Κείμενο: Μάκης Σταύρου, Ιστορικός και μέλος της Εναλλακτικής Δράσης για Ποιότητας Ζωής
Η κατάσταση στην Ελλάδα και την Ευρώπη
Έχουν ξεπεράσει τον ένα μήνα οι αγροτικές κινητοποιήσεις στη χώρα μας και η αγωνιστική διάθεση των αγροτών δεν φαίνεται να κάμπτεται εύκολα. Και δεν είναι μόνο ή κυρίως το πρόβλημα των επιδοτήσεων και του ΟΠΕΚΕΠΕ. Η μεγάλη διάρκεια του αγώνα και το υψηλό αγωνιστικό φρόνημα δείχνουν ότι ο αγώνας των γεωργών των κτηνοτρόφων, των μελισσοκόμων, των αλιέων και όλων των εργαζόμενων στον πρωτογενή τομέα της παραγωγής είναι ζήτημα επιβίωσης, όπως και οι ίδιοι τονίζουν. Είναι, δηλαδή, περισσότερο φανερός από κάθε άλλη φορά ο κίνδυνος αφανισμού της αγροτικής παραγωγής. Αυτή η διαπίστωση δεν βγαίνει μόνο από την κραυγή αγωνίας των αγροτών στα μπλόκα. Βγαίνει από τη θλιβερή «πρωτιά» που καταγράφει η παραγωγή γεωργικών προϊόντων της Ελλάδας, καθώς φιγουράρει πρώτη στη λίστα με τις χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΕΕ) με τις μεγαλύτερες μειώσεις σε όγκο προϊόντων. Σύμφωνα με τα στοιχεία της Eurostat, για το 2023 φαίνεται ότι η παραγωγή γεωργικών προϊόντων στη χώρα μας μειώθηκε κατά 16%, καταγράφοντας το υψηλότερο ποσοστό σε όλη την ΕΕ. Βγαίνει, επίσης, από τις χαμηλές τιμές που πωλούν τα προϊόντα τους και στη συνέχεια τα βλέπουν στα σούπερ-μάρκετ σε τριπλάσιες ή και ακόμη πιο ακριβές τιμές. Βγαίνει από το πανάκριβο ρεύμα και το πετρέλαιο που πληρώνουν. Όλα αυτά, και πολλά άλλα, που με κάθε ευκαιρία επαναλαμβάνουν οι αγρότες, είναι που οδηγούν όχι μόνο στην πολύ μεγάλη μείωση των αγροτικών προϊόντων, όπως μας ενημερώνει η Eurostat, αλλά στον διαφαινόμενο αφανισμό της αγροτικής παραγωγής, κάτι που αποτελεί υπαρκτό φόβο όπως φαίνεται από τις αγωνιώδεις εκκλήσεις που κάνουν κάθε μέρα οι αγρότες από τα μπλόκα προς την κυβέρνηση και την κοινωνία. Και η μεν κοινωνία όχι μόνο τους ακούει, αλλά και τους συμπαραστέκεται υποδειγματικά, παρά τα προβλήματα και τις δυσκολίες που αντιμετωπίζουμε στις μετακινήσεις και παρά τις πρόσκαιρες απώλειες που μπορεί να υπάρχουν σε ορισμένους κλάδους της οικονομίας. Γιατί νιώθουμε ότι η επιβίωση των αγροτών και η συνέχιση και βελτίωση της παραγωγής προϊόντων δεν είναι ένα συντεχνιακό αίτημα του αγροτικού κλάδου. Είναι θέμα που αφορά το παρόν και το μέλλον του τόπου.
Το μεγάλο πρόβλημα είναι η απάθεια και η αδιαφορία της κυβέρνησης μπροστά στον επερχόμενο αφανισμό. Και αυτό φαίνεται όχι μόνο από την αδιαλλαξία, τον αυταρχισμό, τις απειλές, τις προσπάθειες πρόκλησης κοινωνικού αυτοματισμού, τις διώξεις και άλλους ύπουλους τρόπους με τους οποίους επιχειρεί να διασπάσει τον αγώνα τους. Φαίνεται και από τη στάση που τηρεί απέναντι στην καταστροφική για την αγροτική παραγωγή -και όχι μόνο-συμφωνία της Ευρωπαϊκής Ένωσης με την MERCOSUR, η οποία θα επιταχύνει τον αφανισμό. Γιατί μια από τις βασικές επιδιώξεις αυτής της συμφωνίας είναι η κατάργηση της μικρής και μεσαίας αγροτικής παραγωγής και η προώθηση μιας βιομηχανοποιημένης, κεφαλαιοκεντρικής παραγωγής και το εμπορίας προϊόντων από μεγάλες πολυεθνικές επιχειρήσεις, όπως οι ADM, Bunge, Cargill, Louis–Dreyfus, Lactalis, JBL, κ.λπ. (Στις υπόλοιπες αρνητικές επιπτώσεις της συμφωνίας ΕΕ και Mercosur θα αναφερθούμε πιο κάτω). Το μόνο σημείο στο οποίο η κυβέρνηση έχει δίκιο, είναι ότι το πρόβλημα της εγκατάλειψης της αγροτικής παραγωγής είναι διαχρονικό, αφού όλες οι κυβερνήσεις, ιδιαίτερα μετά από την μεταπολίτευση αδιαφόρησαν για την οργάνωση και ενίσχυση του αγροτικού τομέα και παράλληλα, έκαναν πολιτικά παιχνίδια με τις ευρωπαϊκές αγροτικές επιδοτήσεις.
Βέβαια παρόμοια προβλήματα αντιμετωπίζουν οι αγρότες και στις περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες Σύμφωνα με την έκθεση της Eurostat, στην οποία ήδη αναφερθήκαμε, μόνο στην Ουγγαρία και τη Σλοβακία, σημειώθηκε αύξηση αγροτικών προϊόντων. Στις υπόλοιπες χώρες υπήρξαν μειώσεις, με τις πιο έντονες να είναι στην Ελλάδα (-16%), την Εσθονία, τη Λετονία, την Ισπανία (η καθεμία -9%) και τη Σουηδία (-8%). Παράλληλα έχει γίνει σαφές σε όλους τους ευρωπαίους αγρότες ότι πιθανή συμφωνία ΕΕ και MERCOSUR, εκτός των υπολοίπων αρνητικών συνεπειών (οικονομικών, κοινωνικών και περιβαλλοντικών) θα πλήξει ανεπανόρθωτα την πλειοψηφία των αγροτικών προϊόντων και θα προκαλέσει κινδύνους ακόμη και αφανισμού ορισμένων κλάδων. Αυτός είναι ο λόγος που αγρότες πολλών ευρωπαϊκών χωρών έχουν αρχίσει κινητοποιήσεις.
Είναι φανερό, λοιπόν ότι βρισκόμαστε μπροστά σε μια γενικευμένη κρίση και στον αγροτικό τομέα, όχι μόνο στην Ελλάδα, αλλά και στην Ευρώπη
Το κίνημα των αγροτών MST στη Βραζιλία και η αγροτική μεταρρύθμιση
Μια παρόμοια κατάσταση κρίσης στον αγροτικό τομέα βίωνε η Βραζιλία, την δεκαετία του 1980. Την κρίση είχε επιδεινώσει το δικτατορικό καθεστώς που επί μια εικοσαετία, από τον Απρίλιο του 1964, εξουσίαζε στη χώρα. Το 1984, αγρότες, αγωνιστές του αντιδικτατορικού αγώνα πήραν την πρωτοβουλία να οργανώσουν ένα κίνημα, το οποίο παράλληλα με τον αγώνα για τον εκδημοκρατισμό της χώρας θα αγωνίζονταν για μια δημοκρατική αγροτική μεταρρύθμιση. Στην πρώτη συνάντηση που έγινε στις 22 Ιανουαρίου 1984, στην πόλη Cascavel (πολιτεία Paraná), ήταν παρόντα λιγότερο από 100 άτομα, τα οποία αποφάσισαν να ιδρύσουν το MST, το οποίο παρά την κρατική βία και την τρομοκρατία των πολυεθνικών της αγροβιομηχανίας εξελίχθηκε στο μεγαλύτερο λαϊκό κίνημα των αγροτών στη Βραζιλία και ένα από τα μεγαλύτερα στη Λατινική Αμερική.
Το κίνημα αυτό με την ίδρυσή του, ανάμεσα στους άλλους, έθεσε δύο πολύ βασικούς στόχους: Το σχεδιασμό μιας πραγματικά λαϊκής αγροτικής μεταρρύθμισης και τον αγώνα για την εφαρμογή της. Την αναλυτική πρόταση για μια αγροτική μεταρρύθμιση, που θα είναι σε όφελος όλου του λαού και ταυτόχρονα θα προστατεύει το φυσικό περιβάλλον, την κατέθεσε γραπτά στην κυβέρνηση και όλα αυτά τα χρόνια δεν έχει σταματήσει να διεκδικεί την θεσμική κατοχύρωσή της από όλες τις κυβερνήσεις. Παράλληλα οργανώνει ποικιλόμορφους αγώνες για να την επιβάλλει στην πράξη, οι οποίοι (αγώνες) παρά την τρομοκρατία και καταστολή και από το κράτος, από τις πολυεθνικές και από τους τσιφλικάδες έχουν εξαιρετικά αποτελέσματα, όπως θα δούμε στη συνέχεια. (Ακολουθεί μια πολύ περιληπτική παρουσίαση της μεταρρύθμισης).
Λαϊκή Αγροτική Μεταρρύθμιση (Reforma Agrária Popular)1
Η Λαϊκή Αγροτική Μεταρρύθμιση δεν αφορά μόνο όσους καλλιεργούν τη γη αλλά και την ανάγκη παραγωγής υγιεινής τροφής για ολόκληρο τον πληθυσμό. Ο αγώνας για καθιέρωσή της συνεπάγεται σύγκρουση με τις μεγάλες πολυεθνικές εταιρείες, που είναι υπεύθυνες για την παραγωγή φυτοφαρμάκων, γενετικά τροποποιημένων σπόρων και την εξάντληση των φυσικών πόρων. Διότι οι συνέπειες του περιβαλλοντικά καταστροφικού μοντέλου που επιβάλλουν οι πολυεθνικές γίνονται σταδιακά αισθητές από το μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού. Με την αγροτική μεταρρύθμιση πρωταρχικός στόχος των αγροτών έγινε η παραγωγή υγιεινών τροφίμων, απαλλαγμένων από φυτοφάρμακα και γενετικά τροποποιημένους οργανισμούς (ΓΤΟ), για όλο τον πληθυσμό, εφαρμόζοντας την αρχή της διατροφικής κυριαρχίας.
Όμως, η λαϊκή αγροτική μεταρρύθμιση υπερβαίνει κατά πολύ τα παραγωγικά ζητήματα. Στοχεύει, παράλληλα, στη δημιουργία νέων ανθρώπινων, κοινωνικών και έμφυλων σχέσεων, στην διασφάλιση της πρόσβασης στην εκπαίδευση σε όλα τα επίπεδα στις αγροτικές περιοχές, ενώ παράλληλα στοχεύει στην οικοδόμηση αυτόνομων μορφών συνεργασίας μεταξύ των εργαζομένων που ζουν στην ύπαιθρο, όπως και στις αστικές περιοχές.
Σε αυτό το πλαίσιο τα βασικά σημεία για το πρόγραμμα της αγροτικής μεταρρύθμισης του MST είναι
1. Εκδημοκρατισμός της πρόσβασης στη γη και σε όλους τους φυσικούς πόρους.
2 Διασφάλιση και διατήρηση των φυσικών πόρων, του νερού, της βιοποικιλότητας (πανίδα και χλωρίδα), των ορυκτών και των ενεργειακών πηγών ως δημόσια αγαθά,
3. Παραγωγή υγιεινών προϊόντων διατροφής χρησιμοποιώντας αγροοικολογικές τεχνικές, απαλλαγμένες από φυτοφάρμακα και γενετικά τροποποιημένους σπόρους.
4 Οι σπόροι αποτελούν φυσική κληρονομιά και δεν μπορεί να υπάρξει ιδιωτική ιδιοκτησία ή οικονομικός έλεγχος πάνω τους. Προσπάθεια μας είναι να διατηρηθούν, να πολλαπλασιαστούν και να κοινωνικοποιηθούν οι αυτοφυείς, και παραδοσιακοί σπόροι
5. Ανάπτυξη της συνεργατικής παραγωγής ενέργειας, λαμβάνοντας υπόψη τις ιδιαιτερότητες των περιφερειών, των δήμων και των κοινοτήτων, με διαφορετικές πηγές ανανεώσιμων πόρων που καλύπτουν τις πραγματικές ανάγκες του λαού
6. Διασφάλιση της πρόσβασης σε πολιτιστικά αγαθά για τον αγροτικό πληθυσμό, καθώς και το δικαίωμα σε ποιοτική και δωρεάν δημόσια εκπαίδευση, που θα στοχεύει στην τεχνική, επιστημονική και πολιτική κατάρτιση από κριτική οπτική γωνία της πραγματικότητας και του κοινωνικού πλαισίου.
7 Η ύπαιθρος θα πρέπει να είναι ένας τόπος ευημερίας, απαλλαγμένος από βία, που να διασφαλίζει ότι ο αγροτικός πληθυσμός έχει ευκαιρίες και συνθήκες για μια αξιοπρεπή ζωή, με τα εργασιακά δικαιώματα εγγυημένα και τις εργασιακές σχέσεις να βασίζονται στη συνεργασία και την καταπολέμηση της ταξικής αποξένωσης. Ταυτόχρονα, λαμβάνει υπόψη ότι η πρόσβαση στη γη και τους καρπούς της πρέπει να εγγυώνται την επιβίωση και την διατροφική ανεξαρτησία.
Η οργάνωση του MST, οι καταλήψεις και οι αγώνες
Στο Πρώτο Εθνικό Συνέδριο του MST, τον Ιανουάριο του 1985, το κίνημα των ακτημόνων αποφάσισε να δράσει με τα συνθήματα «H Γη ανήκει σε όσους την καλλιεργούν» και «Η κατάληψη είναι η μόνη λύση». Πέντε μήνες αργότερα, 2.500 οικογένειες συμμετείχαν σε 12 καταλήψεις μεγάλων κτημάτων στην πολιτεία της Σάντα Καταρίνα. Από τη χρονιά εκείνη και για 42 χρόνια οι καταλήψεις γης και υποδομών που αξιοποιούνται για κοινωνικούς σκοπούς έχουν πολλαπλασιαστεί. Στις εκτάσεις των καταλήψεων δημιουργούνται οικισμοί, όπου κατοικούν χιλιάδες οικογένειες που οργανώνουν ποικίλες αγροτικές δραστηριότητες (γεωργικές και κτηνοτροφικές) παράγοντας μεγάλη ποικιλία προϊόντων. Οι καταλήψεις γίνονται με αγώνες, εμπνέονται από τις αρχές της κοινωνικής δικαιοσύνης και αφετηριακή αξία έχουν την ιδέα ότι η γη είναι κοινό αγαθό και πρέπει να αξιοποιείται σε όφελος όλης της κοινωνίας. Η λειτουργία των καταλήψεων στηρίζεται στην αυτοδιαχείριση και για το λόγο αυτό μοναδικός θεσμός λήψης αποφάσεων είναι η Συνέλευση στην οποία μπορούν να πάρουν μέρος όσοι και όσες ζουν μέσα στην κατάληψη
Σήμερα οι καταλήψεις του MST στη Βραζιλία φτάνουν περίπου τις 2000 και έχουν επεκταθεί σε 24 από τις 27 πολιτείες της χώρας. Στις καταλήψεις ζουν 470.000 αγροτικές οικογένειες και περισσότερο από 1.500.000 άνθρωποι, ενώ υπάρχουν 185 συνεταιρισμοί, 1.900 ενώσεις, 120 αγροτικές επιχειρήσεις, σχολεία και άλλες κοινωνικές υποδομές.
Βέβαια αυτές οι επιτυχίες ήλθαν με πολύ σκληρούς και αιματηρούς αγώνες. Το κράτος οι πολυεθνικές των τροφίμων και της αγροβιομηχασνίας όπως και πιο μεγάλοι γαιοκτήμονες δεν ήταν δυνατό να αποδεχτούν ως νόμιμες τις καταλήψεις και όλα αυτά τα χρόνια επιχειρούν με πολύ σκληρή καταστολή να τις σταματήσουν. Μια από τις πιο χαρακτηριστικές περιπτώσεις καταστολής είναι η δολοφονία 21 αγροτών, στις 17 Απριλίου 1996, στην κατάληψη Μαξαχέιρα στην Κουριονόπολις, κοντά στο Ελντοράντο ντο Καράχας, όπου ζουν 3.500 οικογένειες. Η πολύνεκρη αυτή καταταστολή έγινε από 155 αστυνομικούς που επιχείρησαν να εκκενώσουν την κατάληψη.
Πρόσφατα, τον Αύγουστο του 2024 είχα και προσωπική εμπειρία (είχα κάνει και σχετικό δημοσίευμα) από επίθεση μπράβων των τσιφλικάδων στην κατάληψη Dom Pedro, στην κοινότητα Cajamar, πενήντα χιλιόμετρα από την πόλη του Σάο Πάολο. Εκεί οι «λατιφουντίτες», όπως τους αποκαλούν οι ντόπιοι, μπήκαν νύχτα στην κατάληψη και κατέστρεψαν όλες τις εγκαταστάσεις της βιοτεχνίας για την επεξεργασία και τυποποίηση προϊόντων μανιόκας, (αγροτικό προϊόν της Βραζιλίας) προκειμένου να αναγκάσουν τους αγρότες να φύγουν. Η συνέλευση όμως της κατάληψης αποφάσισε να καλέσει αλληλέγγυους και να κατασκευάσει εκ νέου τις εγκαταστάσεις, κάτι που έγινε με μεγάλη επιτυχία
Η μεγάλη κοινωνική προσφορά των καταλήψεων του MST έχει σαν αποτέλεσμα την πάνδημη αποδοχή τους από την κοινωνία. Σύμφωνα με δημοσκόπηση της εφημερίδας Sem Terra, το 85% των πολιτών στηρίζει τις καταλήψεις, ενώ το 94% θεωρεί δίκαιο τον αγώνα του MST για αγροτική μεταρρύθμιση,
Η θέση του MST για τη συμφωνία ΕΕ- MERCOSUR
Σε διεθνή συνάντηση στο Ρίο ντε Τζανέιρο, στις 15 Νοεμβρίου του 2024, το MST κατήγγειλε το σχέδιο της Συμφωνίας Ελεύθερου Εμπορίου, ανάμεσα στην ΕΕ και τη MERCOSUR επισημαίνοντας ανάμεσα στα άλλα ότι είναι μια συμφωνία που θα ενισχύσει την αποβιομηχάνιση των χωρών του παγκόσμιου νότου. Ταυτόχρονα οι μικρές και μεσαίες ευρωπαϊκές εκμεταλλεύσεις θα εκτεθούν έτσι σε αθέμιτο ανταγωνισμό και θα πληγούν από τις εισαγωγές φθηνών και, συχνά, τοξικών προϊόντων από τους γίγαντες της βιομηχανικής γεωργίας και της κτηνοτροφίας.
Όσον αφορά το φυσικό περιβάλλον θα ενταθεί η καταστροφή πολύτιμων οικοσυστημάτων, σε μία περίοδο μάλιστα που καθημερινά, όπως τόνισε η εκπρόσωπος του κινήματος, Cássia Bechara, τα δάση της περιοχής Chaco της Αργεντινής και της Παραγουάης, ή το τροπικό δάσος του Αμαζονίου, η σαβάνα Cerrado ή το Pantanal στη Βραζιλία αντικαθίστανται από βοσκοτόπια για καλλιέργεια βοοειδών και σόγιας. Άμεσα και έμμεσα, αυτή η συμφωνία θα οδηγήσει στην καταστροφή της φύσης στη Νότια Αμερική.
Τελικά, πρόκειται για μια συμφωνία προσαρμοσμένη στις επιθυμίες της παγκόσμιας αγροτικής βιομηχανίας με εξαγωγικό προσανατολισμό, η οποία θα εξυπηρετήσει επίσης πολύ τα συμφέροντα της γερμανικής αυτοκινητοβιομηχανίας, καθώς και της χημικής βιομηχανίας. .
Τα αποτελέσματα της μέχρι τώρα δράσης του MST2
Θα χρειάζονταν πολύς χώρος, για να παρουσιάσουμε αναλυτικά τα θετικά αποτελέσματα του αγροτικού κινήματος MST, στα 42 χρόνια από την ίδρυσή του, όχι μόνο στην παραγωγή και διακίνηση προϊόντων, αλλά και σε πολλούς ‘άλλους κοινωνικούς τομείς. Πιστεύουμε όμως ότι αξίζει, έστω και συνοπτικά να αναφερθούμε σε ορισμένα από αυτά. Όσον αφορά στην παραγωγή και διακίνηση προϊόντων έχουν δημιουργηθεί 79 παραγωγικοί συνεταιρισμοί, 50 συνεταιρισμοί εμπορίου και παροχής υπηρεσιών, 28 συνεταιρισμοί παροχής τεχνικής βοήθειας και 4 πιστωτικοί συνεταιρισμοί. Επίσης έχει ξεκινήσει η δημιουργία 140 βιοτεχνιών μικρής και μεσαίας κλίμακας για την επεξεργασία φρούτων, δημητριακών, γάλακτος κ.ά.
Όσον αφορά την εκπαίδευση, στην οποία το MST δίνει πολύ μεγάλη σημασία, θα πρέπει πρωταρχικά να αναφέρουμε ότι το κίνημα έχει δημιουργήσει και συντηρεί την Εθνική Σχολή Φλορεστάν Φερνάντες (ENFF), οι εγκαταστάσεις της οποίας βρίσκονται κοντά στο Σάο Πάολο. Η σχολή παρέχει γνώσεις πολύ υψηλού επιπέδου, αφού σε αυτή διδάσκουν ειδικοί επιστήμονες, ερευνητές, και πανεπιστημιακοί από πολλά επιστημονικά ιδρύματα της Λατινικής Αμερικής Επίσης λειτουργούν 2000 σχολεία στις καταλήψεις , όπου η διδασκαλία στηρίζεται στις αντιιεραρχικές και συμμετοχικές δομές εκπαίδευσης του Paulo Freire. Για την ενημέρωση του κοινού εκδίδει την εφημερίδα Sem Terra, ενώ συντηρεί και 20 ραδιοφωνικούς σταθμούς.
Οι αδιαμφισβήτητες επιτυχίες του επιτυχίες του κινήματος MST οφείλονται τόσο στην αγωνιστική διάθεση των αγροτών όσο και στη μεγάλη προσφορά του κινήματος στην κοινωνία. Γιατί όπως εξηγεί ο João Paulo Rodrigues, μέλος του εθνικού συντονισμού του κινήματος MST: «Αυτός ο αγώνας ξεπερνά κατά πολύ την ιδιοκτησία γης. Αφορά την εγγύηση της αξιοπρέπειας, της εργασίας και του δικαιώματος να ζεις στην ύπαιθρο με πρόσβαση στην εκπαίδευση, την υγεία και την υγιεινή διατροφή. Θέλουμε να μετατρέψουμε τη γη σε ένα συλλογικό και παραγωγικό αγαθό»3
ΥΓ Όπως ήδη αναφέραμε την μεγάλη επιτυχία της δράσης του MST όπως και την αλληλεγγύη του προς τον δοκιμαζόμενο Παλαιστινιακό λαό επαίνεσε δημόσια ο ΟΗΕ, στις 7 Νοεμβρίου, 2023, για την αποστολή τις χιλιάδων τόνων προϊόντων από την παραγωγή του στην αποκλεισμένη Γάζα
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
1 Οι γνώσεις σχετικά με τη δράση του κινήματος MST, των αγροτών της Βραζιλίας προέρχονται αφενός από την πολύχρονη μελέτη της ιστορίας του κινήματος και την συμμετοχή μου σε πολλά σεμινάρια στη Σχολή ENFF του MST στο Σάο Πάολο και αφετέρου από πολλές επισκέψεις και πολυήμερη διαμονή στις καταλήψεις Boa Sorte, Marielle Vive, Irmã Alberta, Piri Tuba και Dom Pedro, όπου συμμετείχα σε συνελεύσεις καταλήψεων. Επίσης εκτός από τις παραγωγικές μονάδες επισκεφτήκαμε αυτοδιαχειριζόμενα σχολεία, όπως και άλλες αυτοδιαχειριζόμενες δομές που λειτουργούν στις καταλήψεις
2 Τα αριθμητικά στοιχεία που αναφέρονται περιλαμβάνονται στο άρθρο προέρχονται από το βιβλίο “A Histiria da Luta Pela Terra e o MST”. (Η Ιστορία του Αγώνα για τη Γη και το MST) Συγγραφέας του βιβλίου είναι ο Mitsue Morrisawa, ενώ το βιβλίο εκδόθηκε στο Σάο Πάλο από τις εκδόσεις Expressão Popular
3 Εφημερίδα Sem Terra
