Υπάρχει μια παλιά ταινία του κουβανικού κινηματογράφου που σκηνοθέτησε ο Thomas Gutiérrez Alea και λέγεται Ο θάνατος ενός γραφειοκράτη (La muerte de un burócrata, 1966). Η υπόθεση έχει ως εξής: η ταινία ξεκινά με τον επικήδειο ενός γλύπτη. Καθώς ήταν πρότυπο εργάτη, για να τον τιμήσουν για τις υπηρεσίες του, τον θάβουν μαζί με το βιβλιάριο εργασίας του. Όταν όμως η χήρα σύζυγός του θέλει να παραλάβει τη σύνταξή του, προκύπτει ένα μικρό πρόβλημα: χρειάζεται να προσκομίσει ως αποδεικτικό το βιβλιάριο του άντρα της, το οποίο βρίσκεται μέσα στον τάφο. Ο ανιψιός της και πρωταγωνιστής της ταινίας αναλαμβάνει να βρει το βιβλιάριο για χάρη της θείας του. Αρχίζει λοιπόν μια ευτράπελη περιπέτεια, όπου ο πρωταγωνιστής τρέχει πέρα δώθε από τη μία υπηρεσία στην άλλη, έρχεται αντιμέτωπος με αμετακίνητους γραφειοκράτες που του θέτουν ένα σωρό εμπόδια και του ζητάνε ένα κάρο χαρτιά, προτάσσοντας μια σειρά κανονισμών που ο ανιψιός προσπαθεί να ντριμπλάρει με ξεκαρδιστικά αποτελέσματα. Όλα αυτά την ίδια στιγμή που, στο παρασκήνιο της ταινίας, μια επιτροπή του Κόμματος λανσάρει μια εκστρατεία για την πάταξη της γραφειοκρατίας στην κουβανική κοινωνία με τίτλο «Θάνατος στη γραφειοκρατία!».

        Σήμερα μας λένε ότι αυτή η σουρεάλ εποχή της ανόητης γραφειοκρατίας ανήκει πια στο μακρινό παρελθόν. Ο νεοφιλελευθερισμός επικράτησε στη μάχη του Ψυχρού Πολέμου και άφησε πίσω του το προβληματικό κράτος του σοσιαλισμού. Πάνε πια εκείνες οι παλιές σάτιρες για τη γραφειοκρατία που δεν δουλεύει και τυραννά τη ζωή των πολιτών. Η αγορά ξέρει καλύτερα να αυτορυθμίζεται, τα πράγματα θα γίνουν από μόνα τους αρκεί ν’ αφήσουμε το αόρατο χέρι της αγοράς να κάνει αποτελεσματικά τη δουλειά του. Στον αντίποδα αυτών των ιδεολογικών δηλώσεων πίστης, στο βιβλίο Η ουτοπία των κανόνων: Για την τεχνολογία, την ηλιθιότητα και τις κρυφές χαρές της γραφειοκρατίας, ο David Graeber μάς βεβαιώνει γι’ αυτό που γνωρίζαμε από πρώτο χέρι: όχι απλά η γραφειοκρατία εξακολουθεί να υπάρχει, αλλά εξαπλώνεται ραγδαία. Απλώς σταματήσαμε να μιλάμε γι’ αυτή.

       Πράγματι, σήμερα η γραφειοκρατία καλά κρατεί, παρά τις εξαγγελίες για Ελλάδα 2.0 και ψηφιακό κράτος και παρά τα αμέτρητα ποσά που ξοδεύονται στον λεγόμενο «ψηφιακό μετασχηματισμό» (θυμόμαστε, για παράδειγμα, ότι στην περίοδο της πανδημίας το περιβόητο slide «Σκοιλ ελικικού, Προσθέσεις και Ελέγχου Λοιμώχθηκαν» ήταν μέρος ενός προγράμματος για την αναβάθμιση των ψηφιακών δεξιοτήτων που εξηγούσε σε πτυχιούχους νομικής πώς να ανοίξουν τον υπολογιστή τους, το οποίο απέφερε στους παρόχους κατάρτισης εκατομμύρια ευρώ που θα μπορούσαν να διοχετευτούν, λέμε τώρα, σε ΜΕΘ). Ο Graeber επιδιώκει να σπάσει τον νεοφιλελεύθερο μύθο ότι οι εταιρείες έρχονται σε αντίθεση με το δυσκίνητο κράτος. Αντίθετα, μας λέει ότι σήμερα ο δημόσιος και ο ιδιωτικός τομέας συγχωνεύονται σε μια τεράστια αρπακτική γραφειοκρατία, όπου το κράτος ενσωματώνει τη λογική του κορπορατισμού και αντίστροφα. Από την εισαγωγή θα υποστηρίξει ότι αυτό παρατηρείται τόσο συχνά που παίρνει διαστάσεις ενός κοινωνιολογικού νόμου: πρόκειται για τον «σιδερένιο νόμο του νεοφιλελευθερισμού», ο οποίος ορίζει ότι κάθε κυβερνητική πρωτοβουλία που λαμβάνεται με στόχο να μειώσει τη γραφειοκρατία, καταλήγει τελικά να παράγει ακόμα περισσότερους κανονισμούς, ακόμα περισσότερη χαρτούρα.

       Όμως ο Graeber δεν γράφει μια αυστηρά ακαδημαϊκή πραγματεία για τη γραφειοκρατία (ευτυχώς δηλαδή, γιατί μας λέει κάπου ότι ακόμα κι αν γραφόταν μια τέτοια, μάλλον κανείς δεν θα ‘θελε να τη διαβάσει): αντ’ αυτού, παρατηρεί ένα ζήτημα που όλοι και όλες βιώνουμε καθημερινά και προσπαθεί να αναδείξει την ιστορία και τις πολιτικές του προεκτάσεις. Έχετε παρατηρήσει, ας πούμε, ότι τα ranks των πανεπιστημίων και των εταιρειών σχεδόν αντιγράφουν μια κάθετη στρατιωτική ιεραρχία που ξεκινά από τα κατώτερα κλιμάκια και τα μεσαία στελέχη και φτάνει μέχρι τους εντελώς απρόσιτους κοσμήτορες και CEO, που είναι υπερβολικά απασχολημένοι για να ασχοληθούν με τα προβλήματά σας; Ότι οι αιτήσεις για τη χορήγηση υποτροφιών ή για οποιοδήποτε επίδομα γίνονται ολοένα και πιο περίπλοκες; Πόσες φορές έχετε βρεθεί στη δίνη αυτού που ο Graeber αποκαλεί «γραφειοκρατικό πηγαινέλα», δηλαδή σε καταστάσεις όπου ο εκπρόσωπος του ΚΕΠ σάς στέλνει κάπου και μετά αυτό το κάπου σας στέλνει πίσω στον ίδιο εκπρόσωπο του ΚΕΠ; Έχετε ποτέ συναντήσει περίεργους κανονισμούς εργασιακής πειθάρχησης (όπως αυστηρά dress code ενώ μπορεί να δουλεύετε σ’ ένα τηλεφωνικό κέντρο και να μην έρχεστε ποτέ σε επαφή με πελάτες) που προσπαθούν να καλλιεργήσουν ένα γραφειοκρατικό ήθος, να εγγράψουν στους εργαζόμενους και στις εργαζόμενες τη λογική της συμμόρφωσης και της ιεραρχίας; Άραγε δεν έχει τύχει να χρειαστεί να συμπληρώσετε έναν ατέλειωτο καταιγισμό από φόρμες για ν’ αποδείξετε ότι δεν είστε ελέφαντες; Αντί για τη γραφειοκρατία της ταινίας του Thomas Gutiérrez Alea, μπορούμε να σκεφτούμε το I, Daniel Blake (2016) του Ken Loach για να πάρουμε μια γεύση από τον αντίκτυπο που έχει η ολική γραφειοκρατικοποίηση της κοινωνίας στα σύγχρονα υποκείμενα.

        Το βιβλίο, λοιπόν, μας βοηθά να βάλουμε ένα πλαίσιο σ’ όλες αυτές τις καταστάσεις στις οποίες έχουμε όλοι και όλες βρεθεί. Η συμβολή του Graeber είναι χρήσιμη για τον απλούστατο λόγο ότι δεν υπάρχει σχεδόν καμία άλλη πραγματεία για τη σύγχρονη γραφειοκρατία. Παρότι το θέμα ήταν πολύ επίκαιρο μέχρι τη δεκαετία του 1970 και ήταν στο στόχαστρο της παγκόσμιας επανάστασης του Μάη του ’68, η κριτική της γραφειοκρατίας μοιάζει μ’ ένα φάντασμα του παρελθόντος. Σήμερα υπάρχει μια δεξιά και απόλυτα ιδεολογική κριτική της γραφειοκρατίας που θέλει απλώς να προωθήσει τις ιδιωτικοποιήσεις και την ελεύθερη αγορά. Αριστερή κριτική δεν υπάρχει, παρότι μπορούμε να βρούμε ορισμένα παλιά βιβλία μιας κριτικής παράδοσης που στράφηκε ενάντια στη σοβιετική γραφειοκρατία (όπως, λόγου χάρη, τη δίτομη συλλογή κειμένων του Κορνήλιου Καστοριάδη με τίτλο Η γραφειοκρατική κοινωνία, καθώς και ένα μικρό βιβλιαράκι του Κλοντ Λεφόρ – τα οποία είναι αμφότερα εξαντλημένα). Ωστόσο, πολύ πρόσφατα μεταφράστηκε από τις εκδόσεις Πλήθος ένα βιβλίο της Beatrice Hibou με τίτλο Η γραφειοκρατικοποίηση του κόσμου στη νεοφιλελεύθερη εποχή, το οποίο θα πρέπει να θεωρηθεί αδελφάκι της Ουτοπίας των κανόνων, οπότε μπορούμε να αναμένουμε ότι θα ανοίξει κάποια θεωρητική συζήτηση επί του θέματος.

         Όμως ακόμα και ανάμεσα στα βιβλία του Graeber, Η ουτοπία των κανόνων επιφυλάσσει ευχάριστες εκπλήξεις. Περισσότερο απ’ ό,τι σε οποιοδήποτε άλλο βιβλίο του, ο Graeber καταφεύγει στη μαζική κουλτούρα, σε είδη όπως η αστυνομική λογοτεχνία, η επιστημονική φαντασία, η λογοτεχνία του φανταστικού, οι ταινίες σούπερ ηρώων (υπάρχει ένα κεφάλαιο για την τριλογία Μπάτμαν του Κρίστοφερ Νόλαν), στη λογοτεχνία που κλασικά συνδέουμε με τη γραφειοκρατία (Φραντς Κάφκα, Ισμαήλ Κανταρέ, Ντέιβιντ Φόστερ Γουάλας), ενώ υπάρχει και ένα μέρος που θα λατρέψουν οι φαν του παιχνιδιού Dungeons & Dragons. Παρότι αυτά μοιάζουν να μην έχουν καμία σχέση με τους μηχανισμούς μιας γραφειοκρατικής κοινωνίας, ο Graeber διαθέτει μια σπάνια κριτική ικανότητα που καταφέρνει να τα συνδέσει με τη βαθύτερη πολιτισμική λογική της γραφειοκρατίας.

        Για να δώσουμε ένα παράδειγμα του αριστουργηματικού τρόπου σκέψης του, ας πάρουμε το κεφάλαιο με τίτλο «Τα ιπτάμενα αυτοκίνητα και η πτωτική τάση του ποσοστού κέρδους». Ο Graeber υποστηρίζει ότι η επιστημονική φαντασία των αρχών του 20ού αιώνα (αλλά και μία παράδοση που συνεχίστηκε με σειρές όπως το Star Trek) είχε μία αισιόδοξη αντίληψη περί τεχνολογίας. Ωστόσο, ενώ η πολιτισμική παραγωγή μάς υποσχέθηκε ιπτάμενα αυτοκίνητα, εμείς καταλήξαμε με ίντερνετ και γκατζετάκια (μάλιστα, σ’ ένα σημείο ο Graeber χαρακτηρίζει το διαδίκτυο σαν «έναν συνδυασμό βιβλιοθήκης, ταχυδρομείου και καταλόγου ταχυδρομικών παραγγελιών»). Νιώθουμε λοιπόν ότι μας καταπάτησαν μία υπόσχεση. Γιατί συνέβη αυτό; Μήπως η επιστημονική φαντασία ήταν εντελώς παράλογη και ανόητα υπεραισιόδοξη; Ο Graeber δείχνει ότι αυτή η αλλαγή ταχυτήτων στη φαντασία του μέλλοντος οφείλεται στη μετατόπιση των προτεραιοτήτων σε ό,τι αφορά την τεχνολογική ανάπτυξη. Όχι δηλαδή ότι δεν υπάρχουν κατ’ ανάγκην τα τεχνικά μέσα για κάτι τέτοιο, αλλά ότι τα χρήματα που διοχετεύονται στην τεχνολογική εξέλιξη δίνονται για την ανάπτυξη συγκεκριμένων τεχνολογιών που ευνοούν το εμπόριο, την επιτήρηση και την καταστολή (και δίνονται κατά κύριο λόγο στο στρατό και στην αστυνομία).

Άλλωστε, ο Graeber έλεγε συχνά ότι ο νεοφιλελευθερισμός, παρότι αυτοπαρουσιάζεται σαν ένα οικονομικό σχέδιο, είναι στην πραγματικότητα ένα πολιτικό σχέδιο: αντί να προσπαθεί να δημιουργήσει όντως ένα καλύτερο και οικονομικά βιώσιμο σύστημα, φροντίζει να διασφαλίσει ότι δεν θα μπορούμε καν να φανταστούμε ένα διαφορετικό οικονομικό σύστημα.

        Ως προς αυτό, ο Graeber έρχεται κοντά σ’ έναν άλλο θεωρητικό της σύγχρονης κουλτούρας, τον Mark Fisher. Θα μπορούσαμε να πούμε ότι, όπως ο Graeber υποστηρίζει ότι η δημοτικότητα που απέκτησαν ο Μαξ Βέμπερ και ο Μισέλ Φουκώ στην ακαδημία του 20ού αιώνα οφείλεται στο γεγονός ότι πρόκειται για τους δύο στοχαστές που μίλησαν με ουσιαστικό τρόπο για τη γραφειοκρατία, έτσι και ο Fisher και ο Graeber ήταν οι δύο συγγραφείς που ασχολήθηκαν περισσότερο με τη διάχυση της γραφειοκρατίας στον 21ο αιώνα. Κι αυτό διότι ένα από τα θέματα του Καπιταλιστικού ρεαλισμού αφορά τον ρόλο που παίζει η σύγχρονη γραφειοκρατία στην αίσθηση ότι δεν μπορούμε να φανταστούμε ένα ριζικά διαφορετικό μέλλον. Όταν ο Fisher περιγράφει τα αυξημένα διοικητικά καθήκοντα που είχε ως καθηγητής δευτεροβάθμιας και τριτοβάθμιας εκπαίδευσης, τις διαρκείς αξιολογήσεις και επαναξιολογήσεις, το κυνήγι της ύλης και της «αποτελεσματικότητας», σκιαγραφεί αυτό που αργότερα δήλωσε απερίφραστα σ’ ένα από τα πολλά συντομότερα κείμενά του: «αντί να εξαλείψει τη γραφειοκρατία, όπως υποσχόταν, ο νεοφιλελευθερισμός οδήγησε στον πολλαπλασιασμό της».[1] Η γραφειοκρατία, λοιπόν, θα πρέπει να θεωρηθεί ένας από τους κύριους παράγοντες που μπλοκάρουν τη φαντασία ενός διαφορετικού κόσμου. Δεν είναι να απορούμε που η σύγχρονη πολιτισμική παραγωγή βρίθει από δυστοπικά οράματα του μέλλοντος, τα οποία μας δείχνουν ότι τα πράγματα μπορούν να εξελιχθούν μόνο προς το χειρότερο.

       Θα κλείσω, λοιπόν, διευκρινίζοντας μια παρανόηση που μπορεί να προκύψει από τον ίδιο τον τίτλο του βιβλίου και έχει να κάνει με το πώς εννοεί ο Graeber την έννοια της ουτοπίας. Σε γενικές γραμμές, έχουμε την τάση να θεωρούμε ότι ουτοπία είναι το ανέφικτο και το απραγματοποίητο. Στο λεξικό του Τριανταφυλλίδη διαβάζουμε: «ουτοπία η [utopía] Ο25 : χαρακτηρισμός για κάθε ιδέα, ιδίως ιδεολογία, η οποία θεωρείται ότι είναι αδύνατο να πραγματοποιηθεί· (πρβ. χίμαιρα)». Και πράγματι, κάπως έτσι μοιάζει να χρησιμοποιεί τη λέξη ο Graeber όταν μας λέει κάπου ότι: «Όλες οι γραφειοκρατίες είναι έως έναν βαθμό ουτοπικές, υπό την έννοια ότι προτείνουν ένα αφηρημένο ιδεώδες, στο οποίο οι πραγματικοί άνθρωποι δεν μπορούν ποτέ να ανταποκριθούν».

       Όμως αυτό που επιχειρεί ο Graeber στο κεφάλαιο με τίτλο «Η ουτοπία των κανόνων, ή γιατί τελικά λατρεύουμε τη γραφειοκρατία» είναι το εξής: δεν περιγράφει μόνο τα αρνητικά της γραφειοκρατίας, αλλά στρέφεται στα στοιχεία που την καθιστούν ελκυστική. Αυτή η στρατηγική είναι μια σχεδόν κατά γράμμα εφαρμογή της ουτοπικής μεθόδου που πρότεινε ο Fredric Jameson στο Πολιτικό ασυνείδητο: ο Jameson έλεγε ότι δεν πρέπει να επαναπαυόμαστε μόνο στην ιδεολογική κριτική (τι κακή που είναι η γραφειοκρατία) αλλά να προχωράμε και σε μια «ουτοπική» κριτική που θα αναζητά τι είναι ελκυστικό σ’ αυτή, επιδιώκοντας να αναδείξει τα όνειρα και τις ελπίδες που προσφέρει στα υποκείμενα. Ο Jameson αντλούσε από το έργο του Ernst Bloch και μπορούμε να κατανοήσουμε τι εννοεί αν σκεφτούμε τις διαφημίσεις: αντί να λέμε απλώς ότι οι διαφημίσεις επιδίδονται σε ιδεολογική χειραγώγηση και πλύση εγκεφάλου, παράγοντας νέες ανάγκες που μπορούν να ικανοποιηθούν μόνο στο πλαίσιο του υφιστάμενου συστήματος, έχει νόημα να κοιτάξουμε επίσης τις φαντασιώσεις που προβάλλουν, τα ουτοπικά οράματα που υπόσχονται μια πλήρη και ολοκληρωμένη ζωή. Ασφαλώς, ο Jameson δεν έλεγε ότι έπρεπε να διαλέξουμε ανάμεσα σε μία ιδεολογική και σε μία ουτοπική κριτική. Αυτές οι δύο κριτικές πρέπει να συνδυάζονται αν θέλουμε να κατανοήσουμε πραγματικά τα σύγχρονα πολιτικά και πολιτισμικά προβλήματα.[2]

       Αυτό έχει τεράστια πολιτική σημασία γιατί συνεπάγεται ότι δεν είμαστε απλώς παθητικά πρόβατα που έχουμε φάει το ιδεολογικό σανό. Υπάρχουν κρυφές χαρές και ασφάλειες που μας προσφέρονται σε μια απρόσωπη γραφειοκρατική κοινωνία, οι οποίες μας δυσκολεύουν να σκεφτούμε κάτι ριζικά διαφορετικό. Η ουτοπική μέθοδος δεν έχει να κάνει μ’ αυτό που ζητούν πολλοί από τα κείμενα πολιτικής θεωρίας, να προσφέρουν δηλαδή λύσεις και έτοιμες συνταγές. Αφορά την ανάγνωση των στοιχείων που μας θέλγουν ακόμα και σε καταστάσεις με τις οποίες διαφωνούμε πολιτικά, που ξέρουμε ότι διαιωνίζουν την καταπίεση και την ανελευθερία. Αν δεν κατανοήσουμε αυτά τα στοιχεία, είναι ακόμα πιο δύσκολο να υπερβούμε αυτές τις καταστάσεις.

         Θα αποκαλέσω, λοιπόν, τον Graeber «ουτοπικό» γιατί ήξερε πολύ καλά ότι ένα από τα σημαντικότερα πολιτικά προβλήματα σήμερα είναι ακριβώς το πώς θα φανταστούμε το διαφορετικό. Θεωρώ ότι σε όλο του το έργο, ο Graeber απαντούσε ακριβώς σε αυτό· είτε όταν περιέγραφε την κοινωνία της αγαπημένης του Μαδαγασκάρης, είτε όταν παρέθετε τις συναινετικές διαδικασίες μιας γενικής συνέλευσης και, κυρίως, κάθε φορά που μιλούσε για τη σημασία της φαντασίας στην πολιτική, πάντα αυτό ήταν το πρόταγμα. Είναι υπέροχος ο τρόπος που περιγράφει στο Δημοκρατικό σχέδιο (στο βιβλίο που αναφέρεται στην εμπειρία του από το Occupy) τη δράση του σαν «αναρχικός με μικρό α», όταν λέει ότι: «δεν με ενδιαφέρει τι είδους αναρχικός είμαι, αλλά να συμμετέχω σε ευρείς συνασπισμούς που λειτουργούν βάσει των αρχών του αναρχισμού: […] να συμμετέχω σε ομάδες που έχουν στόχο να μετατρέψουν τις σχέσεις των μελών τους σε ένα πρότυπο του κόσμου που θέλουν να δημιουργήσουν. Με άλλα λόγια, να συνεργάζομαι με ανθρώπους που προσπαθούν να δημιουργήσουν πραγματικά ελεύθερες κοινωνίες.»[3] Με τη σειρά μου, αυτή νομίζω ότι είναι και η σημασία τέτοιων σημείων συνάντησης σαν τον αυτοδιαχειριζόμενο κοινωνικό χώρο του TRISE.

Σημειώσεις:

[1] Μαρκ Φίσερ «Αυτονομία και μετακαπιταλισμός» στο Η ακύρωση του μέλλοντος, επιλογή-μτφρ. Αλέξανδρος Παπαγεωργίου, Αθήνα: αντίποδες, 2024, σελ. 225.

[2] Βλ. το κεφάλαιο «Η διαλεκτική ουτοπίας και ιδεολογίας» στην υπό έκδοση μετάφρασή μου για το Πολιτικό ασυνείδητο.

[3] David Graeber, Το δημοκρατικό σχέδιο: Η ιστορία, η κρίση, το κίνημα, μτφρ. Άγγελος Φιλιππάτος, Αθήνα: Λιβάνης, 2014, σελ. 235.

The post Μια ανατομία της σημερινής γραφειοκρατίας. Για το βιβλίο “Η ουτοπία των κανόνων” του Graeber first appeared on Aυτολεξεί.

Αντιγραφή και επικόλληση μηνυμάτων ηλεκτρονικού ταχυδρομείου. Επινόηση ανούσιων εργασιών για άλλους. Απλά να φαίνεσαι απασχολημένος. Γιατί τόσοι πολλοί άνθρωποι αισθάνονται ότι η δουλειά τους είναι εντελώς περιττή;

Μια μέρα, τα ράφια στον τοίχο του γραφείου μου κατέρρευσαν. Αυτό κατέληξε με τα βιβλία διάσπαρτα στο πάτωμα και ένα οδοντωτό, μισοδιαλυμένο μεταλλικό πλαίσιο που κάποτε συγκρατούσε τα ράφια στη θέση τους να κρέμεται πάνω από το γραφείο μου. Είμαι καθηγητής ανθρωπολογίας σε ένα πανεπιστήμιο. Ένας ξυλουργός εμφανίστηκε μια ώρα αργότερα για να επιθεωρήσει τις ζημιές και ανακοίνωσε με σοβαρότητα ότι, καθώς υπήρχαν βιβλία σε όλο το πάτωμα, οι κανόνες ασφαλείας τον εμπόδιζαν να εισέλθει στο δωμάτιο ή να προβεί σε περαιτέρω ενέργειες. Θα έπρεπε να στοιβάξω τα βιβλία και να μην αγγίξω τίποτε άλλο, οπότε θα επέστρεφε το συντομότερο δυνατό.

Ο ξυλουργός δεν επανεμφανίστηκε ποτέ. Κάθε μέρα, κάποιος από το τμήμα ανθρωπολογίας τηλεφωνούσε, συχνά πολλές φορές, για να ρωτήσει για την τύχη του ξυλουργού, ο οποίος όπως αποδείχτηκε πάντα είχε κάτι εξαιρετικά επείγον να κάνει. Μέχρι να περάσει μια εβδομάδα, είχε γίνει φανερό ότι υπήρχε ένας άνθρωπος που απασχολούνταν στα κτίρια και τους χώρους του πανεπιστημίου και του οποίου η δουλειά ήταν να απολογείται για το γεγονός ότι ο ξυλουργός δεν είχε έρθει. Φαινόταν καλός άνθρωπος. Παρόλα αυτά, είναι δύσκολο να φανταστεί κανείς ότι ήταν ιδιαίτερα ευτυχισμένος με την εργασιακή του ζωή.

Όλοι είναι εξοικειωμένοι με το είδος των θέσεων εργασίας που δεν φαίνεται, για τον ξένο, να κάνουν πραγματικά τίποτα: σύμβουλοι ανθρώπινου δυναμικού, συντονιστές επικοινωνίας, ερευνητές δημοσίων σχέσεων, οικονομικοί στρατηγικοί σύμβουλοι, εταιρικοί δικηγόροι ή το είδος των ανθρώπων που περνούν το χρόνο τους στελεχώνοντας επιτροπές που συζητούν το πρόβλημα των περιττών επιτροπών. Τι γίνεται αν αυτές οι θέσεις εργασίας είναι πράγματι άχρηστες και όσοι τις κατέχουν το γνωρίζουν; Θα μπορούσε να υπάρχει κάτι πιο αποθαρρυντικό από το να πρέπει να ξυπνάει κανείς το πρωί πέντε από τις επτά ημέρες της ενήλικης ζωής του για να εκτελέσει μια εργασία που πιστεύει ότι δεν χρειάζεται να εκτελεστεί, ότι είναι απλώς σπατάλη χρόνου ή πόρων, ή ακόμη και ότι κάνει τον κόσμο χειρότερο; Υπάρχουν πολλές έρευνες σχετικά με το αν οι άνθρωποι είναι ευτυχισμένοι στη δουλειά τους, αλλά τι γίνεται με το αν οι άνθρωποι αισθάνονται ότι η δουλειά τους έχει κάποιο καλό λόγο ύπαρξης; Αποφάσισα να διερευνήσω αυτό το φαινόμενο αντλώντας από περισσότερες από 250 μαρτυρίες ανθρώπων από όλο τον κόσμο που ένιωθαν ότι κάποτε είχαν ή έχουν τώρα αυτό που ονομάζω «φουμαροδουλειά».

Τι είναι μια bullshit job/φουμαροδουλειά;

Το καθοριστικό χαρακτηριστικό είναι το εξής: μια τόσο εντελώς άσκοπη που ακόμη και το άτομο που πρέπει να την εκτελεί καθημερινά δεν μπορεί να πείσει τον εαυτό του ότι υπάρχει καλός λόγος για να την κάνει. Μπορεί να μην είναι σε θέση να το παραδεχτούν αυτό στους συναδέλφους τους -συχνά, υπάρχουν πολύ καλοί λόγοι για να μην το κάνουν- αλλά είναι πεπεισμένοι ότι η δουλειά είναι άσκοπη.

Οι φουμαροδουλειές δεν είναι απλώς άχρηστες δουλειές- συνήθως, πρέπει να υπάρχει και κάποιος βαθμός προσποίησης και απάτης. Ο εργαζόμενος πρέπει να αισθάνεται υποχρεωμένος να προσποιείται ότι στην πραγματικότητα υπάρχει ένας καλός λόγος ύπαρξης της δουλειάς του, ακόμη και αν, κατά βάθος, βρίσκει τέτοιους ισχυρισμούς γελοίους.

Όταν οι άνθρωποι μιλούν για φουμαροδουλειές, εν γένει αναφέρονται στην απασχόληση που περιλαμβάνει την πληρωμή για να εργάζεται κάποιος, είτε με μισθό είτε με ημερομίσθιο (οι περισσότεροι θα συμπεριλάμβαναν τις αμειβόμενες συμβουλευτικές υπηρεσίες). Προφανώς, υπάρχουν πολλοί αυτοαπασχολούμενοι που καταφέρνουν να παίρνουν χρήματα από άλλους με το να προσποιούνται ψευδώς ότι τους παρέχουν κάποιο όφελος ή υπηρεσία (συνήθως τους αποκαλούμε απατεώνες, ή τσαρλατάνους), όπως ακριβώς υπάρχουν και αυτοαπασχολούμενοι που παίρνουν χρήματα από άλλους κάνοντας ή απειλώντας να τους κάνουν κακό (συνήθως τους αποκαλούμε ληστές, διαρρήκτες, εκβιαστές ή κλέφτες). Στην πρώτη περίπτωση, τουλάχιστον, μπορούμε οπωσδήποτε να μιλάμε για φούμαρα, αλλά όχι για φουμαροδουλειές, επειδή αυτές δεν είναι «δουλειές», με την ορθή έννοια του όρου. Η δουλειά του απατεώνα είναι μια πράξη, όχι ένα επάγγελμα. Οι άνθρωποι μιλούν μερικές φορές για επαγγελματίες διαρρήκτες, αλλά αυτό είναι απλώς ένας τρόπος να πούμε ότι η κλοπή είναι η κύρια πηγή εισοδήματος του διαρρήκτη.

Αυτές οι εκτιμήσεις μας επιτρέπουν να διατυπώσουμε αυτό που νομίζω ότι μπορεί να χρησιμεύσει ως ένας τελικός ορισμός: Μια φουμαροδουλειά είναι μια μορφή αμειβόμενης απασχόλησης που είναι τόσο άσκοπη, περιττή ή ολέθρια που ούτε ο εργαζόμενος δεν μπορεί να δικαιολογήσει την ύπαρξή της, παρόλο που, ως μέρος των όρων απασχόλησης, ο εργαζόμενος αισθάνεται υποχρεωμένος να προσποιείται ότι αυτό δεν συμβαίνει.

Οι πέντε τύποι φουμαροδουλειάς

Flunkies

Τους ανατίθεται κάποιο δευτερεύον καθήκον για να δικαιολογήσουν την ύπαρξή τους, αλλά αυτό είναι στην πραγματικότητα απλώς ένα πρόσχημα: στην πραγματικότητα, οι δουλειές που είναι άχρηστες είναι αυτές που υπάρχουν μόνο ή κυρίως για να κάνουν κάποιον άλλον να φαίνεται ή να αισθάνεται σημαντικός. Ένας κλασικός flunky είναι κάποιος σαν τον Steve, ο οποίος μου είπε: «Μόλις αποφοίτησα, και η νέα μου “δουλειά” ουσιαστικά συνίσταται στο να μου στέλνει το αφεντικό μου emails με το μήνυμα: ‘Steve refer to the below’, και εγώ απαντώ ότι το email είναι ασήμαντο ή spam».

Οι θυρωροί είναι το πιο προφανές παράδειγμα. Εκτελούν την ίδια λειτουργία στα σπίτια των πολύ πλουσίων που εκτελούν οι ηλεκτρονικές θυροτηλεοράσεις για όλους τους άλλους τουλάχιστον από τη δεκαετία του 1950. Σε ορισμένες χώρες, όπως η Βραζιλία, ορισμένα κτίρια εξακολουθούν να έχουν ένστολους χειριστές ανελκυστήρων, των οποίων όλη η δουλειά είναι να πατάνε το κουμπί για εσάς. Περαιτέρω παραδείγματα είναι οι ρεσεψιονίστ και το προσωπικό της ρεσεψιόν σε χώρους που προφανώς δεν τους χρειάζονται. Άλλοι λακέδες παρέχουν ένα στάτους σπουδαιότητας. Σε αυτό περιλαμβάνονται οι ψυχροί τηλεφωνητές, οι οποίοι έρχονται σε επαφή με πιθανούς πελάτες με την προϋπόθεση ότι αυτός για τον οποίο εργάζονται είναι τόσο απασχολημένος με το να βγάζει χρήματα που χρειάζεται κάποιον βοηθό για να κάνει αυτό το τηλεφώνημα.

Goons

Πρόκειται για άτομα των οποίων η εργασία έχει επιθετικό στοιχείο, αλλά, κυρίως, υπάρχουν μόνο επειδή άλλοι άνθρωποι απασχολούν επίσης άτομα σε αυτούς τους ρόλους. Το πιο προφανές παράδειγμα είναι οι εθνικές ένοπλες δυνάμεις. Οι χώρες χρειάζονται στρατούς μόνο επειδή άλλες χώρες έχουν στρατούς- αν κανείς δεν είχε στρατό, δεν θα χρειάζονταν στρατοί. Αλλά το ίδιο μπορεί να ειπωθεί και για τους περισσότερους λομπίστες, τους ειδικούς δημοσίων σχέσεων, τους τηλεπωλητές και τους εταιρικούς δικηγόρους.

Οι μπράβοι βρίσκουν τις δουλειές τους δυσάρεστες όχι μόνο επειδή αισθάνονται ότι στερούνται θετικής αξίας, αλλά και επειδή τις θεωρούν ουσιαστικά χειριστικές και επιθετικές. Σε αυτούς περιλαμβάνονται πολλοί υπάλληλοι τηλεφωνικών κέντρων: «Συμβάλλουμε αρνητικά στην ημέρα των ανθρώπων», εξήγησε μια ανώνυμη μαρτυρία. «Τηλεφωνούσα σε ανθρώπους για να τους δώσω ενέχυρο άχρηστες μαλακίες: συγκεκριμένα, πρόσβαση στο «πιστωτικό τους σκορ», το οποίο θα μπορούσαν να αποκτήσουν δωρεάν αλλού, αλλά το οποίο εμείς προσφέραμε, με κάποιες άσκοπες προσθήκες, για 6,99 λίρες το μήνα».

Duct-tapers

Οι θέσεις εργασίας αυτών των υπαλλήλων υπάρχουν μόνο εξαιτίας μιας δυσλειτουργίας ή ενός σφάλματος στον οργανισμό- βρίσκονται εκεί για να λύσουν ένα πρόβλημα που δεν θα έπρεπε να υπάρχει. Τα πιο προφανή παραδείγματα των διορθωτών είναι εκείνοι των οποίων η δουλειά είναι να αντιστρέφουν τη ζημία που προκάλεσαν απρόσεκτοι ή ανίκανοι προϊστάμενοι.

Πολλές θέσεις εργασίας διορθωτών είναι το αποτέλεσμα μιας δυσλειτουργίας του συστήματος που κανείς δεν έχει μπει στον κόπο να διορθώσει – εργασίες που θα μπορούσαν εύκολα να αυτοματοποιηθούν, για παράδειγμα, αλλά δεν έχουν αυτοματοποιηθεί είτε επειδή κανείς δεν έχει ασχοληθεί με αυτό, είτε επειδή ο διευθυντής θέλει να διατηρήσει όσο το δυνατόν περισσότερους υφισταμένους, είτε λόγω κάποιας δομικής σύγχυσης.

Η δουλειά της Magda απαιτούσε να διορθώνει τις ερευνητικές εκθέσεις που έγραφε ο κορυφαίος ερευνητής-στατιστικός της εταιρείας της. «Ο άνθρωπος δεν ήξερε το παραμικρό από στατιστική και πάλευε να παράγει γραμματικά σωστές προτάσεις. Αν έβρισκα μια συνεκτική παράγραφο, επιβράβευα τον εαυτό μου με ένα κέικ. Έχασα 12 κιλά δουλεύοντας σε αυτή την εταιρεία. Δουλειά μου ήταν να τον πείσω να δεχτεί μια σημαντική αναμόρφωση κάθε έκθεσης που παρήγαγε. Φυσικά, ποτέ δεν συμφωνούσε να διορθώσει τίποτα, οπότε έπρεπε να πάω την έκθεση στους διευθυντές της εταιρείας. Ήταν κι αυτοί στατιστικά αναλφάβητοι, αλλά, ως διευθυντές, μπορούσαν να τραβήξουν τα πράγματα ακόμη περισσότερο».

Box-tickers

Αυτοί οι υπάλληλοι υπάρχουν μόνο ή κυρίως για να επιτρέπουν σε έναν οργανισμό να μπορεί να ισχυρίζεται ότι κάνει κάτι που στην πραγματικότητα δεν κάνει. Το πιο δυσάρεστο πράγμα στις θέσεις εργασίας που αφορούν τη συμπλήρωση τετραγώνων είναι ότι ο εργαζόμενος συνήθως γνωρίζει ότι η συμπλήρωση τετραγώνων όχι μόνο δεν συμβάλλει καθόλου στην επίτευξη του υποτιθέμενου σκοπού του, αλλά και τον υπονομεύει, επειδή αποσπά χρόνο και πόρους από τον ίδιο τον σκοπό.

Όλοι μας γνωρίζουμε το box-ticking ως μορφή διακυβέρνησης. Αν οι υπάλληλοι μιας κυβέρνησης συλληφθούν να κάνουν κάτι πολύ κακό – να παίρνουν δωροδοκίες, για παράδειγμα, ή να πυροβολούν πολίτες στα φανάρια – η πρώτη αντίδραση είναι πάντοτε η δημιουργία μιας «επιτροπής διερεύνησης γεγονότων» για να βρει την άκρη του νήματος. Αυτό εξυπηρετεί δύο λειτουργίες. Πρώτον, είναι ένας τρόπος να επιμείνει κανείς ότι, εκτός από μια μικρή ομάδα κακοποιών, κανείς δεν είχε ιδέα ότι κάτι τέτοιο συνέβαινε (αυτό, φυσικά, σπάνια είναι αλήθεια)- δεύτερον, είναι ένας τρόπος να υπονοηθεί ότι μόλις βρεθούν όλα τα στοιχεία, κάποιος θα κάνει σίγουρα κάτι γι’ αυτό (ούτε αυτό είναι συνήθως αλήθεια).

Η τοπική αυτοδιοίκηση έχει περιγραφεί ως κάτι περισσότερο από μια ατελείωτη ακολουθία τελετουργιών συμπλήρωσης κουτιών που περιστρέφονται γύρω από μηνιαία «στοιχεία-στόχους». Υπάρχουν ένα σωρό τρόποι με τους οποίους οι ιδιωτικές εταιρείες απασχολούν ανθρώπους για να μπορούν να λένε στον εαυτό τους ότι κάνουν κάτι που στην πραγματικότητα δεν κάνουν. Πολλές μεγάλες εταιρείες, για παράδειγμα, διατηρούν τα δικά τους εσωτερικά περιοδικά ή ακόμη και τηλεοπτικά κανάλια, ο φαινομενικός σκοπός των οποίων είναι να ενημερώνουν τους υπαλλήλους για ενδιαφέρουσες ειδήσεις και εξελίξεις, αλλά τα οποία, στην πραγματικότητα, δεν υπάρχουν σχεδόν για κανέναν άλλο λόγο εκτός από το να επιτρέπουν στα στελέχη να βιώνουν αυτό το ζεστό και ευχάριστο συναίσθημα που νιώθεις όταν βλέπεις μια ευνοϊκή ιστορία για τον εαυτό σου στα μέσα ενημέρωσης.

Taskmasters

Αυτοί χωρίζονται σε δύο ομάδες. Ο πρώτος τύπος περιλαμβάνει εκείνους των οποίων ο ρόλος συνίσταται αποκλειστικά στην ανάθεση εργασιών σε άλλους. Αυτή η εργασία μπορεί να θεωρηθεί μαλακία αν ο υπεύθυνος εργασιών πιστεύει ότι δεν υπάρχει ανάγκη για την παρέμβασή του και ότι αν δεν υπήρχαν αυτοί, οι υφιστάμενοι θα ήταν απόλυτα ικανοί να τα καταφέρουν μόνοι τους.

Ενώ η πρώτη ποικιλία επιτηρητών είναι απλώς άχρηστη, η δεύτερη ποικιλία κάνει πραγματικό κακό. Αυτοί είναι οι υπεύθυνοι καθηκόντων των οποίων ο πρωταρχικός ρόλος είναι να δημιουργούν φουμαροεργασίες για να τις κάνουν οι άλλοι, να επιβλέπουν μαλακίες ή ακόμη και να δημιουργούν εντελώς νέες φουμαροεργασίες.

Ένας taskkmaster μπορεί να ξοδεύει τουλάχιστον το 75% του χρόνου του αναθέτοντας καθήκοντα και παρακολουθώντας αν ο υφιστάμενος τα εκτελεί, παρόλο που δεν έχει κανέναν απολύτως λόγο να πιστεύει ότι οι εν λόγω υφιστάμενοι θα συμπεριφέρονταν διαφορετικά αν δεν ήταν εκεί.

Οι «δηλώσεις στρατηγικής αποστολής» (ή, ακόμη χειρότερα, τα «έγγραφα στρατηγικού οράματος») προκαλούν ιδιαίτερο τρόμο στους ακαδημαϊκούς. Πρόκειται για τα κύρια μέσα με τα οποία οι τεχνικές εταιρικής διοίκησης – η καθιέρωση ποσοτικοποιήσιμων μεθόδων αξιολόγησης της απόδοσης, ο εξαναγκασμός των καθηγητών και των επιστημόνων να αφιερώνουν όλο και περισσότερο χρόνο στην αξιολόγηση και την αιτιολόγηση αυτού που κάνουν και όλο και λιγότερο χρόνο στην πράξη – εισάγονται στην ακαδημαϊκή ζωή.

Θα πρέπει να προσθέσω ότι υπάρχει πραγματικά μόνο μια κατηγορία ανθρώπων που όχι μόνο αρνούνται ότι η δουλειά τους είναι άσκοπη, αλλά εκφράζουν και απόλυτη εχθρότητα στην ίδια την ιδέα ότι η οικονομία μας βρίθει από άχρηστες δουλειές. Αυτοί είναι -όπως είναι αναμενόμενο- οι ιδιοκτήτες επιχειρήσεων και άλλοι υπεύθυνοι για τις προσλήψεις και τις απολύσεις. Κανείς, επιμένουν, δεν θα ξόδευε ποτέ χρήματα της εταιρείας σε έναν υπάλληλο που δεν είναι απαραίτητος. Όλοι οι άνθρωποι που είναι πεπεισμένοι ότι οι δουλειές τους είναι άχρηστες πρέπει να είναι παραπλανημένοι, ή να μην έχουν αυτοπεποίθηση, ή απλώς να μην κατανοούν την πραγματική τους λειτουργία, η οποία είναι πλήρως ορατή μόνο στους παραπάνω. Θα μπορούσε κανείς να μπει στον πειρασμό να συμπεράνει από αυτή την απάντηση ότι πρόκειται για μια κατηγορία ανθρώπων που πραγματικά δεν αντιλαμβάνονται ότι οι δικές τους δουλειές είναι μαλακίες.

Έχετε μια φουμαροδουλειά;

Αυτοί οι κάτοχοι άσκοπων θέσεων εργασίας μαρτυρούν τη δυστυχία που μπορεί να προκύψει όταν η μόνη πρόκληση που μπορείς να ξεπεράσεις στη δουλειά σου είναι η πρόκληση να συμβιβαστείς με το γεγονός ότι στην πραγματικότητα δεν έχεις καμία πρόκληση- όταν ο μόνος τρόπος με τον οποίο μπορείς να ασκήσεις τις δυνάμεις σου είναι να βρεις δημιουργικούς τρόπους για να καλύψεις το γεγονός ότι δεν μπορείς να ασκήσεις τις δυνάμεις σου- να διαχειριστείς το γεγονός ότι έχεις, παρά την επιλογή σου, μετατραπεί σε παράσιτο και απατεώνα. Όλοι ήθελαν να παραμείνουν ανώνυμοι:

Φύλαξη ενός άδειου δωματίου

«Εργάστηκα ως φύλακας μουσείου για μια παγκόσμια εταιρεία ασφαλείας σε ένα μουσείο όπου μια αίθουσα εκθέσεων είχε μείνει αχρησιμοποίητη. Η δουλειά μου ήταν να φυλάω αυτό το άδειο δωμάτιο, διασφαλίζοντας ότι κανένας επισκέπτης του μουσείου δεν θα άγγιζε τίποτα στο άδειο δωμάτιο και ότι κανείς δεν θα έβαζε φωτιά. Για να διατηρήσω το μυαλό μου σε εγρήγορση και την προσοχή μου αδιαίρετη, μου απαγορευόταν κάθε μορφή πνευματικής διέγερσης, όπως βιβλία, τηλέφωνα κ.λπ. Καθώς κανείς δεν ήταν ποτέ εκεί, καθόμουν ακίνητος και έπαιζα με τους αντίχειρες μου για επτάμισι ώρες, περιμένοντας να χτυπήσει ο συναγερμός πυρκαγιάς. Αν χτυπούσε, έπρεπε να σηκωθώ ήρεμα και να βγω έξω. Αυτό ήταν όλο».

Αντιγραφή και επικόλληση

«Μου ανατέθηκε μία ευθύνη: να παρακολουθώ ένα εισερχόμενο αρχείο που λάμβανε μηνύματα ηλεκτρονικού ταχυδρομείου σε μια συγκεκριμένη μορφή από υπαλλήλους που ζητούσαν τεχνική βοήθεια, και να τα αντιγράφω και να τα επικολλώ σε μια διαφορετική μορφή. Αυτό δεν ήταν μόνο ένα παράδειγμα εγχειριδίου μιας αυτοματοποιήσιμης εργασίας, αλλά στην πραγματικότητα ήταν αυτοματοποιημένη. Υπήρξαν κάποιες διαφωνίες μεταξύ των διευθυντών που οδήγησαν σε μια τυποποίηση που ακύρωσε την αυτοματοποίηση».

Να φαίνομαι απασχολημένη

«Προσλήφθηκα ως προσωρινή υπάλληλος, αλλά δεν μου ανατέθηκαν καθήκοντα. Μου είπαν ότι ήταν πολύ σημαντικό να είμαι απασχολημένη, αλλά δεν έπρεπε να παίζω παιχνίδια ή να σερφάρω στο διαδίκτυο. Η κύρια αρμοδιότητά μου ήταν να καταλαμβάνω μια καρέκλα και να συμβάλλω στην ευπρέπεια του γραφείου. Στην αρχή, αυτό φαινόταν αρκετά εύκολο, αλλά γρήγορα ανακάλυψα ότι το να δείχνεις απασχολημένος ενώ δεν είσαι είναι μία από τις λιγότερο ευχάριστες δραστηριότητες γραφείου που μπορεί να φανταστεί κανείς. Στην πραγματικότητα, μετά από δύο ημέρες, ήταν σαφές ότι αυτή θα ήταν η χειρότερη δουλειά που είχα κάνει ποτέ. Εγκατέστησα το Lynx, ένα πρόγραμμα περιήγησης στο διαδίκτυο μόνο με κείμενο, το οποίο ουσιαστικά μοιάζει με παράθυρο DOS [disk-operating system]. Χωρίς εικόνες, μόνο κείμενο με μονό διάστημα σε ένα ατελείωτο μαύρο φόντο. Η αφηρημένη περιήγησή μου στο διαδίκτυο φαινόταν τώρα ότι ήταν η δουλειά ενός ειδικευμένου τεχνικού, ο περιηγητής ιστού ένα τερματικό στο οποίο οι επιμελώς πληκτρολογούμενες εντολές σηματοδοτούσαν την ατελείωτη παραγωγικότητά μου».

Καθισμένη στη σωστή θέση

«Δουλεύω σε μια φοιτητική εστία κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού. Εργάζομαι σε αυτή τη δουλειά εδώ και τρία χρόνια, και σε αυτό το σημείο δεν μου είναι ακόμη ξεκάθαρο ποια είναι τα πραγματικά μου καθήκοντα. Κατά κύριο λόγο, φαίνεται ότι η δουλειά μου συνίσταται στο να καταλαμβάνω σωματικά χώρο στη ρεσεψιόν. Όσο ασχολούμαι με αυτό, είμαι ελεύθερη να «ασχολούμαι με τα δικά μου σχέδια», που θεωρώ ότι σημαίνει κυρίως να δημιουργώ μπάλες από λαστιχάκια που βρίσκω στα ντουλάπια. Όταν δεν είμαι απασχολημένη με αυτό, μπορεί να ελέγχω τον λογαριασμό ηλεκτρονικού ταχυδρομείου του γραφείου (δεν έχω ουσιαστικά καμία εκπαίδευση ή διοικητική εξουσία, φυσικά, οπότε το μόνο που μπορώ να κάνω είναι να προωθήσω αυτά τα μηνύματα στο αφεντικό μου), να μεταφέρω πακέτα από την πόρτα, όπου τα αφήνουν, στην αίθουσα δεμάτων, να απαντώ σε τηλεφωνήματα (και πάλι, δεν ξέρω τίποτα και σπάνια απαντώ σε μια ερώτηση προς ικανοποίηση του καλούντος) ή να βρίσκω πακέτα κέτσαπ από το 2005 στα συρτάρια του γραφείου. Για αυτά τα καθήκοντα, πληρώνομαι 14 δολάρια την ώρα».

The post Ντέιβιντ Γκρέμπερ: «Έπρεπε να φυλάω ένα άδειο δωμάτιο» – η άνοδος της άσκοπης εργασίας first appeared on Aυτολεξεί.

Το καλοκαίρι του 2014 ήμουν στο ιρακινό Κουρδιστάν μαζί με μια μικρή ομάδα αρχαιολόγων, κλείνοντας τη σεζόν των ανασκαφών πεδίου κοντά στη μεθοριακή πόλη της Χαλάμπτζα. Το έργο μας ήταν να ερευνήσουμε αυτό που με προβλημάτιζε και με ενδιέφερε από τότε που άρχισα να σπουδάζω αρχαιολογία.

Έχουμε διδαχτεί να πιστεύουμε ότι πριν από χιλιάδες χρόνια, όταν οι πρόγονοί μας πρωτοανακάλυψαν τη γεωργία, σε εκείνο το μέρος του κόσμου, ξεκίνησε μια αλυσίδα συνεπειών που θα έστρεφε τον σύγχρονο κόσμο προς μια συγκεκριμένη κατεύθυνση, προς μια συγκεκριμένη πορεία. Με την καλλιέργεια του σιταριού, οι πρόγονοί μας υποθέσαμε ότι ανέπτυξαν νέους δεσμούς με τη γη όπου ζούσαν. Η ιδιωτική ιδιοκτησία είχε εφευρεθεί και μαζί μ′ αυτή η ανάγκη για την υπεράσπισή της.

Μαζί με τις νέες ευκαιρίες για κάποιους ανθρώπους για συσσώρευση υπεραξίας, προέκυψε κι η ζήτηση εργασίας, παγιδεύοντας τον περισσότερο κόσμο στο σκληρό καθεστώς παραγωγής της σοδειάς, ενώ μερικοί προνομιούχοι είχαν την ελευθερία και τον ελεύθερο χρόνο να κάνουν άλλα πράγματα. Να σκεφτούν, να πειραματιστούν, να δημιουργήσουν τις βάσεις γι′ αυτό που ονομάζουμε πολιτισμό.

Σύμφωνα μ′ αυτή τη γνωστή ιστορία, αυτό που συνέβη μετά είναι ότι οι πληθυσμοί αυξήθηκαν, τα χωριά έγιναν πόλεις, οι πόλεις έγιναν μεγαλουπόλεις και με την εμφάνιση των μεγαλουπόλεων το είδος μας παγιδεύτηκε στη γνωστή τροχιά της ανάπτυξης, όπου η ελικοειδής αύξηση των πληθυσμών και οι τεχνολογικές αλλαγές συνοδεύτηκαν από τη δημιουργία τρομερών ανισοτήτων τις οποίες βλέπουμε γύρω μας σήμερα.

Εκτός εάν, όπως θα έλεγε κάποιος που θα έβλεπε με προσοχή τα στοιχεία από τη Μέση Ανατολή, σχεδόν τίποτα από αυτά που σας έχω πει μέχρι τώρα δεν συνέβη στην πραγματικότητα.

Οι συνέπειες που θα προτείνω είναι αρκετά βαθιές. Βασικά, αυτό που συνέβη μετά την εφεύρεση της γεωργίας, πριν από περίπου 10.000 χρόνια, ήταν μια μακρά περίοδος άλλων 4.000 ετών περίπου, κατά την οποία, σε μεγάλο βαθμό, τα χωριά παρέμειναν χωριά. Υπάρχουν πολύ λίγα στοιχεία για την ανάδυση αυστηρών κοινωνικών τάξεων. Χωρίς να σημαίνει, βέβαια, ότι τίποτα δεν συνέβαινε.

Στη διάρκεια αυτών των 4.000 χρόνων, η τεχνολογική αλλαγή προχώρησε με ταχύτητα.

Χωρίς βασιλείς, χωρίς γραφειοκρατία, χωρίς μόνιμους στρατούς.

Αυτοί οι πρώιμοι αγροτικοί πληθυσμοί ανέπτυξαν τη μαθηματική γνώση, προχώρησαν τη μεταλλουργία, έμαθαν να καλλιεργούν ελαιόδεντρα, αμπέλια και φοινικόδεντρα. Εφηύραν το ψωμί από προζύμι, την μπύρα, ανέπτυξαν την τεχνολογία της υφαντουργίας. τον τροχό της αγγειοπλαστικής, το πανί του ιστίου. Διέδωσαν όλες αυτές τις καινοτομίες στα πέρατα του κόσμου, από τις ακτές της ανατολικής Μεσογείου, έως τη Μαύρη Θάλασσα, και από τον Περσικό Κόλπο, μέχρι τα βουνά του Κουρδιστάν, εκεί όπου γίνονται οι ανασκαφές μας.

Συχνά αναφέρομαι σ′ αυτήν τη μακρά περίοδο της ιστορίας της ανθρωπότητας ως την εποχή του πρώτου παγκόσμιου χωριού. Επειδή δεν είναι μόνο οι τεχνολογικές καινοτομίες που είναι τόσο αξιοσημείωτες, αλλά και οι κοινωνικές καινοτομίες που έδωσαν τη δυνατότητα στον κόσμο να κάνει αυτά τα πράγματα, χωρίς να δημιουργεί κέντρα και χωρίς την άνοδο μιας τάξης μόνιμων ηγετών υπεράνω όλων των άλλων.

Τώρα, παραδόξως, αυτή η άνθιση του πολιτισμού δεν είναι αυτό που αναφέρουμε συνήθως ως πολιτισμό. Αντιθέτως, με τον όρο αυτό αναφερόμαστε συνήθως σε σκληρά άνισες κοινωνίες, οι οποίες εμφανίστηκαν χιλιάδες χρόνια αργότερα.

Δυναστική Μεσοποταμία, Φαραωνική Αίγυπτος, Αυτοκρατορική Ρώμη.

Κοινωνίες οι οποίες ήταν βαθιά στρωματοποιημένες. Εν ολίγοις, λοιπόν, πάντα αισθανόμουν ότι βασικά υπάρχει κάτι παράξενο σχετικά με την αντίληψη μας για τον πολιτισμό. Κάτι που μας κάνει να χάνουμε τις λέξεις, που μας δένει τη γλώσσα. Όταν ερχόμαστε αντιμέτωποι με ανθρώπους χιλιάδων ετών που εξασκούσαν ας πούμε τη γεωργία, δημιουργούσαν νέες τεχνολογίες, αλλά δεν εξουσίαζαν ο ένας τον άλλο ή δεν εκμεταλλεύονταν ο ένας τον άλλο στο έπακρο.

Γιατί δεν έχουμε καλύτερες λέξεις; Πού είναι το λεξικό μας γι′ αυτές τις μεγάλες περιόδους της ανθρωπότητας στις οποίες δεν φερόμασταν μ′ αυτόν τον τρόπο;

Τα τελευταία δέκα χρόνια, συνεργάστηκα στενά με τον εκλιπόντα μεγάλο ανθρωπολόγο Ντέιβιντ Γκρέιμπερ, για να αντιμετωπίσουμε ορισμένα από αυτά τα ερωτήματα. Το κάναμε όμως σε πολύ μεγαλύτερη κλίμακα, επειδή από τη δική μας οπτική, ο ένας ως αρχαιολόγος και ο άλλος ως ανθρωπολόγος, αυτή η σύγκρουση μεταξύ θεωρίας και δεδομένων, μεταξύ του τυπικού αφηγήματος της ανθρώπινης ιστορίας και των στοιχείων που έχουμε σήμερα μπροστά μας, δεν περιορίζεται μόνο στην πρώιμη Μέση Ανατολή. Αφορά το σύνολο.

Όλη η περιγραφή της ανθρώπινης ιστορίας που αφηγούμαστε για αιώνες είναι βασικά λάθος. Θα προσπαθήσω να σας δώσω μερικές εξηγήσεις. Ας πάμε πίσω σε μερικές βασικές έννοιες, τα σταθερά σημεία αναφοράς γύρω από τα οποία οργανώνουμε κι ενορχηστρώνουμε την κατανόηση μας της παγκόσμιας ιστορίας, για εκατοντάδες χρόνια. Πάρτε για παράδειγμα την ιδέα ότι ένα μεγάλο μέρος της ιστορίας το ανθρώπινο είδος ζούσε σε πολύ μικρές ισότιμες ομάδες κυνηγών-συλλεκτών, μέχρι που η εμφάνιση της γεωργίας εγκαινίασε την εποχή των ανισοτήτων.

Ή την ιδέα ότι η εμφάνιση των πόλεων δημιούργησε τις κοινωνικές τάξεις, άγιους βασιλιάδες και αρπαχτικούς ολιγάρχες που ποδοπατούσαν όλους τους άλλους. Από το πρώτο μάθημα της ιστορίας μας διδασκόμαστε να πιστεύουμε ότι ο σύγχρονος κόσμος με τα πλεονεκτήματα και τις ανέσεις του, τα συστήματα υγείας και τα ταξίδια στο διάστημα, όλα αυτά τα καλά και συναρπαστικά, δεν θα υπήρχαν χωρίς την αρχική συγκέντρωση της ανθρωπότητας σε όλο μεγαλύτερες ομάδες και την αδυσώπητη συγκέντρωση ανισοτήτων που τη συνόδευσαν.

Η ανισότητα, διδαχτήκαμε να πιστεύουμε, ήταν το αναγκαίο τίμημα του πολιτισμού. Αν είναι έτσι, τότε τι πρέπει να καταλάβουμε από τη Μέση Ανατολή; Ίσως κάποιος να έλεγε ότι ήταν απλώς ένα πολύ μεγάλο διάστημα 4.000 ετών, πριν συμβεί όλη αυτή η ανάπτυξη. Η ανισότητα ήταν αναπόφευκτο να συμβεί. Ήταν απλώς θέμα χρόνου. Και ίσως εν μέρει το αφήγημα να ισχύει για άλλα μέρη του κόσμου. Ας δούμε, λοιπόν, λίγο τι μπορούμε να πούμε σήμερα για την προέλευση των πόλεων. Σίγουρα θα σκεφτείτε ότι με την εμφάνιση των πόλεων προέκυψε κι η εμφάνιση των κοινωνικών τάξεων. Σκεφτείτε την Αρχαία Αίγυπτο με τους ναούς-πυραμίδες ή την Κίνα των Σανγκ με τους πολυτελείς τάφους, την κλασική εποχή των Μάγια με τους πολεμοχαρείς ηγέτες. Ή την αυτοκρατορία των Ίνκας με τις μούμιες βασιλέων ή βασιλισσών. Η εικόνα, όμως, δεν είναι τόσο ξεκάθαρη σήμερα.

Αυτό που μας λέει για παράδειγμα η σύγχρονη αρχαιολογία είναι ότι υπήρχαν ήδη πόλεις στο κάτω μέρος του Κίτρινου Ποταμού, πάνω από 1.000 χρόνια πριν την άνοδο των Σάνγκ. Και στην άλλη πλευρά του Ειρηνικού, στο Ρίο Σούπε του Περού, βλέπουμε ήδη τεράστιες συγκεντρώσεις ανθρώπων με μνημειώδη αρχιτεκτονική, 4.000 χρόνια πριν από τους Ίνκας. Στη Νότια Ασία πριν από 4.500 χρόνια, εμφανίστηκαν οι πρώτες πόλεις όπως το Μοχέντζιο Ντάρο και η Χαράπα,στην κοιλάδα του Ινδού.

Αλλά αυτοί οι τεράστιοι οικισμοί δεν παρουσιάζουν κανένα ίχνος βασιλιάδων ή βασιλισσών. Κανένα βασιλικό μνημείο, καμία τέχνη που να τους εξυμνείκαι επιπλέον, γνωρίζουμε ότι το μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού ζούσε σε κατοικίες υψηλής ποιότητας, με εξαιρετικές συνθήκες υγιεινής.

Βορείως της Μαύρης Θάλασσας, στη σημερινή Ουκρανία, οι αρχαιολόγοι έχουν ανακαλύψει στοιχεία ακόμη πιο παλαιών πόλεων που ανάγονται έως κι 6.000 χρόνια. Και πάλι, αυτοί οι τεράστιοι οικισμοί δεν παρουσιάζουν κανένα στοιχείο αυταρχικής διακυβέρνησης. Ούτε ναοί, ούτε παλάτια, ούτε ακόμη στοιχεία κεντρικών αποθηκευτικών χώρων ή μιας γραφειοκρατίας με ιεραρχία. Σ′ αυτές τις περιπτώσεις βλέπουμε μεγάλους ομόκεντρους δακτυλίους σπιτιών, διατεταγμένα όπως το εσωτερικό του κορμού ενός δέντρου, γύρω από αίθουσες συνελεύσεων της γειτονιάς. Και παρέμειναν έτσι για περίπου 800 χρόνια.

Αυτό που σημαίνει είναι ότι πολύ πριν τη γέννηση της δημοκρατίας, στην αρχαία Ελλάδα, υπήρχαν ήδη πολύ καλά οργανωμένες πόλεις σε πολλές ηπείρους χωρίς να παρουσιάζουν κανένα στοιχείο κυρίαρχων δυναστειών. Και ορισμένες από αυτές φαίνεται πως τα κατάφερναν πολύ καλά χωρίς ιερείς, μανδαρίνους ή πολεμοχαρείς πολιτικούς.

Φυσικά, κάποιες από αυτές τις πρώιμες πόλεις έγιναν στη συνέχεια πρωτεύουσες βασιλείων και αυτοκρατοριών. Είναι σημαντικό να σημειώσουμε ότι άλλες στράφηκαν σε εντελώς αντίθετη κατεύθυνση. Ένα καλά τεκμηριωμένο παράδειγμα είναι γύρω στο έτος 250 μ.Χ., η πόλη Τεοτιουακάν, στην κοιλάδα του Μεξικού, με πληθυσμό γύρω στις 100.000 κατοίκους, στράφηκε ενάντια στους ναούς-πυραμίδες και τις ανθρωποθυσίες και ανασυγκροτήθηκε ως ένα τεράστιο συγκρότημα με άνετες επαύλεις, στεγάζοντας το μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού. Όταν οι αρχαιολόγοι ερεύνησαν αρχικά αυτά τα κτίρια, υπέθεσαν ότι ήταν παλάτια. Αργότερα κατάλαβαν ότι περίπου ο καθένας στην πόλη ζούσε σε παλάτι με ευρύχωρα αίθρια, υποδαπέδιες αποχετεύσεις και υπέροχες τοιχογραφίες στους τοίχους.

Δεν πρέπει όμως να παρασυρόμαστε.

Καμία από τις κοινωνίες τις οποίες περιγράφω δεν ήταν απολύτως ισότιμη. Θα πρέπει να θυμηθούμε επίσης ότι κι η Αθήνα του 5ου αιώνα, την οποία θεωρούμε τη γενέτειρα της δημοκρατίας, ήταν κι αυτή μια μιλιταριστική κοινωνία, βασισμένη στη δουλεία, όπου οι γυναίκες ήταν εντελώς αποκλεισμένες από την πολιτική. Έτσι, συγκριτικά, σε άλλα μέρη όπως η Τεοτιουακάν δεν τα πήγαιναν και άσχημα, κρατώντας το “τζίνι της ανισότητας” μέσα στο μπουκάλι του.

Αλλά ας τα ξεχάσουμε αυτά. Ας κοιτάξουμε αλλού. Ίσως όλα αυτά για τα οποία μιλάω να είναι ακραία στην ουσία. Ίσως να μπορούμε να κρατήσουμε ανέπαφη την οικεία ιστορία περί πολιτισμού. Στο κάτω κάτω, εάν οι ακυβέρνητες πόλεις ήταν τόσο κοινές στην ιστορία μας, τότε γιατί ο Κορτέζ, ο Πιζάρο και όλοι οι άλλοι κονκισταδόρες δεν βρήκαν καμία τέτοια όταν άρχισαν την εισβολή τους στην Αμερική; Γιατί βρήκαν μόνο τον Μοκτεζούμα και τον Αταχουάλπα να κυριαρχούν στις αυτοκρατορίες τους;

Μόνο που κι αυτό δεν είναι αλήθεια.

Η πόλη στην οποία ο Ερνάν Κορτές βρήκε τους στρατιωτικούς του συμμάχους, αυτούς που τον βοήθησαν στην επιτυχημένη του επίθεση στην πρωτεύουσα των Αζτέκων, Τενοτστιτλάν, ήταν ακριβώς μια τέτοια πόλη, χωρίς κυβερνήτες. Μια αυτόχθονη δημοκρατία με το όνομα Τλαξσκάλα κυβερνούμενη από το αστικό κοινοβούλιο, το οποίο είχε μερικές πολύ ενδιαφέρουσες τελετουργίες εισόδου για τους επίδοξους πολιτικούς. Κατά καιρούς μαστιγώνονταν και κακοποιούνταν δημοσίως από τα μέλη της κοινότητάς τους, ώστε να τους τσακίσουν κάπως τον εγωισμό και να τους υπενθυμίσουν ποιος πραγματικά κάνει κουμάντο. Διαφέρει λίγο από αυτό που αναμένουμε σήμερα με τους πολιτικούς.

Οι αρχαιολόγοι έχουν δουλέψει, επίσης, στην Τλαξκάλα κάνοντας ανασκαφή στα ερείπια της προκατακτημένης πόλης κι αυτό που βρήκαν είναι αξιοσημείωτο. Ξανά, τα πιο εντυπωσιακά αρχιτεκτονήματα δεν είναι ναοί και παλάτια. Είναι οι πολύ καλά διατεταγμένες κατοικίες των απλών πολιτών, παρατεταγμένες κατά μήκος των αναβαθμίδων με θέα τις πλατείες της περιοχής. Δεν είναι μόνο η ιστορία των πόλεων στις οποίες η σύγχρονη αρχαιολογία στρέφει την προσοχή της. Γνωρίζουμε επίσης σήμερα ότι η ιστορία των ανθρώπινων κοινωνιών πριν την έλευση της γεωργίας, δεν έχει σχέση με ό,τι φανταζόμασταν. Καμία σχέση με την ιδέα ότι οι άνθρωποι ζούσαν συνεχώς σε μικρές ομάδες κυνηγών-συλλεκτών.

Αυτό που βλέπουμε σήμερα είναι στοιχεία μιας τεράστιας ποικιλίας κοινωνικού πειραματισμού, πριν την έλευση της γεωργίας. Στην Αφρική, πριν από 50.000 χρόνια, οι κυνηγοί-συλλέκτες άρχισαν ήδη να δημιουργούν τεράστια δίκτυα, κοινωνικά δίκτυα, καλύπτοντας τεράστιες εκτάσεις της ηπείρου. Στην παγετωνική εποχή της Ευρώπης πριν 25.000 χρόνια, βλέπουμε στοιχεία ατόμων να ξεχωρίζουν για τις ειδικές μεγαλειώδεις ταφές τους, με τα σώματά τους γεμάτα κοσμήματα όπλα, ακόμη και κάτι που θα μπορούσε να θεωρηθεί εμβλήματα. Βλέπουμε δημόσια κτίρια να οικοδομούνται πάνω σε οστά και χαυλιόδοντες μαλλιαρών μαμούθ. Και γύρω στα 11.000 χρόνια πριν, στη Μέση Ανατολή από όπου ξεκίνησα, οι κυνηγοί-συλλέκτες οικοδόμησαν τεράστιους πέτρινους ναούς, σε ένα μέρος που ονομάζεται Γκιομπεκλί Τεπέ, στην ανατολική Τουρκία.

Στη Βόρεια Αμερική, πολύ πριν την καλλιέργεια του αραβοσίτου, αυτόχθονες πληθυσμοί κατασκεύασαν τα τεράστια χωματουργικά έργα στο Πόβερτι Πόιντ, στη Λουιζιάνα, που μπορούσαν να φιλοξενήσουν χιλιάδες κυνηγούς-συλλέκτες. Επίσης, στην Ιαπωνία πολύ πριν την άφιξη της καλλιέργειας του ρυζιού, οι αποθήκες στο Σανάι Μαριγιάμα μπορούσαν ήδη να φυλάξουν μεγάλα αποθέματα άγριας φυτικής τροφής.

Πού καταλήγουν αυτές οι λεπτομέρειες; Τι σημαίνουν όλα αυτά;

Το ελάχιστο που θα πρότεινα είναι ότι είναι παρατραβηγμένο σήμερα, να παραμείνουμε στην ιδέα ότι η εφεύρεση της γεωργίας σήμαινε την αναχώρηση μας από μια Εδέμ ισότητας. Ή να παραμείνουμε στην ιδέα ότι οι κοινωνίες μικρής κλίμακας ήταν ιδιαίτερα πιθανό να ήταν ισότιμες, ενώ οι μεγάλης κλίμακας πρέπει να είχαν απαραίτητα βασιλείς, προέδρους και ιεραρχικές δομές διοίκησης. Υπάρχουν επίσης μερικές σύγχρονες επιπτώσεις. Πάρτε για παράδειγμα τη συνηθισμένη αντίληψη ότι η συμμετοχική δημοκρατία είναι κατά κάποιο τρόπο φυσική σε μια μικρή κοινότητα ή ίσως σε μια ομάδα ακτιβιστών, αλλά δεν θα μπορούσε ενδεχομένως να φτάσει σε κλίμακες όπως μια πόλη, ένα έθνος ή ακόμη μια χώρα.

Τα στοιχεία της ανθρώπινης ιστορίας, εάν είμαστε έτοιμοι να τα δούμε, δείχνουν το αντίθετο. Εάν οι πόλεις κι οι συμπολιτείες των περιφερειών παρέμειναν συνδεδεμένες, κυρίως, με τη συναίνεση και τη συνεργασία που υπήρχε χιλιάδες χρόνια πριν, ποιος μας εμποδίζει να τις ξαναδημιουργήσουμε σήμερα με τις τεχνολογίες που θα μας επιτρέψουν να ξεπεράσουμε το πρόβλημα της απόστασης και των μεγεθών;

Ίσως δεν είναι αργά να αρχίσουμε να μαθαίνουμε από όλα τα νέα στοιχεία του παρελθόντος, ακόμη και να αρχίσουμε να φανταζόμαστε τι άλλου είδους πολιτισμό θα μπορούσαμε να δημιουργήσουμε, εάν απλώς σταματήσουμε να λέμε στους εαυτούς μας ότι αυτός ο συγκεκριμένος κόσμος είναι ο μόνος εφικτός.

Σας ευχαριστώ πολύ.

ΒΛ. ΣΧΕΤΙΚΑ

Επανεξετάζοντας τις πόλεις, από τα κάτω

The post Η αυγή των πάντων: μια κατανόηση της ανθρώπινης ιστορίας & της απαρχής των ανισοτήτων first appeared on Aυτολεξεί.

Υπάρχουν πολύ σοβαροί λόγοι να πιστεύουμε ότι, σε μια γενιά περίπου, ο ίδιος ο καπιταλισμός δεν θα υπάρχει πια – επειδή, όπως μας υπενθυμίζουν συνεχώς οι οικολόγοι, είναι προφανώς αδύνατο να διατηρηθεί μια μηχανή αέναης ανάπτυξης για πάντα σε έναν πεπερασμένο πλανήτη, ενώ παράλληλα η σημερινή μορφή του καπιταλισμού δεν φαίνεται να είναι ικανή να δημιουργήσει το είδος των τεράστιων τεχνολογικών ανακαλύψεων και κινητοποιήσεων που θα απαιτούνταν για να αρχίσουμε να βρίσκουμε και να αποικίζουμε άλλους πλανήτες. Ωστόσο, μπροστά στην προοπτική του πραγματικού τέλους του καπιταλισμού, η πιο συνηθισμένη αντίδραση –ακόμη και από εκείνους που αυτοαποκαλούνται «προοδευτικοί»– είναι απλώς ο φόβος.

Προσκολλούμαστε σε αυτό που υπάρχει επειδή δεν μπορούμε πλέον να φανταστούμε μια εναλλακτική λύση που δεν θα ήταν ακόμη χειρότερη.

Πώς φτάσαμε εδώ; Η δική μου υποψία είναι ότι βλέπουμε τα τελικά αποτελέσματα της στρατιωτικοποίησης του ίδιου του αμερικανικού καπιταλισμού. Στην πραγματικότητα, θα μπορούσαμε κάλλιστα να πούμε ότι τα τελευταία 30 χρόνια έχει κατασκευαστεί ένας τεράστιος γραφειοκρατικός μηχανισμός για τη δημιουργία και τη συντήρηση της απελπισίας, μια γιγαντιαία μηχανή σχεδιασμένη, πρώτα και κύρια, για να καταστρέψει κάθε αίσθηση πιθανών εναλλακτικών μελλοντικών λύσεων.

Στη ρίζα της βρίσκεται μια πραγματική εμμονή των ηγετών του κόσμου –ως απάντηση στις αναταραχές της δεκαετίας του 1960 και του 1970– να διασφαλίσουν ότι τα κοινωνικά κινήματα δεν θα μπορέσουν να αναπτυχθούν, να ευδοκιμήσουν ή να προτείνουν εναλλακτικές λύσεις· ότι όσοι αμφισβητούν τους υπάρχοντες κανονισμούς εξουσίας δεν θα μπορέσουν ποτέ, υπό οποιεσδήποτε συνθήκες, να θεωρηθούν ότι κερδίζουν. Για να γίνει αυτό απαιτείται η δημιουργία ενός τεράστιου μηχανισμού στρατών, φυλακών, αστυνομίας, διαφόρων μορφών ιδιωτικών εταιρειών ασφαλείας και αστυνομικών και στρατιωτικών μυστικών υπηρεσιών, καθώς και μηχανών προπαγάνδας κάθε πιθανής ποικιλίας, οι περισσότερες από τις οποίες δεν επιτίθενται άμεσα σε εναλλακτικές λύσεις, αλλά δημιουργούν ένα διάχυτο κλίμα φόβου, ωχαδερφιστικής συμμόρφωσης και απλής απελπισίας που καθιστά κάθε σκέψη για αλλαγή του κόσμου, μια άσφαιρη φαντασίωση.

Η διατήρηση αυτού του μηχανισμού φαίνεται πιο σημαντική για τους εκφραστές της «ελεύθερης αγοράς» από τη διατήρηση οποιουδήποτε είδους βιώσιμης οικονομίας της αγοράς. Πώς αλλιώς μπορεί κανείς να εξηγήσει αυτό που συνέβη στην πρώην Σοβιετική Ένωση; Κανονικά θα φανταζόταν κανείς ότι το τέλος του Ψυχρού Πολέμου θα οδηγούσε στη διάλυση του στρατού και της KGB και στην ανοικοδόμηση των εργοστασίων, αλλά στην πραγματικότητα συνέβη ακριβώς το αντίθετο. Αυτό είναι απλώς ένα ακραίο παράδειγμα αυτού που συνέβαινε παντού.

Οικονομικά μιλώντας, κάθε μηχανισμός εξουσίας αποτελεί ένα καθαρά νεκρό βάρος· όλα τα όπλα, οι κάμερες παρακολούθησης και οι μηχανές προπαγάνδας είναι εξαιρετικά ακριβά και δεν παράγουν πραγματικά τίποτα, και χωρίς αμφιβολία αποτελούν ένα ακόμη στοιχείο που συμπαρασύρει ολόκληρο το καπιταλιστικό σύστημα προς τα κάτω – μαζί με την ψευδαίσθηση που παράγεται ότι υφίσταται κάποιο ατελείωτο καπιταλιστικό μέλλον που έθεσε τις βάσεις για τις αρχικές ατελείωτες φούσκες. Το χρηματιστηριακό κεφάλαιο έγινε η αγορά και η πώληση κομματιών αυτού του μέλλοντος, και η οικονομική ελευθερία περιορίστηκε για τους περισσότερους από εμάς στο δικαίωμα να αγοράζει κανείς ένα μικρό κομμάτι της δικής του μόνιμης υποταγής.

Με άλλα λόγια, φαίνεται ότι υπήρξε μια βαθιά αντίφαση μεταξύ της πολιτικής προσταγής να καθιερωθεί ο καπιταλισμός ως ο μόνος δυνατός τρόπος διαχείρισης των πάντων και της μη αναγνωρισμένης ανάγκης του ίδιου του καπιταλισμού να περιορίσει τους μελλοντικούς του ορίζοντες, ώστε η κερδοσκοπία, όπως ήταν αναμενόμενο, να μην πάει περίπατο. Όταν η κερδοσκοπία όντως τρελάθηκε και ολόκληρη η μηχανή κατέρρευσε, μείναμε στην παράξενη κατάσταση να μην μπορούμε καν να φανταστούμε κάποιον άλλο τρόπο με τον οποίο θα μπορούσαν να διευθετηθούν τα πράγματα.

Το μόνο πράγμα που μπορούμε να φανταστούμε είναι η καταστροφή.

The post Ντέιβιντ Γκρέμπερ: Το μόνο πράγμα που μπορούμε να φανταστούμε είναι η καταστροφή first appeared on Aυτολεξεί.

Στις φωτογραφίες βλέπουμε στιγμιότυπα από τη σχετική εκδήλωση στο Rojava University στο Καμισλό της Ροζάβα. Το Πανεπιστήμιο της Ροζάβα, που είχε φιλοξενήσει στο παρελθόν τον Graeber κατά τη διάρκεια ενός εκ των ταξιδιών του εκεί, έδωσε πλέον το όνομα του Αμερικανού ανθρωπολόγου σε μία από τις αίθουσές του, θέλοντας να τιμήσει το έργο του.

Το συγκεκριμένο πανεπιστήμιο ιδρύθυκε το 2016, σε μία δύσκολη συγκυρία εν μέσω πολέμου, συγκρούσεων και αναταραχών στη Συρία και συγκεκριμένα στην αυτόνομη Βορειοανατολική Συρία/Ροζάβα. Αποτελεί ένα από τα απτά αποτελέσματα της Επανάστασης της Ροζάβα.

Ο Ντέιβιντ Γκρέμπερ, ένας από τους σημαντικότερους επιστήμονες και ακτιβιστές της γενιάς του, έφυγε από τη ζωή αναπάντεχα σε ηλικία 59 χρονών, στις 2 Σεπτεμβρίου 2020. 

Ο Γκρέμπερ συνέδεσε τη σπουδαία ακαδημαϊκή και ανθρωπολογική του έρευνα με τις αναρχικές του αντιλήψεις, πρωτοστάτησε στα κοινωνικά κινήματα όπως το Occupy καθώς και στη δημόσια στήριξη της Επανάστασης της Ροζάβα. Πολλά βιβλία του έχουν μεταφραστεί στα ελληνικά ενώ πλήθος κόσμου έχει εμπνευστεί παγκοσμίως από τις ιδέες του για κοινωνική δικαιοσύνη και ελευθερία. Η σκέψη και η αγωνιστικότητά του θα λείψει σε όλους όσοι είχαμε την ευκαιρία να τον γνωρίσουμε από κοντά αλλά και σε όλους εκείνους που επηρεάστηκαν από το έργο του.

The post Η Ροζάβα τιμά τον Ντέιβιντ Γκρέμπερ first appeared on Aυτολεξεί.

Αναφέρετε πώς οι υπερασπιστές του καπιταλισμού κάνουν πάντα δύο ευρείς ισχυρισμούς: 1) Ότι ο καπιταλισμός αυξάνει την ευημερία για όλους, 2) Ότι δημιουργεί έναν πιο ασφαλή και δημοκρατικό κόσμο. Μπορείτε να περιγράψετε γιατί αυτοί οι ισχυρισμοί είναι παραπλανητικοί;

David Graeber: Και οι δύο ισχυρισμοί είναι προφανώς ψευδείς. Το βασικό επιχείρημα όσων υπερασπίζονται τον καπιταλισμό είναι ότι οι φτωχότεροι άνθρωποι κάθε γενιάς τα βγάζουν πέρα καλύτερα από ό,τι στο παρελθόν και ότι το βιοτικό επίπεδο αυξάνεται διαρκώς. Αυτό δεν ισχύει πια. Έχουμε την πρώτη γενιά όπου όλοι αναμένουν να είναι φτωχότεροι από τους γονείς τους.

Και όσον αφορά την πολιτική σταθερότητα;

D.G.: Έχουμε μεγαλύτερη αναταραχή και διεθνή ένταση από ό,τι είχαμε πριν από 30 χρόνια.

Μπορείτε να μας μιλήσετε για την κλασική γραφειοκρατική φιλοσοφία που δεν σκέφτεται ποτέ τους τελικούς στόχους, αλλά μόνο το πώς πρέπει να υλοποιηθούν τα πράγματα;

D.G.: Λοιπόν, ολόκληρη η ιδέα της γραφειοκρατίας είναι ότι μπορούμε να διαχωρίσουμε τα μέσα από τους σκοπούς. Αυτή είναι μια πολύ ασυνήθιστη ιδέα. Για τους περισσότερους ανθρώπους, ο τρόπος με τον οποίον γίνονται τα πράγματα και το τελικό αποτέλεσμα είναι μέρος του ίδιου ιστού.

Αλλά η γραφειοκρατική αντίληψη λέει: έχουμε τον ορθολογικό τομέα των μέσων και αυτό δεν έχει καμία σχέση με τους σκοπούς. Η κλασική γραφειοκρατική νοοτροπία είναι αυτή η ιδέα του ότι βρισκόμαστε εδώ για να βρούμε τον πιο αποτελεσματικό τρόπο εκτέλεσης πολιτικών που η ιεραρχία επινοεί. Και, πράγματι, δεν έχει σημασία τι ζητείται κάθε φορά να υλοποιηθεί. Εάν πρόκειται για ισότιμη κατανομή του πλούτου ή για εξόντωση μιας εθνοτικής μειονότητας –η κλασική γραφειοκρατική φιλοσοφία απλά μας λέει: εμείς είμαστε τα μέσα, εσείς αποφασίζετε τους σκοπούς.

Υποστηρίζετε ότι η αγορά δικαιολογεί τον εαυτό της με τον ίδιο τρόπο. Πώς γίνεται αυτό;

D.G.: Η ιδεολογία της αγοράς λέει: από εσάς εξαρτάται πού θα ξοδέψετε τα χρήματα σας, εμείς [οι αγορές] είμαστε εδώ μόνο για την αποτελεσματικότητα. Απλώς προσφέρουμε ένα σύστημα που εξασφαλίζει τον πιο αποτελεσματικό τρόπο που επιτρέπει στους ανθρώπους να ξοδεύουν τα χρήματά τους με όποιον τρόπο θέλουν.

Περιγράφετε την αστυνομία ως «γραφειοκράτες με όπλα», γιατί;

D.G.: Επειδή η αστυνομία δεν αφιερώνει, τελικά, τον χρόνο της στην καταπολέμηση βίαιων εγκληματιών. Αντίθετα, επιβάλλει διοικητικούς κανονισμούς και ατελείωτους κανόνες. Έτσι, αντί να μας προστατεύει από τη βία, η αστυνομία φέρνει στο προσκήνιο την απειλή της βίας σε καταστάσεις όπου αυτή δεν θα είχε προκύψει εξαρχής. Στα περισσότερα περιστατικά βίας –οικογενειακή βία, τσακωμοί μεθυσμένων ή μάχες συμμοριών– η αστυνομία δεν εμπλέκεται. Από την άλλη πλευρά, δοκιμάστε να οδηγήσετε στον δρόμο χωρίς πινακίδες κυκλοφορίας: πόση ώρα θα περάσει προτού περιτριγυριστείτε από άτομα με όπλα;

Θεωρείτε πως η Δεξιά υποστηρίζει τη βία ώστε να καθορίζει τις ίδιες τις παραμέτρους της κοινωνικής ύπαρξης και της κοινής λογικής. Μπορείτε να το εξηγήσετε;

D.G.: Η βία είναι μία από τις μόνες μορφές ανθρώπινης αλληλεπίδρασης όπου είναι πιθανό να έχει κανείς προβλέψιμα αποτελέσματα για τις ενέργειες άλλων ανθρώπων για τους οποίους δεν γνωρίζουμε τίποτα. Σχεδόν όλες οι μορφές κοινωνικής ανισότητας βασίζονται τελικά στη βία. Έτσι, παρόλο που κανείς μπορεί να μην χτυπάει κανέναν τώρα, αν γινόταν προσπάθεια να αλλαχθούν οι ρυθμίσεις εκπαίδευσης και ιδιοκτησίας [που υπάρχουν στη σύγχρονη κοινωνία μας] θα έβγαιναν σπαθιά. Έτσι, η βία κρύβεται πάντα στο παρασκήνιο. Πραγματικά, υποτιμούμε τον βαθμό με τον οποίο αυτές οι συστηματικές μορφές ανισότητας καθίστανται δυνατές από τη βία.

Γράφετε στο βιβλίο σας [Utopia of Rules, 2015]: «Οι ίδιες οι γραφειοκρατίες δεν είναι μορφές ηλιθιότητας, αλλά τρόποι οργάνωσης της ηλιθιότητας». Τι εννοείτε με αυτό;

D.G.: Η βασική ιδέα είναι ότι η εξουσία μας κάνει χαζούς και τυφλούς. Η γραφειοκρατία παράγει ηλιθιότητα. Υπάρχει, όμως, κάτι το αναπόφευκτο σχετικά με τη φύση των κανόνων και κανονισμών που κάνει τους ανθρώπους ηλίθιους; Ή είναι το πλαίσιο μέσα στο οποίο αυτό συμβαίνει; Μου φαίνεται ότι είναι το τελευταίο.

Η γραφειοκρατία τείνει να παρεμβαίνει σε καταστάσεις όπου υπάρχουν τεράστιες ανισότητες εξουσίας. Έτσι, οι ίδιες είναι μορφές ηλιθιότητας, επειδή οι άνθρωποι στην κορυφή δεν χρειάζεται να ξοδεύουν πολύ χρόνο για να σκεφτούν τι σκέφτονται οι άνθρωποι από τα κάτω. Αυτό αποτελεί μία από τις μεγάλες ειρωνείες της ιστορίας: οι φτωχοί άνθρωποι ενδιαφέρονται πολύ περισσότερο για τους πλούσιους από όσο οι πλούσιοι για τους φτωχούς.

Υποστηρίζετε πως η Δεξιά έχει αναπτύξει μια κριτική στη γραφειοκρατία, ενώ η Αριστερά δεν το έχει κανει. Γιατί πιστεύετε πως συμβαίνει αυτό;

D.G.: Στη δεκαετία του ’60 η Αριστερά είχε, πράγματι, μία κριτική στη γραφειοκρατία. Αλλά ήταν μια κριτική στον κορπορατισμό: πρόκειται για την ιδέα ότι θα μπορούσαμε ουσιαστικά όλοι μαζί να εργαζόμαστε σε αυτές τις πολυεθνικές και πως τα συμφέροντά μας θα είναι όλα αλληλένδετα. Τόνιζαν ότι αυτό το γραφειοκρατικό όραμα, είτε μιλούμε για σοσιαλδημοκρατία, κομμουνισμό ή φασισμό, το μοιράζονται όλοι με την ίδια βασική ιδέα. Αυτή ήταν μια έγκυρη κριτική εκείνη την εποχή.

Αλλά ένα πράγμα στο οποίο ο καπιταλισμός είναι πολύ καλός, είναι ότι όποια κριτική κι αν του κάνεις, την υιοθετεί και στη συνέχεια στην ανταποδίδει, γυρνώντας πίσω έναν φρικτό εφιάλτη του ίδιου πράγματος. Έτσι, με τον νεοφιλελευθερισμό λένε: «Εντάξει, θέλετε ηδονισμό, ευελιξία, θα σας δώσουμε ευελιξία. Ορίστε: είστε όλοι ανέμελοι!»

Έτσι, στις μέρες μας έχουμε τη Δεξιά που λέει ότι οι πολιτικές του κράτους πρόνοιας είναι παρόμοιες με τον κομμουνισμό και τον φασισμό. Αυτό είναι σαν να παίρναμε την κριτική της [γραφειοκρατίας] της δεκαετίας του ’60 [και της αριστεράς τότε], λέγοντας πως οποιαδήποτε μορφή του κράτους πρόνοιας είναι μια μορφή φασισμού.

Λέτε, λοιπόν, ότι η Αριστερά καταλήγει να υπερασπίζεται αυτούς τους θεσμούς και ως εκ τούτου να υπερασπίζεται τη γραφειοκρατία;

D.G.: Ακριβώς. Έτσι, η mainstream Αριστερά έχει αυτή την εφιαλτική συγχώνευση των χειρότερων στοιχείων της αγοράς και της γραφειοκρατίας ταυτόχρονα. Διότι αντί να έχει μία παραδοσιακή εργατική βάση μέσα στην κοινωνία –η οποία έχει εκμηδενιστεί– ουσιαστικά έχει αυτή την επαγγελματική-διευθυντική τάξη: διευθυντές νοσοκομείων και ούτω καθεξής. Αυτοί είναι οι μόνοι άνθρωποι για τους οποίους αυτή η γραφειοκρατία της αγοράς έχει νόημα. Έτσι, η libertarian-Δεξιά-της-ελεύθερης-αγοράς έχει, τουλάχιστον, μια κριτική για τη γραφειοκρατία. Φυσικά δεν είναι πολύ καλή. Αλλά η κριτική της Αριστεράς για τη γραφειοκρατία είναι, πράγματι, ανύπαρκτη.

David Graeber
(20/02/1961-02/09/2020)

Μετάφραση: Ιωάννα-Μαρία Μαραβελίδη

The post Στη μνήμη του David Graeber: Μια συζήτηση για τη γραφειοκρατία first appeared on Aυτολεξεί.