, που προϋποθέτει έναν ψυχικό εξαγνισμό, την κάθαρση του ατόμου. Παρόλαυτα ανάμεσα στον Πλωτίνο, που εκπροσωπεί το αρχαιοελληνικό πνεύμα, και τις ανατολικές θρησκείες υπάρχει μια μεγάλη διαφορά, η οποία αφορά τον τρόπο-μέσο με τον οποίο θα οδηγηθεί κανείς στην κάθαρση της ψυχής και στην βιωματική εμπειρία του υπερβατικού.

Σύμφωνα με τις ινδουιστικές θρησκείες προϋποτίθενται ασκητικά τεχνάσματα και πρακτικές όπως η γιόγκα, ενώ σύμφωνα με τον Χριστιανισμό είναι απαραίτητη η ασκητική ζωή και η προσευχή. Αντιθέτως, σύμφωνα με τον Πλωτίνο το μόνο μέσο είναι η φιλοσοφία, η μελέτη, η πνευματική ενασχόληση και καλλιέργεια. Ακόμα λοιπόν και η βίωση μιας μυστικιστικής εμπειρίας όπως η έκσταση, δεν προσεγγίζεται με τρόπο θρησκευτικό, αλλά ορθολογικό. Όπως αναφέρει και ο Dodds, ο μυστικισμός του Πλωτίνου είναι «υποταγμένος στην αρχή του ελληνικού ρασιοναλισμού»[3]. Το μέσο επίτευξης της μυστικιστικής εμπειρίας δεν είναι ούτε μαγικό, ούτε έμφυτο (όπως ισχύει με κάποια χριστιανικά δόγματα που αναφέρονται στη θεία Χάρη), αλλά διανοητικό και επαφίεται αποκλειστικά στην ελευθερία της βούλησης του κάθε προσώπου.

Επιχειρώντας μια σύγκριση ανάμεσα στη σκέψη του Πλωτίνου, τις ινδουιστικές θρησκείες και τις θρησκείες της Εγγύς Ανατολής (Χριστιανισμό, Μουσουλμανισμό, Ιουδαϊσμό) προσωπικά εκτιμώ ότι η φιλοσοφία και γενικότερα οι πνευματικές ενασχολήσεις είναι ανώτερες τόσο από τις σωματικές πρακτικές και τεχνικές (γιόγκα, διαλογισμός), όσο και από την προσευχή. Η γιόγκα θα ερχόταν σε δεύτερη θέση και η προσευχή στην τρίτη. Γι’ αυτό και θεωρώ γενικότερα ότι η επικράτηση τελικά του Χριστιανισμού αποτέλεσε ένα είδος πνευματικής οπισθοδρόμησης, το οποίο μάλλον οφείλεται στο ότι οι πληθυσμοί στους οποίους απευθυνόταν ήταν υπήκοοι που προσδοκούσαν μια καλύτερη μετά θάνατον ζωή και όχι ελεύθεροι πολίτες, όπως οι κάτοικοι των περισσοτέρων αρχαιοελληνικών πόλεων-κρατών.

Πώς τώρα θα μπορούσαν να συσχετιστούν όλα αυτά με το σήμερα; Τι θα μπορούσε να μας διδάξει η παρακαταθήκη του αρχαιοελληνικού πνεύματος σε αντίθεση με τις ανατολικές θρησκείες; Αν μπορούσε να μας διδάξει κάτι είναι η προσπάθεια περισσότερης μόρφωσης και μελέτης. Προφανώς δεν λέω ότι πρέπει όλοι ξαφνικά να ακονίσουμε το μυαλό μας λύνοντας μαθηματικές εξισώσεις ή να καταπιαστούμε από το πουθενά με τις καντιανές αντινομίες. Μπορούμε, ωστόσο, αντί να δαπανάμε το χρόνο μας με άλλους τρόπους, να αρχίσουμε να διαβάζουμε περισσότερο. Όχι απαραίτητα δύσκολα και ογκώδη έργα, εξάλλου ο λογοτεχνικός πλούτος είναι τεράστιος και ο καθένας μπορεί να βρει κάτι που να του ταιριάζει, αλλά δεν το έχει ανακαλύψει. Δεν είναι χαζοί λοιπόν οι Γάλλοι που έκαναν ουρές έξω από τα βιβλιοπωλεία πριν από το lock down.

Άλλωστε, αν κατάλαβα και θυμάμαι καλά όσα είχε τύχει να διαβάσω σε ένα βιβλίο του Κρισναμούρτι[4] ο διαλογισμός δεν είναι κάτι το τόσο συγκεκριμένο όσο διδάσκουν οι γκουρού των ινδουιστικών θρησκειών. Για να επιτευχθεί, δεν είναι απαραίτητη η συγκέντρωση της προσοχής σε ένα σημείο, η χαλαρωτική μουσική ή η επανάληψη μάντρα, έτσι ώστε να επιτευχθεί η χαλάρωση του νου. Αντίθετα η χαλάρωση αυτή, η απομάκρυνση κάθε σκέψης και εξωτερικών ερεθισμάτων μπορεί, να επιτευχθεί και μέσω της συγκέντρωσης της προσοχής σε μια εξωτερική πηγή γνώσης όπως το βιβλίο. Επειδή έχω συνηθίσει από μικρό παιδάκι να διαβάζω κάτι για να χαλαρώσω και να ξεχαστώ πριν κοιμηθώ, νομίζω ότι καταλαβαίνω καλά αυτό το ιδιότυπο είδος διαλογισμό που περιγράφει ο Κρισναμούρτι.

Προτού λοιπόν αρχίσουμε να καταφεύγουμε σε υπνωτικά σκευάσματα που διαφημίζονται κατά κόρον την περίοδο της καραντίνας, θα ήταν προτιμότερο να καλλιεργήσουμε το είδος της πνευματικής χαλάρωσης-διαλογισμού μέσω κάποιου βιβλίου. Με αυτόν τον τρόπο μπορεί να οδηγηθεί κανείς δια του έθους με την αριστοτελική έννοια (δηλαδή της συνήθειας) στην καλλιέργεια της αρετής της φιλαναγνωσίας και μέσω αυτής της φιλομάθειας, οι οποίες δυστυχώς μάλλον δεν καλλιεργούνται όσο θα έπρεπε στο ελληνικό σχολείο.

[1]https://el.wiktionary.org/wiki/%CE%BD%CE%BF%CF%85%CF%82_%CF%85%CE%B3%CE%B9%CE%AE%CF%82_%CE%B5%CE%BD_%CF%83%CF%8E%CE%BC%CE%B1%CF%84%CE%B9_%CF%85%CE%B3%CE%B9%CE%B5%CE%AF, τελευταία πρόσβαση 21/2/2021.

[2] Αποστολόπουλος, Χ., «Πλωτίνος μια εισαγωγή στη θεωρία του», Ελληνική φιλοσοφική επιθεώρηση  9, 25 (1992), σ. 12.

[3] Dodds, E., Πλάτων και Πλωτίνος, μτφρ. Σ. Ροζάνης, Έρασμος, Αθήνα 1977, σ. 45.

[4] Κρισναμούρτι, Τζ., Η απελευθέρωση από το γνωστό, Καστανιώτη, Αθήνα 2004.

The post Γιατί ο Πλάτωνας δεν έκανε γιόγκα first appeared on Aυτολεξεί.

Γιώργος Ν. Οικονόμου (διδάκτωρ Φιλοσοφίας, συγγραφέας)

Καθόλη τη διάρκεια της οθωμανικής κυριαρχίας η Ορθόδοξη Εκκλησία, κληρονόμος της ανελεύθερης ιδεολογίας και της αυταρχικής πρακτικής του Βυζαντίου, έχοντας την υψηλή και σταθερή υποστήριξη του Σουλτάνου, άσκησε την αδιαμφισβήτητη εξουσία της με πυγμή και αυστηρότητα μην επιτρέποντας ουδεμία αμφισβήτηση και παρέκκλιση από την επίσημη ερμηνεία του χριστιανικού μοναδικού δόγματος, της αποκεκαλυμμένης θρησκευτικής αλήθειας. Άσκησε την ανεξέλεγκτη εξουσία της χωρίς διάλογο και χωρίς οίκτο εναντίον των ιερωμένων και λογίων που διαφοροποιούνταν από τα επίσημα δόγματα, κυρίως εναντίον του ρεύματος του Διαφωτισμού που είχε αρχίσει να αναδύεται από τον 18^ο και διήρκεσε έως τις αρχές του 19^ου αι. Η εκκλησιαστική εξουσία όχι μόνο δεν επέτρεπε ουδεμία διαφοροποίηση από τα επίσημα θεολογικά δόγματα, αλλά τιμωρούσε, αναθεμάτιζε, στιγμάτιζε, απαξίωνε, απομόνωνε κάθε εκφραστή διαφορετικών απόψεων.

Οι Διαφωτιστές από την πλευρά τους προσπαθούσαν με τα δικά τους πενιχρά μέσα να διαφωτίσουν και να διαπαιδαγωγήσουν τους υπόδουλους, να διδάξουν βασικές γνώσεις, Μαθηματικά, Φυσική, Χημεία, Αστρονομία, αλλά και έννοιες φιλοσοφικές, πολιτικές, λογικές καθώς και κείμενα των αρχαίων Ελλήνων συγγραφέων. Εισήγαγαν ιδέες άγνωστες, αποσιωπούμενες ή διωκόμενες στον ελληνόφωνο χώρο, διέδιδαν το πνεύμα του αγγλικού και γαλλικού Διαφωτισμού εκφραζόμενο από μεγάλες μορφές όπως του Λοκ, του Χομπς, του Ντεκάρτ, του Βολταίρου, του Μοντεσκιέ, του Ρουσώ ή από την Εγκυκλοπαίδεια, καθώς και τις επιστημονικές απόψεις του Γαλιλαίου και του Κοπέρνικου. Προσπαθούσαν  να εισαγάγουν τον ορθό λόγο και τη γνώση μέσα σε έναν κόσμο που κυριαρχούσαν η άγνοια, η απαιδευσία, η μεταφυσική, οι θρησκοληψίες, οι προκαταλήψεις, οι δεισιδαιμονίες, τα θεολογικά δόγματα, οι μυστικισμοί, η τυφλή πίστη, η μοιρολατρία, η υποταγή. Η έκφραση και το προπύργιο όλων αυτών των αρνητικών ήταν η επίσημη Ορθόδοξη Εκκλησία με έδρα το πατριαρχείο στην Κωνσταντινούπολη.

Σε αντίθεση με την Εκκλησία και μέσα στο πνεύμα του Διαφωτισμού δημοσιεύθηκαν αρκετά ριζοσπαστικά βιβλία ανώνυμων συγγραφέων, όπως ο Ανώνυμος του 1789, η Ελληνική Νομαρχία (1806), ο Ρωσαγγλογάλλος (1805), οι Κρίτωνος Στοχασμοί (1819), το Υπόμνημα του Κοραή και άλλα λιγότερο γνωστά. Εκδόθηκαν επίσης αρκετά περιοδικά και εφημερίδες στις παροικίες, έγιναν μεταφράσεις ξενόγλωσσων βιβλίων, ανανεώθηκαν τα σχολεία με νέες παιδαγωγικές μεθόδους και εξαιρετικούς δασκάλους. Δημιουργήθηκε μία σημαντική δυναμική για διάδοση νέων ιδεών, για μετάδοση παιδείας και δημιουργία πολιτικής συνείδησης με σκοπό την έναρξη του αγώνα κατά της τυραννίας.

Έτσι, ο Διαφωτισμός προετοίμασε την Επανάσταση και δεν θα ήταν δυνατός εάν δεν διακρινόταν από την ανάδυση ενός νέου ανθρωπολογικού τύπου με χαρακτηριστικά ενός μαχόμενου υποκειμένου, δηλαδή «ενός υποκειμένου που μέσα σε μια συγκεκριμένη ιστορική εμπειρία επιλέγει τους φίλους και τους εχθρούς του στο μέτωπο των ιδεών, που επιδιώκει μια ρήξη ή την αποφεύγει, που συμμαχεί, αψιμαχεί ή αντιμάχεται, που ελίσσεται και υποχωρεί ή συσπειρώνει τις δυνάμεις του και αναζητεί το ευαίσθητο σημείο του αντιπάλου για να χτυπήσει».[1]

Οι νέες φιλοσοφικές ιδέες του Διαφωτισμού σήμαιναν αμφισβήτηση της θρησκευτικής μεταφυσικής, έδιναν στα εγκόσμια την προτεραιότητα που προηγουμένως κατείχε το θείον στο χριστιανικό δόγμα. Κατ’ ανάγκη, λοιπόν, οι νέες ιδέες έρχονταν σε αντίθεση με τα δόγματα και τις παγιωμένες συντηρητικές απόψεις της Εκκλησίας, η οποία αισθανόταν ότι απειλείται και έτσι στράφηκε εναντίον τους. Οι θέσεις και οι στόχοι της Εκκλησίας, όπως επίσης των στενών συνεργατών και στελεχών της, των Φαναριωτών, ήταν σαφείς: η πιστή υπακοή των ελληνόφωνων στα χριστιανικά δόγματα του εκκλησιαστικού ιερατείου, η αντιδυτική προπαγάνδα στρεφόμενη κατά του Διαφωτισμού και των επαναστάσεων που είχαν ξεσπάσει στην Ευρώπη και τη Β. Αμερική, καθώς επίσης η συμμόρφωση και η υποταγή των ραγιάδων στην οθωμανική εξουσία, η οποία παρουσιαζόταν ως αναντικατάστατη, αιώνια και προερχόμενη από τη θεία θέληση.

Πολλές είναι οι μαρτυρίες για τους τρεις αυτούς στόχους του Πατριαρχείου, επίσημες και ανεπίσημες, σε πατριαρχικές εγκυκλίους, σε κηρύγματα και φυλλάδια. Θα παραθέσω κάποιες, στις οποίες διαφαίνεται το γενικό πνεύμα της επίσημης Εκκλησίας, των ιερωμένων και των μοναχών.

Η πρώτη είναι από τον Αναστάσιο Γόρδιο (1654-1729), ιεροκήρυκα. Στο κείμενό του Περί Μωάμεθ και κατά Λατίνων, που ήταν δημοφιλές ως το τέλος του 19^ου αι., αναλύει την «Αποκάλυψη» του Ιωάννη, θεωρώντας ως μορφές του Αντίχριστου τον Μωάμεθ και τον Πάπα! Ο δεύτερος εκπροσωπεί σοβαρότερη απειλή για τους υπόδουλους ορθοδόξους από τον πρώτο, διότι αιχμαλωτίζει τις ψυχές, ενώ ο Μωάμεθ μόνο τα σώματα! Επιπλέον ο Ύψιστος θα φέρει τη «συντέλεια» και θα σταματήσει με θαύμα τον «διωγμό» της Εκκλησίας.

Η δεύτερη μαρτυρία προέρχεται από τον ορθόδοξο μοναχό Κοσμά τον Αιτωλό (1714-1779). Ο Κοσμάς εκφράζει οπισθοδρομικές θέσεις για την εκπαίδευση των νέων, αντιδρά στην ονοματοδοσία των νεογέννητων με ελληνικά ονόματα και αντιτίθεται στη χρήση του όρου «Έλληνες». Διδάσκει τους υπόδουλους «Δεν είστενε Έλληνες, δεν είστενε ασεβείς, αιρετικοί, άθεοι, αλλ’ είστενε ευσεβείς ορθόδοξοι χριστιανοί»! Διδάσκει επίσης ότι «Τριακόσιους χρόνους μετά την Ανάστασιν του Χριστού μας έστειλε ο Θεός τον άγιον Κωνσταντίνον και εστερέωσε βασίλειον Χριστιανικό. Ύστερον το εσήκωσεν ο Θεός από τους Χριστιανούς και έφερε τον Τούρκον και του το έδωσε δια το εδικό μας καλόν και το έχει ο Τούρκος για 320 χρόνους. Και διατί έφερε ο Θεός τον Τούρκον και δεν έφερε άλλο γένος; Δια το εδικόν μας το συμφέρον, διότι τα άλλα έθνη θα μας έβλαπταν την πίστιν»!

Η τρίτη ανήκει σε έναν χαρακτηριστικό αντιπρόσωπο του αντιδιαφωτιστικού ρεύματος, τον χριστιανό μοναχό Αθανάσιο Πάριο (1722-1813) συνεργάτη του Πατριαρχείου. Αυτός διακρίνεται από έναν ολοκληρωτισμό στις απόψεις και στη συμπεριφορά, υποστηρικτής της ησυχαστικής κίνησης και του βυζαντινισμού, με επιθέσεις ανώνυμες ή ψευδώνυμες και λιβελλογραφήματα κατά της Γαλλικής Επανάστασης, κατά των Ευρωπαίων και Ελλήνων Διαφωτιστών. Υποστηρικτής της εθελοδουλίας και εναντίον της ελληνικής επανάστασης, καταδίωξε τους υποστηρικτές του κοπερνίκειου μοντέλου στον ελλαδικό χώρο και επέκρινε την, κατά τη γνώμη του, επικίνδυνη εφεύρεση του αεροστάτου! Σε έργο του γράφει: «Φεύγετε όσον δύνασθε την Ευρώπη, και ακόμα και εκείνους οπού έρχονται από την Ευρώπη…Και δια τούτο λέγω, και παραγγέλω, με όλην την αδελφικήν αγάπην, μη δίδετε καμμίαν προσοχή εις τα φαρμακερά και θανατηφόρα στόματα τούτων των Αντιχρίστων…Ο Χριστός μας προστάζει λέγοντας, απόδοτε τα του καίσαρος καίσαρι, και αυτοί, και με λόγους και με βιβλία, αρματώνουν την δεξιάν των υπηκόων να φονεύσουν τους καίσαρας».[2]

Τέλος, κάποια παραδείγματα από το Πατριαρχείο. Το 1776 ο πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως Σωφρόνιος Β’ καταδίκασε ως άθεο τον μεγάλο Βολταίρο, επειδή υποστήριζε τον ορθό λόγο. Άλλο παράδειγμα από τα Επτάνησα. Στο διάστημα 1797-1799 που αυτά βρίσκονταν υπό την κατοχή των Γάλλων, οι οποίοι είχαν εκτοπίσει τους Βενετσιάνους, είχαν γίνει κέντρο των νέων ιδεών, ιδίως η Κέρκυρα. Εκεί διατυπώθηκε το σύνθημα «Δημοκρατία ή Θάνατος» που θα γίνει αργότερα στον ηπειρωτικό χώρο «Ελευθερία ή Θάνατος». Εκεί διαμορφώθηκε και το αίτημα για παιδεία και αγωγή του πολίτη, παρόμοια με το πρόγραμμα του Ρήγα. Όμως η Ορθόδοξη Εκκλησία ένοιωσε ότι απειλείται και έγινε η ιδεολογική ασπίδα του παλιού κόσμου. Έτσι εξέδωσε Εγκύκλιο που καταδίκαζε το επαναστατικό κίνημα και τις ριζοσπαστικές ιδέες γινόμενη έτσι θερμός προπομπός του τουρκικού και του ρωσικού στόλου που κατέπλεαν στην Κέρκυρα για να σβήσουν την αναπτυσσόμενη εξέγερση.[3] Επίσης, το 1798, το Πατριαρχείο εξέδωσε τη Διδασκαλία Πατρική,[4] στην οποία, μεταξύ άλλων, έγραφε χαρακτηριστικά: «Ο διάβολος δια να απωλέσει τους εκλεκτούς πιστούς εμεθοδεύθη εις τον τρέχοντα αιώνα μίαν άλλην πονηρίαν και απάτην ξεχωριστήν, δηλαδή το νύν θρυλούμενον σύστημα της ελευθερίας»!

Αργότερα, το 1805 ο πατριάρχης Καλλίνικος Ε’, αφόρισε τους Κλέφτες, επισφραγίζοντας έτσι τη δίωξή τους που είχε ξεκινήσει το 1801, ταυτιζόμενος με τις επιδιώξεις του Σουλτάνου και των κοτζαμπάσηδων που οδήγησαν στην εξόντωση των κλεφτών. Ο πατριάρχης Γρηγόριος Ε’, από την πλευρά του, σε ένα σκοταδιστικό παραλήρημα εναντίον της διδασκαλίας των μαθηματικών και της φυσικής έγραφε: «Τις ωφέλεια να μανθάνωσιν οι νέοι αριθμούς και αλγέβρας και κύβους και κυβοκύβους και τρίγωνα και τριγωνοτετράγωνα και λογαρίθμους και συμβολικούς λογισμούς και τας προβαλλομένας ελλείψεις και άτομα και κενά και δίνας και δυνάμεις και έλξεις και βαρύτητα και φωτός ιδιώματα και βόρεια σέλα και οπτικά τινά και ακουστικά και μύρια τοιαύτα και άλλα τερατώδη;» Επίσης στη Χριστιανική Απολογία (1798), καταφερόμενος κατά της Γαλλικής Επανάστασης διατυπώνει τις διαστροφικές φαντασιώσεις του: «Οι άθεοι Γάλλοι μητρογαμούσι και θυγατρογαμούσι και αδελφογαμούσιν ανυποστόλως και αδεώς οι σοφώτατοι»! Επίσης ο Γρηγόριος καταδικάζει και αφορίζει τον Αλέξανδρο Υψηλάντη που ξεκίνησε την Επανάσταση στο Ιάσιο στις 24 Φεβρουαρίου 1821!

Το 1819 ο μητροπολίτης Σμύρνης Άνθιμος ξεσήκωσε τον όχλο που διέλυσε το προοδευτικό «Φιλολογικό Γυμνάσιο Σμύρνης», προκαλώντας τον βίαιο διασκορπισμό των μαθητών του και την καταστροφή ενός μέρους της περιουσίας του, ενώ το 1820 η Εκκλησία έκαψε δημοσίως στην Κωνσταντινούπολη το φυλλάδιο με διαφωτιστικό περιεχόμενο Κρίτωνος Στοχασμοί που είχε κυκλοφορήσει το 1819 και καυτηρίαζε τη διαφθορά και τη σπάταλη επίδειξη της Εκκλησίας.

Το πιο απαράδεκτο γεγονός που δείχνει όλη τη ραγιάδικη διαστροφή της Εκκλησίας είναι το ότι το 1828, ενώ πια ο Καποδίστριας έχει φθάσει στην Ελλάδα και έχουν αρχίσει οι προσπάθειες για την ανασυγκρότηση της κατεστραμμένης χώρας, ο πατριάρχης Αγαθάγγελος Α’ απευθύνει στον καθημαγμένο λαό μήνυμα και του ζητάει, μετά από τόσες μάχες, τόσους νεκρούς, τόσο αίμα, να σταματήσει να δείχνει αχαριστία και μέσα σε τρεις μήνες να υποταχθεί ξανά στον Σουλτάνο, ο οποίος μεγαλοθύμως θα τον συγχωρήσει!

Είναι εμφανές πως στις μαρτυρίες αυτές κηρύσσεται η αμάθεια, η αντίσταση σε νέες παιδαγωγικές διδασκαλίες και σε νέα μαθήματα, η μισαλλοδοξία, η άλογη πίστη, η εθελοδουλία στον Οθωμανό κατακτητή ως βούληση του Θεού, η εναντίωση σε κάθε ιδέα εξέγερσης και ελευθερίας. Όταν λοιπόν εμφανίσθηκαν άλλες ιδέες αντίθετες με τα επίσημα δόγματα της υποταγής και της εθελοδουλίας, ιδέες της επανάστασης, της ελευθερίας, για την ανατροπή της τυραννίας και εγκαθίδρυση άλλης φιλελεύθερης πολιτείας στηριγμένης σε νόμους και στη λαϊκή βούληση, καθώς επίσης νεωτερικές αντιλήψεις για την εκπαίδευση των νέων και για νέα μαθήματα, η επίσημη Εκκλησία αντέδρασε με όλους τους τρόπους για να τις αναχαιτίσει και να εξουδετερώσει τους φορείς τους με διώξεις κάθε είδους. Όπως παρατηρεί ο Φίλιππος Ηλιού, «Η Εκκλησία δείχνει αποφασισμένη να αναχαιτίσει με κάθε τρόπο την εξάπλωση του φιλοσοφικού κινήματος, να υποτάξει ή να εξουδετερώσει τα σχολεία και τους λόγιους του Διαφωτισμού».[5]

Όλοι σχεδόν οι κύριοι εκπρόσωποι του νεοελληνικού Διαφωτισμού υπέστησαν επιθέσεις και διώξεις από την επίσημη Ορθόδοξη Εκκλησία και τους φορείς της.

Η πρώτη μεγάλη σύγκρουση με το πνεύμα του Διαφωτισμού εκδηλώθηκε στη δίωξη του Μεθόδιου Ανθρακίτη (1660-1736). Ο Μεθόδιος, επηρεασμένος από τη δυτική φιλοσοφία του Malebranche και του Descartes, δίδαξε μαθηματικά και φυσική, τον ορθολογισμό και τους αρχαίους στην κοινή γλώσσα απαλλαγμένη από αρχαϊσμούς και τυπολατρίες. Το Πατριαρχείο καταδίκασε τη διδασκαλία του το 1721 και το 1723 επικύρωσε την καταδίκη που προέβλεπε την καθαίρεσή του από το ιερατικό αξίωμα, την απαγόρευση να διδάσκει και τον αναθεματισμό του έργου του, το οποίο παραδόθηκε στην πυρά. Η Εκκλησία ήταν σκληρή και αμείλικτη.

Ο Ιώσηπος Μοισιόδαξ (1725-1800) σπούδασε στη Βενετία και στην Πάδοβα. Το 1777 αναγκάσθηκε σε παραίτηση από τη διεύθυνση της Σχολής στο Ιάσιο. Υπεύθυνοι οι συντηρητικοί της Εκκλησίας που τον διώκουν, τον υβρίζουν, τον απαξιώνουν  και τον στιγματίζουν, οπότε για να αμυνθεί γράφει την Απολογία του (1780), με την οποία αντεπιτίθεται στους εχθρούς του.

Σημαντική μορφή διαφωτιστή ήταν ο Χριστόδουλος Παμπλέκης εξ Ακαρνανίας (1733-1793). Με το έργο του Αληθής πολιτική (1781) εισήγαγε για πρώτη φορά την έννοια της πολιτικής στο νεοελληνικό λεξιλόγιο και στην συζήτηση, με τη φιλελεύθερη έννοια που διαμορφωνόταν τότε στην Ευρώπη. Ο Παμπλέκης είχε δημοσιεύσει επίσης το Περί θεοκρατίας στο οποίο κατακεραύνωνε την αρνητική στάση της Εκκλησίας απέναντι στον Διαφωτισμό, καθώς επίσης τις καταχρήσεις και υπερβολές του κλήρου. Στα 1793 η Ορθόδοξη Εκκλησία με εγκύκλιο που υπέγραφε ο πατριάρχης Νεόφυτος καταδίκασε και αφόρισε τις απόψεις του. Στην εγκύκλιο αναφερόταν ότι έπρεπε να εξαφανισθούν τα δημοσιευθέντα έργα του.

Ο Ρήγας (1757-1798) ήταν ο πιο πιστός μαθητής του Μοισιόδακα και είχε πλούσιο συγγραφικό, μεταφραστικό, πολιτικό, ποιητικό έργο με σκοπό τον διαφωτισμό των υποδούλων. Οραματιζόταν μία πολιτεία φιλελεύθερη και δημοκρατική στην οποία πολίτες θα ήταν όλοι όσοι ήταν εναντίον της τυραννίας και αγωνίζονταν για την ελευθερία. Δεν έθετε απαίτηση εθνικής, γλωσσικής και θρησκευτικής ομοιομορφίας. Αντιθέτως,  δεχόταν την αρχή της οικουμενικότητας: όλες οι εθνότητες, όλες οι γλώσσες και οι θρησκείες ήταν δεκτές – Ρωμιοί, Βούλγαροι, Αλβανοί, Αρμένηδες, Τούρκοι! Έχουμε δηλαδή ταύτιση «λαού» και «έθνους», όχι την επιδίωξη ενός εθνικού κράτους αμιγώς ελληνικού. Ήταν ίσως η πιο προωθημένη  πολιτειακή και συνταγματική σύλληψη του νεοελληνικού Διαφωτισμού στηριζόμενη στην αρχή της λαϊκής κυριαρχίας, χρησιμοποιώντας για πρώτη ίσως φορά τον όρο και την έννοια της δημοκρατίας. Το 1798 στραγγαλίσθηκε από τους Τούρκους, ενώ την 1^η Δεκεμβρίου του ιδίου έτους ο πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως Γρηγόριος Ε’ απαγόρευσε με εγκύκλιο το έργο του Ρήγα Νέα Πολιτική Διοίκησις και διέταξε να κατασχεθούν και να σταλούν στο πατριαρχείο όλα τα αντίτυπα! [6]

Ο Βενιαμίν Λέσβιος (1762-1824) σπούδασε στην Πίζα και στο Παρίσι μαθηματικά, φυσικές επιστήμες και φιλοσοφία και ήταν υπέρμαχος της διδασκαλίας τους. Έγινε μέλος της Φιλικής Εταιρείας, έλαβε μέρος στην Επανάσταση, αναδείχθηκε μέλος του Βουλευτικού στην Α’ Εθνοσυνέλευση της Επιδαύρου και στην Β’ Εθνοσυνέλευση του Άστρους εξελέγη μέλος στην επιτροπή για την σύνταξη νομοθεσίας. Φορέας των ριζοσπαστικών ιδεών του Ευρωπαϊκού Διαφωτισμού και της Γαλλικής Επανάστασης έπεσε στη δυσμένεια της Εκκλησίας και καταδικάσθηκε από την Πατριαρχική Σύνοδο το 1803 επειδή, μεταξύ άλλων, δίδασκε το κοπερνίκειο κοσμοείδωλο.

Ο Αθανάσιος Ψαλίδας (1767-1829) από τα Γιάννενα, δάσκαλος και μαχητής του Διαφωτισμού, σφοδρός πολέμιος του σχολαστικισμού και της τυπολατρίας, υπέρμαχος των θετικών επιστημών κατηγορήθηκε ως άθεος και υπέστη σκληρό διωγμό. Πέθανε εξόριστος και αγνοημένος στην Κέρκυρα.

Ο Αδαμάντιος Κοραής (1748-1833) υπήρξε η πληθωρικότερη μορφή του νεοελληνικού Διαφωτισμού. Αν και σπούδασε ιατρική  στο Μονπελιέ, όταν πήγε στο Παρίσι το 1788 σπούδασε φιλολογία και ασχολήθηκε με την μελέτη, την έκδοση και τον σχολιασμό των αρχαίων Ελλήνων συγγραφέων.[7] Εξέδωσε για πρώτη φορά στην νεοελληνική ιστορία είκοσι τόμους αρχαίων συγγραφέων. Ο Κοραής, στη σκοταδιστική επίθεση του Πατριαρχείου, απάντησε με το έργο Αδελφική Διδασκαλία, στην οποία είναι καταπέλτης: «Ο συγγραφεύς της Πατρικής Διδασκαλίας είναι εχθρός του γένους των Γραικών…φίλος πιστός των Οθωμανών και πάντων των παρελθόντων και παρόντων και μελλόντων τυράννων του ανθρωπίνου γένους». Η Πατριαρχική Σύνοδος υπό την προεδρία του Γρηγορίου Ε’ τον Μάρτιο του 1821 καταδίκασε επισήμως τα «φιλοσοφικά μαθήματα» και τους υποστηρικτές τους τον Αδαμάντιο Κοραή, τον Βενιαμίν Λέσβιο, και τον Κωνσταντίνο Κούμα.

Το 1818 ο Νεόφυτος Δούκας έγινε στόχος επιθέσεων συντηρητικών χριστιανών και το έργο του Αισχίνου διάλογοι καταδικάσθηκε από το Πατριαρχείο, ενώ το 1835 ο πιο διακεκριμένος εκπρόσωπος της ώριμης γενιάς του Διαφωτισμού Γρηγόριος Κωνσταντάς απολύθηκε από τη θέση του διευθυντή του Ορφανοτροφείου της Αίγινας αποσύρθηκε στο χωριό του Μηλιές (υπό οθωμανικό ζυγό) όπου πέθανε λησμονημένος το 1844.[8]

Η τελευταία πράξη του δράματος παίχθηκε με τις διώξεις της Εκκλησίας κατά του Θεόφιλου Καΐρη (1784-1853). Φίλος του Κοραή, μαθητής του Βενιαμίν Λέσβιου, μέλος της Φιλικής Εταιρείας, ο Καΐρης έλαβε μέρος στην Επανάσταση και τραυματίσθηκε άσχημα στο πόδι και δεν θεραπεύθηκε ποτέ. Βουλευτής στην Α’ Εθνοσυνέλευση, ήταν αυτός που προσφώνησε τον Καποδίστρια όταν αποβιβάσθηκε στην Αίγινα. Με δικές του προσπάθειες οργάνωσε Ορφανοτροφείο για τα πολλά ορφανά που άφησε η Επανάσταση. Αρνήθηκε το μεγαλύτερο παράσημο από τον Όθωνα και τη θέση στο νεοϊδρυθέν πανεπιστήμιο. Όμως η επίσημη Εκκλησία, με το Πατριαρχείο σύμμαχό της, τον κατηγόρησε το 1839 για κάποιες θρησκευτικές ιδέες του, και του ζήτησε ομολογία πίστεως, όμως ο Καΐρης αρνήθηκε και η Εκκλησία έκλεισε το Ορφανοτροφείο του. Με διαταγή της κυβέρνησης ο αρχηγός του στόλου Κ. Κανάρης με άγημα 80 ναυτών πήγε στην Άνδρο, τον συνέλαβε και τον οδήγησε ενώπιον της εκκλησιαστικής Συνόδου η οποία τον κάλεσε να μετανοήσει, αλλά αυτός πάλι αρνήθηκε. Τον έκλεισαν τότε σε υγρό κελί στη Σκιάθο σε αυστηρή απομόνωση – εκτελεστής πάλι ο Κ. Κανάρης. Τέλος, ο Καΐρης δικάσθηκε το 1852 κεκλεισμένων των θυρών με βάση καταθέσεις ψευδομαρτύρων σε δύο χρόνια φυλακή και τον έκλεισαν στην φυλακή της Σύρου, στην οποία και πέθανε το 1853. Οι αρχές δεν επέτρεψαν να ενταφιασθεί στο νεκροταφείο, αλλά στο λοιμοκαθαρτήριο και μετά από λίγες ημέρες κάποιοι άνοιξαν τον τάφο του και τον έκαψαν με ασβέστη! Εκκλησία, Κράτος και Δικαστική εξουσία εν αγαστή συνεργασία τον δολοφόνησαν. Λεπτομέρεια: στο τότε Σύνταγμα υπήρχε άρθρο «Περί ελευθερίας της συνειδήσεως»!

Η περίπτωση του Θεόφιλου Καΐρη φανερώνει μία θλιβερή αλήθεια: η Εκκλησία, η οποία ήταν πολέμια του Διαφωτισμού, που ήταν αντίθετη στην Επανάσταση, που δεν αγωνίσθηκε κατά των Οθωμανών, κυνήγησε και οδήγησε τον αγωνιστή με τα ανεπούλωτα τραύματα στο κορμί του, τον Διαφωτιστή, τον δάσκαλο, τον ελεύθερο Καΐρη στον θάνατο, επειδή είχε διαφορετικές θρησκευτικές απόψεις!

Η περίπτωση του Καΐρη δηλώνει επιπλέον την άσχημη πορεία για το μετεπαναστατικό ανελεύθερο κρατίδιο, υποταγμένο στη συντηρητική Εκκλησία, καθώς επίσης στους Φαναριώτες και τους κοτζαμπάσηδες που εξελίχθηκαν σε κομματάρχες και πολιτικάντηδες, υπό την αιγίδα της απόλυτης μοναρχικής διακυβέρνησης. Ο Κοραής άλλη μια φορά υπήρξε διορατικός όταν διατύπωσε τη γνώμη ότι η Ελλάς απελευθερώθηκε από τον οθωμανό τύραννο για να υποδουλωθεί στον χριστιανό τύραννο.[9]

Είναι εμφανές από τη σύντομη αυτή επισκόπηση ότι, αντίθετα με τους μύθους που κυκλοφορούν, η Εκκλησία ως θεσμός εξουσίας και ιδεολογίας ήταν απηνής πολέμιος των νέων ιδεών, διώκτης της επιστήμης και του Διαφωτισμού, εχθρός της νέας εκπαιδευτικής αντίληψης και αντίθετη μέχρι το τέλος προς την επανάσταση των ραγιάδων. Σε αυτή τη θανάσιμη εχθρότητα του Πατριαρχείου προς κάθε τι το νέο και διαφορετικό που κόμιζε ο Διαφωτισμός και κατέληξε με την επικράτηση της Εκκλησίας, βρίσκονται οι ρίζες και οι καταβολές οτιδήποτε αρνητικού παρατηρήθηκε στο νεότευκτο κρατίδιο. Το κίνημα του Διαφωτισμού, αποδυναμωμένο από τις επιθέσεις και τις διώξεις της Εκκλησίας, δεν μπόρεσε να δημιουργήσει νέες αντιλήψεις που να επηρεάσουν σημαντικούς τομείς για μία σύγχρονη φιλελεύθερη πολιτεία και κοινωνία, όπως έκαναν οι άλλες δυτικές χώρες.[10] Η ισχυρή επίδραση του εκκλησιαστικού βυζαντινισμού παρέμεινε ακόμη και σήμερα και αποτελεί ισχυρό παράγοντα στασιμότητας, σκοταδισμού και νοσηρότητας στον δημόσιο βίο, στην εκπαίδευση, στη δημόσια υγεία και σε άλλους ζωτικούς τομείς.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

[1] Π. Κονδύλης, Ο νεοελληνικός Διαφωτισμός. Οι φιλοσοφικές ιδέες, Θεμέλιο, Αθήνα, 1988, σ. 13.

[2] Αθανασίου Παρίου, Αντιφώνησις προς τον παράλογον ζήλον των από της Ευρώπης ερχομένων φιλοσόφων, 1802.

[3] Βλ. Δημήτρης Αρβανιτάκης, Η Αγωγή του Πολίτη. Η γαλλική παρουσία στο Ιόνιο (1797-1799) και το έθνος των Ελλήνων, ΠΕΚ, 2020.

[4] Ως συγγραφέας της φέρεται ο πατριάρχης Ιερουσαλήμ κυρ Άνθιμος ΣΤ’, ενώ σύμφωνα με άλλους ο Αθανάσιος Πάριος.

[5] Φίλιππος Ηλιού, Κοινωνικοί αγώνες και Διαφωτισμός, Μνήμων, Αθήνα, 1986, σ. 41.

[6] Να σημειωθεί πως ακόμη και σήμερα θεολόγοι και Εκκλησία δεν έχουν ουδεμία θετική νύξη για τον Ρήγα, δεν μπορούν να τον ενσωματώσουν στην ψευδή αφήγησή τους και γι’ αυτόν τον λόγο τον απαξιώνουν. Παράδειγμα λυπηρό ο πρώην αρχιεπίσκοπος Χριστόδουλος ο οποίος το 2004 προσπάθησε με απαράδεκτους χαρακτηρισμούς να μειώσει τον μεγάλο οραματιστή και επαναστάτη, γράφοντας ότι ήταν «ένας επικίνδυνος ονειροπόλος» και ότι οι ιδέες του «έσπερναν αναρχία και θεωρητική εξέγερση»! Η Εκκλησία δεν μπορεί να ξεφύγει από το μεσαιωνικό σκοταδιστικό και μισαλλόδοξο παρελθόν της, πάντα διαστρεβλώνει την πραγματικότητα και την ιστορία, πάντα αντίθετη στην ελευθερία, την αλήθεια και την ανεκτικότητα.

[7] Η αντιδιαφωτιστική μανία των σημερινών χριστιανών δεν θα άφηνε απέξω τη μεγάλη μορφή του Κοραή. Χαρακτηριστικό παράδειγμα ο θεολόγος Χρ. Γιανναράς που με κάθε ευκαιρία προσπαθεί να μειώσει το έργο του Κοραή με εμπαθείς σκοταδιστικές πολεμικές χωρίς επιχειρήματα. Τη στιγμή που η ιστορική, γραμματολογική και πολιτική έρευνα αναδεικνύει την αξία της προσφοράς του μεγάλου Διαφωτιστή, ο αντιδιαφωτιστής θεολόγος, γνήσιος απόγονος και συνεχιστής των αντιλήψεων της οπισθοδρομικής Εκκλησίας και του αντιδραστικού καλογερισμού, κάνει λόγο για «ανθελληνισμό» (sic) και «μυωπικό αλληθωρισμό του Κοραή». Στην πραγματικότητα πρόκειται για τον δικό του  ιδεολογικό αλληθωρισμό και την εθνικιστική χριστιανική του τυφλότητα.

[8] Τα περισσότερα ιστορικά στοιχεία του παρόντος κειμένου είναι αντλημένα κυρίως από τα βιβλία του Φίλιππου Ηλιού και από τα: Πασχάλης Κιτρομηλίδης, Νεοελληνικός Διαφωτισμός, ΜΙΕΤ, Αθήνα, 1996. Και Κ. Θ. Δημαράς, Νεοελληνικός Διαφωτισμός, Ερμής, Αθήνα, 1985.

[9] «Η ταλαίπωρος Ελλάς δεν ανεστάθη αληθώς, αλλά τάφον μόνον ήλλαξε» (Κοραής, Τι συμφέρει εις την ελευθερωμένην από Τούρκους Ελλάδα να πράξη εις τας παρούσας περιστάσεις, δια να μη δουλωθή εις χριστιανούς τουρκίζοντας: διάλογος δύο Γραικών, Παρίσι 1830, σ. 14).

[10] Οι όροι που χρησιμοποιώ έχουν σχέση με τις συγκυρίες και τα διακυβεύματα της εποχής εκείνης και όχι με σημερινές εκδοχές τους. Αναφέρομαι μόνο στις αρχές του 19ου αιώνα και πριν από την Επανάσταση που υπήρχαν δύο συγκρουόμενες τάσεις: η μία ήταν η φιλελεύθερη με εκλογές, δικαιώματα, ελευθερίες κ.ο.κ. και η άλλη η αυταρχική, δεσποτική και μοναρχική. Τελικώς στον νεοσύστατο κρατίδιο επικράτησε η δεσποτική μοναρχική με τον Καποδίστρια και, μετά τη δολοφονία του, με τον Όθωνα. Αυτή η αρνητική εξέλιξη καθόρισε την μετέπειτα ανώμαλη πορεία της χώρας για πάρα πολλά χρόνια.

The post Επιθέσεις & διωγμοί κατά του Νεοελληνικού Διαφωτισμού από την Εκκλησία first appeared on Aυτολεξεί.