Θα ήθελα να σας μιλήσω για κάτι το οποίο γενικά εξυπακούεται, αλλά εκ των υστέρων αποδεικνύεται κάθε άλλο παρά προφανές: την τέχνη να εκδίδεις βιβλία. Και κατ’ αρχήν θα ήθελα να σταθώ για μια στιγμή στην έννοια της εκδοτικής δραστηριότητας καθεαυτή, εφόσον μου φαίνεται ότι περιβάλλεται από αρκετές και σημαντικές ασάφειες. Αν ρωτήσεις κάποιον τι είναι ο εκδοτικός οίκος, η συνηθισμένη, αλλά και πιο λογική απάντηση, είναι η ακόλουθη: πρόκειται για έναν δευτερεύοντα κλάδο της βιομηχανίας, ο οποίος επιδιώκει την απόκτηση χρημάτων μέσω της έκδοσης βιβλίων. Και τι θα έπρεπε να είναι ένας καλός εκδοτικός οίκος; Ένας καλός εκδοτικός οίκος είναι αυτός – ας μου επιτραπεί η ταυτολογία- που θεωρητικά εκδίδει, στο μέτρο του δυνατού, μόνο καλά βιβλία. Δηλαδή, για να χρησιμοποιήσουμε έναν επιφανειακό ορισμό, βιβλία για τα οποία ο εκδότης αισθάνεται μάλλον υπερηφάνεια, παρά ντροπή. Απ’ αυτή την άποψη, ένας τέτοιος εκδοτικός οίκος δύσκολα θα μπορούσε να δείχνει ιδιαίτερο ενδιαφέρον για το οικονομικό μέρος της υπόθεσης.

Η έκδοση καλών βιβλίων ποτέ δεν πλούτισε κανέναν. Ή, τουλάχιστον, σε σύγκριση μ’ εκείνον που τυχαίνει να προμηθεύει την αγορά με μεταλλικό νερό, ηλεκτρονικούς υπολογιστές ή πλαστικές σακούλες. Φαίνεται πως μια εκδοτική επιχείρηση μπορεί να αποкоμίσει σημαντικά κέρδη, μόνο υπό τον όρο τα καλά βιβλία να βυθίζονται ανάμεσα σε πολλά άλλα πράγματα, πολύ διαφορετικά. Όμως όταν αυτά βυθίζονται, μπορεί εύκολα να πνιγούν, κι έτσι να χαθούν εντελώς.

Θα ήταν λοιπόν καλό να θυμόμαστε, ότι η εκδοτική δραστηριότητα σε πολλές περιπτώσεις αποδείχτηκε ένας γρήγορος και ασφαλής δρόμος για την κατασπατάληση και την εξάντληση τροφαντών κληρονομιών. Θα μπορούσαμε επίσης να προσθέσουμε ότι, μαζί με τη roulette και τις cocottes, η ίδρυση ενός εκδοτικού οίκου υπήρξε ανέκαθεν, για έναν νέο ευγενικής καταγωγής, ένας από τους πλέον αποτελεσματικούς τρόπους για να σπαταλήσει την περιουσία του. Αν τα πράγματα έχουν έτσι, αναρωτιόμαστε πώς ο ρόλος του εκδότη κατάφερε, στο πέρασμα των αιώνων, να γοητεύσει τόσους πολλούς ανθρώπους – και να συνεχίζει να θεωρείται σαγηνευτικός, ίσως και μυστηριώδης, ακόμη και σήμερα. Παραδείγματος χάριν, δεν είναι δύσκολο να μαντέψουμε πως δεν υπάρχει τίτλος πιο επίζηλος για κάποιους ισχυρούς της οικονομίας, οι οποίοι συχνά δεν διστάζουν να τον αποκτήσουν, παρά το πανάκριβο τίμημα. Αν αυτά τα άτομα μπορούσαν να δηλώσουν ότι εκδίδουν και όχι παράγουν κατεψυγμένα λαχανικά, ενδεχομένως θα ήταν τρισευτυχισμένα. Μπορούμε λοιπόν να φτάσουμε στο συμπέρασμα ότι, πέρα απ’ το να συνιστά έναν επιχειρηματικό κλάδο, η εκδοτική δραστηριότητα υπήρξε ανέκαθεν ζήτημα γοήτρου, αν όχι για τίποτ’ άλλο, επειδή πρόκειται για ένα είδος επιχείρησης που ταυτοχρόνως είναι και τέχνη. Μια τέχνη με όλες τις έννοιες του όρου και σαφώς μια τέχνη επικίνδυνη, εφόσον για να την ασκήσεις, απαραίτητη προϋπόθεση είναι το χρήμα. Απ’ αυτή την άποψη μπορούμε κάλλιστα να υποστηρίξουμε ότι λίγα πράγματα έχουν αλλάξει από την εποχή του Γουτεμβέργιου.

Ωστόσο, αν διασχίσουμε με το βλέμμα πέντε αιώνες εκδοτικής δραστηριότητας, προσπαθώντας να σκεφτούμε την εκδοτική δραστηριότητα καθεαυτή ως τέχνη, βλέπουμε αμέσως να ξεπροβάλλουν κάθε μορφής παράδοξα. Το πρώτο θα μπορούσε να είναι το εξής: βάσει ποιων κριτηρίων κρίνεται το μεγαλείο ενός εκδότη; Σχετικά μ’ αυτό, όπως συνήθιζε να λέει ένας φίλος μου Ισπανός, «non hay bibliografia», δεν υπάρχει βιβλιογραφία. Μπορούμε να διαβάσουμε προικισμένες και λεπτομερείς μελέτες σε σχέση με τη δραστηριότητα συγκεκριμένων εκδοτών, αλλά σπανίως συναντάμε μια εκτίμηση για το μεγαλείο τους, όπως αντιθέτως φυσικά συμβαίνει όταν πρόκειται για συγγραφείς ή ζωγράφους. Τι θα συνιστούσε, λοιπόν, το μεγαλείο ενός εκδότη; Θα προσπαθήσω ν’ απαντήσω στο ερώτημα με κάποια παραδείγματα.

Το πρώτο και ίσως πιο εύγλωττο, μας πάει πίσω, στις απαρχές της εκδοτικής δραστηριότητας. Με την τυπογραφία συνέβη κάτι, που επαναλήφθηκε πολύ αργότερα, με τη γέννηση της φωτογραφίας. Φαίνεται ότι αυτές οι εφευρέσεις έγιναν από δασκάλους, οι οποίοι αμέσως έφτασαν σε μια ασύγκριτη ποιότητα. Αν θέλουμε να καταλάβουμε την ουσία της φωτογραφίας, αρκεί να μελετήσουμε το έργο του Nadar. Αν θέλουμε να καταλάβουμε τι θα μπορούσε να είναι ένας μεγάλος εκδοτικός οίκος, αρκεί να ρίξουμε μια ματιά στα βιβλία που τύπωσε ο Άλδος Μανούτιος. Αυτός ήταν ο Nadar της εκδοτικής δραστηριότητας.

Ήταν ο πρώτος που φαντάστηκε τον εκδοτικό οίκο ως μορφή. Και εδώ η λέξη «μορφή» πρέπει να γίνει κατανοητή με πολλούς και διαφορετικούς τρόπους. Κατά πρώτο λόγο η μορφή παίζει αποφασιστικό ρόλο στην επιλογή και τη ακολουθία των τίτλων που εκδίδονται. Αλλά η μορφή αφορά επίσης τα κείμενα που συνοδεύουν τα βιβλία, όπως και τον τρόπο με τον οποίο το βιβλίο παρουσιάζεται ως αντικείμενο. Ως εκ τούτου σ’ αυτήν συμπεριλαμβάνεται το εξώφυλλο, ο σχεδιασμός, η σελιδοποίηση, οι γραμματοσειρές, το χαρτί. Ο ίδιος ο Άλδος έγραφε συνήθως με τη μορφή γράμματος ή epistulae, εκείνα τα σύντομα εισαγωγικά κείμενα που αποτελούν τους πρόδρομους όχι μόνο όλων των σύγχρονων εισαγωγών, προλόγων και υστερόγραφων, αλλά και όλων των οπισθόφυλλων, των κειμένων που προορίζονται για τους βιβλιοπώλες και τη διαφημιστική προβολή του βιβλίου. Αυτά αποτέλεσαν την πρώτη ένδειξη του ότι όλα τα βιβλία που εκδίδονται από τον ίδιο εκδότη, μπορούν να θεωρηθούν κρίκοι της ίδιας αλυσίδας, κομμάτια ενός φιδιού από βιβλία, ή μέρη ενός και μόνου βιβλίου, το οποίο αποτελείται απ’ όλα τα βιβλία που εξέδωσε ο συγκεκριμένος εκδότης. Κάτι τέτοιο, προφανώς, αποτελεί τον πιο τολμηρό και φιλόδοξο στόχο για έναν εκδότη, κι αυτό ισχύει εδώ και 500 χρόνια. Κι αν φαίνεται να μοιάζει μ’ ένα ακατόρθωτο εγχείρημα, αρκεί να θυμηθούμε πως και η λογοτεχνία, αν δεν κρύβει μέσα της το αδύνατο, χάνει κάθε μαγεία.

Κάτι ανάλογο πιστεύω ότι μπορούμε να πούμε για την εκδοτική δραστηριότητα – ή τουλάχιστον για εκείνον τον συγκεκριμένο τρόπο να είσαι εκδότης, κάτι που σαφώς δεν εμφανίστηκε πολύ συχνά στο πέρασμα των αιώνων, αλλά όποτε συνέβη, τα αποτελέσματα είναι αξιομνημόνευτα. Για να δώσω μια ιδέα του τι μπορεί να προκύψει απ’ αυτήν την αντίληψη για την εκδοτική δραστηριότητα, θα εξετάσω εν συντομία δύο βιβλία τυπωμένα από τον Άλδο Μανούτιο. Το πρώτο κυκλοφόρησε πεντακόσια δύο χρόνια πριν, με τον δυσνόητο τίτλο Hypnerotomachia Poliphili, που σημαίνει «Ονειρική ερωτική μάχη». Μα γιατί πράγμα πρόκειται; Ήταν αυτό που σήμερα θ’ αποκαλούσαμε «πρώιμο μυθιστόρημα». Πέρα από την άγνωστη ταυτότητα του συγγραφέα (που μέχρι σήμερα παραμένει αινιγματική), γράφτηκε μ’ ένα είδος φανταστικής γλώσσας, ανάλογη μ’ αυτή του Finnegans Wake, αποτελούμενη μονάχα από αναμείξεις και υβριδισμούς λατινικών και ιταλικών λέξεων. Θα λέγαμε ένα εγχείρημα μάλλον παράτολμο. Αλλά πώς ήταν το βιβλίο; Αποτελείτο από έναν τόμο εικονογραφημένο με υπέροχα χαρακτικά, τα οποία αποτελούσαν ένα τέλειο οπτικό αντίβαρο του κειμένου. Κάτι που είναι ακόμη πιο παράτολμο. Αλλά σ’ αυτό το σημείο πρέπει να προσθέσουμε το εξής: σύμφωνα με τη συντριπτική πλειοψηφία των παθιασμένων με τα βιβλία, αυτό είναι το πιο όμορφο βιβλίο που τυπώθηκε ποτέ. Κάτι που μπορεί να επαληθευτεί από τον καθένα σας, αν ποτέ συμβεί να κρατήσετε ένα αντίτυπο απ’ αυτή την έκδοση, ή έστω, στη χειρότερη περίπτωση, ένα αντίγραφο. Εκείνο το βιβλίο ήταν προφανώς το επίτευγμα μιας ιδιοφυίας, μοναδικό και ανεπανάληπτο. Και ως προς τη δημιουργία του, ο εκδότης είχε κεφαλαιώδη ρόλο. Αλλά δεν πρέπει να πιστέψετε ότι ο Μανούτιος ήταν μέγας μόνο ως ιχνευτής θησαυρών για τους βιβλιόφιλους των επερχόμενων αιώνων.

Το δεύτερο παράδειγμα που τον αφορά, έρχεται από μια εντελώς διαφορετική κατεύθυνση: τρία χρόνια μετά την Hypnerotomachia, το 1502, ο Μανούτιος θα κυκλοφορήσει μια έκδοση του Σοφοκλή, σ’ ένα σχήμα που αυτός όριζε ως parva forma, «μικρή μορφή». Ιδού μια φωτοτυπία της προμετωπίδας και της πρώτης σελίδας. Όπως μπορείτε να δείτε, είναι το πρώτο βιβλίο τσέπης της ιστορίας, το πρώτο paper-back. Κατά λέξη, το πρώτο βιβλίο που μπορούσε να χωρέσει σε μια τσέπη. Επινοώντας ένα βιβλίο τέτοιου σχήματος, ο Μανούτιος θα μεταμορφώσει τις χειρονομίες που συνοδεύουν την ανάγνωση και συνεπώς η ίδια η πράξη του διαβάσματος θ’ αλλάξει ριζικά. Παρατηρώντας την προμετωπίδα μπορείτε να θαυμάσετε την κομψότητα του ελληνικού πλάγιου χαρακτήρα, ο οποίος εδώ χρησιμοποιήθηκε για πρώτη φορά και έκτοτε αποτελεί πολύτιμο σημείο αναφοράς. Έτσι ο Μανούτιος κατάφερε να έχει δύο αντίθετα αποτελέσματα: από τη μια πλευρά να φτιάξει ένα βιβλίο όπως το Hypnerotomachia Poliphili, που δεν θα υπάρξει ποτέ αντίστοιχό του και συνιστά περίπου το αρχέτυπο του μοναδικού βιβλίου. Από την άλλη, να φτιάξει ένα εντελώς διαφορετικό βιβλίο, όπως αυτό του Σοφοκλή, το οποίο, αντιθέτως, θα αντιγραφόταν εκατομμύρια φορές παντού, μέχρι και σήμερα.

Δεν θα πω περισσότερα για τον Άλδο Μανούτιο, αφού ήδη βλέπω να σχηματίζεται ένα ερώτημα στο μυαλό σας, ερώτημα που θα μπορούσε να διατυπωθεί ως εξής: Καλώς, όλα αυτά είναι γοητευτικά και εντάσσονται στο μεγαλείο της ιταλικής Αναγέννησης, αλλά τι σχέση έχουν με μας και τους εκδότες του σήμερα, βυθισμένους στη φουσκωμένη θάλασσα των cd-rom, των κόμβων του Ίντερνετ, των e-book και των dvd – για να μη μιλήσουμε για τις πολυάριθμες αιμομικτικές ενώσεις μεταξύ αυτών των μηχανημάτων; Αν έχετε την υπομονή να με παρακολουθήσετε για λίγο ακόμα, θα προσπαθήσω ν’ απαντήσω σ’ αυτό το ερώτημα, χρησιμοποιώντας ένα άλλο παράδειγμα.

Πράγματι, αν σας έλεγα, χωρίς μισόλογα, πως κατά τη γνώμη μου ένας καλός εκδότης της εποχής μας θα έπρεπε απλώς να προσπαθεί να κάνει ότι έκανε ο Μανούτιος στη Βενετία τον πρώτο χρόνο του δέκατου έκτου αιώνα, θα μπορούσατε να σκεφτείτε ότι αστειεύομαι – ενώ δεν αστειεύομαι καθόλου. Έτσι θα σας μιλήσω για έναν εκδότη του εικοστού αιώνα, ακριβώς για να σας δείξω πώς μπορεί να δράσει κανείς αναλόγως, ακόμη και σ’ ένα πλαίσιο εντελώς διαφορετικό. Λεγόταν Κουρτ Βολφ. Ήταν ένας νεαρός Γερμανός, κομψός, πλούσιος, αλλά όχι τόσο πολύ. Ήθελε να δημοσιεύσει νέα κείμενα υψηλής λογοτεχνικής ποιότητας. Έτσι έφτιαξε μια μάλλον ασυνήθιστη σειρά από φυλλάδια, καθέτου σχήματος, επονομαζόμενη «Der Jüngste Tag», «Η Ημέρα της Κρίσης», τίτλος ο οποίος σήμερα μοιάζει απολύτως κατάλληλος για βιβλία που κυκλοφόρησαν στη Γερμανία, λίγο-πολύ, κατά τη διάρκεια του πρώτου παγκοσμίου πολέμου. Αν ρίξετε μια ματιά σ’ αυτά τα βιβλία μαύρου χρώματος, ανάλαφρα και αυστηρά, με τους τίτλους κολλημένους πάνω στο εξώφυλλο όπως στα σχολικά τετράδια, θα μπορούσατε να σκεφτείτε: «Έτσι θα πρέπει να είναι ένα βιβλίο για τον Κάφκα». Και πράγματι διάφορα διηγήματα του Κάφκα θα κυκλοφορήσουν σ’ αυτή τη σειρά. Ανάμεσά τους Η μεταμόρφωση, το 1917, με μια υπέροχη γαλάζια ετικέτα κι ένα μαύρο πλαίσιο. Εκείνη την εποχή ο Κάφκα ήταν ένας νεαρός συγγραφέας ελάχιστα γνωστός και υπερβολικά διακριτικός. Αλλά διαβάζοντας τα γράμματα που του έγραψε ο Κουρτ Βολφ, θα αντιληφθείτε αμέσως, από το εξαιρετικό τακτ και τις εκλεπτυσμένες φιλοφρονήσεις του, ότι ο εκδότης ήξερε ποιος ήταν ο συνομιλητής του.

Ο Κάφκα, όμως, σαφώς δεν ήταν ο μόνος νέος συγγραφέας που δημοσίευσε ο Κουρτ Βολφ. Εκείνο το ίδιο 1917, χρονιά μάλλον ταραχώδης για την εκδοτική δραστηριότητα, ο Κουρτ Βολφ θα συγκεντρώσει σ’ ένα ημερολόγιο, το οποίο τιτλοφόρησε Vom Jünsgten Tag, κείμενα μερικών νέων συγγραφέων. Ιδού το ημερολόγιο και ιδού μερικοί από τους συγγραφείς: Φραντς Μπλάι, Άλμπερτ Αϊνστάιν, Γκέοργκ Χάιμ, Φραντς Κάφκα, Έλσε Λασκερ-Σούλερ, Καρλ Στερνχάιμ, Γκέοργκ Τρακλ, Ρόμπερτ Βάλσερ. Είναι τα ονόματα νέων συγγραφέων που, εκείνη τη χρονιά, θα συνευρεθούν υπό τη στέγη του ίδιου νεαρού εκδότη. Και αυτά τα ίδια ονόματα, χωρίς να μπορούμε να αποκλείσουμε κανένα, υπάρχουν στη λίστα των συγγραφέων που πρέπει απαραιτήτως να διαβάσει σήμερα ένας νέος, αν επιθυμεί να μάθει κάτι για τη γερμανόφωνη λογοτεχνία των πρώτων χρόνων του εικοστού αιώνα.

Σ’ αυτό το σημείο η θέση μου θα πρέπει να ξεκαθαριστεί πλήρως. Στην ουσία ο Άλδος Μανούτιος και ο Κουρτ Βολφ δεν έκαναν τίποτα διαφορετικό, παρά την απόσταση τετρακοσίων χρόνων μεταξύ τους. Στην πραγματικότητα εξασκούσαν την ίδια τέχνη της εκδοτικής δραστηριότητας – μολονότι αυτή η τέχνη μπορεί να περνά απαρατήρητη στα μάτια των περισσοτέρων, συμπεριλαμβανομένων των εκδοτών. Και αυτή η τέχνη θα μπορούσε να εκτιμηθεί σε αμφότερες των περιπτώσεων βάσει των ίδιων κριτηρίων, με πρώτο και καλύτερο ανάμεσά τους τη μορφή: την ικανότητα δηλαδή να υπάρχει ενιαία μορφή σε μια πολλαπλότητα βιβλίων, λες και πρόκειται για τα διαφορετικά κεφάλαια του ίδιου βιβλίου. Και όλα αυτά με τη φροντίδα –μια φροντίδα παθιασμένη και βασανιστική– για το εξώφυλλο του κάθε τόμου, τον τρόπο με τον οποίο αυτός θα παρουσιαστεί. Και τελικά –και σίγουρα αυτό δεν είναι ένα ζήτημα ήσσονος σημασίας– για το πώς αυτό το βιβλίο θα μπορέσει να πουληθεί στον πιο υψηλό αριθμό αναγνωστών.

Περίπου σαράντα χρόνια πριν ο Κλωντ Λεβί-Στρως πρότεινε να θεωρηθεί μία από τις θεμελιώδεις δραστηριότητες του ανθρώπινου είδους –δηλαδή η επεξεργασία των μύθων – ως μια ιδιαίτερη μορφή bricolage, εφόσον οι μύθοι αποτελούνται από στοιχεία ήδη παρόντα, προερχόμενα σε μεγάλο βαθμό από άλλους μύθους. Σ’ αυτό το σημείο προτείνω χαμηλόφωνα να θεωρηθεί και η τέχνη της εκδοτικής δραστηριότητας ως μια μορφή bricolage. Προσπαθείστε να φανταστείτε έναν εκδοτικό οίκο σαν ένα ενιαίο κείμενο αποτελούμενο όχι μόνο από το σύνολο όλων των βιβλίων που έχει κυκλοφορήσει, αλλά και από όλα τα άλλα συστατικά του στοιχεία, όπως τα εξώφυλλα, τα ξεγυρίσματα, τη διαφήμιση, την ποσότητα των αντιτύπων που τυπώνονται και πωλούνται, τις διάφορες εκδόσεις με τις οποίες εμφανίζεται το ίδιο κείμενο. Φανταστείτε μ’ αυτόν τον τρόπο έναν εκδοτικό οίκο και θα βρεθείτε αμέσως σ’ ένα τοπίο πολύ ιδιαίτερο, το οποίο θα μπορούσατε να θεωρήσετε σαν ένα λογοτεχνικό έργο καθεαυτό, ανήκων σ’ ένα συγκεκριμένο είδος. Ένα είδος που καυχιέται για τους μοντέρνους κλασικούς του, όπως, παραδείγματος χάριν, τα απέραντα κτήματα του Gallimard, όπου από τα σκοτεινά δάση και τα έλη της «Série Noire» μπορεί να φτάσει κανείς στα υψίπεδα της «Pléiade», αφού περάσει και από διάφορες μεγαλοπρεπείς πόλεις της επαρχίας ή τουριστικά θέρετρα, που ενίοτε παρομοιάζονται με χωριά Ποτέμκιν από πεπιεσμένο χαρτί, ανεγερθέντα σ’ αυτή την περίπτωση όχι με αφορμή την επίσκεψη της Αικατερίνης, αλλά λόγω της απονομής των λογοτεχνικών βραβείων. Και ξέρουμε καλά ότι όταν ένας εκδοτικός οίκος φτάσει να επεκτείνεται μ’ έναν τέτοιο τρόπο, εύκολα μπορεί ν’ αποκτήσει ιμπεριαλιστικό χαρακτήρα. Έτσι το όνομα Gallimard ακούγεται μέχρι τα πιο απομακρυσμένα μέρη όπου μπορεί να φτάσει η γαλλική γλώσσα. Ή, μια άλλη εκδοχή θα μπορούσαμε να βρούμε στις αχανείς εκτάσεις των Insel Verlag, που δίνουν την εντύπωση ότι ανήκαν για πολύ καιρό σ’ ένα πεφωτισμένο φεουδαριάτο, το οποίο άφησε τελικά την περιουσία του στους πιο αφοσιωμένους και δοκιμασμένους επιστάτες… Δεν θέλω να επιμείνω κι άλλο πάνω σ’ αυτό, αλλά ήδη βλέπετε με ποιον τρόπο θα μπορούσαν να κατανοηθούν εξαιρετικά λεπτομερείς χάρτες.

Σκεφτόμενοι τους εκδοτικούς οίκους υπό αυτή την προοπτική, ίσως θα ξεκαθαριζόταν ένα από τα πιο μυστηριώδη σημεία του επαγγέλματός μας: γιατί ένας εκδότης αρνείται να εκδώσει ένα συγκεκριμένο βιβλίο; Γιατί πιστεύει πως αν το κυκλοφορούσε, θα ήταν σαν να εισήγαγε ένα λάθος πρόσωπο σ’ ένα μυθιστόρημα, μια φιγούρα που θα μπορούσε ν’ αποσταθεροποιήσει, ή να εκφυλίσει το σύνολο. Ένα δεύτερο σημείο αφορά το χρήμα και τα αντίτυπα: ακολουθώντας μια τέτοια κατεύθυνση, είμαστε υποχρεωμένοι να σκεφτούμε την άποψη ότι η ικανότητα να κάνει να διαβαστούν (ή, τουλάχιστον, να αγοραστούν) συγκεκριμένα βιβλία είναι ένα ουσιαστικό στοιχείο της ποιότητας ενός εκδοτικού οίκου. Η αγορά –ή η σχέση μ’ εκείνο το άγνωστο, σκοτεινό ον, που αποκαλείται «το κοινό»– είναι η πρώτη δοκιμασία του εκδότη, με τη μεσαιωνική σημασία του όρου: μια σκληρή δοκιμασία που μπορεί να οδηγήσει στην πυρά σημαντικές ποσότητες χαρτονομισμάτων.

Ωστόσο, θα μπορούσαμε να ορίσουμε την εκδοτική δραστηριότητα κι ως ένα υβριδικό, πολυμεντιακό λογοτεχνικό είδος. Υβριδικό αναμφίβολα είναι. Αλλά και το ότι ανακατεύεται με άλλα media, είναι τώρα πια κάτι το προφανές. Εντούτοις η εκδοτική δραστηριότητα, ως παιχνίδι, παραμένει ουσιαστικά εκείνο το ίδιο παιχνίδι με το οποίο ασχολούνταν ο Άλδος Μανούδιος. Και ο νέος συγγραφέας ενός δυσνόητου βιβλίου, κατά τη γνώμη μας μοιάζει πολύ με τον ακόμη και σήμερα άγνωστο συγγραφέα του μυθιστορήματος που τιτλοφορήθηκε Hypnerotomachia Poliphili. Όσο θα κρατά αυτό το παιχνίδι, είμαι σίγουρος ότι πάντοτε θα υπάρχει κάποιος για να το παίξει με πάθος. Αλλά αν μια μέρα οι κανόνες θα έπρεπε ν’ αλλάξουν ριζικά (και εμείς κάτι τέτοιο ίσως και να το φοβόμαστε), είμαι άλλο τόσο σίγουρος ότι θα μάθουμε να ασκούμε κάποια άλλη δραστηριότητα – και θα μπορέσουμε να ξαναβρεθούμε γύρω από το τραπέζι της roulette, των écarté ή του black jack.

Θα ήθελα να κλείσω μ’ ένα τελευταίο ερώτημα κι ένα τελευταίο παράδοξο. Ποια είναι τα όρια της τέχνης της εκδοτικής δραστηριότητας; Μπορεί να υπάρχει ακόμη και εν τη απουσία συγκεκριμένων, ουσιαστικών της προϋποθέσεων, όπως το χρήμα και η αγορά; Η απάντηση – απροσδόκητα– είναι καταφατική.

Τουλάχιστον αν δούμε ένα παράδειγμα που μας έρχεται από τη Ρωσία. Με την επανάσταση του Οκτώβρη σε πλήρη εξέλιξη, εκείνες τις μέρες που θα αποτελέσουν, σύμφωνα με τον Αλεξάντρ Μπλοκ, «ένα μείγμα άγχους, τρόμου, τιμωρίας, ελπίδας», όταν τα τυπογραφεία είχαν κλείσει επ’ αόριστον και ο πληθωρισμός απογείωνε τις τιμές από λεπτό σε λεπτό, μια ομάδα συγγραφέων – μεταξύ των οποίων ένας ποιητής όπως Χοντάσεβιτς κι ένας στοχαστής όπως ο Μπερντιάεφ, πολύ δε περισσότερο ο μυθιστοριογράφος Μιχαήλ Οσόργκιν, που αργότερα θα αποτελέσει τον χρονικογράφο εκείνων των γεγονότων – σκέφτηκαν ένα εγχείρημα προφανώς τρελλό, ν’ ανοίξουν δηλαδή ένα Βιβλιοπωλείο των Συγγραφέων, το οποίο θα επέτρεπε στα βιβλία, και κυρίως σε συγκεκριμένα βιβλία, να κυκλοφορούν. Γρήγορα, το Βιβλιοπωλείο των Συγγραφέων θα καταστεί, σύμφωνα με τον Οσόργκιν, «το μοναδικό βιβλιοπωλείο στη Μόσχα και σ’ ολόκληρη τη Ρωσία, στο οποίο ο πρώτος τυχόν θα μπορούσε ν’ αποκτήσει ένα βιβλίο “χωρίς εξουσιοδότηση”».

Αυτό που ο Οσόργκιν και οι φίλοι του ήθελαν να φτιάξουν, ήταν ένας μικρός εκδοτικός οίκος. Αλλά οι περιστάσεις το καθιστούσαν αδύνατο. Έτσι χρησιμοποίησαν το Βιβλιοπωλείο των Συγγραφέων ως υποκατάστατο του εκδοτικού οίκου. Όχι πλέον ένας τόπος παραγωγής νέων βιβλίων, αλλά ένα μέρος όπου γίνεται προσπάθεια να φιλοξενηθούν και να κυκλοφορήσουν πολυάριθμα βιβλία – ενίοτε πολύτιμα, άλλοτε συνηθισμένα, συχνά αταίριαστα, πιθανόν προορισμένα να χαθούν – τα οποία το ναυάγιο της ιστορίας τα προσάραξε στους πάγκους του μαγαζιού τους. Είχε σημασία να κρατηθούν στη ζωή ορισμένα πράγματα: να συνεχιστεί η ενασχόληση μ’ εκείνα τα ορθογώνια αντικείμενα από χαρτί, το φυλλομέτρημά τους, η τακτοποίησή τους, η κουβέντα γύρω απ’ αυτά, η ανάγνωσή τους στα διαλείμματα μεταξύ της εκπλήρωσης του ενός ή του άλλου καθήκοντος, τελικά το πέρασμά τους και σε άλλους. Είχε σημασία η ύπαρξη και η διατήρηση μιας τάξης, μιας μορφής: η προσαρμογή της στις ελάχιστες και στοιχειώδεις απαιτήσεις, αυτή ακριβώς είναι η τέχνη της εκδοτικής δραστηριότητας. Κι έτσι συνέβη στη Μόσχα μεταξύ του 1918 και του 1922, με το Βιβλιοπωλείο των Συγγραφέων.

Το οποίο έφτασε στην ακμή της ευγενικής του ιστορίας, όταν οι ιδρυτές του βιβλιοπωλείου αποφάσισαν, δεδομένου ότι η τυπογραφική δραστηριότητα ήταν αδύνατη, να ξεκινήσουν τη δημοσίευση μιας σειράς έργων σ’ ένα μοναδικό χειρόγραφο αντίτυπο. Ο πλήρης κατάλογος αυτών των κυριολεκτικά μοναδικών βιβλίων βρισκόταν στο σπίτι του Οσόργκιν στη Μόσχα, αλλά τελικά χάθηκε. Όμως όντας μυστηριώδης, παραμένει το μοντέλο και το πολικό αστέρι για οποιονδήποτε δοκιμάσει να κάνει τον εκδότη σε δύσκολους καιρούς. Και οι καιροί είναι πάντοτε δύσκολοι.

***

Εκδόσεις για μια Ελευθεριακή Κουλτούρα
ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ 1989 – 2003

1989
1. Δημήτρης Ρουσσόπουλος, Lucia Kowaluk, Jean Guy Lag-üe, Η Πόλη και η Ριζοσπαστική Κοινωνική Αλλαγή (μτφ. Πα-ναγιώτης Καλαμαράς – Λήδα Πομόνη).
2. Frank Harrison, John Clark, Stephen Schecter, Εξουσία και ΄Άρνηση (μτφ. Παναγιώτης Καλαμαράς – Λήδα Πομόνη).

1990
3. Michael Ferber, Η Επιστημολογία της Αντίστασης (μτφ. Παναγιώτης Καλαμαράς).
4. Marina Padovese – Fabio Santin, Η Ιστορική Σχέση Αναρχίας και Τέχνης (μτφ. Λήδα Πομόνη).

1991
5. Lamberto Borgi, David Coven, Fransesco de Bartolomeis, Στο Νησί της Αλφαβήτου (μτφ. Λήδα Πομόνη).

1992
6. Michel Foucault, Επίσκεψη στη Φυλακή Άττικα, (μτφ. Παναγιώτης Καλαμαράς).
7. Antonio Negri, Η Μηχανή του Χρόνου (μτφ. Παναγιώτης Καλαμαράς).
8. Tomas Ibanez, Για μια Ελευθεριακή Πολιτική Εξουσία (μτφ. Μαρλέν Λογοθέτη).

1993
9. Jean Baudrillard, Οι Μάζες (μτφ. Παναγιώτης Καλαμαράς).
10. René Loureau, Ο Θεσμός υπό ΄Άρνηση (μτφ. Μαρλέν Λογοθέτη).
11. Συλλογικό έργο, 501 Χρόνια Μετά, Οι Κοινωνικοί Αγώνες στις ΗΠΑ Σήμερα (μτφ. Παναγιώτης Καλαμαράς – Μαρλέν Λογοθέτη).

1994
12. Noam Chomsky, Η Εξέγερση των Ζαπατίστας (μτφ. Αχιλλέας Καλαμάρας).
13. Adam Cornford, Η Κατεργασία των Κοπράνων (μτφ. Π-ναγιώτης Καλαμαράς).
14. Noam Chomsky, Ο Έλεγχος των ΜΜΕ (μτφ. Παναγιώτης Καλαμαράς).
15. Edward Said, Η Γραφίδα και το Ξίφος (μτφ. Παναγιώτης Καλαμαρας).

1995
16. Gianluca Lerici, Το Εργαστήρι του Καθηγητή Bad Trip (μτφ. Μαρλέν Λογοθέτη – Αχιλλέας Καλαμάρας).
17. Συλλογικό, 7 Μέρες TV. Οδηγός για να Καταστρέψετε την Τηλεόρασή σας (μτφ. Μαρλέν Λογοθέτη).
18. Συλλογικό, 2η Επίσκεψη στο Νησί της Αλφαβήτου (επιμέλεια Χρήστος Βούλης).
19. Etienne de La Boetie, Πραγματεία Περί της Εθελούσιας Δουλείας (μτφ. Παναγιώτης Καλαμαράς).
20. Noam Chomsky, Τα ΜΜΕ σαν Καθρέφτης της Κοινωνίας (μτφ. Παναγιώτης Καλαμαράς – Μαρλέν Λογοθέτη).
21. Kenneth Rexroth – Clifford Harper, Κτηνολογία (μτφ. Παναγιώτης Καλαμαράς).

1996
22. Eduardo Colombo, Περί της Πόλεως και του Πληβειακού Χώρου (μτφ. Αχιλλέας Καλαμάρας).
23. Miguel Garcia, Η Βαρκελώνη Είναι Δική μας (μτφ. Παναγιώτης Καλαμαράς).
24. Frank Harrison, Αναρχισμός και Οργάνωση (μτφ. Παναγιώτης Καλαμαράς).
25. Arcole, Η Διαγώνιος των Αυτονομιών (μτφ. Εύη Παπακωνσταντίνου).
26. Nando Vitale, Τηλεφασισμός (μτφ. Ταμάρα Ρόκι).
27. Noam Chomsky, Η Επικαιρότητα του Αναρχισμού (μτφ. Λήδα Πομόνη).
28. Συλλογικό, 3η Επίσκεψη στο Νησί της Αλφαβήτου (επιμέλεια Χρήστος Βούλης).

1997
29. Gilles Deleuze, Η Κοινωνία του Ελέγχου (μτφ. Παναγιώτης Καλαμαράς).
30. Μιχαήλ Μπακούνιν, Απάντηση Ενός Διεθνιστή στον Τζουζέπε Ματσίνι (μτφ. Παναγιώτης Καλαμαράς – Μαρλέν Λογοθέτη).
31. Marco Grispigni, Στο Κατώφλι του Νομαδισμού (μτφ. Παναγιώτης Καλαμαράς).
32. Zygmunt Bauman, Ιστορική Μνήμη και Εργατικό Κίνημα (μτφ. Παναγιώτης Καλαμαράς).
33. Noam Chomsky, Πολιτικός Λόγος και Προπαγάνδα (μτφ. Παναγιώτης Καλαμαράς).
34. Eduardo Colombo, Αναρχισμός και Προλεταριακή Κουλτούρα (μτφ. Παναγιώτης Καλαμαράς).
35. Thomas McDonough, Η Περιπλάνηση και οι Σιτουασιονιστές (μτφ. Παναγιώτης Καλαμαράς).

1998
36. Massimo Cacciari, Μητρόπολις (μτφ. Παναγιώτης Καλαμαράς).
37. Συλλογικό, Μοριακότητες (μτφ. Παναγιώτης Καλαμαράς).
38. Paul Virilio, Από την Επανάσταση των Μεταφορών στην Επανάσταση των Μεταδόσεων (μτφ. Μαρλέν Λογοθέτη).
39. Συλλογικό, 4η Επίσκεψη στο Νησί της Αλφαβήτου (επιμέλεια Χρήστος Βούλης).
40. Todd Gitlin, ΜΜΕ και Κοινωνικά Κινήματα (μτφ. Παναγιώτης Καλαμαράς).
41. Kirckpatrick Sale, Λουδίτες: Η Εξέγερση Ενάντια στο Μέλλον (μτφ. Άρης Αναγνωστόπουλος – Παναγιώτης Καλαμαράς Μαρλέν Λογοθέτη).
42. Banlieus, Γνώση, Κοινωνική Παραγωγή, Μαζική Διανοητικότητα (Παναγιώτης Καλαμαράς – Μαρλέν Λογοθέτη – Εύη Παπακωνσταντίνου).
43. Αντρέας Γιαννακός, Οι Μαύροι Πρίγκηπες.
44. Tomas Pynchon, Είναι Σωστό να Είμαστε Λουδίτες; (μτφ. Παναγιώτης Καλαμαράς).
45. Το Κόμικς του Κόκκινου Ποντικού (επιμέλεια Παναγιώτης Καλαμαράς – Μαρλέν Λογοθέτη).
46. Guy Debord, Πανηγυρικός, Β΄ Τόμος (μτφ. Μαρλέν Λογοθέτη).

1999
47. Pierre Clastres, Ελευθερία, Δυστυχία, Ακατονόμαστο (μτφ. Παναγιώτης Καλαμαράς).
48. Συλλογικό, 5η Επίσκεψη στο Νησί της Αλφαβήτου (επιμέλεια Χρήσιος Βούλης).
49. Primo Moroni, Αυτοδιευθυνόμενα Κοινωνικά Κέντρα (μτφ. Παναγιώτης Καλαμαράς – Μαρλέν Λογοθέτη).
50. Sante Notarnicola, Ενδιαφέρον Υλικό (μτφ. Παναγιώτης Καλαμαράς – Μαρλέν Λογοθέτη).
51. Nico Berti, Πέρα από τη Δεξιά και την Αριστερά: Αναρχία (μτφ. Παναγιώτης Καλαμαράς).
52. Giorgio Agamben, Τα Δικαιώματα του Ανθρώπου και η Βιοπολιτική (μτφ. Παναγιώτης Καλαμαράς – Μαρλέν Λογοθέτη).
53. Antonio Negri – Aldo Bonomi, Πόλεμος και Παγκοσμιοποίηση (μτφ. Παναγιώτης Καλαμαράς).
54. Συλλογικό, Ο Τυχαίος Θάνατος Ενός Αναρχικού. Η Υπόθεση Giuseppe Pinelli (μτφ. Μαρλέν Λογοθέτη).

2000
55. Συλλογικό, Μεταφορντισμός και Πολιτική (μτφ. Παναγιώτης Καλαμαράς).
56. Noam Chomsky, Σημειώσεις για τον Αναρχισμό (μτφ. Παναγιώτης Καλαμαράς – Μαρλέν Λογοθέτη).
57. Συλλογικό, 6η Επίσκεψη στο Νησί της Αλφαβήτου, (Επιμέλεια Χρήστος Βούλης).
58. Robert Paul Wolff, Προς Υπεράσπιση του Αναρχισμού (μτφ. Παναγιώτης Καλαμαράς).
59. Συλλογικό, Αναρχικοί και Εβραίοι (μτφ. Παναγιώτης Καλαμαράς).
60. Antonio Negri, Η Απέραντοσύνη της Επικοινωνίας, Η Περατότητα της Επιθυμίας (μτφ. Παναγιώτης Καλαμαράς).
61. Antonio Negri, Κοινωνικοί Αγώνες σ’ Ένα Συστημικό Περιβάλλον (μτφ. Παναγιώτης Καλαμαράς).

2001
62. Paco Ignacio Taibo II, Τρεις Ιστορίες για Ζαπατίστας εκεί που δεν υπάρχουν Ζαπατίστας (μτφ. Παναγιώτης Καλαμαράς).
63. Saskia Sassen, Το Κράτος και η Παγκόσμια Πόλη (μτφ. Παναγιώτης Καλαμαράς).
64. Toni Negri, Βιοπολιτική και Αντιεξουσία (μτφ. Παναγιώτης Καλαμαράς).
65. Paolo Persichetti Oreste Scalzone, O Aνομολόγητος Εχθρός (μτφ. Μαρλέν Λογοθέτη).
66. Giorgio Agamben, Τι Είναι Ένας Λαός; (μτφ. Παναγιώτης Καλαμαράς).
67. Immaterial Workers of the World, Εγώ θα σου Πω τι να Κάνεις; (μτφ. Παναγιώτης Καλαμαράς).
68. Geronimo, Μπουρλότο και Φωτιά, Η Ιστορία των Γερμανών Αυτόνομων (μτφ. Βαλεντίνα Δερμιτζάκη – Χάρης Λαδής – «Ανάρες»).
69. Antonio Negri – Michael Hardt, Η Εργασία του Διονύσου (μτφ. Παναγιώτης Καλαμαράς).
70. Συλλογικό, 7η Επίσκεψη στο Νησί της Αλφαβήτου, (Επιμέλεια Χρήστος Βούλης).

2002
71. Συλλογικό, Γένοβα, Ιούλης 2001, «Αφέντες του Τίποτα, Υπηρέτες Κανενός (Επιμέλεια Παναγιώτης Καλαμαράς – Μαρλέν Λογοθέτη).
72. Gilles Deleuze, Η Πράξη της Δημιουργίας – Ένστικτα και Θεσμοί (μτφ. Παναγιώτης Καλαμαράς).
73. Paolo Virno, Δεξιοτεχνία και Επανάσταση (Παναγιώτης Καλαμαράς).
74. Benedetto Vecchi, Κόκκινη Ζώνη (μτφ. Παναγιώτης Καλαμαράς).
75. Michael Hardt Antonio Negri, Αυτοκρατορία, Παγκοσμιοποίηση, Δημοκρατία (μτφ. Παναγιώτης Καλαμαράς).
76. Walter Benjamin, Για μια Κριτική της Βίας, (μτφ. Λεωνίδας Μαρσιανός).
77. Συλλογικό, Μιλώντας για τον Ένοπλο Αγώνα (μτφ. Παναγιώτης Καλαμαράς – Μαρλέν Λογοθέτη).
78. Peter Both, Η Κατάδοση στον Σύγχρονο Κόσμο (μτφ. ΄Ακης Ασπρογέρακας).
79. Giorgio Agamben, Η Μορφή της Ζωής (μτφ. Παναγιώτης Καλαμαράς).

2003
80. Ανώνυμου, Ένας «Τρομοκράτης» (μτφ. Παναγιώτης Καλα-μαράς).
81. Felix Guattari, Το Αίσθημα της Ευτυχίας Γίνεται Ανατρεπτικό Όταν Είναι Συλλογικό (μτφ. Εύη Παπακωνσταντίνου).
82. Judith Revel, Το Άλλο Πρόσωπο του Πολέμου, (μτφ. Παναγιώτης Καλαμαράς).
83. Renato Curcio, Πέρα από το Κατώφλι, (μτφ. Παναγιώτης Καλαμαράς).
84. Μαρλέν Λογοθέτη, Και Πολιτικό και Έγκλημα. Ο Αδύνατος Συνδυασμός.
85. Toni Negri, Το Πλήθος και η Μητρόπολη (μτφ. Παναγιώτης Καλαμαράς).
86. Augusto Illuminati, Το Νέο Συντακτικό της Στράτευσης, (μτφ. Παναγιώτης Καλαμαράς).
87. Eduardo Colombo, Είμαι Αναρχικός!, (μτφ. Παναγιώτης Καλαμαράς).

ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ ΑΥΤΟΝNOmediA
Τεύχος 1 – Φθινόπωρο 1993
Τεύχος 2 – Χειμώνας 1994
Τεύχος 3 – Καλοκαίρι 1994
Τεύχος 4 – ΄Ανοιξη 1995
Τεύχος 5 – Φθινόπωρο 1995
Τεύχος 6 – Καλοκαίρι 1996
Τεύχος 7 – Ανοιξη 1997
Τεύχος 8 – Χειμώνας 1997
Τεύχος 9 – ΄Άνοιξη 1998
Τεύχος 10 – Φθινόπωρο 1998
Τεύχος 11 – Καλοκαίρι 1999
Τεύχος 12 – Χειμώνας 1999
Τεύχος 13 – ΄Ανοιξη 2000
Τεύχος 14 – Χειμώνας 2000
Τεύχος 15 – Καλοκαίρι 2001
Τεύχος 16 – Χειμώνας 2001
Τεύχος 17 – Καλοκαίρι 2002
Τεύχος 18 – Καλοκαίρι 2003

The post Ρομπέρτο Καλάσο: Η εκδοτική δραστηριότητα ως λογοτεχνικό είδος (Ελευθεριακή κουλτούρα, 2004) first appeared on Aυτολεξεί.

Ποιος ελέγχει την αγάπη: οι άνδρες, οι γυναίκες ή το κεφάλαιο; Με μια πρώτη ματιά, η ερώτηση ακούγεται παράλογη. Ο έρωτας στη σύγχρονη εποχή θεωρείται η πιο προσωπική εμπειρία, κάτι που δεν επηρεάζεται από την πολιτική ή την οικονομία. Ωστόσο, στην εποχή των dating apps, έχει γίνει ένα από τα κεντρικά πεδία μάχης της σύγχρονης ζωής.

Σε όλο τον κόσμο, όλο και περισσότεροι άνθρωποι βρίσκουν τους σεξουαλικούς και ρομαντικούς συντρόφους τους στο διαδίκτυο. Στη Σουηδία, όπου κατοικούμε, τα νούμερα είναι εντυπωσιακά: το ένα τρίτο των ατόμων ηλικίας 15 έως 34 ετών κανονίζουν ραντεβού μέσω εφαρμογών, και σχεδόν οι μισοί δηλώνουν ότι έχουν χρησιμοποιήσει το διαδίκτυο για να βρουν σύντροφο. Οι γνωριμίες που κάποτε γίνονταν στους χώρους εργασίας, σε κύκλους φίλων ή στα τοπικά μπαρ έχουν πλέον μεταφερθεί στον ψηφιακό κόσμο. Ωστόσο, αυτό που μπορεί αρχικά να φαίνεται ως διεύρυνση των ρομαντικών πεδίων έχει συμπέσει με την αύξηση του αριθμού των εργένηδων-ισσων, τόσο σε απόλυτους αριθμούς όσο και ως ποσοστό του πληθυσμού. Ενώ ορισμένοι αποδέχονται την εργένικη ζωή ως μια θετική επιλογή, άλλοι την βιώνουν ως ανεπιθύμητη μοναξιά, αδυνατώντας να βρουν την οικειότητα που επιθυμούν.

Οι παραπάνω δισαρέσκεια έχει φύγει από την ιδιωτική σφαίρα. Έχει πολιτικοποιηθεί, τροφοδοτώντας μια νέα πόλωση μεταξύ των φύλων. Από τη μία πλευρά βρίσκονται οι “incels” – άνδρες που αυτοπροσδιορίζονται ως ακούσια απέχοντες από το σεξ, πεπεισμένοι ότι είναι οι χαμένοι σε μια σεξουαλική αγορά όπου οι γυναίκες υποτίθεται πως κατέχουν την εξουσία. Οι incels αποτελούν μέρος της ευρύτερης «αντρόσφαιρας», που χαρακτηρίζεται από αντιφεμινισμό και μισογυνισμό, και μερικές φορές φτάνει σε θανατηφόρα βία. Στον άλλο πόλο βρίσκονται οι γυναίκες που έχουν χάσει εντελώς την πίστη τους στις ετεροφυλοφιλικές σχέσεις, επαναλαμβάνοντας ριζοσπαστικούς φεμινιστικούς ισχυρισμούς ότι η οικειότητα με τους άνδρες είναι αναπόφευκτα δομημένη από την κυριαρχία και την αντικειμενοποίηση. Το 2019, η συγγραφέας Asa Seresin περιέγραψε αυτή τη στροφή προς την απογοήτευση ως «ετεροπεσιμισμό», μια έννοια που έκτοτε έχει εξαπλωθεί από ακαδημαϊκά blogs μέχρι και σε lifestyle περιοδικά.

Και οι δύο θέσεις παραμένουν μειοψηφικές, ωστόσο πολλοί άνδρες και γυναίκες εκφράζουν παρόμοια συναισθήματα. Αυτό υπογραμμίζει την εκρηκτική πολιτική δύναμη των ανεκπλήρωτων αναγκών για σεξ και οικειότητα. Από αυτή την άποψη, η εργένικη ζωή δεν είναι απλώς μια ατομική κατάσταση, αλλά μια αντανάκλαση βαθύτερων κοινωνικών εντάσεων. Το ερώτημα είναι γιατί αυτές οι εντάσεις παίρνουν τη μορφή καταστροφικών συγκρούσεων μεταξύ των φύλων. Δεν θα μπορούσαν να εκφραστούν με διαφορετικό τρόπο – ίσως ακόμη και με τρόπους που να έχουν προοδευτική δυναμική;

Η ΑΓΑΠΗ ΣΤΟΝ ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟ

Οι φεμινίστριες μαρξίστριες υποστηρίζουν εδώ και καιρό ότι ο καπιταλισμός διαμορφώνει τις συνθήκες της αγάπης. Οι μορφές της οικειότητας, οι προσδοκίες που συνδέονται με αυτήν και η εργασία που συνεπάγεται δεν μπορούν να κατανοηθούν ξεχωριστά από την εξέλιξη του καπιταλισμού. Η θεωρία της κοινωνικής αναπαραγωγής, ειδικότερα, έχει τονίσει τον τρόπο με τον οποίο τα κυρίαρχα ιδανικά της αγάπης έχουν χρησιμεύσει για να αποκρύψουν την οικιακή εργασία, που εκτελείται κυρίως από γυναίκες, η οποία συντηρεί την κοινωνία. Όταν η δουλειά της φροντίδας παρουσιάζεται ως η καθαρή έκφραση της αγάπης εκτός οποιουδήποτε πολιτικού πλαισίου, ιδιωτικοποιείται, αποπολιτικοποιείται και απομακρύνεται από τον συλλογικό αγώνα.

Ωστόσο, δεν είναι μόνο η έννοια της αγάπης ή η δυναμική στις σχέσεις που αναδιαμορφώνεται. Η δυσκολία που αντιμετωπίζουν πολλοί σήμερα στην αναζήτηση συντρόφου πρέπει να κατανοηθεί σε σχέση με την επέκταση του καπιταλισμού σε όλο και περισσότερες πτυχές της ζωής. Η ίδια η αναζήτηση της αγάπης έχει υποστεί αποικιοποίηση.

Όπως υποστηρίζουν ο Ιταλός φιλόσοφος Sandro Mezzadra και ο Αυστραλός κοινωνικός θεωρητικός Brett Neilson, ο σύγχρονος καπιταλισμός αντλεί όλο και περισσότερη αξία από τα κοινωνικά κοινά και τις κοινότητες. Ο ψηφιακός καπιταλισμός επωφελείται από τις κοινωνικές μας αλληλεπιδράσεις στις πλατφόρμες. Τα «μου αρέσει», τα σχόλια και οι κοινοποιήσεις μετατρέπονται σε χρήμα, πωλούνται ως δεδομένα ή αξιοποιούνται για διαφημιστικά έσοδα. Οι εφαρμογές γνωριμιών είναι ένα από τα πιο σαφή παραδείγματα αυτής της δυναμικής.

Πολλοί άνθρωποι χρησιμοποιούν τα dating apps έχοντας ένα όνειρο: να βρουν την αγάπη, που συχνά τη φαντάζονται ως μια σταθερή, μονογαμική, μακροχρόνια σχέση. Εφαρμογές όπως το Tinder και το Hinge πουλάνε ακριβώς αυτό το όνειρο. Ωστόσο, όταν η επιθυμία των ανθρώπων για αγάπη συναντά το ενδιαφέρον των πλατφορμών για μεγιστοποίηση των κερδών, αυτό φαίνεται να μας φέρνει αναπόφευκτα σε απογοήτευση. Αν αυτές οι εφαρμογές ήταν πραγματικά αποτελεσματικές –αν μας βοηθούσαν να βρούμε μακροχρόνιες σχέσεις– θα υπονόμευαν τις δικές τους πηγές εσόδων.

Αν και υπάρχουν λίγα αξιόπιστα στοιχεία σχετικά με τον αλγοριθμικό σχεδιασμό των πλατφορμών γνωριμιών, η κερδοφορία των εταιρειών που τις διαχειρίζονται βασίζεται στη διατήρηση του ενδιαφέροντος των χρηστών. Υπάρχει ένα εγγενές ενδιαφέρον να μην εκπληρώνεται πλήρως η υπόσχεση της εύρεσης του άλλου σου μισού. Όσο πιο απεγνωσμένα αναζητούν οι άνθρωποι τον έρωτα, τόσο πιο κερδοφόρες γίνονται οι πλατφόρμες. Ορισμένες έρευνες υποδηλώνουν ότι η μείωση της ποιότητας των ταιριάσματος ή η προνομιακή μεταχείριση ορισμένων «δημοφιλών» χρηστών μπορεί να παρατείνει τη διαδικασία αναζήτησης. Λειτουργίες όπως οι ατελείωτες επαναλήψεις σάρωσης, οι εθιστικές δομές ανταμοιβής και τα paywalls ενισχύουν την καταναγκαστική χρήση αντί για τις ουσιαστικές σχέσεις.

Αν οι εφαρμογές ήταν πραγματικά αποτελεσματικές –αν παρείχαν σταθερά μακροχρόνιες σχέσεις– θα έχαναν χρήματα. Η αγάπη γίνεται το πιο οικείο από τα εμπορεύματα: μία υπόσχεση, που όμως σπάνια παρέχεται· ατελείωτα αναβαλλόμενη μα και ατελείωτα διαφημιζόμενη.

Η ΜΕΤΑΤΩΠΙΣΗ ΤΗΣ ΣΥΓΚΡΟΥΣΗΣ

Οι αντιφάσεις μεταξύ του τι ψάχνει ο κόσμος –αγάπη, οικειότητα, σταθερότητα– και αυτού που πραγματικά προσφέρουν οι εφαρμογές –ατελείωτες επιλογές, άμεσες επιβραβεύσεις, συνεχείς παρεμβολές– φαίνεται πως έχουν φτιαχτεί για να τις κριτικάρουμε. Και όμως, η κεντρική πολιτική και ιδεολογική σύγκρουση για το dating σήμερα δεν είναι μεταξύ κεφαλαίου και αγάπης, αλλά μεταξύ αντρών και γυναικών.

Στην έρευνα που κάναμε γύρω από την ακούσια αποχή από το σεξ και την εργένικη ζωή, παρατηρήσαμε πως οι πλατφόρμες γνωριμιών έχουν μετατραπεί σε χώρους όπου παραδοσιακές διαφωνίες μεταξύ των φύλων επαναλαμβάνονται με νέες μορφές. Οι άντρες συχνά ερμηνεύουν τις δυσκολίες που αντιμετωπίζουν σε αυτές τις εφαρμογές ως απόδειξη της υποκρισίας των φεμινιστριών, υποστηρίζοντας πως το αφήγημα της ανδρικής εξουσίας και της γυναικείας αδυναμίας πλέον δεν ισχύει. Η εικόνα της περιθωριοποίησης των ανδρών στην εποχή των ψηφιακών γνωριμιών δεν περιορίζεται μόνο στους incels, αλλά είναι ένα αφήγημα που επαναλαμβάνεται σε μεγαλύτερα τμήματα του ανδρικού πληθυσμού. Σε συνεντεύξεις, πολλοί άνδρες που είναι μακροχρόνια «ελεύθεροι» περιγράφουν τον εαυτό τους ως ανίσχυρο, με τις γυναίκες να έχουν την πρωτοβουλία. Τα στοιχεία της έρευνας από το πρόγραμμά μας δείχνουν ότι ορισμένοι άνδρες -σε όλες τις ηλικιακές ομάδες, τόσο οι ελεύθεροι όσο και όσοι έχουν σύντροφο- πιστεύουν ότι αυτοί είναι οι χαμένοι της σύγχρονης κοινωνίας, ειδικά όσον αφορά την αγάπη και το σεξ.

Είναι όμως αλήθεια; Και ναι και όχι.

Είναι γεγονός ότι οι άνδρες δίνουν μεγαλύτερη προσοχή στις γυναίκες στις εφαρμογές γνωριμιών απ’ ότι το αντίστροφο. Εν μέρει, αυτό είναι λόγω των δημογραφικών -σε αυτές τις πλατφόρμες συνήθως υπάρχουν περισσότεροι άντρες από γυναίκες. Αλλά αυτό αντανακλά επίσης τα παραδοσιακά πρότυπα της ετεροφυλοφιλικής ερωτοτροπίας, τα οποία ο σχεδιασμός τείνει να ενισχύει. Οι άνδρες είναι πιο “εύκολοι” στις επιλογές τους, συχνά χωρίς διακρίσεις. Οι γυναίκες είναι πιο επιλεκτικές και έτσι καταλήγουν να έχουν τον ρόλο των “φρουρών/κριτών”. Υπό αυτή την έννοια, οι γυναίκες μπορεί να φαίνονται ως οι “νικήτριες” των online γνωριμιών, με περισσότερες επιλογές και επιρροή.

Αυτό, όμως, είναι μόνο ένα κομμάτι της όλης εικόνας. Οι γυναίκες συχνά απορρίπτουν τον παραπάνω ισχυρισμό, επισημαίνοντας τα βάρη και τους κινδύνους που συνεπάγεται το να είναι στόχος της μαζικής προσοχής των αντρών. Για πολλές, είναι πρακτικά αδύνατο να διαχειριστούν τον τεράστιο όγκο μηνυμάτων και ταιριάσματων (matches). Ορισμένες γυναίκες με τις οποίες μιλήσαμε περιέγραψαν το online dating ως συναισθηματικά εξουθενωτικό, ακόμη και σε σημείο “καψίματος”. Αυτό που οι άντρες ερμηνεύουν ως γυναικείο προνόμιο μπορεί εξίσου εύκολα να θεωρηθεί ως ανάθεση της εργασίας της επιλογής. Οι γυναίκες πρέπει να κάνουν τη δουλειά της ταξινόμησης, του φιλτραρίσματος και της αξιολόγησης, κάτι που συνεπάγεται όχι μόνο συναισθηματικό κόστος, αλλά και πραγματικούς κινδύνους. Διότι η προσοχή των αντρών δεν είναι μόνο κολακευτική αλλά μπορεί να είναι και απειλητική. Η απόρριψη συχνά προκαλεί εχθρότητα, προσβολές ή ακόμη και απειλές. Οι γυναίκες που χρησιμοποιούν τις πλατφόρμες online dating ξοδεύουν πολύ ενέργεια για να διαχειριστούν τον κίνδυνο παρενόχλησης και βίας.

Έτσι, ενώ οι εμπειρίες των αντρών από την απόριψη και την αορατότητα είναι πραγματικές, οι εμπειρίες των γυναικών από την υπερφόρτωση, την εχθρότητα και τον κίνδυνο δεν είναι λιγότερο πραγματικές. Καμιά από τις δύο πλευρές δεν είναι πραγματικά “νικήτρια”. Και οι δύο είναι παγιδευμένες σε μοτίβα απογοήτευσης και ασυμετρίας, διαμορφωμένες από πατριαρχικές νόρμες και εντεινόμενες από τον ψηφιακό καπιταλισμό.

Η ΑΓΑΠΗ ΩΣ ΕΜΠΟΡΕΥΜΑ, Η ΣΥΓΚΡΟΥΣΗ ΩΣ ΥΠΟ-ΠΡΟΙΟΝ

Ενώ πολλά άτομα βρίσκουν σύντροφο μέσω των dating apps, ο αλγόριθμος παίζει σημαντικό ρόλο στο να κρατούν μεγάλο μέρος των χρηστών σε μια διαρκή κατάσταση απογοήτευσης. Με αυτό τον τρόπο, τροφοδοτούν όχι μόνο τη συσσώρευση κεφαλαίου, αλλά και την εντατικοποίηση των συγκρούσεων μεταξύ των φύλων.

Τόσο οι άντρες όσο και οι γυναίκες στρέφονται προς αυτές τις εφαρμογές αναζητώντας κάποιου είδους σύνδεση. Αλλά αντί για νέες σεξουαλικές σχέσεις ή έστω ελάχιστη οικειότητα, συχνά συναντούν δυσπιστία. Οι άντρες αισθάνονται περιθωριοποιημένοι, ενώ οι γυναίκες επιβαρυμένες και σε κίνδυνο. Το συναισθηματικό βάρος της εξερεύνησης σε αυτό το πεδίο πέφτει δυσανάλογα στις γυναίκες, οι οποίες πρέπει να διαχειρίζονται τόσο την ανεπιθύμητη προσοχή όσο και να αντιμετωπίζουν την αντρική επιθετικότητα. Όσο περισσότερο οι εφαρμογές αποτυγχάνουν να εκπληρώσουν τις υποσχέσεις τους, τόσο αυξάνεται η απογοήτευση – και τόσο πιο πιθανό είναι αυτή να κατευθυνθεί προς το άλλο φύλο, αντί προς-τα-πάνω, προς το κεφάλαιο.

Αυτό είναι ένα από τα παράδοξα της αγάπης στον καπιταλισμό.

Οι πιο βαθιές μας επιθυμίες –η λαχτάρα μας για εγγύτητα, αναγνώριση, συντροφικότητα– έχουν μετατραπεί σε καύσιμο για ένα σύστημα που ευδοκιμεί χάρη στην απογοήτευσή μας. Ο ψηφιακός καπιταλισμός κερδίζει από τις κοινωνικές μας αλληλεπιδράσεις και, στην περίπτωση των dating apps, το αποτέλεσμα είναι ένας φαύλος κύκλος: όσο πιο δύσκολη είναι η επίτευξη της οικειότητας, τόσο περισσότερο εξαρτόμαστε από τις εφαρμογές, όσο περισσότερο εξαρτόμαστε από τις εφαρμογές, τόσο πιο απογοητευμένοι γινόμαστε. Πολλά από τα άτομα που πήραμε συνέντευξη μάς είπαν πως ήθελαν να φύγουν από αυτές τις πλατφόρμες αλλά δεν έβρισκαν εναλλακτικές για να βρουν σύντροφο. Τα dating apps δεν έχουν μεταμορφώσει μόνο το πώς γνωρίζουμε κόσμο αλλά και το πώς βιώνουμε την απόρριψη, την επιθυμία και την ευαλωτότητα. Έχουν μετατρέψει την οικειότητα σε ένα πεδίο όπου οι συγκρούσεις μεταξύ των φύλων υπερ-υπογραμμίζονται και ο μόνος πραγματικός νικητής είναι το κεφάλαιο.

Και έτσι, το ερώτημα επανέρχεται: Ποιος ελέγχει την αγάπη;

Το να την αφήσουμε στα χέρια του κεφαλαίου, το οποίο υπόσχεται να ικανοποιήσει τις ανάγκες μας ενώ ταυτόχρονα το ίδιο ευδοκιμεί χάρη στην απογοήτευση της λαχτάρας μας για αγάπη, φαίνεται κακή ιδέα. Αλλά αν αναγνωρίσουμε την αγάπη ως κάτι για το οποίο αξίζει να παλέψουμε, μπορούμε να αρχίσουμε να φανταζόμαστε εναλλακτικές λύσεις – όπου η οικειότητα δεν θυσιάζεται στο όνομα του κέρδους και η ανάγκη μας για αγάπη και φροντίδα δεν χρησιμοποιείται εναντίον μας.

The post Οικειότητα, dating apps και έρωτας στην εποχή του αλγορίθμου first appeared on Aυτολεξεί.

1. Δώστε προτεραιότητα στην αποκλιμάκωση

Αποφύγετε λογαριασμούς ή αφηγήσεις που ξεκινούν με συνθήματα όπως «Το Ιράν έχει δικαίωμα στην αυτοάμυνα» (συχνά κρατική προπαγάνδα) ή «Το Ισραήλ θα απελευθερώσει το Ιράν και δεν θα επιτεθεί σε πολίτες» (συχνά σιωνιστική προπαγάνδα). Τέτοιες δηλώσεις συχνά αποκρύπτουν ή δικαιολογούν την κρατική βία. Αντιθέτως, οφείλουμε να εστιάζουμε πάντα στους αμάχους, όχι στα κράτη.

2. Επανελέγξτε τις πηγές σας

Υπάρχει μια συντριπτική ποσότητα παραπληροφόρησης στο διαδίκτυο. Προτού κοινοποιήσετε το οτιδήποτε, επαληθεύστε το μέσα από αξιόπιστα μέσα ενημέρωσης ή έμπιστους δημοσιογράφους. Οι viral αναρτήσεις δεν είναι πάντα ακριβείς, ακόμη κι αν είναι συναισθηματικά συναρπαστικές. Μερικοί λογαριασμοί που μπορείτε να ακολουθήσετε: @middleeastmatters και @centerforhumanrights

3. Μην ξεχνάτε τους πολιτικούς κρατούμενους

Καθώς οι ειδησεογραφικοί κύκλοι εξελίσσονται, πολλοί άνθρωποι ξεχνιούνται. Στο Ιράν, αμέτρητοι πολιτικοί/-ές κρατούμενοι/-ες, συμπεριλαμβανομένων εκείνων που βρίσκονται στις πτέρυγες των θανατοποινιτών, διατρέχουν καθημερινά σοβαρό κίνδυνο. Κατά τον πόλεμο Ιράν–Ιράκ, χιλιάδες εκτελέστηκαν το 1988 υπό το πρόσχημα της σύρραξης. Μην επιτρέψουμε στην ιστορία να επαναληφθεί.

4. Αποφεύγετε την εξιδανίκευση κάθε μορφής κρατικής εξουσίας

Η αντίθεση σε ένα καταπιεστικό καθεστώς δεν συνεπάγεται στήριξη σε κάποιο άλλο. Όλες οι κυβερνήσεις πρέπει να λογοδοτούν, είτε πρόκειται για το Ισραήλ, τις ΗΠΑ, το Ιράν ή οποιοδήποτε άλλο κράτος. Ο αυθεντικός αντι-ιμπεριαλισμός απαιτεί συνεπή αμφισβήτηση όλων των μορφών καταπίεσης.

5. Επικεντρωθείτε στις φωνές όσων επηρεάζονται άμεσα

Ενισχύστε όσους-ες βρίσκονται στην πρώτη γραμμή – όχι τους influencers που οικειοποιούνται την αφήγηση. Βρείτε και υποστηρίξτε ακτιβιστές-τρίες από-τα-κάτω, ανεξάρτητους δημοσιογράφους και άτομα που μιλούν μέσα από τη βιωματική τους εμπειρία.

6. Οι Ιρανές και οι Ιρανοί βρίσκονται παγιδευμένοι-ες ανάμεσα σε δύο μορφές βίας

Πολλοί άνθρωποι στο Ιράν αντιτίθενται στο ισλαμικό καθεστώς και ταυτόχρονα φοβούνται την ξένη στρατιωτική επέμβαση. Δεν επιθυμούν να χρησιμοποιούνται ως πιόνια σε γεωπολιτικά παιχνίδια. Η αληθινή αλληλεγγύη σημαίνει στήριξη των αιτημάτων τους για ελευθερία, δίχως πολεμική εμπλοκή.

7. Μην αγνοείτε τους άλλους αγώνες που συνεχίζονται, ιδίως τον αγώνα ενάντια στη γενοκτονία στην Παλαιστίνη

Ενώ στέκεστε αλληλέγγυες προς τις Ιρανές και τους Ιρανούς, συνεχίστε να υψώνετε τις φωνές σας ενάντια στις θηριωδίες στην Παλαιστίνη, στο Σουδάν, στην Ουκρανία και στις παγκόσμιες αδικίες. Οι αγώνες αυτοί δεν ανταγωνίζονται μεταξύ τους, διαπλέκονται μέσω κοινών συστημάτων καταπίεσης, μιλιταρισμού και κρατικής βίας. Η αλληλεγγύη πρέπει να είναι διαθεματική.

———————————————-

* Το μεγαλύτερο μέρος του κειμένου μεταφράστηκε από τον Emmanouelle Jones και το υπόλοιπο μέρος καθώς και η επιμέλειά του έγινε από την Ιωάννα Μαραβελίδη.

The post 7 Βασικές υπενθυμίσεις σχετικά με την εκτυλισσόμενη σύγκρουση στο Ιράν first appeared on Aυτολεξεί.

Πολιτική και δημοκρατία στον ανεστραμμένο κόσμο

Μιλώντας για πολιτική, με τη γνήσια και σχετικά πεπαλαιωμένη σημασία της λέξης, αυτό που συνήθως εννοούμε είναι εκείνη τη συλλογική δραστηριότητα που έχει ως κατ’ εξοχήν αντικείμενο τη συνολική θέσμιση της κοινωνίας με τρόπο ρητό και διαυγή.

Βασική προϋπόθεση είναι η ύπαρξη μιας πολιτικής κοινότητας η οποία, ως τέτοια, οριοθετεί ένα minimum πλαίσιο κοινών δικαιωμάτων και υποχρεώσεων που δίνουν τη δυνατότητα για ενεργό συμμετοχή στις δημόσιες υποθέσεις ώστε οι ζωντανοί, συγκεκριμένοι και έχοντες ένα πρόσωπο αναγνωρίσιμο από τους άλλους άνθρωποι να συντίθενται μέσα από το, ή/και να αντιτίθενται στο, αφηρημένο, «ιδεατό» και κανονιστικά συγκροτημένο υποκείμενο της κοινότητας.

Ακριβώς αυτό το αντικείμενο και αυτές οι προϋποθέσεις είναι που ώθησαν τον Αριστοτέλη να προσδιορίσει την πολιτική ως δραστηριότητα αρχιτεκτονική· εκεί όπου το άτομο, όντας «φύσει» πολιτικό ον κατά τον σταγειρίτη διδάσκαλο, μπορεί και σφυρηλατείται μέσα στον κοινό κόσμο της πράξης και της ομιλίας, λαμβάνει μέρος στην πολιτική λειτουργία της κοινότητάς του η οποία και τον αφορά άμεσα, την τροποποιεί και τη μετασχηματίζει ώστε αυτή να εναρμονίζεται με τους ευρύτερους φαντασιακούς σκοπούς και τις δομίζουσες συντεταγμένες που προσανατολίζουν τις ανθρώπινες σχέσεις.

Φαίνεται να έχουμε γυρίσει σελίδα απ’ αυτήν την κατάσταση. Αυτό που βλέπουμε να συντελείται μπρος στα μάτια μας είναι η παρακμή της πολιτικής βούλησης ακριβώς τη στιγμή που είναι πιο απαραίτητη από ποτέ. Άνθρωποι τόσο της Δεξιάς όσο και της Αριστεράς επιμένουν να μας εξηγούν μέσα από στατιστικά στοιχεία, γκάλοπ, αρθρογραφίες γνώμης και powerpoint παρουσιάσεις στα αμφιθέατρα ότι «δεν υπάρχει εναλλακτική». Η οργάνωση της κοινωνικής ζωής παίρνει διαζύγιο από το πολιτικό βούλεσθαι, η Ιστορία αποσύρεται λαβωμένη, η δημόσια σφαίρα κατεδαφίζεται: όλα είναι πλέον ζήτημα σωστής και «έξυπνης» διαχείρισης της υπάρχουσας κατάστασης σ’ έναν πολιτικό μονόδρομο δίχως σταυροδρόμια και το ενδεχόμενο αλλαγής πορείας.

Η έκλειψη του ζήλου για τα κοινά και τη μοίρα της κοινωνίας, η κονιορτοποίηση της πολιτικής στράτευσης, ο ενταφιασμός του επαναστατικού φαντασιακού φαίνεται να κάνουν να αναδυθεί ένα νέο ήθος στη διαπαιδαγώγηση του πολίτη, μια αναιμική, γλυκανάλατη και θεαματική έξις, μια προσομοίωση του πολιτικού πράττειν που εκδιπλώνεται μακριά απ’ την αφοσίωση, την αυταπάρνηση, το σθένος και το θάρρος που απαιτεί το μεγαλείο του δημόσιου χώρου, το ένδοξο τίμημα του να εξυψώσουμε το πολιτειακό αγαθό πάνω απ’ τον εαυτό μας.

Ας ξεχάσουμε την πολιτική δέσμευση όπως την ξέραμε: επίπονη, χρονοβόρα, υπομονετική, απαιτητική, έλλογη, συλλογική, με το ενδεχόμενο να θυσιάσουμε ακόμη και τη ζωή μας να είναι πάντα ανοιχτό. Σήμερα, η ιδιότητα του πολίτη λαμβάνει τα χαρακτηριστικά του hobby, της χαλαρής «ανάπαυλας» απ’ τον ημερήσιο μόχθο. Το δημοκρατικό σφρίγος και η ζωντάνια καταπνίγονται μέσα στους τοίχους της οικιακής άνεσης, η ευκολία που μας παρέχει το πάτημα ενός πλήκτρου, η γοητεία του «select», ανακηρύσσουν τον ακτιβισμό του καναπέ σε νέα δημόσια αρετή: online ψηφοφορίες, δημοσκοπήσεις, διαδικτυακές καμπάνιες, ανταλλαγή εικόνων, κοινοποιήσεις, status με όσα σκεφτόμαστε, ανώνυμοι σχολιασμοί.

Ο πολιτισμός της οθόνης υπόσχεται να λύσει όλα τα προβλήματα γρήγορα και αναίμακτα, για εμάς και χωρίς εμάς – η γραφειοκρατία εκσυγχρονίζεται, γίνεται διαδραστική και αναζητά εναγωνίως το feedback των μαζών, η εξουσία από πειθαρχική και προστατική γίνεται «in» και ευκτική, καλαίσθητη, επικοινωνιακή, μοιράζει ευθύνες. Από την αυτοοργάνωση των πολιτών, τις μικρές και αυθόρμητες δημοκρατίες της γειτονιάς, του συνεταιρισμού, των συνδικαλιστικών οργάνων στους εργασιακούς χώρους, των πολιτικών ζυμώσεων σε ενδιάμεσους τόπους κοινωνικοποίησης, των συνελεύσεων στις πλατείες των πόλεων και των συνομοσπονδιών περνάμε στη λογική του διαδικτυακού self-service, στο μάρκετινγκ κατασκευής πολιτικών αναγκών.

Στις μέρες μας, χάρη στην τεχνολογική επανάσταση των τηλεπικοινωνιών, μπορούμε να είμαστε πολιτικά ενεργοί απ’ το σπίτι, να συμμετέχουμε εξ αποστάσεως χωρίς να χρειαστεί να διακόψουμε τη ροή της ενημέρωσης, το chat, το scrolling, τον αυνανισμό, τις «εμπειρίες», την επεξεργασία των φωτογραφιών μας.

Στην online δημοκρατία, η σωτηρία όλου του κόσμου παρουσιάζεται σαν υπόθεση λίγων δευτερολέπτων, μέσα στην απόλυτη ηδονή της ακαριαιότητας, απαιτώντας απλώς μια ελάχιστη οριακή συμμετοχή: παστίλιες για τον πόνο του άλλου, ένα like κατά της οικολογικής καταστροφής, παυσίπονα κατά της ξενοφοβίας, μια εικόνα προφίλ με το σήμα κατά του AIDS, καταπολέμηση της φτώχειας με ένα SMS, έκτακτες εισφορές αλληλεγγύης για την αντιμετώπιση της ανθρωπιστικής κρίσης, φωτογραφήσεις των influencers δίπλα σε άτομα με αναπηρία, προκλήσεις τύπου «Γίνε Άστεγος για μια Μέρα», βιντεομανία απόκρυφων γνώσεων και μυστικών αληθειών στο YouTube, καμπάνιες πολυεθνικών εταιρειών κατά του ρατσισμού, ανακοινώσεις Μη Κυβερνητικών Οργανώσεων που εκπέμπουν «SOS», 300 καθηγητές πανεπιστημίων που συνιστούν το τέλος της λιτότητας, ανώνυμοι χρήστες που «απειλούν» να φέρουν την ισότητα, διαδικτυακές ψηφοφορίες για κάθε ενοχλητική λεπτομέρεια, ανάδειξη του νικητή της Eurovision με «αμεσοδημοκρατικές» διαδικασίες, εθνικά δημοψηφίσματα που έχουν τελικά το ειδικό βάρος μιας δημοσκόπησης.

Εκεί που η πολιτική οκνηρία βασιλεύει, η συμμετοχή σερβίρει μια δημοκρατία μηδέν τοις εκατό.

Στο κάτω-κάτω της γραφής, αυτό που μας καλούν να διαπιστώσουμε τα ταλέντα των διαφημιστών είναι πως, εν τη απουσία ενός κοινού κόσμου, εμείς οι ίδιοι είμαστε το «event», το αντικείμενο της πράξης: «ο κόσμος είσαι εσύ». Εξεγερσιακό σύνθημα γραμμένο σε κάποιον ετοιμόρροπο τοίχο των παριζιάνικων μπανλιέ; Μάλλον σκηνοθετημένο σποτ ναρκισσιστικής ευφορίας σε ένα σύμπαν απόλυτης υπεροχής της διαχείρισης των πραγμάτων, της ολοένα και μεγαλύτερης πραγμοποίησης των ανθρώπων, της μεταμόρφωσης των λαών από «πηγή κάθε εξουσίας» σε κοινή γνώμη και στατιστικό μέγεθος.

Η λανθάνουσα εμφάνιση του δημοσίου αγαθού, η εμφάνιση που στρέφεται προς τα μέσα, προς τον ίδιο μας τον εαυτό και όχι προς έναν εμπράγματο κόσμο είναι ίσως το πιο κρίσιμο σημάδι της αισθητής «αποπραγματοποίησης» αυτού του κοινού κόσμου, με το θεάρεστο έργο της ανοικοδόμησης να γίνεται ζήτημα σχεδιασμού μιας παγκόσμιας υπερκουλτούρας η οποία δεν αναφέρεται στους συμπαγείς πραγματικούς δεσμούς, στην αυθεντικότητα των ανθρώπινων σχέσεων, στην ευπρέπεια και την πολιτοφροσύνη που συνέχει τον δημόσιο χώρο. Μάλλον αυτό που βλέπουμε είναι τον πολλαπλασιασμό της ομοιότητας και τη διαμόρφωση ενός «γενικού μέσου όρου» πέρα από τάξεις, εθνικές ιδιαιτερότητες και τοπικές παραδόσεις. Τούτος ο πλανητικός μικροαστισμός της κινητικότητας, του νομαδισμού και της τουριστικής φυγής δεν είναι παρά η πολιτισμική έκφραση της κοινωνικής και πολιτικής πραγματικότητας του «T.I.N.A.».

Μόνο μέσα στην πιο χυδαία πολτοποίηση δεν υπάρχουν εναλλακτικές λύσεις, μόνο στον αέναο εκσυγχρονισμό των κοινωνικών δραστηριοτήτων προς την ομοιομορφία και τον κομφορμισμό επικρατούν οι φωνές που επενδύουν στην προσαρμοστικότητα αντί για τον μετασχηματισμό, μόνο η εξαφάνιση της δημόσιας σφαίρας θα μπορούσε να επιτρέψει το μονοπώλιο των σημασιών. Μέσα σ’ αυτό το νέο status quo, η εδραίωση της δικτύωσης και του ιντερνετικού «κλικτιβισμού» που τόσο πολύ εκθειάζονται απ’ τους χειραφετημένους θεατές, ακριβώς αυτήν την αποπραγματοποίηση έρχονται να επισφραγίσουν: η μεν κοινωνική δικτύωση να λειτουργεί ως περίφραξη του “res publica” εν μέσω προσέλκυσης και ένταξης των ατόμων σε προπολιτικές ομάδες ομοίων, με τα πάλαι ποτέ γκρουπούσκουλα να εξελίσσονται σε forums, groups και pages που μετρούν μονάχα «ακολούθους», και ο δε κλικτιβισμός να αποτελεί τη θεαματική αναπαράσταση ενός συνόλου κοινωνικοπολιτικών πρακτικών οι οποίες έχουν λιποτακτήσει απ’ την πραγματική ζωή και έχουν καταντήσει ένα simulacrum στον εικονικό γαλαξία του παγκόσμιου ιστού.

Αν κάτι αξίζει να τονιστεί παρά ταύτα, είναι πως τούτη η συλλογική παραίτηση και ο άνευ διαστάσεων αποπροσανατολισμός των κοινωνιών δεν υπονοούν επ’ ουδενί μια αποπολιτικοποίηση με την αυστηρή έννοια του όρου. Μάλλον το επίδικο είναι η μετάλλαξη των πολιτικών αντιλήψεων: η στιγμιαία πολιτική μας δέσμευση, η ισχνή συμμετοχικότητα σε συλλογικές διαδικασίες, η μεταμοντέρνα ανεκτικότητα στους όρους με τους οποίους παίζεται το πολιτικό παιχνίδι, η πλήρης εξαΰλωση της διακινδύνευσης και της περιπέτειας των επαναστατικών οραμάτων, ο υποβιβασμός της ιδιότητας του πολίτη σε καταναλωτικό «προνόμιο», ο περιορισμός της λαϊκής διαμαρτυρίας στον χρονικό ορίζοντα της ημερήσιας ψυχικής διάθεσης, η εξημέρωση των πολιτικών συγκρούσεων από την ηδονοβλεπτική οπτικοποίηση της δημόσιας αντιπαράθεσης. Αποτέλεσμα; Να φουλάρουμε το πολιτικό ρεζερβουάρ, να μπουκώνουμε την πραγματικότητα με εικόνες, πληροφορίες, «επικαιρότητα», ενημέρωση και επικοινωνία ώστε να κερδίσουμε τις εντυπώσεις μέχρι αηδίας, μέχρι να έρθουμε σε έναν μεταβουλιμικό κορεσμό, με συνέπεια να θέλουμε πολύ γρήγορα να απαλλαχτούμε απ’ όλα τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις μας ως πολιτικά όντα μέχρι νεωτέρας.

Η ξέφρενη επιτάχυνση των διαδικασιών που συνεπάγονται η ηλεκτρονική διακυβέρνηση και η online δημοκρατία οδηγούν όχι σε μια γνήσια αποπολιτικοποίηση αλλά σε μια μινιατουροποίηση της πολιτικής: ασφαλώς και θέλουμε να συμμετέχουμε στις διαδικασίες αλλά χωρίς να ξεβολευτούμε απ’ τις μικροανέσεις μας και να αφιερώσουμε χρόνο, ασφαλώς και θέλουμε να υπάρχουν εκλογές ασχέτως που είμαστε αρκετά μορφωμένοι ώστε να κατανοήσουμε πως «αν οι εκλογές αλλάζανε τα πράγματα θα ήταν παράνομες», η προοπτική μιας στρατιωτικής δικτατορίας ή της ανόδου του φασισμού μας τρομάζουν αλλά και το γεγονός ότι έχουμε συνταγματικά κατοχυρωμένες ελευθερίες δεν σημαίνει ότι πρέπει να τις «εκμεταλλευόμαστε» και να τις ασκούμε κιόλας ώστε να διεκδικήσουμε τους όρους μιας καλύτερης ζωής, η ατέρμονη κατανάλωση πολιτικών απόψεων λίγο έως καθόλου επηρεάζει τη συνολική μας νοοτροπία και ηθική στάση απέναντι στις καταστάσεις, το κομματικό ολιγοπώλιο και η απαλλοτρίωση της εξουσίας απ’ τους επαγγελματίες πολιτικούς θεωρούνται ακόμη κι επιθυμητά ως φαινόμενα αν είναι σε θέση να εγγυηθούν τη διασκέδαση και τις μικροαπολαύσεις μας.

Στον απόηχο της γενικευμένης επιτρεπτικότητας η μοναδική πολιτική στάση που προωθείται είναι ο παραλογισμός τού «όλοι με όλους», ένα μεταμοντέρνο fair play που πατάει πάνω στο σόφισμα «όλα είναι σχετικά», καθώς και στη σιωπηρή ομοφωνία ότι τίποτα δεν δύναται να αλλάξει, ότι όλα όσα ήταν να γίνουν έχουν ήδη γίνει και τώρα μονάχα μας απομένει να ρυθμίσουμε κάπως καλύτερα το ήδη υπάρχον υλικό.

Εφόσον οι πολιτικές, και ιδεολογικές συγκρούσεις έχουν εξατμιστεί απ’ την κοινωνική ζωή, τότε κάνουν να αναδυθεί μια ευέλικτη και ελαστική προσήλωση στις δημόσιες υποθέσεις: το άκρον άωτον του υποκειμενισμού όπως κωδικοποιείται μέσα απ’ το πλήκτρο «μου αρέσει». Το μόνο που μας απομένει είναι να ανακυκλωνόμαστε από την είδηση της ημέρας. Ο αλτρουισμός, η αυταπάρνηση, το ιδεώδες της λαϊκής αυτεξουσιότητας, το ήθος της ελευθερίας, το να ζεις για τον άλλον προκαλούν αλλεργία· έτσι, κάνει την εμφάνισή της μια «κοινωνιομετρική ετεροστρέφεια» που μας ωθεί να κοινοποιήσουμε το γεγονός ότι έχουμε ευαισθησίες, ότι έχουμε ακόμη αυτήν την πολύτιμη ικανότητα του «να νιώθουμε».

Πρόκειται για την οπισθοχώρηση της στρατευμένης πολιτικής δράσης, εκείνης δηλαδή της δέσμευσης που καθοδηγείται από την ιστορική συνείδηση, με το επαναστατικό πρόταγμα να μην είναι απλώς ασκήσεις επί χάρτου ή υπόθεση διδακτορικών ερευνητών, αλλά κυρίως να εγκολπώνεται στη δημιουργία μιας «αντι-κοινωνίας» μέσα στην κοινωνία, με άλλες αξίες και αρχές, με αυθεντικές σχέσεις ριζωμένες στον καθημερινό βίο. Εφόσον, λοιπόν όλα αυτά υποχωρούν, νά τη η ιδιάζουσα νεοσυγκινησιακή ιδεολογία που βγαίνει στο προσκήνιο, η εμφάνιση μιας πολιτικής διαδικασίας που δεν σχετίζεται με τον κόσμο αλλά κυρίως με την τόνωση του «Εγώ»: με την επιμέλεια της εαυτότητας και όχι με τον κοινωνικό αυτομετασχηματισμό, με την φροντίδα των ενοχών μας και όχι με το άνοιγμα στην ετερότητα.

Τάξη εναντίον τάξης; Μάλλον ψυχολογικοποίηση του πολιτικού, μεταμφίεσή του σε ιδιωτική υπόθεση, σάρωση των ταξικών αντιθέσεων από το καταναλωτικό σύστημα σημείων και την ιεραρχική κλίμακα των προσφερόμενων επιλογών, ταύτιση του ιδεολογικού με το επικοινωνιακό, της συλλογικής δράσης με την αγελαία αισθητική της μαζικής κοινωνίας.

Οι κοινωνικές σχέσεις που αδυνατούν να μεταφραστούν σε ποσοτική ισοδυναμία, και ευελπιστούν να μείνουν «συγκεκριμένες», αποδυναμώνονται· το ίδιο συμβαίνει και με το σύνολο των προσωπικών δεσμών και του αρχέγονου πλέγματος αμοιβαιότητας και ανταπόδοσης που συνέχουν τον κοινωνικό ιστό. Υπό αυτές τις παντελώς απρόσωπες συνθήκες, η σύγχρονη τεχνολογία έρχεται προκειμένου να διευθύνει τη συγκρότηση του ανθρώπου ως υποκειμένου εμφανίσιμου κατά κάποιον τρόπο σε μια δημόσια σφαίρα: η ασταμάτητη ανανέωση του εικονικού μας προφίλ δεν είναι παρά η κατ’ εξοχήν έκφραση μιας διαδικασίας τεχνητής προσωποποίησης που αντικαθιστά την προσωπικότητα, δηλαδή την εμφάνιση προσώπων στη δημόσια σφαίρα, σ’ έναν κοινό για όλους τόπο. Οι επιπτώσεις στην πολιτική είναι ραγδαίες: η προσωποποίηση της δημόσιας διαβούλευσης κάνει τα πάντα πλέον να λέγονται σε «πρώτο πρόσωπο», οι αποστάσεις που απαιτεί η ευγένεια και η ευπρέπεια ώστε να γίνουμε ακουστοί από τους άλλους και οι άλλοι από μας μειώνονται δραματικά, ο καθένας πλέον καλείται να μιλήσει στον εαυτό του και μόνο σ’ αυτόν προκειμένου να ακουστεί απ’ τους άλλους, η «δόξα» στα λόγια των πολιτών μεταφέρεται στον αστερισμό του trash, του κουτσομπολιού, των εξομολογήσεων.

Στην εποχή που σηματοδοτείται από τη γενικευμένη λατρεία του εαυτού, εκεί που ο καθένας το μόνο που αναγνωρίζει ως χρέος του είναι η διαχείριση της εικόνας του, εξέχουσα θέση στη δημόσια αντιπαράθεση λαμβάνει το ad hominem, τα «χτυπήματα κάτω απ’ τη μέση», οι αποκαλύψεις όλων των μυστικών, η λογική του «ξεβρακώματος», η κουλτούρα του σοκ. Ως εκ τούτου, η ταξική πάλη και ο επαναπροσδιορισμός των σχέσεων παραγωγής, η πολιτική διαμάχη και οι δυνατότητες αναδιανομής της εξουσίας προς τα κάτω, η επαναστατική αναγέννηση της κοινωνίας σε ψυχικό, ηθικό και πνευματικό επίπεδο δείχνουν να είναι ουτοπικές αιθεροβασίες που αφορούν μονάχα τους «ξενέρωτους». Πλέον, οφείλουμε ν’ αφήσουμε τις περιπέτειες της κοινής πράξης και της συλλογικής διάνοιας έξω απ’ τις ανησυχίες μας· όλα είναι ζήτημα προσώπων, όχι εγγενών συστημικών αντιφάσεων.

Το μόνο που έχουμε να κάνουμε είναι να αντικαταστήσουμε τους βρόμικους με τους καθαρούς, τους σάπιους πολιτικούς με ένα φρέσκο προσωπικό, τις ιδεολογικά φορτισμένες αφηγήσεις με την τεχνοκρατική ουδετερότητα, το παλιό με το νέο, να φέρουμε στην εξουσία αυτούς «που γνωρίζουν», αυτούς «που αξίζουν», να προγραμματίσουμε εν τέλει μια καλαισθητική αναβάθμιση στα debates και στα τηλεπαράθυρα, αφήνοντας άθικτο όλο το δομικό υπόβαθρο του πολιτικού και οικονομικού συστήματος.

Τα πάντα στον ενικό, λοιπόν, μια εθνικών διαστάσεων παρέα σε home cinema έκδοση, μια pop εθνική ενότητα, μια τυραννία της οικειότητας, ένα infotainment που υπόσχεται να μας απαλλάξει απ’ τη σοβαρότητα που απαιτεί η πολιτική αντιπαράθεση, το βασανιστικό ερώτημα «τι είδους ζωή θέλουμε». Όσο πιο πολύ η πολιτική αποστασιοποιείται απ’ την ανθρώπινη υπόσταση, όσο πιο πολύ καθορίζεται από τα αφηρημένα μαθηματικά μοντέλα στον κόσμο του πλασματικού, τόσο πιο πολύ οι «από τα κάτω» πραγματοποιούν απέλπιδες προσπάθειες να της δώσουν μια ανθρώπινη διάσταση, ένα οικείο πρόσωπο, να την σφηνώσουν μέσα σε «ατάκες», αστεϊσμούς, αυτοσαρκασμό: η παρωδία, το «trolling», η παιγνιώδης αντιμετώπιση των πολιτικών καταστάσεων, ο αποκαθαρμένος από τα αντιεξουσιαστικά του χαρακτηριστικά σαρκασμός, η σχετική ιδιωτικοποίηση του γέλιου και η αποϊεροποίηση του χιούμορ συνθέτουν ένα ψυχοκοινωνικό κολαστήριο «φιλικότητας» συνοδευόμενο από τα ψυχρά χαμόγελα που απαιτούν τα φωτογραφικά φλας της πανοπτικής απογύμνωσης από κάθε νόημα.

Εφόσον η παρακμή ακμάζει δίχως προηγούμενο, εφόσον η κατάρρευση είναι προ των πυλών, το μόνο που μας απομένει είναι να διασκεδάσουμε μέχρι τελικής πτώσεως, μέχρι η λήθη και ο παλιμπαιδισμός να μας εξαιρέσουν από κάθε ευθύνη και υπόνοια σκέψης. Όλα γίνονται προσωπική ομολογία, ενδομυχίστικη φανέρωση, μεταηθική εκφραστικότητα· η εξουσία μας δίνει τη δυνατότητα να παραγνωριστούμε μεταξύ μας μέσα στην αβάσταχτη ελαφρότητα της επικοινωνίας: «μπορείτε να πείτε ό,τι θέλετε, μπορείτε να πείτε ό,τι να ‘ναι, αλλά, για τ’ όνομα του Θεού, μην τολμήσετε να περάσετε στην πράξη!»

Ο μαξιμαλισμός όσων μπορούν να ειπωθούν πηγαίνει χέρι-χέρι με τον μινιμαλισμό όσων μοιάζουν ότι δεν μπορούν να γίνουν· αυτά τα τελευταία άλλωστε είναι η δουλειά που καλείται να αναλάβει το άκαμπτο και σχεδόν αδιαπέραστο σύμπλεγμα εξουσιαστικών δομών: η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, το Eurogroup, τα Υπουργεία Αλληλεγγύης, οι ριζοσπάστες χαρτογιακάδες, το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο, οι επαγγελματίες επαναστάτες, οι Οίκοι Αξιολόγησης, οι κυβερνήσεις της Αριστεράς, τα λόμπι των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, τα αναγνωρισμένα δίκτυα ακτιβιστών, η Greenpeace, η UNICEF και το Avaaz. Όσο για μας, με μια ετήσια συνδρομή σε κάποιο ίδρυμα, λίγο εθελοντισμό, αρκετά κλικ και την αποπληρωμή των φόρων μας στην ώρα τους, θα μπορούμε να κοιμόμαστε ήσυχοι ως δραστήριοι και ενεργοί πολίτες και, επομένως, να μην απαιτείται να σπαταλούμε τον ελεύθερο χρόνο μας σε σοβαρά πράγματα.

Καθώς όμως η σύγκρουση θα γίνεται όλο και πιο πρωτόγονη μέσα στον ολοκληρωτικό εκσυγχρονισμό, η ιστορική εντροπία θα ανασύρει από το χρονοντούλαπο με τον πιο πεισματικό τρόπο τα πλέον πανάρχαια διλήμματα για το μέλλον. Δίπλα στη διερώτηση γύρω απ’ τον ενάρετο βίο, το ζήτημα της ελευθερίας, της πολιτικής οργάνωσης των κοινοτήτων, των τρόπων με τους οποίους η κοινωνία θα κληθεί να συνεργαστεί για τον δαμασμό της οικονομικής αναγκαιότητας και το ξεπέρασμα του εμπορευματικού σύμπαντος, ο 21ος αιώνας έρχεται να προσθέσει μια νέα στιβάδα στα ερωτήματα:

Με τη live δημοκρατία των σφυγμομετρήσεων, της online πολιτικοποίησης, των τηλεμαραθώνιων, της ψηφιακής πολιτειότητας, των προγνωστικών, της μοναξιάς, της «κοινής γνώμης» και της επικοινωνιακής εξόντωσης; Ή με την άμεση δημοκρατία των λαϊκών συνελεύσεων, των καντονιών, των sections, της ομοσπονδιοποίησης και του δευτεροβάθμιου συντονισμού των πόλεων σε Συντακτική Εθνοσυνέλευση, της θέσμισης των προϋποθέσεων ενός σώματος ελευθέρων πολιτών;

Σ’ αυτόν τον ανομολόγητο κοινωνικό πόλεμο μεταξύ των νεοπλήβειων και της Αυτοκρατορίας, οι συνθήκες μάς φέρνουν προ των ευθυνών μας, να στυλώσουμε τη μικρής κλίμακας και ανθρώπινων διαστάσεων δημοκρατική οργάνωση προκειμένου να υποδεχτούμε την επαναστατημένη εποχή μετά τη Μεγάλη Κατάρρευση.

The post Στην «online δημοκρατία» η σωτηρία του κόσμου παρουσιάζεται σαν υπόθεση λίγων δευτερολέπτων first appeared on Aυτολεξεί.

Η Oxford University Press επέλεξε το «brain rot» ως τη λέξη της xρονιάς για το 2024, προκαλώντας εύλογο ενδιαφέρον αλλά και ανησυχία. Στη διαδικτυακή κουλτούρα, ο όρος περιγράφει την υποτιθέμενη «φθορά» του νου εξαιτίας της αδιάκοπης, επιφανειακής κατανάλωσης περιεχομένου. Σε μια μετανεωτερική κοινωνία, όπου η αλλαγή είναι ο κανόνας, η ταχύτητα στην πρόσβαση και διακίνηση πληροφοριών αποτελεί βασικό «καύσιμο» της τοποθέτησής μας στον κόσμο. Πώς, όμως, αυτό μεταφράζεται σε πραγματική γνώση; Και πώς επηρεάζει ειδικά τα παιδιά μας;

Ζούμε σε μια εποχή όπου η πληροφορία παρουσιάζεται εύκολα προσβάσιμη και άμεσα αξιοποιήσιμη. Ωστόσο, όσο αυξάνει η ποσότητα, τόσο συχνά μειώνεται το βάθος. Η γνώση τείνει να γίνεται ένα σύνολο αποσπασματικών δεδομένων, κατάλληλων για γρήγορη κατανάλωση ή βραχυπρόθεσμους στόχους.

Η ουσιαστική κατανόηση αντικαθίσταται από «μπουκίτσες» πληροφορίας (memes, viral βίντεο, τίτλοι ειδήσεων) που δεν εντάσσονται σε κάποιο συνεκτικό πλαίσιο. Η ταχύτατη διασπορά πληροφορίας απαιτεί εξίσου γρήγορη επεξεργασία. Έτσι, η κριτική σκέψη δυσκολεύεται να βρει τον χρόνο και τον χώρο της.

Συνήθως επιλέγουμε (ή «επιλέγουν» για εμάς αλγόριθμοι) τις πληροφορίες που επιβεβαιώνουν τις ήδη υπάρχουσες αντιλήψεις μας.

Σύμφωνα με τον Michel Foucault, η γνώση δεν είναι ποτέ ουδέτερη ή αθώα. Συνδέεται με μηχανισμούς εξουσίας· θεσμοί, εκπαιδευτικά συστήματα, μέσα ενημέρωσης και ψηφιακές πλατφόρμες διαμορφώνουν το ποια πληροφόρηση διαχέεται και με ποιον τρόπο. Όσοι έχουν την ικανότητα να φιλτράρουν ή να παράγουν «νομιμοποιημένες» πληροφορίες κινούνται πιο γρήγορα στον κόσμο αυτόν.

Το «Brain Rot» στη Ζωή των Παιδιών

Στον κόσμο των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, τα παιδιά έρχονται σε επαφή με τεράστιο όγκο πληροφοριών — σε συχνά δελεαστικές, εντυπωσιακές και σύντομες μορφές. Όμως, παρά τη γοητεία των οθονών, όταν τους δοθεί η ευκαιρία, προτιμούν αυθεντικές εμπειρίες στον πραγματικό κόσμο:

Αυτό που βλέπουμε εμείς είναι ότι η εξερεύνηση της φύσης, τα ομαδικά παιχνίδια, οι κατασκευές, προκαλούν πολύ πιο ουσιαστική ενασχόληση και βαθύτερη κατανόηση. Το παιδί ακονίζει την κριτική του σκέψη, τη φαντασία και την ικανότητα επίλυσης προβλημάτων μέσα από τη φυσική αλληλεπίδραση, όχι μονάχα την ψηφιακή. Η άμεση συνεργασία —χωρίς ταχύτατη εναλλαγή «ψηφιακών παραθύρων»— δημιουργεί συναισθήματα ασφάλειας και δημιουργίας.

Ωραία και τι προτείνετε; Να γυρίσουμε στις σπηλιές;

Στο σημείο αυτό, η έννοια της sympoiesis (συν-δημιουργία) προσφέρει μια αισιόδοξη διέξοδο, μακριά από τον απλοϊκό διαχωρισμό «offline» και «online»:

Η Donna Haraway, στο έργο της Staying with the Trouble (2016), εισάγει την έννοια της sympoiesis ως μια διαδικασίας «συν-δημιουργίας» (making-with) που ξεπερνά την ατομικότητα και τοποθετεί τη γνώση, τη μάθηση και την εξέλιξη μέσα σε ευρύτερα, πολυ-ειδικά δίκτυα. Αντί να βλέπουμε τον κόσμο ως ξεχωριστές, αυτόνομες οντότητες, η Haraway προτείνει ότι τα όντα —άνθρωποι, ζώα, τεχνολογίες, περιβάλλον— συμμετέχουν σε μια συνεχή, αλληλοεξαρτώμενη διαδικασία, όπου όλοι επηρεάζουν κι επηρεάζονται. Έτσι, η sympoiesis τονίζει τη συνυφαντική φύση της ζωής: η δημιουργία νοήματος δεν είναι αποτέλεσμα απλής προσθήκης γνώσεων σε μεμονωμένα άτομα, αλλά γεννιέται συλλογικά, από τη διαρκή αλληλεπίδραση μεταξύ διαφορετικών παραγόντων, υποκειμένων και πλαισίων.

Στην Ataxia School, η παιδαγωγική μας φιλοσοφία -των κοινών- αντλεί έμπνευση από την ίδια τη λογική της sympoiesis: ακριβώς όπως η Haraway περιγράφει τη γνώση ως αποτέλεσμα «συν-δημιουργίας» μέσα σε ένα δυναμικό περιβάλλον πολλαπλών αλληλεπιδράσεων, έτσι κι εμείς προσεγγίζουμε τη μάθηση ως ένα κοινό «πλέγμα». Μαθητές, εκπαιδευτικοί, φυσικό περιβάλλον, τεχνολογία και κοινωνία αποτελούν αλληλοεξαρτώμενους «κόμβους» ενός ευρύτερου συστήματος. Δεν «διδάσκουμε» απλώς, αλλά συμμετέχουμε στη γέννηση της γνώσης μαζί με τα παιδιά, επιδιώκοντας ουσιαστικές εμπειρίες αντί για αποσπασματική πληροφορία. Μέσα από αυτή την οπτική, κάθε δραστηριότητα —από ένα πείραμα στην τάξη μέχρι μια ψηφιακή αναζήτηση— γίνεται μια πράξη συν-δημιουργίας που δένει τους ανθρώπους και τα υλικά της μάθησης σε ένα ενιαίο, εξελισσόμενο οικοσύστημα.

Ataxia School,
Δημοκρατικό σχολείο του Βουνού,
Για τη ζωή, τη γη, τον πολιτισμό
www.ataxiaschool.com

The post BRAIN ROT OR NOT? – ένα σχόλιο για τη φράση της χρονιάς first appeared on Aυτολεξεί.

Albert Camus: «Ελεύθερος είναι εκείνος που μπορεί να ζει χωρίς να λέει ψέματα» (Gnomikologikon.gr, n.d.)

Η aλήθεια είναι πως δεν είμαι βέβαιος αν αυτή η φράση έχει ειπωθεί πραγματικά από τον  Camus – τη συνάντησα στο διαδίκτυο. Είτε αληθινή, είτε ψεύτικη, ίσως, έχει μικρή σημασία σε έναν κόσμο που βάλλεται από fake news και, τα όρια μεταξύ αλήθειας και ψέματος γίνονται ολοένα και πιο θολά.

Στην εποχή της ψηφιακής τεχνολογίας και των πολυάριθμων εφαρμογών επικοινωνίας, η πληροφορία και οι ειδήσεις παράγονται και διαχέονται σχεδόν στιγμιαία σε όλα τα μήκη και πλάτη του κόσμου. Ο ψηφιακός κόσμος και η δομή του διαδικτύου έχουν καταστεί στην εποχή μας ο κατεξοχήν τόπος παραγωγής, συλλογής και διάδοσης πληροφοριών. Στο ψηφιακό περιβάλλον, η ροή πληροφοριών είναι αδιάκοπη σε τέτοιον βαθμό, που νομίζω πως η ανθρωπότητα δεν έχει ξανασυναντήσει κάτι αντίστοιχο στη διάρκεια της ιστορίας της.

Αν και σε αυτόν τον ψηφιακό κόσμο, συνήθως, η πρόσβαση στην πληροφορία είναι ελεύθερη, ιδιαίτερα εύκολη, άμεση και οριζόντια, ο όγκος παραγωγής και κοινοποίησης πληροφοριών και ειδήσεων είναι τόσο μεγάλος που καθίσταται ανθρωπίνως αδύνατο για κάποιον να τις ελέγξει και να τις επεξεργαστεί σε βάθος. Εδώ δημιουργείται μια εγγενής αντίφαση, όπου η ελευθερία, αντί να λειτουργεί δημιουργικά και απελευθερωτικά, καθώς η πρόσβαση στις πλούσιες βάσεις δεδομένων συνιστά την αφετηρία για την αναζήτηση της γνώσης και της αλήθειας, αντιθέτως, στην πράξη η υπερπληροφόρηση προκαλεί ψυχολογικό ίλιγγο και άγχος εξαιτίας της υπερπαραγωγής πληροφοριών (Επτακοίλη, 2020). Ο χρήστης μετεωρίζεται στο χαοτικό και ρευστό περιβάλλον, πάνω στο οποίο αναζητά ένα αρχιμήδειο στήριγμα, ή έναν μίτο της Αριάδνης, που θα του επιτρέψει βγει μέσα από τον αχανή λαβύρινθο του ψηφιακού κόσμου.

Ακολούθως, για να μειώσει αυτό το ψυχολογικό φορτίο, ο χρήστης εμπιστεύεται αναγκαστικά τις επιλογές του στους διαδικτυακούς αλγορίθμους. Οι διαδικτυακοί αλγόριθμοι ιχνηλατούν τα ψηφιακά αποτυπώματα που αφήνει πίσω του ο χρήστης και χαρτογραφούν την πλοήγησή του. Με αυτόν τον τρόπο, καταγράφονται οι προσωπικές επιλογές και προτιμήσεις του καθενός και, οι διαδικτυακοί αλγόριθμοι δημιουργούν έναν εξατομικευμένο ψηφιακό χάρτη. Αυτός ο ψηφιακός χάρτης αποτελεί ένα σταθερό σημείο γεμάτο νόημα, γύρω από το οποίο συγκροτείται και περιστρέφεται ο ψηφιακός άνθρωπος, ενώ με τον καιρό “χτίζεται” ο προσωπικός του ψηφιακός κόσμος. Ο ψηφιακός άνθρωπος δεν κάνει τίποτα παραπάνω από το να αναθέτει την κρίση του στους ψηφιακούς αλγόριθμους, οι οποίοι καθοδηγούν σε μεγάλο βαθμό την πορεία του στο διαδίκτυο. Ωστόσο, οι αλγόριθμοι, συνεχώς, τού παρουσιάζουν υλικό το οποίο θεωρούν ότι προσιδιάζει στις προηγούμενες επισκέψεις του χρήστη στον ψηφιακό κόσμο. Με αυτόν τον τρόπο, όμως, ο χρήστης ανακυκλώνει σε μεγάλο βαθμό τις προσωπικές του επιλογές και, το ψηφιακό περιβάλλον, από ανοιχτός χώρος με άπειρες δυνατότητες, μετατρέπεται συχνά σε ένα ιδιωτικό και κλειστό περιβάλλον, διότι τροφοδοτείται, συνεχώς, με πληροφορίες και επιχειρήματα που επιβεβαιώνουν τις ιδεοληψίες και τις προκαταλήψεις του κάθε χρήστη.

Σε αυτές τις συνθήκες, οι εμμονές ενισχύονται και οι άνθρωποι συχνά παρασύρονται, μετατρεπόμενοι σε «ψηφιακούς χούλιγκαν». Η αδιαλλαξία ανθίζει στα κλειστά διαδικτυακά περιβάλλοντα όπου κυριαρχούν ομοειδείς σκέψεις ή ιδεολογικά συγγενείς ιδέες. Σε αυτούς τους ψηφιακούς χώρους, ο διάλογος χάνει την αξία του, καθώς η κριτική δεν είναι ουσιαστική και, η συνομιλία μεταξύ των «ψηφιακών χούλιγκαν» υπάρχει μόνο, για να επιβεβαιώνει τις εμμονές τους. Δεν είναι, λοιπόν, αναπάντεχο, γιατί στη σημερινή εποχή τα fake news αποκτούν ιδιαίτερη δυναμική, φτάνοντας στο σημείο ακόμα και ευφάνταστες και ακραίες ειδήσεις βρίσκουν φανατικούς υποστηρικτές. Σε αυτό το σημείο, θέλω να τονίσω πως η διαπίστωσή μου στηρίζεται σε προσωπικές εμπειρίες, χωρίς να έχω πραγματοποιήσει κάποια εστιασμένη έρευνα. Βασίζομαι, κυρίως, στην καθημερινή μου τριβή με την κοινωνία, όπου συναντώ όλο και περισσότερους ανθρώπους που αναπαράγουν ακραίες απόψεις. Εάν ισχύει η παραπάνω υπόθεση, τότε αυτή η κατάσταση δημιουργεί το κατάλληλο έδαφος για να ευδοκιμήσουν ψευδείς και ανυπόστατες ειδήσεις.

Ίσως γι’ αυτόν τον λόγο, η αξία της αυτονομίας καθίσταται σήμερα σημαντική, διότι η αυτονομία θεμελιώνεται πάνω στη ριζική αμφισβήτηση και κριτική σκέψη, στοιχείο απαραίτητο για τη δόμηση ενός γόνιμου και δημιουργικού διαλόγου, πράγμα που λείπει από τα κλειστά ψηφιακά κοινωνικά δίκτυα. Συνεπώς, η αυτονομία μπορεί να λειτουργήσει ως αντίδοτο και όργανο που θα αποκαλύψει την αλήθεια πίσω από τις παραπλανητικές αφηγήσεις. Προς αποφυγή παρεξηγήσεων, όταν αναφέρομαι στην αλήθεια, δεν υπονοώ κάποια μεταφυσική ή φιλοσοφική αλήθεια που θα φέρει στο φως ο μηχανισμός της αυτονομίας. Την αλήθεια την κατανοώ ως την κατάσταση που ανταποκρίνεται στα δεδομένα και την πραγματικότητα, όπως αυτά εκτυλίσσονται και τα παρατηρούμε, χωρίς παραμορφωτικούς φακούς που φιλτράρουν τις περιστάσεις. Βεβαία, για να είμαι ακριβής, ούτε η αυτονομία εγγυάται την εύρεση των αληθινών όρων που συνθέτουν τον κόσμο ωστόσο, θέτει τις προϋποθέσεις για την αναζήτησή τους. Η κριτική σκέψη και η αυτονομία απαιτούν πνευματική εγρήγορση, αυτοστοχασμό και φρόνηση, ώστε να μπορεί κανείς να αντισταθεί στη σαγήνη που ασκούν οι απλουστευτικές – συναισθηματικά φορτισμένες και ψευδείς αφηγήσεις – οι οποίες αποκρύπτουν την πραγματικότητα.

Βιβλιογραφία:

Gnomikologikon.gr. (n.d.). Αλμπέρ Καμύ – Αποφθέγματα. Retrieved on September 10, 2024, from https://www.gnomikologikon.gr/authquotes.php?auth=9

Επτακοίλη, Τ. (2020, January 14). Θεοφάνης Τάσης στην «Κ»: Η ελευθερία μας γίνεται ανελευθερία. Η Καθημερινή. Retrieved on September 10, 2024, from https://www.kathimerini.gr/life/people/1059772/theofanis-tasis-stin-k-i-eleytheria-mas-ginetai-aneleytheria/

The post Αλήθεια και Ψέμα στον ψηφιακό κόσμο: Κριτική Σκέψη ως Αντίδοτο στα Fake News first appeared on Aυτολεξεί.

Στο σχόλιο αυτό αναλύω γιατί ζούμε όχι απλώς στην εποχή της ΜΕΤΑ-πολιτικής αλλά και (ίσως κυρίως) στην εποχή της ΜΕΤΑ-ΑΛΗΘΕΙΑΣ, με την έννοια ότι η πρώτη συσχετίζεται άμεσα και (ανα)παράγεται από τη δεύτερη.

Το 2016, οι εκδόσεις που βγάζουν το διάσημο Λεξικό της Οξφόρδης ανακήρυξαν τη «μετα-αλήθεια» (post-truth) ως διεθνή λέξη της χρονιάς. Ο ορισμός που έδωσαν στη λέξη όταν την πρόσθεσαν στο λεξικό είναι ότι προσδιορίζει αυτό «που σχετίζεται ή δηλώνει περιστάσεις στις οποίες τα αντικειμενικά γεγονότα έχουν λιγότερο επιρροή στη διαμόρφωση της κοινής γνώμης από ό,τι οι εκκλήσεις στο συναίσθημα και την προσωπική πεποίθηση». Οι εκδότες είπαν ότι η χρήση του όρου «μετα-αλήθεια» αυξηθηκε μέσα στο 2016 κατά περίπου 2.000% σε σύγκριση με την προηγούμενη χρονιά. (1)

Για όσες κι όσους ασχολούμαστε σοβαρά με τη δυνατότητα αυθεντικής δημοκρατικής πολιτικής (ως αξία καθ’ εαυτήν και ως διαδικασία) αυτή η έννοια δεν ήρθε ως έκπληξη. Έχουμε, νομίζω, βιώσει εδώ και χρόνια το πέρασμα σε μια εποχή όπου η πιθανότητα ανάδυσης ενός χώρου παραγωγικής πολιτικής επικοινωνίας στη βάση ορθολογικής συζήτησης έχει μειωθεί θεαματικά. Μιλάμε για την πιθανότητα ανάδυσης ενός θεσμικού χώρου αυθεντικής πολιτικής όπου, μέσω του ΣΤΟΧΕΥΜΕΝΟΥ διαλόγου, δημοκρατικά πολιτικά υποκείμενα θα παράξουν απελευθερωτικές κοινωνικές και οικονομικές πολιτικές με τις οποίες θα πορευτεί η κοινωνία. Πολιτικές με γνώμονα τα ιδεώδη του διαφωτισμού –την ελευθερία, τη δικαιοσύνη και την αλληλεγγύη– για το κοινό καλό ανθρώπων και φύσης.

Αυτός ο βαθιά πολιτικός διάλογος, για να είναι παραγωγικός για το κοινό καλό, θα πρέπει οι συμμετέχοντες/-ουσες σε αυτόν να έχουν προ-αποδεχτεί ως πλαίσιό του τη θεμελιώδη συμφωνία της δημοκρατικής πολιτικής κοινωνίας. Δηλαδή, ότι ΑΣΧΕΤΑ με το πώς αισθανόμαστε προσωπικά και τι είδους ενδοσκόπηση κάνουμε ως υποκείμενα, συμφωνούμε να ΔΙΑΛΕΧΘΟΥΜΕ ΕΞΩΣΤΡΕΦΩΣ, ισότιμα και με σεβασμό, έχοντας προ-αποδεχτεί ότι η ΣΥΖΗΤΗΣΗ θα διεξαχθεί με ένα δι-υποκειμενικό κριτήριο ποιότητας επιχειρημάτων.

Δηλαδή με ορθολογικούς όρους, στη βάση της σχέσης αρχών-επιχειρημάτων-συμπερασμάτων που συνδέονται λογικά μεταξύ τους.

Όταν αυτή η παραδοχή δεν υφίσταται, τότε είμαστε πλέον στο βασίλειο της ΜΕΤΑ-αλήθειας: κανένα δι-υποκειμενικό κριτήριο δεν διασφαλίζει –έστω και εύθραυστα– την ποιότητα των επιχειρημάτων. Έτσι, η δυνατότητα παραγωγικής πολιτικής επικοινωνίας καταρρέει ακόμα και σαν ενδεχομενικότητα. Αυτό που αναδύεται είναι μια Βαβέλ μονολόγων που εκφέρονται από ναρκισσιστικά/αυτοαναφορικά υποκείμενα εγκλωβισμένα σε ένα γενικευμένο πόλεμο προπαγάνδας.

Η αναζήτηση αλήθειας μεταμορφώνεται σε αγώνα επιβολής συγκινησιακά φορτισμένων αφηγημάτων.

Το κριτήριο αλήθειας -αν υπάρχει- εδράζεται πλέον μόνο ΕΝΔΟΝ. Δεν υπάρχει δι-υποκειμενική αλήθεια αλλά μόνο η δικιά ΜΟΥ αλήθεια και αυτή της “φυλής” μου (tribe) που ΑΙΣΘΑΝΕΤΑΙ και ΠΙΣΤΕΥΕΙ -με τη θρησκευτική διάσταση του όρου- τα ίδια με εμένα. Το κριτήριο είναι μόνο μέσα μου: δεν πα’ να λες εσύ ότι ο ήλιος λάμπει και ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΙΚΑ να λάμπει – άμα εγώ ΑΙΣΘΑΝΟΜΑΙ ότι δεν λάμπει, τότε όχι μόνο ΔΕΝ αναγνωρίζω ότι λάμπει αλλά και ΑΠΑΙΤΩ αυτη η λογική μου παράκρουση να αναγνωριστεί από τα αλλά υποκείμενα ως ισότιμη στην επιχειρηματολογική της ποιότητα. Σε αντίθετη περίπτωση -εάν δεν αναγνωριστεί ως τέτοια- κάθε κριτική προς την παράκρουσή μου προσλαμβάνεται ως επίθεση στην προσωπικότητά μου.

Αυτή η ριζική μεταμόρφωση της αλήθειας, η έκπτωσή της σε συγκινησιακό αφήγημα, (ανα)παράγει μια “νέα” κοινωνικο-πολιτική υποκειμενικότητα με ένα ιδιαίτερο χαρακτηριστικό: η όποια ορθολογική ανταλλαγή επιχειρημάτων στην οποία συμμετέχει δεν βιώνεται ως μια πολιτική εμπειρία ΣΥΝ-ΠΑΡΑΓΩΓΙΚΗΣ επικοινωνίας αλλά, αντίθετα, ως μια συναισθηματική εμπειρία «βίας» και «τραύματος». Για το “νέο” υποκείμενο η αναπόφευκτη «τριβή» του διαλόγου πρέπει να αποφευχθεί πάσει θυσία σαν αίτιο δημιουργίας ψυχικού τραύματος. Και αυτή η θυσία συμπεριλαμβάνει τη θυσία της αρχής της λογικής συνέπειας αρχών-επιχειρημάτων-συμπερασμάτων.

Πρόκειται για ένα «νέο» κοινωνικό ΥΠΟΚΕΙΜΕΝΟ που άγεται και φέρεται από ψευδο-ρομαντικά συναισθήματα. Όπου το δικό του τραύμα είναι το απολύτως ανώτερο και το πιο άξιο προσοχής, πέρα και πάνω των τραυμάτων των υπόλοιπων υποκειμένων. Και παραπέρα, το «νέο» κοινωνικο-πολιτικό υποκείμενο «αναγνωρίζει» τα άλλα υποκείμενα-συνομιλητές όχι ως ισότιμους συμπαραγωγούς πολιτικής στο αμφιθέατρο του δημοκρατικού διαλόγου αλλά ως αντιπάλους σε μια αρένα συγκινησιακού ανταγωνισμού όπου λυσσαλέα προσπαθεί να τα ξεδιαλύνει σαν φυλακισμένους με κριτήριο το δίπολο «φίλος-εχθρός» (τη διάκριση που έθεσε ως ούσια της πολιτικής ο φιλόσοφος του ναζισμού Carl Schmitt).

Η συνέπεια είναι ότι το δημόσιο/κοινό συμφέρον, δεν μπορεί “να προσδιοριστεί ούτε κατ’ ελάχιστο ως κάτι το καθολικό, ως υπερβαίνον το ιδιωτικό, με αποτέλεσμα να λείπει εκείνο το συνεκτικό αγαθό, που είναι σε θέση να συντονίσει την κοινωνία και να διασφαλίσει την τάξη της […] Συνακόλουθα, η αναγκαία πολιτική τάξη [θα προσθέσω: σε μια τέτοια ΜΕΤΑ-πολιτική κοινωνία] μπορεί να επιβληθεί μόνο μέσα από τη διαθέσιμη δύναμη ή ισχύ μιας δεδομένης οργανωμένης ομάδας, καθώς η λεγόμενη συναίνεση, σε επίπεδο κοινωνίας, δεν είναι αρκούντως βαθιά, για να λειτουργήσει ως δικαιοκριτικό έρεισμα της πολιτικής τάξης” (2). Η ισχύς, η ωμή βία, συμβολική ή φυσική, επιβάλει την καθολικότητα ως άρνηση του διαλέγεσθαι.

Σε αυτή την εποχή της ΜΕΤΑ-πολιτικής που χαρακτηρίζεται από τον ανηλεή πόλεμο προπαγάνδας μεταξύ ΜΕΤΑ-αληθειών/αφηγημάτων, το “νέο” υποκείμενο αναζητά να προσκολληθεί σε μια ναρκισσιστική “χαρισματική” ηγετική προσωπικότητα ως οπαδός που είναι σε διαρκή ετοιμότητα να υπερασπιστεί την/τον ηγέτη μέχρι και του συμβολικού ή/και πραγματικού θανάτου των «εχθρών», αλλά και της προσωπικής του θυσίας. Κάτω από ειδικές συνθήκες, μάλιστα, μπορεί και το ίδιο να εξελιχθεί σε μια τέτοια ναρκισσιστική ηγετική προσωπικότητα.

Στο κείμενο έβαλα το «νέο» σε εισαγωγικά γιατί, ιστορικά, το υποκείμενο αυτό δεν είναι καθόλου νέο. Αυτή η «νέα» κοινωνικο-πολιτική υποκειμενικότητα δεν είναι παρά η δυναμική επαν-εμφάνιση της πρώτης (ψυχικής) ύλης του ολοκληρωτισμού, ανεξάρτητα με τι πολιτικό-ιδεολογικό ή «ηθικό» περιτύλιγμα προωθείται ο τελευταίος. (3)

Η κυριάρχηση αυτού του υποκείμενου θα σημάνει την αρχή του τέλους του διαφωτισμού, όχι μόνο ως πολιτική ηθική ατομικής και κοινωνικής απελευθέρωσης, αλλά κυρίως ως ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ ατομικής και κοινωνικής απελευθέρωσης.

Για όποια και όποιον αναγνωρίζει στον διαφωτισμό την υπόσχεση για την ανάδυση μια αυθεντικά δημοκρατικής κοινωνίας, η υπεράσπιση της δυνατότητας ΕΞΩΣΤΕΦΟΥΣ πολιτικού διαλόγου που διεξάγεται στη βάση του ορθολογικού δι-υποκειμενικού κριτήριου ποιότητας επιχειρημάτων, δεν είναι απλώς δέον αλλά ΚΑΘΗΚΟΝ.
———————————————————-

(1) Guardian, Tue 15 Nov 2016.
(2) Δημήτρης Τζωρτζόπουλος, “Carl Schmitt: η πολιτική έννοια: φίλου & εχθρού” στο “http://hegel-platon.blogspot.com/2019/03/carl-schmitt.html”
(3) Σε καμία περίπτωση δεν καλώ να προσπαθήσουμε ώστε να ΕΞΟΡΙΣΤΕΙ το συναισθημα απο την πολιτική. Οχι απλώς είναι αδύνατο να γίνει αλλά ούτε και επιθυμητό. Επίσης ούτε προτέινω να υποβαθμιστεί το τραυμα που κουβαλάει η καθεμιά και ο καθένας μας. Τουναντιον, είναι αναπόφευκτο ότι θα επικαθορίσει την “σκοπιά” μας. Αλλα αν ειναι να κανουμε πολιτικά παραγωγική συζητηση αυτός ο διαλογος μπορεί να γίνει μόνο ΕΞΩΣΤΡΕΦΩΣ με βαση ενα δι-υποκειμενικό κριτήριο αξιολόγησης επιχειρημάτων. Ο αυτονομος/δημοκρατικός πολιτικός διαλογος ή θα ειναι παραγωγικός ή δεν θα υπάρξει. Απαιτεί από τα πολιτικά υποκέιμενα που συμμετέχουν σε αυτόν αυτο-περιορισμό και ορθολογική διαύγαση του συναισθηματος και του τραυματος – όχι εξορία τους ή αποφυγή τους. Ο αυτονομος/δημοκρατικός πολιτικός διαλογος είναι ΤΕΧΝΗ που πρέπει να την μαθουμε και να την ασκούμε οπως μαθαίνει κάποια/ος πιάνο. Χρειάζεται να την πάρουμε πάρα πολύ σοβαρά αυτή την Τέχνη και να την υπερασπιστούμε μέχρις εσχάτων. Δεν είναι μια απλή ανταλλαγή απόψεων και πληροφορίας ή μια ψυχαναλυτική άσκηση ενδοσκόπισης. Ούτε πρέπει να αφήσουμε να καταντήσει πασαρέλα να επιδεικνύει ο καθένας/μια πόσο πιο μεγαλο τραυμα είναι το δικό της/του μπας και πληρωθεί σε συμπάθεια και πολιτικό κεφάλαιο. Για να ζήσουμε πραγματικά ελεύθερες/οι ΑΠΑΙΤΕΙΤΑΙ να διαυγάσουμε τα συναισθήματά μας όπως έλεγε ο Κορνήλιος Καστοριάδης, να τους δώσουμε φωνή και να τα ακούσουμε προσεκτικά, αλλά σε άλλες στιγμές και χώρους – όχι την ώρα του ΠΑΡΑΓΩΓΙΚΟΥ πολιτικού διαλόγου. Και δεν μπορούμε να αφησουμε τα συναισθήματα να ΡΥΘΜΙΣΟΥΝ ενδοσκοπικά τους όρους αυτού του διαλόγου. Αυτό είναι το ελάχιστο για την αυτοπροστασία της πολιτικής συλλογικότητας. Μπορούμε να ΑΠΟΦΑΣΙΣΟΥΜΕ όμως ότι σε μια συγκεκριμένη ιστορική στιγμή θα αφήσουμε τα αισθήματα να μας κυβερνήσουν αλλά αυτό -για να είμαστε συνεπείς- μπορεί να γίνει μόνο αν δι-υποκειμενικά και ορθολογικά συναινεσουμε σε αυτό. Δηλαδή ότι σαν συλλογικότητα ΑΥΤΟ θέλουμε τώρα. Οπότε θα πάρουμε και την ευθύνη των πράξεων που θα ακολουθήσουν όσο υπέροχες ή αποκρουστικές θα είναι αυτές. Εν τέλει, η αυτόνομη/δημοκρατική πολιτική κοινότητα -για την υπερασπιση της ΔΙΚΙΑΣ ΤΗΣ, συλλογικής, υποκειμενικότητας- δεν μπορεί. δεν πρέπει να αφήσει να γίνει το τραύμα ΜΟΥ ή το συναίσθημα ΜΟΥ ή η πίστη ΜΟΥ δικαιολογία για τον ολοκληρωτισμό που θα θελήσω να ΤΗΣ επιβάλω. Έτσι την πατήσαμε με τον ρομαντισμό, που ήταν και είναι υπέροχα σαγηνευτικός αλλά και συνάμα, όπως μας διδαξε η ιστορία, άκρα επικινδυνος. Μια φορά στην ιστορία φτάνει.

Βλ. του ιδίου:

Ας δούμε σοβαρά (και με στοιχεία) την αποχή

The post Η εποχή της μετα-αλήθειας & η «νέα» κοινωνικο-πολιτική υποκειμενικότητα first appeared on Aυτολεξεί.

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΚΡΙΤΙΚΗ ΤΟΥ ΨΗΦΙΑΚΟΥ ΛΟΓΟΥ

Οι υποενότητες που περιλαμβάνονται στο παρακάτω αρχείο είναι οι εξής:

〉 Αντί προλόγου. Γιατί ο κόσμος του Matrix είναι απλοϊκός
〉 Γενικό σχεδίασμα
〉 Κοινωνικο-ιστορικές προϋποθέσεις του Internet
〉 Η οντολογική επανάσταση
〉 Οι πολλαπλές πτυχές του λόγου
〉 Η οντολογία των αντικειμένων
〉 Οντολογίες των αντικειμένων
〉 Οντολογίες της πληροφορικής
〉 Τέχνη και ψηφιακότητα
〉 Βασικές προϋποθέσεις

ΒΛ. ΕΠΙΣΗΣ:

Βιβλιοπαρουσίαση: ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΚΡΙΤΙΚΗ ΤΟΥ ΨΗΦΙΑΚΟΥ ΛΟΓΟΥ (ηχητικό+βίντεο)

The post «Εισαγωγή στην κριτική του ψηφιακού λόγου» – 1ο κεφάλαιο (pdf) first appeared on Aυτολεξεί.

Ο Elon Musk αγόρασε το Twitter, ισχυριζόμενος πως θα το μετατρέψει σε μια «κοινή ψηφιακή πλατεία πόλης». Τι είδους πλατεία όμως ανήκει σε έναν μόνο πλουτοκράτη; – μα φυσικά, η πλατεία μιας εταιρικής πόλης ή κάποιας μοναρχίας. Τι μπορεί να σημαίνει αυτό για τους απλούς ανθρώπους που εξαρτώνται από πλατφόρμες όπως το Twitter για να επικοινωνούν και να οργανώνονται στην ψηφιακή εποχή;

ΕΠΙΛΥΟΝΤΑΣ ΤΙΣ ΕΝΤΑΣΕΙΣ ΕΝΤΟΣ ΤΗΣ ΚΥΡΙΑΡΧΗΣ ΤΑΞΗΣ

Οι συγκρούσεις που πήραν μέρος στην τάξη των καπιταλιστών κατά τη διάρκεια της προεδρίας του Donald Trump ουσιαστικά έφεραν σε αντιπαράθεση έναν συνασπισμό καπιταλιστών της παλιάς μορφής (όπως πχ. αυτών από τα λόμπι του πετρελαίου) ενάντια στους οπαδούς της νεοφιλελεύθερης επιχειρηματικής δραστηριότητας, όπως αυτών της συντριπτικής πλειονότητας της Silicon Valley. Αν δεν υπήρχαν αυτές οι ενδοταξικές συγκρούσεις, η προσπάθεια του Trump να εδραιώσει τον έλεγχο της κυβέρνησης των ΗΠΑ, με τον ιδιαίτερο εθνικιστικό του αυταρχισμό, μπορεί και να είχε πετύχει.

Μπορεί τα κινήματα των από-τα-κάτω να πρωτοστάτησαν στην αντίσταση των πολιτικών του Trump και της δράσης του στους δρόμους, αλλά η Silicon Valley διάλεξε επίσης μεριά, με αποκορύφωμα το ban του Trump από το Twitter μετά την απόπειρα του πραξικοπήματος στις 6 Ιανουαρίου. Αυτό επιβεβαίωσε αυτό που ήταν ήδη σαφές από το καλοκαίρι του 2020: Ο Trump δεν είχε αποκτήσει αρκετή υποστήριξη μεταξύ της καπιταλιστικής τάξης ώστε να διατηρήσει την εξουσία του.

Οι αποφάσεις των προηγούμενων διαχειριστών του Twitter, την εποχή του Trump, αποκάλυψαν την ύπαρξη ρηγμάτων εντός της καπιταλιστικής τάξης.

Τι θα είχε συμβεί αν ο Trump είχε καταφέρει να ενώσει στον σκοπό του μια κρίσιμη μάζα δισεκατομμυριούχων της Silicon Valley; Θα είχαν εξελιχθεί διαφορετικά τα πράγματα; Αυτό αποτελεί ένα σημαντικό ερώτημα γιατί η τριμερής σύγκρουση μεταξύ εθνικιστών, νεοφιλελεύθερων αλλά και κοινωνικών κινημάτων δεν έχει τελειώσει.

Για να το θέσουμε και με διαλεκτικούς όρους:

Θέση: Η προσπάθεια του Trump να εδραιώσει έναν αυταρχικό εθνικισμό
Αντίθεση: Η εναντίωση των νεοφιλελεύθερων μεγιστάνων της Silicon Valley
Σύνθεση: Ο Elon Musk αγοράζει το Twitter

Γίνεται, λοιπόν, κατανοητό πως η απόκτηση του Twitter από τον Musk δεν είναι απλώς κάποια ιδιοτροπία ενός μεμονωμένου πλουτοκράτη – είναι επίσης ένα βήμα προς την επίλυση ορισμένων συγκρούσεων εντός της καπιταλιστικής τάξης, μια προσπάθεια για τη δημιουργία ενός ενοποιημένου μετώπου ενάντια στους εργάτες και σε όλους όσοι δέχονται τη βία του καπιταλιστικού συστήματος. Όποιες αλλαγές και αν εισάγει ο Musk, σίγουρα θα αντικατοπτρίζουν τα ταξικά του συμφέροντα, ως του πλουσιότερου άνθρωπου στον κόσμο.

Από όλους τους γίγαντες των μέσων κοινωνικής δικτύωσης –και παρά την περιβόητη παρουσία του Trump στην πλατφόρμα– οι διαχειριστές του Twitter ήταν αναμφισβήτητα λιγότερο ευγενικοί προς την ατζέντα του σε σύγκριση με το Facebook ή το Youtube. Ενώ ο Mark Zuckerberg συναντιόταν επανειλημμένα με τον Trump και τους ακροδεξιούς υποστηρικτές του, όπως ο Tucker Carlson, και το Facebook καθώς και το Instagram ικανοποιούσαν τα ακροδεξιά αιτήματα της απαγόρευσης αναρχικών και αντιφασιστικών σελίδων στις πλατφόρμες τους, το Twitter «έδιωχνε» τους φασίστες τουλάχιστον όσο εύκολα έδιωχνε αναρχικούς ή άλλους ακτιβιστές. Εκείνες τις μέρες, υποθέταμε ότι αυτό μπορούσε να οφείλεται στο γεγονός ότι το Twitter ήταν ακόμα υπό τη διαχείριστη των αρχικών του ιδρυτών.

Παρακάτω, θα ανιχνεύσουμε τη λειτουργία του Twitter από την αρχική του χρήση, από ακτιβιστές ως εργαλείο για διαδηλώσεις, μέχρι και την αγορά του από τον Musk, σκιαγραφώντας μια ιστορία της καπιταλιστικής κατάληψης του Διαδικτύου στον μικρόκοσμο.

ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΑ ΚΑΙ ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑ

Με την αγορά του Twitter από τον Musk, βλέπουμε την ολοκλήρωση ενός κύκλου καινοτομιών και συνεργασιών στον τομέα των επικοινωνιών. Στα τέλη του 20ού αιώνα, τα κυρίαρχα πολιτικά και τεχνολογικά μοντέλα ήταν μονολιθικά και μονοκατευθυντικά: τηλεόραση, μαζικά πολιτικά κόμματα. Ως απάντηση, οι αναρχικοί και άλλοι επαναστάτες πειραματίστηκαν με ανεξάρτητα μέσα και υπόγεια δίκτυα, δημιουργώντας καινοτόμα οριζόντια και αποκεντρωμένα μοντέλα όπως τα indymedia.org. Οι εταιρίες τεχνολογίας βρήκαν τρόπο να βγάλουν λεφτά από αυτά τα προσχέδια ως μέρος του συμμετοχικού διαδικτύου Web 2.0, όπως έγινε με το Facebook. Ωστόσο, από το τέλος του προηγούμενου αιώνα μέχρι και την εξέγερση του 2020, οι συνεχιζόμενες οριζόντιες και συμμετοχικές πτυχές του διαδικτύου και των μέσων κοινωνικής δικτύωσης ειδικότερα, συνέχισαν να συνεισφέρουν στην ενδυνάμωση των αγώνων για αυτοδιάθεση – βλ. το γκράφιτι “Thank you, Facebook” στην Τυνησία μετά την εξέγερση της Αραβικής Άνοιξης του 2010-2011.

Παρ’ όλα αυτά, την τελευταία δεκαετία, οι εταιρίες και οι κυβερνήσεις έχουν εισαγάγει όλο και περισσότερη διαδικτυακή επιτήρηση και έλεγχο. Η εξαγορά του Twitter από τον Musk είναι το τελευταίο στάδιο μιας αντιδραστικής καταστολής με ζοφερές συνέπειες.

Ο Musk και οι συνεργάτες του βλέπουν τον καπιταλισμό ως ένα αξιοκρατικό σύστημα στο οποίο οι πιο οξυδερκείς και εργατικοί ανεβαίνουν αδυσώπητα στην κορυφή. Εξ ου και, κατά πάσα πιθανότητα, η δική τους επιτυχία.

Φυσικά, αν ο Musk επιθυμεί να αποδείξει ότι η επιτυχία του δεν ήταν κάποια συνέπεια των προνομίων και της τύχης, θα μπορούσε να το κάνει χαρίζοντας όλο τον πλούτο του, κόβοντας τους κοινωνικούς του δεσμούς, αλλάζοντας το όνομά του και επαναλαμβάνοντας τα υποτιθέμενα κατορθώματά του για δεύτερη φορά. Αν κατάφερνε να σκαρφαλώσει στην κορυφή της πυραμίδας για δεύτερη φορά, χωρίς τα οφέλη τού να έχει μεγαλώσει λευκός στη Νότια Αφρική την εποχή του απαρτχάιντ (παραμερίζοντας προς το παρόν το ζήτημα των επενδύσεων του πατέρα του στον τομέα των πολύτιμων λίθων), ίσως να έπρεπε να ακούσουμε τους ισχυρισμούς του ότι η αγορά τον επιβράβευσε για τις χαρισματικές προσωπικές του ιδιότητες – αν και, ακόμη και κάτι τέτοιο, δεν θα μας αποδείκνυε ότι ο καπιταλισμός ανταμείβει τις προσπάθειες που είναι πιο ωφέλιμες για την ανθρωπότητα.

Σύμφωνα με το αφήγημα της Silicon Valley, πλατφόρμες όπως το Twitter είναι εφευρέσεις μεμονωμένων επιχειρηματιών, που προωθούνται από το χρηματοοικονομικό κεφάλαιο κάποιων επιδέξιων επενδυτών.

Αλλά το Twitter δεν ξεπήδησε από το πουθενά, σαν κάποια άλλη Αθηνά, από το κεφάλι του συνιδρυτή της εταιρίας Jack Dorsey. Στην πραγματικότητα, αποτέλεσε μια μετριοπαθής βελτίωση ενός μοντέλου που είχε ήδη επιδείξει το TXTmob, ένα πρόγραμμα ανταλλαγής μηνυμάτων SMS που αναπτύχθηκε από το Ινστιτούτο Εφαρμοσμένης Αυτονομίας (Institute for Applied Autonomy) για διαδηλώσεις ενάντια στα συνέδρια των Δημοκρατικών και των Ρεπουμπλικανών. [1] Ο Blaine Cook και ο Evan Henshaw-Plath, δύο αναρχικοί προγραμματιστές που εργαζόντουσαν μαζί με τον Dorsey στην προηγούμενη εταιρία του Odeo, είχαν βοηθήσει στη βελτίωση του TXTmob και μέσα από συνομιλίες με τον Dorsey για το μοντέλο οδηγήθηκαν στη δημιουργία του Twitter.

Εάν η αμείλικτη επιτακτικότητα των μέσων κοινωνικής δικτύωσης γενικότερα, και ειδικότερα του Twitter, μπορεί να είναι εξαντλητική, αυτό είναι αναμενόμενο – η υποδομή του Twitter σχεδιάστηκε για επικοινωνία στους δρόμους κατά τη διάρκεια μαζικών κινητοποιήσεων υψηλών διακυβεύσεων και στις οποίες οι πληροφορίες πρέπει να δημοσιεύονται αμέσως και λακωνικά. Δεν είναι τυχαίο ότι, παρά τις ελλείψεις της, η πλατφόρμα συνέχισε να είναι χρήσιμη για τους ακτιβιστές του δρόμου και τους δημοσιογράφους που καλύπτουν συγκρούσεις.

Το θέμα εδώ είναι ότι τα καινοτόμα μοντέλα δεν προκύπτουν απαραιτήτως από την εμπορική επιχειρηματικότητα των Μεγάλων Ανδρών της ιστορίας και της οικονομίας. Τις περισσότερες φορές, εμφανίζονται κατά τη διάρκεια συλλογικών προσπαθειών για την επίλυση ενός από τα προβλήματα που έχει δημιουργήσει η καπιταλιστική τάξη πραγμάτων. Η αντίσταση αποτελεί τον κινητήρα της ιστορίας. Αργότερα, οπορτουνιστές όπως ο Musk χρησιμοποιούν την τεράστια οικονομική μόχλευση που τους παρέχει μια αγορά με γνώμονα τα κέρδη για να αγοράσουν νέες τεχνολογίες και να τις στρέψουν οριστικά ενάντια στα κινήματα και τα ίδια τα περιβάλλοντα που τις γέννησαν.

Μπορούμε να εντοπίσουμε δύο στάδια στην καπιταλιστική οικειοποίηση του μοντέλου TXTmob. Στην πρώτη φάση, βλέπουμε ένα μοντέλο που σχεδιάστηκε αρχικά από εθελοντές προς χρήση απλών διαδηλωτών να μετατρέπεται σε μια εμπορική εταιρία, περίπου την ίδια εποχή που οι ανοιχτοί χώροι του πρώιμου διαδικτύου αποικίζονται από τα κερδοσκοπικά συστήματα παρακολούθησης του Web 2.0. Στη δεύτερη φάση, βλέπουμε την ίδια εταιρία να μετατρέπεται σε ένα ιδιωτικό παιχνίδι ενός και μόνο μεγιστάνα – με συνέπειες που περιμένουμε ακόμη να φανούν.

Ο Musk ισχυρίζεται πως στόχος του είναι να ανοίξει η πλατφόρμα προς ένα ευρύτερο φάσμα ελευθερίας λόγου. Στην πράξη, δεν υπάρχει «ελεύθερος λόγος» στην καθαρή του μορφή – κάθε απόφαση που μπορεί να διαμορφώσει τις συνθήκες του διαλόγου έχει αναπόφευκτα συνέπειες σχετικά με το ποιος μπορεί να συμμετάσχει, ποιος μπορεί να ακουστεί και τι μπορεί να ειπωθεί. Ό,τι και να έχουμε πει εναντίον τους, οι προηγούμενοι συντονιστές του περιεχομένου του Twitter δεν εμπόδισαν ποτέ από την πλατφόρμα να εξυπηρετεί κινήματα βάσης.

Μένει να δούμε αν ο Musk θα στοχεύσει σκόπιμα ακτιβιστές και διοργανωτές ή απλώς θα επιτρέψει στους αντιδραστικούς να το κάνουν από μόνοι τους μέσω των δεδομένων που θα δίνουν στη πλατφόρμα. Πάντως θα ήταν εξαιρετικά αφελές να θεωρήσουμε πως στόχος του είναι να κάνει το Twitter πιο ανοιχτό.

ΟΙ ΔΙΣΕΚΑΤΟΜΜΥΡΙΟΥΧΟΙ ΕΝΑΝΤΙΟΝ ΤΩΝ ΑΝΑΡΧΙΚΩΝ

Ας πούμε πως δεν πιστεύετε πως ο Elon Musk αξίζει να έχει περισσότερη δύναμη για ό,τι συμβαίνει στο Twitter περισσότερο από τα περίπου 238 εκατομμύρια άτομα που το χρησιμοποιούν σήμερα. Για τους σκοπούς αυτού του πειράματος, φανταστείτε ότι πιστεύετε πως κανείς δεν αξίζει να έχει τέτοια δυσανάλογη εξουσία στα μέσα των οποίων τα ανθρώπινα όντα επικοινωνούν μεταξύ τους. Με άλλα λόγια, φανταστείτε ότι είστε αναρχικοί.

Τι μπορείτε να κάνετε για να διασφαλίσετε ότι οι άνθρωποι θα μπορούν να ελέγχουν τις τεχνολογίες που τους συνδέουν; Μπορείτε να δημιουργήσετε νέες πλατφόρμες που θα απαντούν απευθείας σε αυτούς που τις χρησιμοποιούν; Και –ακόμη πιο σημαντικό– θα μπορούσατε να τις κάνετε να αποκτήσουν τέτοια δημοτικότητα ώστε να απομακρυνθούν οι χρήστες από τα κλειστά παρκοκρέβατα των εταιρικών μέσων κοινωνικής δικτύωσης; Θα μπορούσατε να συγκεντρώσετε ανθρώπους σε άλλα φόρουμ, σε χώρους όπου δεν θα μπορούσαν να αγοραστούν και να ελεγχθούν από δισεκατομμυριούχους;

Ουσιαστικά, η εξαγορά του Twitter από τον Musk μάς επιστρέφει στη δεκαετία του 1980, όταν τα κύρια μέσα επικοινωνίας ελέγχονταν εξ ολοκλήρου από μεγάλες εταιρίες. Η διαφορά είναι ότι οι σημερινές τεχνολογίες είναι συμμετοχικές και όχι μονόδρομες: αντί ο κόσμος να βλέπει απλώς τηλεπαρουσιαστές και σελέμπριτις, οι χρήστες βλέπουν αναπαραστάσεις ο ένας του άλλου, αναπαραστάσεις που επιμελούνται από αυτούς που διαχειρίζονται τις πλατφόρμες. Αν μη τι άλλο, αυτό κάνει τις φιλοδοξίες των μέσων κοινωνικής δικτύωσης —πως αντιπροσωπεύουν τις επιθυμίες της κοινωνίας στο σύνολο– πιο ύπουλα πειστικές από ό,τι θα μπορούσαν να καταφέρουν τα θεάματα της τηλεόρασης.

Το Twitter συγκεκριμένα, είναι πιθανώς μια χαμένη υπόθεση, αλλά δεν πρέπει να εκχωρήσουμε βιαστικά οποιαδήποτε περιοχή μέσω της οποίας θα μπορούσαμε να επικοινωνήσουμε και να οργανωθούμε ενάντια στους καταπιεστές μας. Σε έναν παγκόσμια δικτυωμένο κόσμο, οι αντίπαλοί μας στις κυβερνήσεις, τις εταιρίες ή τα αντιδραστικά κινήματα θα συνεχίσουν να εκμεταλλεύονται την ψηφιακή τεχνολογία για να ενεργούν με ταχύτητα και συντονισμό. Δεν έχουμε την πολυτέλεια να μην κάνουμε το ίδιο, ακόμα και αν μακροπρόθεσμα αναζητούμε πολύ πλουσιότερες μορφές σύνδεσης από οτιδήποτε μπορεί να προσφέρει η ψηφιακή τεχνολογία.

Είστε εσείς, ενάντια στους δισεκατομμυριούχους. Στη διάθεσή τους έχουν όλο τον πλούτο και τη δύναμη της πιο τρομερής αυτοκρατορίας στην ιστορία του ηλιακού συστήματος. Το μόνο που έχετε για εσάς είναι η εφευρετικότητά σας, η αλληλεγγύη των συντρόφων σας και η απόγνωση εκατομυρίων ανθρώπων σαν εσάς. Οι δισεκατομμυριούχοι τα καταφέρνουν συγκεντρώνοντας την εξουσία στα χέρια τους σε βάρος όλων των άλλων. Για να πετύχετε, πρέπει να επιδείξετε τρόπους με τους οποίους όλοι θα μπορέσουν να γίνουν πιο ισχυροί. Δύο αρχές έρχονται αντιμέτωπες η μία με την άλλη σε αυτόν τον αγώνα: από τη μία πλευρά, η ατομική μεγαλοπρέπεια σε βάρος όλων των άλλων ζωντανών πλασμάτων. Από την άλλη, η δυνατότητα του ατόμου να αυξήσει την αυτοδιάθεση όλων των ανθρώπων, όλων των ζωντανών πλασμάτων.

Τα καλά νέα είναι πως η αφήγησή τους για το από πού έρχεται η καινοτομία είναι ένα ψέμα. Οι αναρχικοί έπαιξαν πολύ μεγαλύτερο ρόλο στη δημιουργία του Twitter παρά οι πλουτοκράτες όπως ο Musk.

Μπορούμε να δημιουργήσουμε πλατφόρμες, άλλα σημεία αφετηρίας για να συνδεόμαστε, άλλες στρατηγικές για να αλλάξουμε τον κόσμο.

Πρέπει να το κάνουμε.

[1] We could go back even further to the protests at the summit of the European Union in Gothenburg, June 14-16, 2001, during which some participants organized a “communicationcentral” using a crude program to mass-distribute SMS messages. Everyone could subscribe to the service, but the infrastructure was not decentralized, which made it vulnerable. The police carried out a raid and eight people served a year or more apiece behind bars. Similar raids followed during protests at the 2008 Republican National Convention in St. Paul and the 2009 G20 summit in Pittsburgh before the authorities shifted from trying to prosecute those providing information to the general public during protests to targeting those who inadvertently gave away too much information about themselves via social media. 

ΒΛ. ΕΠΙΣΗΣ

Η ηλεκτρονική εκδοχή της λογοκρισίας: Social media & πολιτική (βίντεο ομιλίας+συζήτησης)

Μπροστά στη λογοκρισία, να διεκδικήσουμε την ψηφιακή δημόσια σφαίρα

The post Το Twitter από τις ρίζες του ως εργαλείο διαμαρτυρίας μέχρι την εξαγορά του από τον Elon Musk first appeared on Aυτολεξεί.

Το φαινόμενο των επαναπροωθήσεων (pushbacks) δεν είναι καινοφανές στην ελληνική συνοριακή πρακτική. Ήδη από τη δεκαετία του 1990 στα ελληνοαλβανικά σύνορα υπάρχουν μαρτυρίες για παράνομες πρακτικές στα σύνορα, όχι με τη μορφή της επαναπροώθησης αλλά με τη χρήση βίας. Αργότερα, οι άτυπες αναγκαστικές επιστροφές ειδικά στην περιοχή του Έβρου χρησιμοποιήθηκαν ως ανεπίσημο μέσο διαχείρισης της μετανάστευσης. Μπορεί η ένταση, η εστίαση και οι τρόποι με τους οποίους γίνονται τα pushbacks να μεταβάλλονται μέσα στον χρόνο, αποτελούν ωστόσο μία διαχρονικά σταθερή πρακτική. Τα pushbacks συνιστούν ευθεία παραβίαση του ελληνικού, ενωσιακού και διεθνούς δικαίου, διότι πλήττουν τον πυρήνα της προστασίας που παρέχει το άσυλο. Το κρίσιμο εδώ είναι, ότι κάθε φορά που γίνεται μια τέτοια πράξη υπάρχει ο κίνδυνος να ενεργοποιηθούν μια σειρά από αποτελέσματα σε βάρος της ζωής, της υγείας και της αξιοπρέπειας των ανθρώπων, τα οποία δεν ανακαλούνται και δεν θεραπεύονται. Αντίθετα πολλές φορές είναι μη αναστρέψιμα.

Τα τελευταία χρόνια οι καταγγελίες για επαναπροωθήσεις στα ελληνοτουρκικά θαλάσσια και χερσαία σύνορα παρουσιάζουν δραματική αύξηση (Ελληνικό Συμβούλιο για τους Πρόσφυγες, 2021). Ως σημείο καμπής, όμως, θα μπορούσαμε να θέσουμε την κρίση στον Έβρο τον Φεβρουάριο του 2020, που εξελίχθηκε παράλληλα με την υγειονομική κρίση της πανδημίας και δημιούργησε τον χώρο για την υλοποίηση μίας σκληρής πολιτικής στο προσφυγικό, η οποία συμβάδιζε με τις πολιτικές και τις επιταγές της ΕΕ (Αγγελίδης, 2020). Οι εκθέσεις και οι τοποθετήσεις θεσμικών οργάνων της ΕΕ και πολλών ακόμα οργανώσεων και φορέων όχι μόνο δεν αμφισβητούν τις παράνομες επιχειρήσεις που λαμβάνουν χώρα με συστηματικό, κανονικοποιημένο και πανομοιότυπο τρόπο στα θαλάσσια και χερσαία σύνορα της χώρας, αλλά κάνουν λόγο για αξιόπιστες καταγγελίες που χρήζουν διερεύνησης. Πρόσφατα, η Ύπατη Αρμοστεία του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες ανακοίνωσε ότι έχει καταγράψει σχεδόν 540 περιστατικά άτυπων επιστροφών από την Ελλάδα από τις αρχές του 2020 (Σχόλιο Υ.Α., 2022). Την ίδια στιγμή, η καταγγελία που υπεβλήθη από τον Μηχανισμό Αναφορών της FRONTEX στον Συνήγορο του Πολίτη (Συνήγορος του Πολίτη, 2021) για κακομεταχείριση και παράνομη επαναπροώθηση διερμηνέα της FRONTEX (New York Times, 2022) μαζί με άλλους αλλοδαπούς από την περιοχή του Έβρου στην Τουρκία, δεν αφήνει πολλά περιθώρια αμφιβολίας για τα πεπραγμένα των ελληνικών αρχών.

Εκτός από τον αριθμό των καταγγελιών που σημειώνει πρωτοφανή κλιμάκωση, έχει αλλάξει δομικά και ο τρόπος με τον οποίο εκτελούνται οι πράξεις αυτές. Αυτό που παλαιότερα συνέβαινε εν κρυπτώ, προκειμένου να μην μπορεί να στοιχειοθετηθεί κατηγορία, σήμερα σημειώνεται με απροκάλυπτο τρόπο και ξεπερνά το εδαφικό όριο των συνόρων (Κόρος, 2021). Οι παράνομες συνοριακές πρακτικές επιβάλλονται πλέον και στην ενδοχώρα με μαρτυρίες να κάνουν λόγο για επιχειρήσεις «σκούπα» και επαναπροώθηση προσώπων καταγεγραμμένων από τις αρχές ακόμα και κατόχων νομιμοποιητικών εγγράφων από δομές φιλοξενίας. 

Τα τελευταία γεγονότα συνιστούν ένα ποιοτικό άλμα καθώς πλέον μιλάμε για μία ανέλεγκτη κατάσταση.

Παλαιότερα, τα μόνο αποδεικτικά μέσα που διέθεταν οι άνθρωποι που επαναπροωθήθηκαν ήταν οι μαρτυρίες τους και πολλές φορές τα ίδια τα σώματά τους, που έφεραν τα σημάδια των πράξεων βίας που υπέστησαν.

Σήμερα, τα πράγματα είναι διαφορετικά. Τα σύνορα αναδιαμορφώνονται όλο και περισσότερο από την τεχνολογία. Από τη μία μεριά, η τεχνολογία που χρησιμοποιεί ο κρατικός μηχανισμός προκειμένου να ελέγξει ποιος θα διασχίσει τα σύνορα και θα εισέλθει στην επικράτεια και από την άλλη τα ψηφιακά μέσα που χρησιμοποιούν οι άνθρωποι κατά τη διάρκεια του ταξιδιού. Στην εποχή του Web 2.0 οι ιστορίες που αποτυπώνονται στα smartphones και η κοινή χρήση τους στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης δίνουν τη δυνατότητα στους ανθρώπους να έρθουν σε επικοινωνία με τα κοινωνικά και οικογενειακά τους δίκτυα, να μοιραστούν πληροφορίες για την ακριβή τους θέση και την πορεία τους (Milivojevic, 2018). Στην περίπτωση των pushbacks, έχουν τη δύναμη να καταγράψουν τις παράνομες πράξεις σε βάρος τους και να επικαλεστούν καταγραφές ως τεκμήρια για την είσοδό τους στη χώρα. Στην πλειονότητα των περιπτώσεων η συλλογή στοιχείων δεν είναι δυνατή, διότι κατά τη διάρκεια της παράνομης αυτής πρακτικής αφαιρούνται τα προσωπικά αντικείμενα που φέρουν μαζί τους οι άνθρωποι, μαζί και οι ηλεκτρονικές τους συσκευές. Καθώς όμως οι παράνομες αυτές επιχειρήσεις γίνονται σήμερα μαζικά, αυθαίρετα και ανέλεγκτα, πολλοί πρόσφυγες έχουν καταφέρει να κρατήσουν το κινητό τους και να καταγράψουν τα πραγματικά περιστατικά. Το κρίσιμο ζήτημα εδώ είναι η προβολή και η αξιοποίηση των καταγγελιών από τα ΜΜΕ.

Από τη δεκαετία του 1990, τα ΜΜΕ έπαιξαν καθοριστικό ρόλο στον τρόπο που διαμορφώθηκε ο δημόσιος διάλογος γύρω από το μεταναστευτικό και επηρέασαν την κοινωνική κατασκευή και τις στερεοτυπικές προσλήψεις για τους μετανάστες που κατέφθαναν στη χώρα (Κουντούρη, 2008). Η επιλογή των ειδήσεων και ο τρόπος παρουσίασής τους διαμορφώνουν το πλαίσιο του δημοσίου διαλόγου και στην περίοδο μετά το 2015.

Σε ό,τι αφορά τις επαναπροωθήσεις υπάρχει σαφής αναντιστοιχία του μεγέθους των καταγγελιών, των δημόσιων δράσεων και της προβολής τους από τα ΜΜΕ. Η αύξηση των περιστατικών τα τελευταία χρόνια δεν συνοδεύτηκε από αντίστοιχη αύξηση των ειδησεογραφικών αναφορών. Τα Μέσα όχι μόνο δεν αναδεικνύουν το θέμα στις πραγματικές του διαστάσεις, αντίθετα το υποβαθμίζουν αν δεν το αποσιωπούν. Οι ειδησεογραφικές αναφορές περιορίζονται σε συγκεκριμένα Μέσα κυρίως του έντυπου Τύπου και συγκεκριμένες ενημερωτικές ιστοσελίδες. Αντίθετα, μπορούμε να πούμε ότι η αναπαραγωγή των περιστατικών στα τηλεοπτικά Μέσα, με ελάχιστες εξαιρέσεις, δεν αντιστοιχεί στο μέγεθος του ζητήματος και στον αριθμό των καταγγελιών.

Εδώ παρουσιάζεται το εξής –φαινομενικά τουλάχιστον– παράδοξο: οι εγκληματικές πράξεις που τελούνται στα σύνορα αποτελούν αντικείμενο συζήτησης στα θεσμικά όργανα της ΕΕ, το Ευρωκοινοβούλιο και την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, καθώς και στα μεγαλύτερα διεθνή ειδησεογραφικά Δίκτυα αλλά όχι στα ελληνικά ΜΜΕ. Ακόμα και όταν υπάρχει αναφορά σε επαναπροωθήσεις γίνεται απλή αναπαραγωγή της κυβερνητικής θέσης, όπου αμφισβητείται ευθέως η αλήθεια των καταγγελιών και αποδίδεται αυτομάτως σε τουρκική προπαγάνδα ή σε fake news. Οι εξηγήσεις είναι σίγουρα πολλαπλές, ωστόσο, μέρος της εξήγησης είναι και το γεγονός της ελευθερίας του Τύπου στη χώρα μας. Στην ίδια κατεύθυνση, εξίσου ανησυχητικές είναι και οι πρόσφατες αποκαλύψεις για παρακολουθήσεις δημοσιογράφων που ασχολούνται με την κάλυψη του προσφυγικού (Ελληνική Ένωση για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου, 2022). Η εξέλιξη αυτή ακολουθεί την αυστηροποίηση του θεσμικού πλαισίου σχετικά με τη δράση των Μη Κυβερνητικών Οργανώσεων, ειδικά εκείνων που δραστηριοποιούνται στα σημεία εισόδου. Αντιστάθμισμα στην έλλειψη κάλυψης των pushbacks από την πλειοψηφία των ΜΜΕ, αποτελούν οι συνασπισμοί δημοσιογραφικών μέσων και ερευνητικών ομάδων από διάφορες χώρες, καθώς και οι συνέργειες ειδησεογραφικών Μέσων με μη κυβερνητικές οργανώσεις για την ανάδειξη του θέματος (όπως στην περίπτωση της πρόσφατης έρευνας των Guardian (Βρετανία), Lighthouse Reports (Ολλανδία), Μediapart (Γαλλία) και Spiegel (Γερμανία), σύμφωνα με το ρεπορτάζ των οποίων το Ελληνικό Λιμενικό διενεργεί βίαιες επαναπροωθήσεις (The Guardian, 2022).

Η Ελλάδα δεν έχει πραγματοποιήσει ποτέ μέχρι σήμερα μια αποτελεσματική έρευνα σχετικά με τους πολυάριθμους ισχυρισμούς, συχνές αναφορές και καταγγελίες. Αντίθετα, οι καταγγελίες αντιμετωπίζονται με αρχειοθέτηση ή ελλιπή διερεύνηση, ενισχύοντας με τον τρόπο αυτό τη διαρκή ατιμωρησία και την ανασφάλεια δικαίου. Την ίδια στιγμή παραμένει ανοιχτό το ζήτημα της σύστασης ενός ανεξάρτητου μηχανισμού διερεύνησης των περιστατικών αυτών. Είναι πρωτοφανές να μην θορυβείται μία δημοκρατική Πολιτεία και να μην ενεργοποιούνται οι θεσμοί της από το μέγεθος και τη σοβαρότητα των καταγγελιών αυτών. Τη στιγμή που το ζήτημα αποτελεί διεθνή είδηση είναι εξίσου πρωτοφανής και η σιωπή ή και τυπική κάλυψη σχετικών ειδήσεων από την πλειοψηφία των ΜΜΕ σχετικά με το θέμα. Ο ρόλος του Τύπου είναι να ελέγχει και να ασκεί δημόσια κριτική στους θεσμούς, να θέτει ερωτήματα και να αξιώνει απαντήσεις σε ζητήματα κρίσιμα για τη λειτουργία των θεσμών και το κράτος δικαίου. Με αυτά τα δεδομένα στο θέμα των επαναπροωθήσεων, τα ΜΜΕ θα μπορούσαν να διαδραματίσουν έναν κρίσιμο ρόλο απέναντι στην υπάρχουσα έλλειψη λογοδοσίας.

Παραπομπές:

Αγγελίδης, Δ. (2020). Η εποχή της διπλής κρίσης – Κορωνοϊός, σύνορα και αντιπροσφυγική πολιτική στην Ελλάδα. Στο Σύνορα και κορωνοϊός: Προσφυγική πολιτική και δημόσιος λόγος στην εποχή της διπλής κρίσης στην Ελλάδα. Αθήνα: Friedrich Ebert Stiftung.

Ελληνική Ένωση για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου (2022). Παρακολουθήσεις και Διώξεις Δημοσιογράφων: Ανησυχία για το μέλλον της ελευθερίας του Τύπου, διαδικτυακή εκδήλωση. Διαθέσιμο στο https://www.facebook.com/eedap/videos/675350916933702/

Ελληνικό Συμβούλιο για τους Πρόσφυγες (2021). Joint Statement on push backs practises in Greece [Κοινή δήλωση σχετικά με τις επαναπροωθήσεις, στην Ελλάδα]. Διαθέσιμο στο https://www.gcr.gr/media/k2/attachments/JOINT_STATEMENT_GR_NGOS.pdf

Fallon, K. (17 Φεβ. 2022) ‘It’s an atrocity against humankind’: Greek pushback blamed for double drowning. theguardian.com. Διαθέσιμο στο https://www.theguardian.com/global-development/2022/feb/17/its-an-atrocity-against-humankind-greek-pushback-blamed-for-double-drowning

Κόρος, Δ. (2021). Τοπολογίες Βιοπολιτικής: Οι επαναπροωθήσεις από το παρασκήνιο στο πρόσκηνιο, από τη Μελίγια έως τα Διαβατά, Σύγχρονα Θέματα, Τχ. 150-152.

Κουντούρη, Φ. (2008). Ο μετανάστης στον ελληνικό τύπο: 1950 – 2005. Η περίπτωση της εφημερίδας ΤΑ ΝΕΑ. Κείμενα Εργασίας 2008/15, Εθνικό Κέντρο Κοινωνικών Ερευνών.

Milivojevic, S. (2018). ‘Stealing the fire’, 2.0 style? Technology, the pursuit of mobility, social memory and de-securitization of migration. Theoretical Criminology 23(2), σσ. 211-225.

New York Times (24 Φεβ. 2022) E.U. Interpreter Says Greece Expelled Him to Turkey in Migrant Round up. Διαθέσιμο στο https://www.nytimes.com/2021/12/01/world/europe/greece-migrants-interpreter-expelled.html

Συνήγορος του Πολίτη(2021). Παράνομη επαναπροώθηση διερμηνέα της FRONTEX στην Τουρκία ερευνά ο Συνήγορος του Πολίτη κατόπιν διαβίβασης της καταγγελίας από την Ευρωπαϊκή υπηρεσία. Διαθέσιμο στο https://www.synigoros.gr/resources/dt-011221-anafora-mhxanismoy-frontex–2.pdf

Ύπατη Αρμοστεία του ΟΗΕ (2022). Σχόλιο Υ.Α.: Η Ύπατη Αρμοστεία προειδοποιεί για την αύξηση της βίας και των παραβιάσεων των ανθρωπίνων δικαιωμάτων στα σύνορα της Ευρώπης. Διαθέσιμο στο https://www.unhcr.org/gr/24995-news-comment-unhcr-warns-increasing-violence-human-rights-violations-european.html

Φωτογραφία κειμένου: Η ευρύτερη περιοχή του Έβρου, όπως αποτυπώνεται στο βίντεο της Forensic Architecture με τη συμβολή στοιχείων από τη HumanRights360, “Pushbacks Across the Evros/Meriç River: The Case of Ayşe Erdoğan”.

ΒΛ. ΕΠΙΣΗΣ:

«Ένα καταφύγιο για την ειρήνη»: για έναν πρότυπο οικισμό προσφύγων στην Κω

The post Η σιωπή των ΜΜΕ για τις επαναπροωθήσεις | «Ας μιλήσουμε για τα ΜΜΕ #6» first appeared on Aυτολεξεί.