Η εξέγερση είχε ως αφετηρία μία συγκέντρωση της Νομικής και μία του Πολυτεχνείου που υπήρχαν την πρώτη μέρα, Τετάρτη 14 Νοεμβρίου 1973. Στη συγκέντρωση της Νομικής γινόταν συζήτηση για τα άμεσα προβλήματα ως συνήθως και ξαφνικά έρχεται μια φήμη ότι κάτι γίνεται στο Πολυτεχνείο. Οπότε βγαίνει η απόφαση να πάνε όλοι μαζί στο Πολυτεχνείο. Αυτό είχε ξαναγίνει στο παρελθόν – δεν ήταν καινούριο. Εκεί στο Πολυτεχνείο τα πράγματα άρχισαν να εξελίσσονται πολιτικά. Ήδη έχει προηγηθεί η Νομική τον Φεβρουάριο-Μάρτιο 1973, και πια είχε γίνει συνείδηση στον κόσμο ότι πρέπει κάτι να γίνει. Να υπάρξει ένας άλλος τόπος που να αποτελέσει πόλο συσπείρωσης και να εκφρασθεί καθαρά ο στόχος: «κάτω η Χούντα» και τα σχετικά.

Η κοινή συγκέντρωση άρχισε να εξελίσσεται σε πολιτικό επίπεδο, διότι υπήρχαν αντιθέσεις με τα κόμματα, κυρίως με τα δύο κόμματα της Αριστεράς –το ΚΚΕ και το ΚΚΕ Εσωτερικού τότε– που δεν ήθελαν την κατάληψη και φυσικά έγιναν αντιπαραθέσεις, συζητήσεις και αντεγκλήσεις. Τελικά αποφασίσθηκε η κατάληψη. Με κύριο σκοπό, τουλάχιστον όπως εγώ νόμιζα, αλλά και πολλοί άλλοι, να πολιτικοποιηθεί το φοιτητικό κίνημα και η κατάληψη. Δεν είχε νόημα πια εγκλωβισμένοι μέσα στα πανεπιστήμια να ζητάμε «ελεύθερες φοιτητικές εκλογές». Έπρεπε το φοιτητικό κίνημα να δράσει σαν «φυτίλι», να αρχίσει μια ευρύτερη εξέγερση ανατροπής…

Ο περισσότερος κόσμος μέσα στο Πολυτεχνείο ήταν ανοργάνωτος, υπήρχαν ανεξάρτητοι, Κεντρώοι, Αριστεροί, σοσιαλιστές, αντιεξουσιαστές, συμπαθούντες γενικώς της «αριστερής ιδεολογίας». Αυτοί που ουσιαστικά ήθελαν να γίνει μια ριζοσπαστικοποίηση ήταν οι ανοργάνωτοι, οι ανεξάρτητοι από τις κομματικές αντιλήψεις και οι οργανωμένοι στις «αριστερίστικες» οργανώσεις.

Το σημαντικό είναι ότι στην κατάληψη, αν και υπήρχαν οι κομματικές θέσεις, τελικώς οι συγκεντρωμένοι τις υπερέβησαν και υιοθέτησαν πολιτικές θέσεις. Όχι δηλαδή προκατασκευασμένες θέσεις των κομμάτων που επιβάλλονται, αλλά απόψεις που δημιουργούνται εκείνη τη στιγμή, στη φλόγα της πράξης, με επιχειρήματα και αντεπιχειρήματα, όπου ο άλλος πείθεται ή όχι. Αυτό σημαίνει πως ο ανεξάρτητος δεν «ψηφίζει» κάποια οργάνωση ή ιδεολογία. Ψηφίζει τη θέση. Θέλουμε την κατάληψη; Ναι. Γιατί; Για να πέσει η Δικτατορία κ.λπ. Αν όχι τώρα, πότε; Και πώς θα γίνει αυτό; Μόνο από τους φοιτητές ή και από την υπόλοιπη κοινωνία; Δεν θα ρίξει τη Δικτατορία μια δράκα φοιτητών. Χωρίς την κοινωνία, χωρίς τη μαζικοποίηση του κινήματος δεν γίνεται τίποτα. Πρέπει λοιπόν να καλέσουμε τον κόσμο να κατέβει στο Πολυτεχνείο να αγωνισθούμε όλοι μαζί κ.ο.κ.

Υπήρχε ένας ωραίος ενθουσιασμός που δεν μπορούσες και να τον προβλέψεις. Αυτό είναι το απρόοπτο και το ωραίο. Μια φορά συνέβη τότε και μια φορά συμβαίνει σήμερα, στο Σύνταγμα και στις άλλες πλατείες της χώρας (2011).

Οι τρεις ημέρες της κατάληψης ήταν πολύ σημαντικές. Και για μένα αλλά και για οποιονδήποτε άλλον που συμμετείχε. Έχοντας ζήσει έξι χρόνια μες στη Δικτατορία που φοβόσουνα να μιλήσεις με το διπλανό σου. Να μην τολμάς ν’ ανοιχτείς. Ακόμα και τα Νέα, που ήταν νόμιμη εφημερίδα, κάποιοι τα παίρνανε κρυφά. Στο Πολυτεχνείο λοιπόν ξαφνικά γίνεται μια έκρηξη συναισθημάτων και λόγου, ο κόσμος αρχίζει να μιλάει, συναδελφώνεσαι με το διπλανό σου (τον άγνωστο μέχρι χτες) και σπάει πια η τρομοκρατία κι ο φόβος. Το σημαντικό σε κάθε περίπτωση, ακόμη και σήμερα, είναι να σπάσει η «τρομοκρατία».

Τρομοκρατία εντός εισαγωγικών, γιατί τρομοκρατία δεν είναι μόνο τα όπλα, τα τανκς, τα βασανιστήρια. Είναι η τρομοκρατία των ΜΜΕ, των «Μέσων Μαζικής Εξαπάτησης» και «Μέσων Μαζικού Ευνουχισμού», η τρομοκρατία των κομμάτων, της πτώχευσης, τα πάντα που σε εξουθενώνουν με ποικίλους τρόπους…

Εκεί έσπασε αυτό το πράγμα και έκανε την έκρηξη των ωραίων πλευρών του ανθρώπου. Γιατί έχει δύο πλευρές ο άνθρωπος πάντα. Εκεί, σ’ αυτές τις μέρες, έβγαλε τις καλύτερες πλευρές του εαυτού του: τη δημιουργία, την πρωτοβουλία, τον αγώνα για την ελευθερία, την φαντασία, τον έρωτα, την αγάπη, τη συναδέλφωση, την αλληλεγγύη… Υπάρχουν άπειρες λέξεις να περιγραφεί αυτή η κατάσταση. Η έκρηξη, η δυναμική και η δύναμη του ιστορικού γεγονότος είναι δύσκολο να κατανοηθεί αν δεν την ζήσεις ως βίωμα – αυτό που ψάχνετε κι εσείς. Είναι κάτι το μοναδικό, το καταπληκτικό.

Δηλαδή, έχοντας ζήσει αυτή την ανιδιοτελή εξέγερση, έχεις την αίσθηση ότι έδωσες ένα σημαντικό νόημα στη ζωή σου. Αυτό το ανεπανάληπτο βίωμα την εμπλουτίζει. Τουλάχιστον τη δικιά μου.

Θυμάμαι μαθητές και μαθήτριες που είναι καθισμένοι στο γρασίδι του Πολυτεχνείου. Έχουν έρθει απ’ την Ιταλική Σχολή που ήταν απέναντι από το Πολυτεχνείο και γράφουνε συνθήματα. Πλησιάζω (ήμουνα σε μια επιτροπή συνθημάτων), λέω: «Τι γίνεται ρε παιδιά;», «Το σκάσαμε απ’ την Ιταλική Σχολή και γράφουμε συνθήματα. Τι άλλο να κάνουμε; Είναι καλά αυτά τα συνθήματα;». Λέω: «Γράψτε ό,τι θέλετε…». Εν πάση περιπτώσει, τι έλεγχο να κάνεις και τι λογοκρισία; Το θέμα είναι μόνο να μην γράφονταν υπερβολές και προβοκατόρικα συνθήματα. Παιδιά 15-16 χρονών. Καταπληκτικό πράγμα. Εκεί που ήτανε μια ησυχία νεκροταφείου, ξαφνικά ζωντανεύει κάτι. Ζωντανεύει και φέρνει κάτι άλλο. Είναι σημαντικό μες στη Δικτατορία να βλέπεις νέους ανθρώπους να φωνάζουν «Συμπαράσταση λαέ, να πέσει η Χούντα», «Δημοκρατία», «Λαϊκή εξουσία», «Ελευθερία», «Έξω οι Αμερικάνοι».

Υπήρχαν πολλές επιτροπές μέσα στο Πολυτεχνείο. Μία από αυτές ήταν της περιφρούρησης, με αμυντικά όπλα καδρόνια και σανίδες! Γιατί από ένα σημείο και μετά περιμέναμε και επιθέσεις (ήδη υπήρξαν) και είχαμε αποφασίσει να το περιφρουρήσουμε. Μετά, οι επιτροπές αυτοοργάνωσης, στο φαρμακείο, στις πρώτες βοήθειες, στον έρανο μέσα και έξω από τον χώρο. Ο κόσμος ανταποκρίθηκε, συμπαραστάθηκε, φώναζε συνθήματα, έγραφε στα διερχόμενα λεωφορεία και τρόλεϊ συνθήματα, συμμετείχε και συνεισέφερε όπως μπορούσε… Ήρθαν εργαζόμενοι, ήρθαν μαθητές, το κάθε κοινωνικό στρώμα που ένιωθε ελεύθερο. Όπως είπα και προηγουμένως, τα κόμματα και οι παρατάξεις, προσπάθησαν να περάσουν τα δικά τους, αλλά ο κόσμος με μια ωριμότητα, τους αντιμετώπισε. Δεν μπόρεσαν να περάσουν «γραμμές» από τα κόμματα. Αυτό ήταν μοναδικό. Να βλέπεις τον κόσμο εκεί μέσα να εκφράζεται και να αποφασίζει ελεύθερα. Και να μη θέλει τα κόμματα και τις οργανώσεις να τον καπελώσουν, να αυτοοργανώνεται. Και βέβαια το πιο ωραίο ήταν οι συνελεύσεις των φοιτητών κατά σχολή, πράγμα που πρώτη φορά γινόταν. Υπήρξε επίσης συνέλευση των μαθητών και συνέλευση των εργαζομένων.

Από κάθε συνέλευση, μετά από πολύωρη συζήτηση, εξελέγησαν δύο άτομα που αποτέλεσαν τη Συντονιστική Επιτροπή της κατάληψης. Η Συντονιστική δεν είχε καθοδηγητικό ρόλο, αλλά συντονιστικό. Ο ρόλος της ήταν να μεταφέρει τις απόψεις των συνελεύσεων σε ένα κεντρικό όργανο, να έχει μια εποπτεία και να ξανάρχεται στις συνελεύσεις της βάσης για να δίνει λογαριασμό και να ελέγχεται. Η θητεία της ήταν για 24 ώρες, μετά έπρεπε να επανεκλεγεί. Η οργανωτική λειτουργία της κατάληψης δεν είχε καμία σχεση με το γραφειοκρατικό και αντιπροσωπευτικό σύστημα, στο οποίο εκλέγεσαι και αυτονομείσαι από τη βάση […]

Αυτή είναι η άμεση δημοκρατία. Είναι πολύ σημαντικό γεγονός και έγινε πρώτη φορά στο Πολυτεχνείο. Αυτό κρατάω εγώ.

Προσωπικά από το βράδυ της Πέμπτης περίμενα κάποια επέμβαση από την πλευρά της χούντας. Λέω δεν μπορεί να τ’ αφήσουν έτσι γιατί ο κόσμος είχε αρχίσει να συρρέει, να γίνεται χαμός…Οπότε κάπου σε μια στιγμή θα το χτυπήσουν. Βέβαια δεν περίμενα αυτό το μέγεθος της καταστολής –τανκς, τραυματίες, νεκρούς– αλλά είχαμε αποφασίσει πια, ότι αυτό είναι το μόναδικό μέρος και η μοναδική στιγμή που μπορεί να γίνει κάτι. Και, δυστυχώς κατά τη γνώμη μου, παρότι λέμε ο ελληνικός λαός είναι υπέροχος, αγωνιστής και τα λοιπά, το βράδυ εκείνο δεν κατέβηκε ο λαός. Πόσοι κατέβηκαν; 100.000, 150.000; Η ελληνική κοινωνία, κατά τη γνώμη μου, είναι πάρα πολύ πίσω. Πιστεύω ότι αν κατέβαινε ο κόσμος, δεν θα είχαμε αυτή τη σφαγή.

Για να το διαπιστώσετε αυτό που λέω, πάρτε την πρώτη επέτειο του Πολυτεχνείου, έναν χρόνο μετά, που ήταν η πιο μεγαλειώδης και πολυπληθής συγκέντρωση που έγινε στην Ελλάδα – υπολογίζεται σε πάνω από ένα εκατομμύριο άτομα. Πού ήταν αυτός ο κόσμος ένα χρόνο πριν; Δεν ήταν ο υπέροχος λαός, αλλά ένας κόσμος που ήρθε στην πρώτη επέτειο, χωρίς πια τον φόβο της Δικτατορίας, για να βγάλει τις ενοχές του που δεν κατέβηκε όταν τον καλούσε ο ραδιοφωνικός σταθμός του Πολυτεχνείου πριν από την εισβολή των τάνκς…

Πάντα στο περιθώριο η ελληνική κοινωνία, υποτακτική σε ιδεολογίες, σε κόμματα, σε όλα αυτά που βλέπουμε και στο παρόν […]

Εκείνο το βράδυ της Παρασκευής έπεφταν δακρυγόνα, πυροβολισμοί, μπούγιο με την αστυνομία. Ο κόσμος φώναζε συνθήματα από μέσα, από έξω…Είχαμε βγει με μια παρέα έξω για λίγο. Δίναμε τις πρώτες βοήθειες, είχαμε και περιέργεια για το τι γίνεται.

Επιστρέφοντας να μπω μέσα πάλι (την ώρα ακριβώς δεν τη θυμάμαι. 23.00; 24.00; 01.00;), μπροστά στο Πολυτεχνείο, στη γωνία της Τοσίτσα, με βρίσκει η σφαίρα. Αυτή πρέπει να ήρθε, από το Υπουργείο Δημοσίας Τάξεως. Από πιστόλι αστυνομικού ήταν. Εγώ δεν κατάλαβα στην αρχή ότι ήτανε σφαίρα. Ένιωσα τα πόδια μου να μην τα ορίζω και να μη μπορώ ν’ αναπνεύσω.

Λόγω των δακρυγόνων και των επεισοδίων, κόσμος δεν υπήρχε πολύς μπροστά στο Πολυτεχνείο, μαζεύτηκαν όμως από διάφορες γωνίες και τα απέναντι διαμερίσματα και τα κλειστά καταστήματα, με ξαπλώσανε κάτω, σηκώσανε το πουκάμισο και το πουλόβερ μου και μου λένε: «Σφαίρα στην πλάτη». Είχα χτυπηθεί από πίσω. Και με βάζουνε μέσα στο Πολυτεχνείο που είχε το πρόχειρο ιατρείο… Μου έδωσαν τις πρώτες βοήθειες, μου δέσαν την πληγή και μετά από λίγο αρχίζω να πονάω. Δεν είχαν αναισθητικά να μου δώσουν και οι πόνοι άρχισαν να γίνονται αφόρητοι.

Εκεί υπήρχε ήδη ένας νεκρός –τον θυμάμαι– ένα νεκρό παλικάρι, ένας άλλος με τραύμα στα γεννητικά όργανα και ένας άλλος τον οποίον τον είχαν χτυπήσει στα πόδια και κρεμόταν το πόδι του από κάτι πέτσες μόνο. Αλλά είχε καρδιά κι έλεγε: «Μας χτυπάτε άοπλους, ρε καθίκια! Να ‘χαμε όπλα…». Κι αυτό μου έκανε μεγάλη εντύπωση. Υπήρχε θάρρος, υπήρχε μεγαλοψυχία, ωραία συναισθήματα…

Η Τούλα που περιποιήθηκε το τραύμα μου με καθησύχασε, μου έδωσε θάρρος λέγοντάς μου ότι δεν είναι κάτι σοβαρό, αλλά πλαστική σφαίρα. Και έξω λέγαμε ότι είναι πλαστικές… Μετά από λίγο έρχεται ένας συμφοιτητής μου, ο Σάκης, με βλέπει και πέφτει συγκλονισμένος πάνω μου: «Γιώργο μου, τι σου κάνανε;», «Ρε Σάκη, αντί να μου δώσεις θάρρος…». Είχε πάθει σοκ.

Πριν λίγο είχε πέσει δακρυγόνο μπροστά του και ήταν σαν να έπαθε ασφυξία απ’ αυτό το πράγμα. Αρχίζω να πονάω και λέει να φωνάξουμε ένα ασθενοφόρο. Εγώ, έχοντας έρθει απέξω, είχα δει κι είχα ακούσει ότι τα ασθενοφόρα έχουν καταληφθεί από αστυνομικούς. Εμείς τα βλέπαμε στον δρόμο. Οι αστυνομικοί φορούσαν ιατρικές μπλούζες, έπαιρναν τους τραυματίες και τους πήγαιναν σε άγνωστη κατεύθυνση… Τους λέω εκεί μέσα: «Παιδιά, εγώ σε ασθενοφόρο δεν μπαίνω. Φωνάξτε ιδιώτη». «Πού να βρούμε ιδιώτη; Ποιος να έρθει τώρα;», «Να φωνάξουμε απ’ τον σταθμό. Δεν μπαίνω εγώ σε ασθενοφόρο! Και μη στέλνετε κανέναν άλλον…».

Μετά αρχίζω να πονάω πολύ, δεν μπορώ να κρατήσω το στόμα μου. Φώναζα. Έρχεται τελικώς ένας ιδιώτης και μας παίρνει. Εμένα με βάζουν πάνω σε μια πόρτα – δεν είχανε φορεία. Πρέπει να ήτανε στέισον αυτό γιατί είχα έναν φίλο, τον Παναγιώτη, που με κράταγε μαζί με την πόρτα να μην πέσω κάτω, η μισή πόρτα ήταν έξω από το αυτοκίνητο… Και νομίζω ήτανε δύο τραυματισμένοι ακόμη.

Πήγαμε στις Πρώτες Βοήθειες του ΙΚΑ, Λεωφόρο Αλεξάνδρας, μέσα από καπνούς, μέσα από δακρυγόνα, μέσα από φωνές – κόλαση. Οι γιατροί με εξέταζαν, «Ρε παιδιά, τους λέω, τι έχω;», «Τι να έχεις, ρε φίλε; – μου λέει ο γιατρός. Σφαίρα στην πλάτη έχεις… Δεν μπορούμε να σου κάνουμε τίποτα, να πάτε στο Ρυθμιστικό». Το Ρυθμιστικό (το Γενικό Κρατικό Νοσοκομείο) στη Μεσογείων είχε ήδη καταληφθεί από τους αστυνομικούς… Με το που φτάνουμε εκεί, αρχίζουν και κυνηγάνε αυτόν που με συνόδευε, το συνοδό μου τον Παναγιώτη – φοιτητής της Νομικής τότε. Αυτός όμως τρέχει, πηδάει τα κάγκελα και τη γλίτωσε…

Μετά βρέθηκε κάποιος εκεί πέρα, γιατρός ή νοσοκόμα, και δεν με έγραψαν ως τραυματία από σφαίρα, αλλά ότι έχω σκωληκοειδίτη ή κάτι παρόμοιο, για να με προστατεύσουν. Ευτυχώς υπάρχουν κάποιοι άνθρωποι με ευαισθησίες. Η Δικτατορία δεν είχε αποκτηνώσει τον κόσμο.

Με βάζουνε μέσα και με παρατάνε σε έναν διάδρομο, μόνο μου, έτσι ναι. Κοιτάω γύρω μου, τίποτα, βλέπω αστυνομικούς… Εν τω μεταξύ, να μην τολμάω να φωνάξω πια. Μέσα στο πρόχειρο ιατρείο, δεν μπορούσα να συγκρατήσω τις κραυγές από τον πόνο –φοβερός πόνος– κι εκεί πέρα (αυτό είναι η δύναμη του ανθρώπου) έσφιγγα τα χείλη, δεν έβγαινε τσιμουδιά, για να μην καταλάβουν ότι είμαι τραυματίας κι έρθουν οι αστυνομικοί – έτσι σκεφτόμουνα τότε και είχα τους λόγους μου. Αν δεν είχα δει τι γινόταν απ’ έξω, ίσως να μη ζούσα σήμερα… Βρέθηκε κάποια νοσοκόμα, της πιάνω το χέρι της λέω: «Έχω σφαίρα από τα γεγονότα, σε παρακαλώ κάπου να με βάλεις. Πονάω…». Με βάζει σε έναν θάλαμο μαζί με άλλους ασθενείς. Μετά, θυμάμαι κάποια στιγμή, ακούμε ότι έχουν μπει τα τανκς και έρχονται σωρηδόν οι τραυματίες. Έρχεται μια νοσοκόμα: «Μη λες ότι είσαι τραυματίας και σε ανακαλύψουνε, γιατί κυνηγάνε τους τραυματίες». Κι αυτό το κατάλαβα όταν την επόμενη μέρα ξημερώνοντας, έρχεται μια άλλη νοσοκόμα αλαφιασμένη, και μου λέει: «Είσαι καλά;», «Τι καλά; Πονάω ρε παιδιά, κάντε κάτι. Δώστε μου κάτι!», «Δεν σε πείραξαν;», «Όχι», «Γιατί τον άλλον τον τραυματία, του βάζαν το χέρι στις πληγές, να πονέσει». Μιλάμε για απάνθρωπα πράγματα.

Την τρίτη μέρα μετά τα γεγονότα, παρατημένος εκεί και να πονάω, με ανακαλύπτει μια εξαδέρφη μου γιατρός, η Ασπασία. Είχα στείλει σήμα, είχα πει στις νοσοκόμες να πάρουν τηλέφωνο γιατί πριν να τραυματισθώ σε μία έφοδο αστυνομικών είχα απομονωθεί από την παρέα μου και τους φίλους μου, οπότε δεν ήξερε κανείς πού είμαι και τι κάνω. Η σφαίρα είχε σφηνωθεί στην αορτή. Θυμάμαι τις πρώτες ακτινογραφίες που μου βγάλανε στο Ρυθμιστικό, στο σκοτεινό θάλαμο, στρίβω το κεφάλι –αλλά πάντα ακίνητος– και βλέπω στην ακτινογραφία ένα ασπράκι δίπλα στη σπονδυλική στήλη. Λέω, είναι η σφαίρα. Κι αμέσως, από ένστικτο, προσπαθώ να κινήσω τα πόδια μου γιατί φαινόταν σα να ‘τανε στη σπονδυλική στήλη. Έρχεται διακριτικά ο γιατρός και μου λέει: «Για κούνησε λίγο τα πόδια σου». «Τα κούνησα γιατρέ, εντάξει».

Με έψαχνε λοπόν η εξαδέρφη μου στους τραυματίες σε διάφορα νοσοκομεία και θαλάμους ασθενών. Επισκέφθηκε και τον δικό μου θάλαμο δεν με εντόπισε και απογοητευμένη ετοιμαζόταν να φύγει και όταν ήταν στην πόρτα, βλέπει ένα χέρι να κουνιέται στο βάθος, ήταν το δικό μου. Την είχα δει και έκανα μεγάλη προσπάθεια γιατί πονούσα πολύ. Αν δεν την έβλεπα η πορεία θα ήταν διαφορετική…

Από εκεί και πέρα η αρχίζει η περιπέτεια των εγχειρίσεων. Με βάζουνε στο χειρουργείο. Στην προετοιμασία για την εγχείριση γυρίζω το κεφάλι μου και βλέπω ένα σκεπασμένο με σεντόνι ανθρώπινο σώμα, ακίνητο. «Αυτός τι είναι;» ρωτάω τον γιατρό, «Ε, λέει, δυστυχώς δεν τον προλάβαμε». Τον είχαν χειρουργήσει πριν από μένα με πιο ελαφρό τραύμα, αλλά δυστυχώς… Έτσι. Τέλος πάντων, κι αυτοί οι γιατροί χρειάζεται φυσικά μερικές φορές να είναι ειλικρινείς, αλλά όχι σε τέτοιες περιπτώσεις. Εγώ ετοιμαζόμουνα για χειρουργείο κι αυτοί να λένε «δεν τον προλάβαμε…». Δίπλα μου ήταν λοιπόν ένας ακόμη νεκρός από σφαίρα. Κι απ’ ό,τι κατάλαβα, δεν είχαν τα απαραίτητα μέσα. Τέλος πάντων, με ανοίγουνε αλλά η σφαίρα είχε σφηνωθεί στην αορτή, σε τέτοιο σημείο πίσω που είχε κάνει τρώση αορτής και ήταν πολύ δύσκολη εγχείρηση. Ο αγγειοχειρουργός στο Ρυθμιστικό είπε: «Δεν μπορούμε να κάνουμε τίποτα και από προσωπικό και από μηχανήματα. Θα πρέπει να πάει στο Ιπποκράτειο». Φυσικά εμένα, όταν ξύπνησα από τη νάρκωση μου είπαν ότι με πάνε σε άλλο νοσοκομείο για μεγαλύτερη ασφάλεια. Με βγάζουνε κρυφά από την πίσω πόρτα, μαζί ο γιατρός και η ξαδέρφη μου να μου κρατάει τους σφυγμούς (εγχειρισμένος πια), και με πάνε στο Ιπποκράτειο. Εκεί, με ανέλαβε ο Ανδριτσάκης ο οποίος ήταν από τους καλύτερους αγγειοχειρουργούς. Με χειρούργησε και χάρη σ’ αυτόν ζω. Και μάλιστα η περίπτωσή μου ήταν «το» ιατρικό περιστατικό τότε: Επειδή ήταν πανεπιστημιακό νοσοκομείο, περνάγανε γιατροί, φοιτητές να με δούνε, να δούνε πώς σώθηκε αυτός που τραυματίστηκε στην αορτή.

Πολύωρο χειρουργείο, με σύστημα εξωσωματικής κυκλοφορίας. Έπρεπε να σταματάει η κυκλοφορία του αίματος, για να μπορέσει ο χειρουργός, να κάνει τη συρραφή της αορτής, να βγάλει τη σφαίρα και μετά να επανέλθει το σύστημα. Μου έβγαλε και τον σπλήνα γιατί μάλλον τον εμπόδιζε. Εν πάση περιπτώσει, έκανε συρραφή της αορτής και τα σχετικά.

Όμως μετά έχουμε τη μετεγχειρητική κατάσταση η οποία ήταν επίσης δύσκολη: με είχανε στον θάλαμο Ανανήψεως, καμία επαφή με τον έξω κόσμο –μόνο γιατροί και νοσοκόμες– γιατί έχοντας χάσει πολύ αίμα, και με την σπληνεκτομή έχουμε μηδέν αμυντική αντίσταση του οργανισμού, μηδέν λεμφοκύτταρα, με το παραμικρό μπορεί να μπει μικρόβιο και πάει. Τα βράδια ανέβαζα υψηλό πυρετό 40 και 41 και το σώμα μου έτρεμε, μετά ο πυρετός έπεφτε σε φυσιολογικά επίπεδα. Κάμποσα βράδια. Ένα από αυτά οι γιατροί από πάνω μου με εξέταζαν, η νοσοκόμα μου έπαιρνε αίμα να κάνουν καλλιέργεια να δούνε τι συμβαίνει. Εγώ ήμουνα σε λήθαργο. Εκεί, κάποια στιγμή που οι γιατροί μιλούσαν σιγά ψιθυριστά μεταξύ τους ακούω: «Αν τη βγάλει κι αυτό το βράδυ, σώθηκε». Αυτοί νομίζανε ότι κοιμάμαι και δεν ακούω. Αλλά εγώ είχα οξυμμένες τις αισθήσεις –αυτό είναι, η δύναμη του ανθρώπου, το ένστικτο της επιβίωσης, η περιέργεια να μάθω. Όλα είναι στο έπακρο αυξημένα. Είμαι διασωληνωμένος, σωλήνες εδώ, σωλήνες εκεί, δεν μπορώ ούτε να μιλήσω από τη μεγάλη διάρκεια της νάρκωσης. Και κάνω νόημα να έλθει η εξαδέρφη μου –η μόνη που επέτρεψαν να μπει. Της δείχνω να καταλάβει ότι θέλω ένα ρολόι (μου είχανε πάρει το δικό μου). Και περίμενα με το ρολόι να περάσει αυτό το βράδυ μέχρι το πρωί, αν θα ζήσω. Οι δείκτες είναι ακίνητοι σε τέτοιες περιπτώσεις.

Μια συγκλονιστική εμπειρία. Σε σημαδεύει για όλη σου τη ζωή…Με λίγα λόγια, μέ έχει σημαδέψει το Πολυτεχνείο. Απ’ όλες τις πλευρές.

Στο Ιπποκράτειο, στον κάτω όροφο ήταν ένας άλλος τραυματίας –ένας μαθητής– που ήρθε εκεί πέρα και μου έδινε θάρρος. Καθώς επίσης, και στο Ρυθμιστικό, ένας άλλος νεαρός που ήταν πιο ελαφρά, ερχόταν και μ’ έβλεπε. Ωραίες σκηνές αυτές… Και μετά ερχότανε κόσμος άγνωστος, να με δει. Φίλοι, γνωστοί, από μακριά –κι αυτό ένα πολύ σημαντικό στοιχείο. Πώς ο κόσμος συμπαραστέκεται σε τέτοιες στιγμές! μετά γνωρίστηκα με κόσμο που από γνωστό του έμαθε πως ήμουνα τραυματίας, ήρθε να δώσει αίμα, ήρθε να δώσει λεφτά, ήθελε να μάθει τι κάνω… Κόσμος δηλαδή που σου απαλύνει αυτό που ζεις και σε γλυκαίνει.

Α, ναι, μια υπέροχη εικόνα που έχω είναι στο κρεβάτι του Ιπποκρατείου, όπως ήμουνα ξαπλωμένος, βλέπω απ’ το παράθυρο κάθε μέρα ένα κομμάτι γαλάζιου αττικού ουρανού. Αυτή είναι η δεύτερη μεγάλη μου παρηγοριά… Είναι η καλύτερη εικόνα που έχω δει ποτέ. Ζωή, για μένα, σημαίνει και ένα κομμάτι γαλάζιου ουρανού (συγκινείται).

Εκεί λοιπόν στον θάλαμο που με είχανε, ήτανε δύσκολες μετεγχειρητικές περιπτώσεις (αορτές, καρδιά) και ήταν αρκετοί ασθενείς. Κατά σύμπτωση ένας ήταν εξόριστος της Γυάρου κι ένας άλλος είχε περάσει από τη Μακρόνησο. Και μου δίνανε κι αυτοί θάρρος, ενδιαφερόντουσαν όταν πονούσα («κάντε κάτι στο παιδί, κάντε του μια ένεση», «μην κάνετε σε μένα, κάντε στο παιδί»). Δεν θέλω να το περάσει ούτε ο χειρότερος εχθρός μου αυτό το πράγμα. Οι πόνοι είναι κάτι το συγκλονιστικό. Ήθελα να με ρίξουν από το παράθυρο, δεν αντέχεις αυτό το πράγμα! Τέλος πάντων, περάσαν αυτά, λέω να μην ακούσω λίγη μουσική; (στο κρεβάτι ακόμη, έτσι;).

Μου φέραν ένα ραδιοφωνάκι, δεν μπορούσα να ακούσω μουσική πια (κι εγώ είμαι ένας άνθρωπος που έπαιζα κιθάρα που έχω ακούσει πολύ μουσική στη ζωή μου και μάλιστα όλα τα είδη μουσικής). Το μόνο που μπορούσα να ακούσω ήτανε Χατζηδάκις και κλασική μουσική –σονάτες και μουσική δωματίου, όχι συμφωνίες και τέτοια –με κουράζανε, με αγρίευαν. Ηρεμιστική μουσική… Μάλιστα είχα δει μια φορά τον Χατζηδάκι στον Μαγεμένο Αυλό και μετάνιωσα που δεν του το είπα.

Το άλλο που ήθελα να σας πω είναι ότι περπάτησα μετά από έναν μήνα. Αυτό ήτανε κάτι σημαντικό για μένα (είπα «Γιώργο, τη σκαπουλάραμε…»). Ζαλιζόμουνα, είχα χάσει 15 κιλά, ήμουνα πετσί και κόκκαλο, με κρατάγανε δύο για να περπατήσω… Είναι σαν να ξαναγεννιέσαι, σαν να ξαναβρίσκεσαι στη ζωή. Γιατροί και νοσοκόμοι προσφέρανε… Μάζεψε ο κόσμος λεφτά να τα δώσει στους γιατρούς κι αυτοί τίποτα. Φυσικά ο χειρουργός δεν δέχθηκε να πάρει καθόλου χρήματα. «Τι λέτε τώρα, να σώσουμε το παιδί…». Φοβερές σκηνές. Δηλαδή, ακούμε σήμερα για φακελάκια… Αυτή η εγχείριση με τι να πληρωθεί; […]

Όταν μπόρεσα να υπάρξω σαν κανονικός άνθρωπος, το θεώρησα και μια νίκη. Και όταν πήγα στον πρώτο γιατρό στο Ρυθμιστικό, τον Κωνσταντίνο Χαρώνη, να τον δω, να τον ευχαριστήσω κι αυτόν, μ’ αγκαλιάζει, με φιλάει (πολύ ανθρώπινος…), «να κάνεις εικόνισμα τον Ανδριτσάκη» μου λέει. «Αν δεν υπήρχε ο Ανδριτσάκης, δεν θα σωνόσουνα με τίποτα».

Από τότε, κάθε 17 Νοεμβρίου, παίρνω τον Ανδριτσάκη τηλέφωνο ή περνάω και τον βλέπω στο καφενείο.

Σαν αφιέρωση

Στην Τούλα Σιανούδη, στον Σάκη Αδαμόπουλο, στον Παναγιώτη Κρίθυμο, στην Ασπασία Οικονόμου και στην Λιάνα με τα γυαλιά, μία από τις μαθήτριες της Ιταλικής Σχολής. Και φυσικά στους/στις Έφη Αλεξιάδου, Φοίβο Αρβανίτη, Κλαίρη Βαλάση, Γιώργο Ζουμή, Μαρία Κωνσταντινίδου, Βασίλη Λιόντο, Κωστή Μανουσάκη, Διονύση Μαυρογένη, Βαγγέλη Μοναστηριώτη, Δημήτρη Παπαχρήστο, Βαγγέλη Πασχούλη, Γιάννη Ποταμιάνο, Θάνο Σουλεϊμάνη, Γιάννη Χριστόπουλο και πολλούς άλλους και άλλες.

ΒΛ. ΕΠΙΣΗΣ

Το Πολυτεχνείο ως η απαρχή ενός αυτόνομου κινήματος (βίντεο ομιλίας+συζήτησης)

The post ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ 1973: Προσωπική περιπέτεια first appeared on Aυτολεξεί.

Για το βιβλίο Κορνήλιος Καστοριάδης: Ο Πολιτικός του Πλάτωνα, Μτφ. Ζωή Καστοριάδη, εκδόσεις Ύψιλον, Αθήνα, 2020, σελ. 328

To βιβλίο αυτό του Κορνήλιου Καστοριάδη κυκλοφόρησε επί τέλους σε δεύτερη έκδοση ύστερα από πολλά χρόνια αφότου είχε εξαντληθεί η πρώτη έκδοση. Πρόκειται για σεμινάρια που έγιναν το 1986 στην EHESS και συνιστούν μια εκπληκτική διεισδυτική ανάλυση και οξύτατη κριτική του Πολιτικού, ενός από τους πιο δύσκολους διαλόγους του Πλάτωνα – δύσκολος από την άποψη τόσο της στριφνώδους δομής του όσο και της ασάφειας στη θεματολογία του. Ο Καστοριάδης χαρακτηρίζει τον διάλογο περίεργο και παράξενο, διότι περιέχει πολλές παραδοξότητες, αντιφάσεις, ανώμαλα σημεία ή παρεκβάσεις που έχουν περισσότερη βαρύτητα από το κυρίως σώμα του διαλόγου. Επί πλέον, προσάπτει στον Πλάτωνα σοφιστεία, διαστρέβλωση ελληνικών αντιλήψεων, ψεύδη, ρητορεία, λήψη του ζητουμένου, τα οποία αυτός χρησιμοποιεί προκειμένου να επιτύχει τον σκοπό του. Αναγνωρίζει όμως τον μεγάλο φιλόσοφο και την αξία της πλατωνικής φιλοσοφίας, η οποία οφείλεται, εκτός των άλλων, στον απορητικό χαρακτήρα της, στα διαρκή ερωτήματα που θέτει στις ίδιες τις θέσεις της, στη δύναμη γραφής, στην ανάπτυξη της επιχειρηματολογίας και του ορθολογικού συλλογισμού. Πιστεύει ότι στον Πολιτικό μπορούμε να δούμε έναν μεγάλο γνήσιο στοχαστή εν ώρα εργασίας, τη στιγμή που αναπτύσσει τη σκέψη του, χωρίς να ενδιαφέρεται για τη δομή και τη μορφή, χωρίς ακαδημαϊσμούς και κανόνες.

Ο Καστοριάδης αποδεικνύεται βαθύς γνώστης και οξυδερκής αναλυτής της πλατωνικής φιλοσοφίας και επιχειρεί την ανάγνωση του Πολιτικού σε πολλά επίπεδα, τεμαχίζοντάς τον σε ορισμούς, παρεκβάσεις και παρεμπίμποντα θέματα. Κατ’ αρχάς τον τοποθετεί, όπως όλοι σχεδόν οι ερευνητές, στην τελευταία περίοδο της πλατωνικής φιλοσοφίας, η οποία χαρακτηρίζεται από ερωτήματα που θέτει ο Πλάτων στην ίδια του τη θεωρία, από μία προσπάθεια για αλλαγή στις απόψεις του στο πολιτικό, οντολογικό, γνωσιολογικό μεθοδολογικό επίπεδο.

Προσπαθεί να εγκαταλείψει την απολυτότητα των προηγουμένων διαλόγων και υιοθετεί μία θεωρία του μικτού, της μίξεως, πράγμα που, κατά κάποιον τρόπο, σημαίνει προσπάθεια προσγείωσης από τον υπερουράνιο τόπο των Ιδεών στον πραγματικό κόσμο των ανθρωπίνων, χωρίς ωστόσο να εγκαταλείπει τη θεωρία των Ιδεών.

Στο πολιτικό επίπεδο αυτό μεταφράζεται από την προσπάθεια να εγκαταλειφθεί η απόλυτη αλήθεια και η απολυταρχική πολιτεία του φιλοσόφου βασιλέως (Πολιτεία) και να προσεγγισθεί διαφορετικά η ανθρώπινη πραγματικότητα. Ο Πλάτων προσπαθεί να παραδεχθεί ότι στον πραγματικό κόσμο δεν μπορεί να υπάρξει τέλεια γνώση ούτε τέλειος διακανονισμός, άρα είναι αδύνατον να υπάρξει κάποιος κάτοχος της αληθούς επιστήμης, ο οποίος θα μπορούσε να κυβερνήσει τις ανθρώπινες κοινωνίες. Συνεπώς πρέπει να βρεθεί άλλη λύση, το μικρότερο κακό (δεύτερος πλους), που είναι οι νόμοι.

Ο Πολιτικός είναι, για τον Καστοριάδη, το ενδιάμεσο μεταβατικό στάδιο, από την Πολιτεία στο τελευταίο του έργο, τους Νόμους, στους οποίους δέχεται αιρετούς άρχοντες και νόμους που απουσίαζαν εκκωφαντικώς από τους προηγούμενους σχετικούς διαλόγους. Έτσι, ο Πολιτικός αποτελεί μία κρίσιμη στιγμή στην εξέλιξη της πλατωνικής φιλοσοφίας, την οποία ο Καστοριάδης επιχειρεί να αναδείξει στα σεμινάρια αυτά.

Εξετάζει λοιπόν αναλυτικά τους επιχειρούμενους ορισμούς του πολιτικού ανδρός, τις παρεκβάσεις και τα παρεμπίπτοντα θέματα του Πολιτικού. Κατ’ αρχάς προτείνονται από τον Πλάτωνα δύο ορισμοί του πολιτικού (ποιμήν, υφαντής) για να εγκαταλειφθούν στη συνέχεια, αλλά όχι εντελώς ο δεύτερος. Από τις ενδιαφέρουσες επισημάνσεις του Καστοριάδη θα αναφέρουμε μερικές.

Μία άποψη του Πλάτωνα αντίθετη με τις ελληνικές αντιλήψεις είναι η ταύτιση του πολιτικού με τον βασιλέα. Η ταύτιση αυτή, παρατηρεί ο Καστοριάδης, είναι απαράδεκτη και τερατώδης για τους Έλληνες και ιδίως τους Αθηναίους, διότι την εποχή αυτή δεν υπάρχουν βασιλείς εν Ελλάδι, εκτός των δύο βασιλέων στη Σπάρτη, οι οποίοι όμως δεν έχουν μεγάλη εξουσία και δεν αποτελούν παράδειγμα της παραδοσιακής βασιλείας. Οι Μακεδόνες, αν και ομιλούν μια ελληνική παραλλαγή, δεν ανήκουν στον ελληνικό κόσμο της πόλεως, ακριβώς διότι έχουν βασιλέα, δεν έχουν πόλεις και γραπτούς νόμους. Όταν οι Έλληνες ομιλούν περί βασιλέως τον 5ο και 4ο αιώνα εννοούν ένα και μόνο πρόσωπο, τον μεγάλο βασιλέα, τον Πέρση βασιλέα.

Ο Πλάτων ταυτίζει επίσης τον πολιτικό με τον επιστήμονα, και την πολιτική με την επιστήμη. Αυτό όμως είναι αυθαιρεσία και λογικό λάθος, διότι γίνεται «λήψη του ζητουμένου», αλλά είναι και ξένο προς την ελληνική αντίληψη περί πολιτικής, η οποία αναφέρεται σε κάποια γνώση πρακτική και δεξιότητα εμπειρική. Αυτή η ελληνική αντίληψη χαρακτηρίζει την πολιτική των υπαρκτών πόλεων καθώς και τις απόψεις πολλών άλλων συγγραφέων, όπως του Ηροδότου, του Θουκυδίδη, των τραγικών, του Δημοσθένη κ.ά. Ο Αριστοτέλης από την πλευρά του κάνει την διάκριση μεταξύ επιστήμης, τέχνης και φρονήσεως, και αποφαίνεται ότι αυτό που χαρακτηρίζει την πολιτική είναι η φρόνησις και όχι η επιστήμη.

Η φρόνησις στον Αριστοτέλη και στους Έλληνες γενικώς, υπάρχει ακριβώς εκεί όπου δεν υπάρχει επιστήμη.

Ο Πλάτων αναπτύσσει επίσης την άποψη ότι αυτός ο «βασιλικός επιστήμων» πρέπει να κυβερνά χωρίς νόμους, άποψη εξ ίσου αδιανόητη και ξένη για τον ελληνικό κόσμο. Ο γραπτός νόμος είναι βασική θεμελιώδης αξία στην πραγματική ζωή των πόλεων, όπως και στην ελληνική γραμματεία από τον Αναξίμανδρο και τον Ηράκλειτο μέχρι τον Πίνδαρο, τους Σοφιστές και τον Αριστοτέλη. Ο Καστοριάδης υπενθυμίζει τη συνομιλία του Δημάρατου και του Ξέρξη, στην οποία ο Δημάρατος τονίζει τη σπουδαιότητα του νόμου για τους Έλληνες.

Εν συνεχεία, ο Πλάτων παραδέχεται ότι είναι δύσκολο να βρεθεί στην υπάρχουσα πραγματικότητα ο επιστήμων βασιλεύς και συνεπώς πρέπει οι πόλεις να αρκεσθούν στο μικρότερο κακό, στους νόμους, παρόλες τις ελλείψεις τους και τις ατέλειές τους. Όμως η καταληκτική παράγραφος του Πολιτικού δημιουργεί πάλι προβλήματα, αφού υποστηρίζει ότι η «βασιλική τέχνη», ο βασιλικός πολιτικός ανήρ πρέπει να υφαίνει το ύφασμα της πολιτείας, να «άρχη και να επιστατή». Συνεπώς η συζήτηση περί των νόμων στον Πολιτικό παραμένει προβληματική, πράγμα που επιβεβαιώνεται ακόμη και στους Νόμους, αφού εκεί οι νόμοι τίθενται όχι από τους κατοίκους της πολιτείας, αλλά από τον Αθηναίο Πλάτωνα με τη βοήθεια και τη συγκατάθεση των θεών, εγκαθιδρύοντας τη θεοκρατία και την τυφλή υποταγή των υπηκόων, υπό την εποπτεία του ολιγομελούς νυκτερινού συλλόγου.

Ένα άλλο αρνητικό του Πολιτικού, που επισημαίνει ο Καστοριάδης, είναι το αξίωμα ότι υπάρχει μια ορθή πολιτεία, η οποία ορίζεται από την επιστήμη και είναι μοναδική, άριστη και πρώτη.

Με βάση αυτή την ιδεατή κατασκευή κρίνονται η πραγματικότητα και τα υπαρκτά πολιτεύματα ως μη ορθά, μη γνήσια, ατελή και μιμήματα αυτής της υποτιθεμένης ορθής πολιτείας. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα να διαστρεβλώνεται η πραγματικότητα, να συγκαλύπτεται η αλήθεια ότι δεν μπορεί να υπάρξει κάποια τέλεια πολιτεία ορισμένη άπαξ διά παντός, ότι δεν μπορούν να υπάρξουν νόμοι οι οποίοι να περιλάβουν όλες τις πτυχές της διαρκώς μετασχηματιζόμενης κοινωνικο-ιστορικής πραγματικότητας.

Θα πρέπει συνεπώς να καταδικασθεί οριστικώς η πλατωνική ουτοπία, αλλά και κάθε ουτοπία, δηλαδή η πίστη και η απόπειρα να επιτευχθεί η δήθεν τέλεια πολιτεία. Δεν υπάρχει τέλεια και ιδανική πολιτεία, αλλά δίκαιη ή δικαιότερη.

Ένα άλλο σημείο που επισημαίνει ο Καστοριάδης είναι η εχθρότητα του Πλάτωνα προς τη δημοκρατία που υποβόσκει σε όλο τον Πολιτικό. Αυτό επιβεβαιώνεται και σε όλους σχεδόν τους σχετικούς διαλόγους, στους οποίους ο Πλάτων δυσφήμησε με σοφιστείες, ρητορείες και δραματικές σκηνοθεσίες (πράγματα που κατηγορεί στους άλλους), βασικές αντιλήψεις, αξίες, πολιτικούς και θεσμούς της αθηναϊκής δημοκρατίας. Δυσφήμησε τους σοφιστές, τους ρήτορες, τον ίδιο τον Περικλή, τον Θεμιστοκλή, τον Μιλτιάδη κ.λπ. και παρουσίασε τη δημοκρατία ως το πολίτευμα του αμόρφωτου όχλου, του οποίου χαρακτηριστικά είναι η άγνοια, τα αχαλίνωτα πάθη, τα εγωιστικά συμφέροντα και όχι η επιστήμη και η αρετή. Το μίσος του Πλάτωνα δεν αφορά μόνο τους κακούς δημαγωγούς και τα λάθη της δημοκρατίας, αλλά κυρίως τη θεσμίζουσα ακμάζουσα δημοκρατία του 5ου αι., όπως επισημαίνει και ο Ρierre Vidal-Naquet στον πρόλογο του βιβλίου. Ο Πλάτων δηλαδή θέλησε να απαξιώσει πλήρως τη δημοκρατία και να καταστρέψει τη βασική σημασία της: την ικανότητα του δήμου να αυτοκυβερνηθεί. Αυτή τη διαστρεβλωμένη εικόνα της δημοκρατίας κληροδότησε στους μεταγενέστερους επί αιώνες, εφοδιάζοντας με ψεύδη κάθε αντιδημοκρατική θεωρία και ιδεολογία.

Επομένως ο Πλάτων είναι υπεύθυνος για τη συγκάλυψη και διαστρέβλωση θεμελιωδών ελληνικών αντιλήψεων και σημασιών και έπαιξε έναν σημαντικό ρόλο στην καταστροφή του ελληνικού κόσμου στο επίπεδο της θεωρίας. Το κυριότερο, στα μάτια των μεταγενεστέρων ένα ιστορικό γεγονός, το τέλος της δημοκρατίας, θα φαίνεται μέσα από το έργο του Πλάτωνα όχι ως ιστορική τραγωδία, αλλά ως νομοτελειακή καταστροφή, ως περίπτωση εγγενούς φιλοσοφικής δικαιοσύνης.

Έτσι λοιπόν ο Καστοριάδης διαλύει μια λανθασμένη αντίληψη που ήταν και είναι πολύ διαδεδομένη, και η οποία θεωρεί τον Πλάτωνα ακρογωνιαίο λίθο ή θεμέλιο της ελληνικής πολιτικής σκέψης και τον κατ’ εξοχήν αντιπρόσωπό της, ενώ δεν είναι παρά μία μόνο πτυχή της και εν πολλοίς διαστρεβλωτής και αρνητής αυτής της σκέψης. Η αληθής πολιτική σκέψη πρέπει να αναζητηθεί κυρίως στη δημοκρατική πολιτική δημιουργία του 5ου αιώνα, σε ορισμένους Σοφιστές, στον Πρωταγόρα, στον Δημόκριτο, στον Θουκυδίδη, στους τρεις τραγικούς και στον Αριστοτέλη.

Ο P. Vidal-Naquet σημειώνει ότι ο Πλάτων βρήκε στο πρόσωπο του Καστοριάδη έναν ισάξιο αντίπαλο.

Πράγματι, εάν κάποιος επιθυμεί να δει τι διακυβεύθηκε στη σκέψη και στην πολιτική ειδικώτερα, ποιες είναι οι ρίζες και η πορεία των αντιδημοκρατικών, αυταρχικών και ανελεύθερων θεωριών, αυτή η ανάλυση του Καστοριάδη είναι απαραίτητη. Διότι ακόμη και σήμερα η «πλατωνική γοητεία» δεν επιτρέπει σε κάποιους σοβαρούς ερευνητές να παραδεχθούν ότι ο Πλάτων υπήρξε μέγας εχθρός και διαστρεβλωτής της δημοκρατίας, ότι ίδρυσε ένα ιδεοκρατικό αντιδημοκρατικό και στο τέλος ένα θεοκρατικό πολίτευμα, με αποτέλεσμα οι ερευνητές αυτοί να διαιωνίζουν την εξιδανικευμένη εικόνα του.

Θα πρέπει να σημειωθεί ότι οι πολιτικές απόψεις (και οι οντολογικές) του Καστοριάδη είναι ακριβώς αντίθετες από αυτές του Πλάτωνα, και συνάγονται από την ανάλυση του Πολιτικού, αλλά κυρίως υπάρχουν αναλυτικά σε άλλα έργα του περί αυτονομίας και δημοκρατίας.

Επειδή το κείμενο του Καστοριάδη προέρχεται από μεταγραφή προφορικών παραδόσεων, σε κάποια σημεία υπάρχουν κάποιες ασάφειες, όπως λ.χ. όταν χαρακτηρίζεται η πολιτεία των Νόμων ως ένα είδος μυστικής ολιγαρχίας (που είναι σωστό), ενώ στην επόμενη σελίδα χαρακτηρίζεται ως «σχεδόν δημοκρατική ή αριστοκρατική». Δηλαδή συγχέεται ολιγαρχία, αριστοκρατία και δημοκρατία!

Τέλος, θα ήθελα να διατυπώσω μία διαφωνία για τη μετάφραση των αριστοτελικών όρων επιείκεια ως «ακριβοδικία» και επιεικής ως «ακριβοδίκαιος». Κατά τη γνώμη μου, η μετάφραση αυτή δεν είναι σωστή διότι ο Αριστοτέλης χρησιμοποιεί επίσης τον όρο «ακριβοδίκαιος» στον οποίο αντιπαραθέτει τον όρο «επιεικής».

Πράγματι στα Ηθικά Νικομάχεια 5, 1138α1-3 γράφει: «Φανερόν δ’ εκ τούτου ο επιεικής τίς έστιν. ο γαρ τοιούτος προαιρετικός και πρακτικός, και ο μη ακριβοδίκαιος επί το χείρον αλλ’ ελαττωτικός, καίπερ έχων τον νόμον βοηθόν επιεικής έστι». Σε μετάφραση: «Είναι φανερό από αυτά τι είναι ο επιεικής: είναι ο άνθρωπος που επιλέγει και κάνει αυτού του είδους τις πράξεις, που δεν είναι ο αυστηρός τηρητής του γράμματος του νόμου προς το χειρότερο (που δεν είναι ακριβοδίκαιος), αλλά λαμβάνει το μικρότερο μέρος, μολονότι έχει την υποστήριξη του νόμου». Επιεικής, λοιπόν, για τον φιλόσοφο, είναι ο μη ακριβοδίκαιος, αυτός που δεν εφαρμόζει ακριβώς τον νόμο, μολονότι ο νόμος είναι με το μέρος του. Επομένως, δεν πρέπει να μεταφράζονται αναγκαστικώς οι αρχαιοελληνικοί όροι στα νέα ελληνικά, διότι δημιουργούνται προβλήματα.

Του Πιερ Βιντάλ-Νακέ (από την παρουσίαση στο οπισθόφυλλο του βιβλίου):

Γνωρίζαμε στο πρόσωπο του Κορνηλίου Καστοριάδη (1922-1997) έναν από τους θεμελιωτές του “Σοσιαλισμός ή Βαρβαρότητα”, του περιοδικού που αντιστάθηκε σε κάθε είδους σταλινισμό, διατηρώντας την ιδέα της εργατικής αυτοδιαχείρισης και της κριτικής της γραφειοκρατικής κοινωνίας. Γνωρίζαμε τον φιλόσοφο της Φαντασιακής θέσμισης της κοινωνίας, τον θεωρητικό της ψυχής, τον συγγραφέα της σειράς «Τα σταυροδρόμια του λαβυρίνθου». Γνωρίζαμε ότι ήταν εξοικειωμένος, όντας και ο ίδιος ελληνικής καταγωγής, με τα μεγάλα κείμενα της αρχαίας Ελλάδας από τον Όμηρο έως τον Αριστοτέλη. Δεν τον είχαμε δει ποτέ όμως να αντιμετωπίζει τον μεγαλύτερο των Ελλήνων φιλοσόφων και τον διαυγέστερο εχθρό της δημοκρατίας, τον Πλάτωνα. Ο Κορνήλιος Καστοριάδης αφιέρωσε το σημαντικότερο τμήμα του σεμιναρίου του το 1985-1986 σε ένα κείμενο λιγότερο γνωστό απ’ ό,τι η “Πολιτεία” ή οι “Νόμοι”, στον “Πολιτικό”, έναν διάλογο όπου ο Πλάτων θεωρητικοποιεί την ιδεολογική τρομοκρατία και αντιπαραθέτει το ιδεώδες του φιλοσόφου-βασιλέως στα διάφορα υπαρκτά πολιτεύματα. Ο Πλάτων βρήκε στο πρόσωπο του Κορνηλίου Καστοριάδη έναν αντίπαλο του μεγέθους του.

The post Η αποδόμηση του Πλάτωνα από τον Καστοριάδη (για το βιβλίο Ο Πολιτικός του Πλάτωνα) first appeared on Aυτολεξεί.

The post Ανάγκη για δημοκρατία σε συνθήκες μετα-αντιπροσώπευσης (Ομιλία από το Διεθνές Συνέδριο) first appeared on Aυτολεξεί.

Έχει γραφτεί πως κάθε ιστορία είναι και ιστορία του παρόντος. Αυτό ισχύει και για τη Ρωσική Επανάσταση του 1917. Όχι μόνο γιατί η ιστοριογραφική αντιμετώπισή της αντανακλά πάντοτε τις εκάστοτε πολιτικές αντιλήψεις και ιδεολογικές αντιπαραθέσεις αλλά, κυρίως, γιατί ο σημερινός πολιτικός προσανατολισμός σε μια άλλη πολιτική και μια άλλη κοινωνία είναι αδύνατος δίχως την εξαγωγή συμπερασμάτων από την αποτυχία της Επανάστασης, δίχως τη γνώση των λόγων για την αποτυχία της.

Εν προκειμένω, αποτυχία σημαίνει εκατόμβες θυμάτων που διαφωνούσαν με την μπολσεβίκικη αντίληψη και εξουσία, με τη λενινιστική πρακτική (1917-1921). Αποτυχία σημαίνει την εγκαθίδρυση ενός από τα πιο αυταρχικά, ανελεύθερα και ολοκληρωτικά καθεστώτα που γνώρισε ποτέ η ανθρωπότητα, και μάλιστα στο όνομα του Μαρξ, του σοσιαλισμού, του κομμουνισμού και της αταξικής κοινωνίας.

Όμως αρκετά άτομα, κοινωνικά κινήματα και πολιτικές κινήσεις συνεχίζουν να επηρεάζονται από την αριστερά, τον μαρξισμό, τις κομμουνιστικές ιδέες και κάνουν λόγο για «Οκτωβριανή Επανάσταση». Επιβάλλεται, λοιπόν, να γίνει μια συζήτηση γύρω απ’ όλα αυτά.

Η επανάσταση

Κατ’ αρχάς, το βασικό ερώτημα που τίθεται είναι τι σημαίνει επανάσταση. Ορίζοντάς την με έναν γενικό τρόπο, και στο πλαίσιο που πρότεινε ο Καστοριάδης, επανάσταση είναι η προσπάθεια, ο αγώνας των κατώτερων και μεσαίων στρωμάτων να δώσουν στον εαυτό τους την ελευθερία, να εγκαθιδρύσουν νέους θεσμούς ανθρωπίνων δικαιωμάτων και ελευθεριών με βάση την ισότητα και να χαράξουν στόχους και όρια. Τέτοιες επαναστάσεις υπήρξαν: η Αγγλική (17ος αι.), η Αμερικανική, η Γαλλική (18ος αι.) και η Ρωσική, η οποία κατεστάλη μεν αγρίως το 1905, αλλά υπήρξε νικηφόρα τον Φεβρουάριο του 1917, αφού με τη συμμετοχή του κοινωνικού πλήθους οδήγησε στην πτώση του τσαρικού καθεστώτος και στη διάνοιξη ενός άλλου ορίζοντα με ελευθερίες και δικαιώματα, άγνωστα μέχρι τότε στη Ρωσία.

Πράγματι, από τον Φεβρουάριο του 1917 άρχισε να δημιουργείται μια πρωτοφανής κι εκπληκτική πλειάδα κινήσεων και κινημάτων, τόσο από τις παραδοσιακές δυνάμεις (τα κόμματα, τα συνδικάτα, τους αντιπροσώπους) όσο κι από τη λαϊκή βάση, από τα κάτω.

Στη δεύτερη αυτή περίπτωση ανήκουν τα σοβιέτ των εργατών, αγροτών και στρατιωτών, τα οποία αποτελούνταν από εκλεγμένους αντιπροσώπους και δημιουργήθηκαν για πρώτη φορά το 1905 από το ίδιο το κοινωνικό πλήθος. Αυτά, όμως, δεν ήταν τα μόνα σοβιέτ· δημιουργήθηκαν πολλά ακόμα, όπως σοβιέτ εργοστασιακών επιτροπών μεγάλων ή μικρών εργοστασίων, σοβιέτ αντιπροσώπων γειτονιάς, εργατικού ελέγχου, πολιτοφυλακής, επίσης κινήματα νέων και γυναικών.

Συστάθηκαν, επίσης, συνοικιακές επιτροπές, απεργιακές επιτροπές, ενώσεις αλληλοβοήθειας που αποτέλεσαν ένα από τα στοιχεία του συνεταιριστικού κινήματος – το οποίο δεν ήταν χαρακτηριστικό μόνο της εργατικής τάξης. Προκηρύχθηκαν ακόμη γενικές εκλογές για τον σχηματισμό Συντακτικής Συνέλευσης τον Νοέμβριο, με δικαίωμα συμμετοχής μάλιστα και των γυναικών, πράγμα πρωτοποριακό για την εποχή.

Οι εκλογές για τη Συντακτική ήταν κοινό αίτημα των σοβιέτ κι όλων των κομμάτων, των μπολσεβίκων συμπεριλαμβανομένων. [1] Επίσης, το 2ο Πανρωσικό Συνέδριο των Σοβιέτ (25 Οκτωβρίου 1917) κατήργησε τη θανατική ποινή.

Έχει σωστά ειπωθεί ότι από τον Φεβρουάριο μέχρι και τον Οκτώβριο του 1917 η Ρωσία ήταν η πιο ελεύθερη χώρα στον κόσμο.

Το πραξικόπημα

Αυτή η κατάσταση άρχισε σταδιακά να ανατρέπεται και οι εμμονές και οι ιδεοληψίες των μπολσεβίκων και του Λένιν οδήγησαν τελικά στην πιο ανελεύθερη χώρα του κόσμου. Οι μπολσεβίκοι το 1917 ήταν μειοψηφία.

Πράγματι, στο 1ο Πανρωσικό Συνέδριο των Σοβιέτ (Ιούνιος 1917) ο αριθμός των εκλεγμένων ήταν ως εξής: εσέροι 285, μενσεβίκοι 248, μπολσεβίκοι 105 (15%), διεθνιστές 32, ενωτικοί 10, τρουντόβικοι 5, σοσιαλποπουλιστές 3, αναρχικοί 1. Προκύπτουν δύο σημαντικά συμπεράσματα: πρώτον, τα πολιτικά κόμματα είχαν καταφέρει να εκμηδενίσουν την εκπροσώπηση των συνδικάτων στα σοβιέτ, των ανεξάρτητων κομματικώς ατόμων και του συνεταιριστικού κινήματος και, δεύτερον, οι μπολσεβίκοι ήταν οι ηττημένοι της εκλογικής αναμέτρησης. Εντούτοις, ο Λένιν διακήρυξε στο Συνέδριο ότι το κόμμα του ήταν έτοιμο να πάρει την εξουσία! [2]

Πράγματι, οι μπολσεβίκοι είχαν κερδίσει την πλειοψηφία στα Σοβιέτ της Πετρούπολης και της Μόσχας τον Σεπτέμβριο. Στις 25 Οκτωβρίου του 1917, λοιπόν, δεκαοκτώ ημέρες πριν από τις ήδη δρομολογημένες γενικές εκλογές για τη Συντακτική, σχεδίασαν με μυστική απόφαση της Κεντρικής Επιτροπής μονομερή κίνηση, «πραξικόπημα», για την κατάληψη της εξουσίας. Όταν λέω πραξικόπημα δεν εννοώ μία μόνο ενέργεια, αλλά μια διαρκή πραξικοπηματική κίνηση σε πολλές φάσεις. Αυτό ήταν το πρώτο βήμα· ακολούθησαν κι άλλα.

Μετά την κατάληψη των χειμερινών ανακτόρων και την ανατροπή της Προσωρινής Κυβέρνησης (Κερένσκι) και, επιπλέον, υπό την πίεση κομμάτων και κοινωνίας, η κυβέρνηση των μπολσεβίκων διενεργεί τις προγραμματισμένες εκλογές για τη Συντακτική Συνέλευση (12-16 Νοεμβρίου). Εκεί, οι μπολσεβίκοι είναι δεύτερο κόμμα με διαφορά. Συγκεκριμένα: οι εσέροι έλαβαν 41%, οι μπολσεβίκοι 24%, οι καντέτ 5%, οι μενσεβίκοι 3,3% και οι υπόλοιποι 26,7%. [3]

Οι μπολσεβίκοι, παρότι μειοψηφούσαν, αντέδρασαν με σκληρά μέτρα: ανέβαλαν την πρώτη συνεδρίαση της Συντακτικής, κατήργησαν το κόμμα των καντέτ, συνέλαβαν βουλευτές και διέλυσαν με βία και πυροβολισμούς μια διαδήλωση που υποστήριζε τη Συντακτική. Αυτό ήταν το δεύτερο βήμα. Από κει και πέρα, οι μπολσεβίκοι αποφασίζουν και κυβερνούν αυθαιρέτως, χωρίς έλεγχο. Οι διαφωνούντες θα παραμεριστούν, θα εξουδετερωθούν, θα εξοντωθούν. Όταν καταλάβουμε την εξουσία δεν πρόκειται να την αφήσουμε, έλεγε και ξανάλεγε ο Λένιν πριν από τον Οκτώβριο.

Για την επίτευξη αυτού του σκοπού υπήρξε καθοριστική η ίδρυση της περιβόητης πολιτικής αστυνομίας Τσεκά, στις 7(20) Δεκεμβρίου 1917, η οποία συνδεόταν άμεσα με την κυβέρνηση των μπολσεβίκων και τον Λένιν. Οι αρμοδιότητές της περιλάμβαναν την προκαταρκτική έρευνα, τη σύλληψη, την καταδίκη και την εκτέλεση της απόφασης. Απόκτησε έτσι ανεξέλεγκτη και απόλυτη εξουσία. Ο Λένιν ήταν ο ιδρυτής της Τσεκά. Επέβλεψε ο ίδιος προσωπικά την οργάνωσή της μέχρι και την τελευταία λεπτομέρεια και οργάνωσε τη μετέπειτα τρομοκρατία.

Την 1η Δεκεμβρίου, η κυβέρνηση των μπολσεβίκων είχε ήδη κλείσει την εφημερίδα των μενσεβίκων. Λίγο αργότερα έκλεισε και τις υπόλοιπες αντιπολιτευόμενες εφημερίδες. Σύμφωνα με τον Λένιν ο αστικός τύπος έπρεπε να εξαφανισθεί. [4] Επικρατεί πια η ίδια λογική που επικράτησε και στα φασιστικά και ναζιστικά καθεστώτα: κάθε διαφωνών είναι εχθρός, κάθε διαφορετική άποψη εχθρική. Στη λογική των μπολσεβίκων δεν υπάρχουν πια αντίπαλοι για να συζητήσουν και να διεκδικήσουν τις θέσεις τους με επιχειρήματα, με συλλογικές διαδικασίες και ψηφοφορίες, αλλά μόνο εχθροί. Όσοι δεν συμφωνούν μαζί τους είναι εχθροί τους. Και οι εχθροί πρέπει να νικηθούν, να εξοντωθούν.

Το επόμενο βήμα των μπολσεβίκων ήταν η οριστική διάλυση της Συντακτικής τον Ιανουάριο του 1918, όταν η Συνέλευση αρνήθηκε την πρότασή τους να μην αποφασίσει και να μην νομοθετήσει, αλλά να αναθέσει την εξουσία της στο Συνέδριο των Σοβιέτ, όπου οι μπολσεβίκοι πλειοψηφούσαν. Ο Λένιν χαρακτήριζε τη Συντακτική «φιλελεύθερο χωρατό». Η διάλυσή της ήταν η θανατική εκτέλεση της ελευθερίας και της δημοκρατίας, όπως έγραψε η Λούξεμπουργκ. [5]

Ακολούθησαν κι άλλες κινήσεις. Πριν ακόμη απ’ την οριστική διάλυση των κομμάτων, σε ορισμένες περιπτώσεις είχε ήδη αρχίσει η πολιτική τρομοκρατία εκ μέρους των μπολσεβίκων, οι οποίοι καταχρώμενοι την αρχή της πλειοψηφίας απέκλειαν από τους τομείς εργασίας τα μέλη των άλλων κομμάτων, των εσέρων ή των μενσεβίκων, όπως λ.χ. στο Σαράτοφ (Φεβρουάριος 1918). Δεκτοί στο Σοβιέτ ήταν μόνο εκείνοι που αναγνώριζαν την εξουσία τους. [6]

Εν συνεχεία, οι μπολσεβίκοι απομάκρυναν από τα σοβιέτ τους εσέρους και τον Απρίλιο του 1918 συνέλαβαν 600 αναρχικούς. Τον Ιούνιο επανέφεραν την ποινή του θανάτου. Μετά τον φόνο του Γερμανού πρέσβη φον Μίρμπαχ (Ιούλιος 1918) προέβησαν σε συλλήψεις αριστερών εσέρων. Έπειτα έθεσαν εκτός νόμου τους εσέρους, το μεγαλύτερο κόμμα της Ρωσίας, και κατόπιν τους μενσεβίκους, οι οποίοι φυσικά υπέστησαν διώξεις. Είναι η γνωστή πορεία προς τον μονοκομματισμό, τη δικτατορία του Κόμματος, την επιβολή της μοναδικής αλήθειας του Κόμματος. [7]

Σιγά σιγά προέβησαν στην αφαίρεση εξουσιών από θεσμούς που είχαν δημιουργηθεί κατά τη διάρκεια της επαναστατικής περιόδου από τον Φεβρουάριο έως τον Οκτώβριο. Έτσι, τα συνδικάτα διατηρήθηκαν (μάλλον επειδή σε αυτά είχαν την πλειοψηφία οι μπολσεβίκοι), οι εργοστασιακές επιτροπές περιορίστηκαν, ενώ καταργήθηκαν τα σοβιέτ των εργοστασιακών επιτροπών και των συνοικιακών επιτροπών, η Κόκκινη Φρουρά και πολλοί άλλοι θεσμοί. Καταργήθηκαν, δηλαδή, οι θεσμοί που αρνήθηκαν την κηδεμονία των κομμάτων, κράτησαν την ανεξαρτησία τους και δεν έδωσαν στους μπολσεβίκους την πλειοψηφία. Μάλιστα, κάποιες εργοστασιακές επιτροπές είχαν προβεί σε άμεση συλλογική διεύθυνση των εργοστασίων. Οι μπολσεβίκοι επανέφεραν την ατομική διοίκηση, λ.χ. στους σιδηροδρόμους. Οι ανατροπές αυτές και οι αντιδημοκρατικοί περιορισμοί δεν επέτρεπαν πια σε εκατομμύρια εργάτες, στρατιώτες, αγρότες κι άλλους να συμμετέχουν στις αποφάσεις και στην εξουσία.

Με τους μπολσεβίκους επήλθε μια γενική αντιστροφή των αξιών. Οι ανθρωπιστικές αξίες, καθώς επίσης οι ηθικές και πολιτικές ιδέες, εξαφανίστηκαν: το αίσθημα δικαίου, η ισότητα, η ελευθερία, η συντροφικότητα, η αλληλεγγύη, η ανθρώπινη αξιοπρέπεια, ο σεβασμός για την ανθρώπινη ζωή. Η μόνη αξία ήταν η εξουσία και η διατήρησή της, με την τρομοκρατία, τα βασανιστήρια, τις φυλακές, τις εξορίες. ως αρχές του νέου καθεστώτος αναγορεύτηκαν η υποταγή, η πειθαρχία, η εξόντωση του αντιπάλου ως εχθρού, ο χαφιεδισμός, η ιησουίτικη αρχή «ο σκοπός δικαιώνει τα μέσα». Τα στελέχη της αιμοσταγούς Τσεκά αναδείχθηκαν σε εμβληματικές φιγούρες. Έτσι, ο Ζινόβιεφ έχρισε τον Ντζερζίνσκι, τον επικεφαλής της Τσεκά, «άγιο της Επανάστασης» και το μπολσεβίκικο κράτος απέδωσε στον σαδιστή αρχιτσεκά Ουρίτσκι τις μεγαλύτερες τιμές. [8]

Όλες οι κοινωνικές δραστηριότητες, οι πολιτικές κινήσεις, κινητοποιήσεις και δυναμικές –πρωτοφανείς για τη Ρωσία– υπέκυψαν στην ανελέητη συνεχή καταστολή και στον ολοκληρωτισμό των μπολσεβίκων. Όλα τέλειωσαν το 1921 με τις σφαγές στην Κροστάνδη, στην Ουκρανία (κίνημα του Μαχνό) και στο Ταμπόφ, καθώς επίσης με την εξουδετέρωση της Εργατικής Αντιπολίτευσης της Αλεξάνδρας Κολλοντάι. Το καθεστώς που τελικά σχηματίστηκε, όπως επισήμανε ήδη το 1918 η Λούξεμπουργκ, ήταν «μια δικτατορία μιας κλίκας, μιας χούφτας πολιτικών, δηλαδή μια δικτατορία με την αστική έννοια και με την έννοια της ιακωβίνικης κυριαρχίας». [9]

Συνεπώς, τον Οκτώβριο του 1917 δεν έγινε καμία επανάσταση, όπως διακηρύσσει η κομμουνιστική ορθοδοξία και ο αγοραίος μαρξισμός. Αυτά που ακολούθησαν ήταν εντελώς έξω από τα πλαίσια της επανάστασης. Από τον Οκτώβριο γινόταν ένα διαρκές «πραξικόπημα», μια αντεπανάσταση των μπολσεβίκων και του Λένιν που κατήργησε την επαναστατική πορεία, η οποία είχε ξεκινήσει τον Φεβρουάριο του 1917, όπως είχε γράψει ο Καστοριάδης ήδη από τη δεκαετία του ’60. [10] Οι επαναστάσεις δεν αποφασίζονται μυστικά από την κεντρική επιτροπή ενός μόνο κόμματος, διότι τότε πρόκειται για κίνημα μονοκομματικό που ακολουθείται από τα μέλη και τους οπαδούς του και ίσως από κάποιους άλλους ακόμη· δημιουργεί, όμως, τετελεσμένα κι εκβιαστικά γεγονότα ερήμην του μεγαλύτερου μέρους της κοινωνίας. Οι επαναστάσεις γίνονται από ένα μεγάλο μέρος της κοινωνίας που περιλαμβάνει συνήθως τα κατώτερα και μεσαία στρώματα κι αλλάζει τους συσχετισμούς εξουσίας προς όφελος όλης της κοινωνίας κι όχι μόνο προς όφελος ενός κόμματος, όπως έγινε με τους μπολσεβίκους.

Τα σοβιέτ

Ευλόγως τίθενται τα ερωτήματα: τι έκαναν τα σοβιέτ και πώς λειτουργούσαν; Λόγω έλλειψης χώρου, μπορούν να ειπωθούν μόνο λίγα πράγματα και μάλιστα επιγραμματικώς. Ήδη απ’ την αρχή τα σοβιέτ είχαν αποδεχτεί τον κυρίαρχο ρόλο των κομμάτων κι είχαν εκχωρήσει την εξουσία τους τόσο σε αυτά όσο και στις συνδικαλιστικές οργανώσεις.

Πράγματι, λειτουργούσαν ως εξής: οι πρωτοβάθμιες συνελεύσεις εξέλεγαν αντιπροσώπους για τo σοβιέτ, λ.χ. το Σοβιέτ των Εργατών Αντιπροσώπων της Πετρούπολης (δευτεροβάθμιο όργανο) κι αυτοί με τη σειρά τους εξέλεγαν την Εκτελεστική Επιτροπή (τριτοβάθμιο όργανο), όπου διορίζονταν και μέλη των κομμάτων.

Η Εκτελεστική Επιτροπή είχε την ουσιαστική εξουσία. Εφόσον, όμως, κυρίαρχα σ’ αυτήν ήταν τα κόμματα, τα σοβιέτ έχασαν την αυτονομία τους ως ανεξάρτητα όργανα της βάσης και υποτάχθηκαν στα κόμματα. Έτσι, μετά τη διάλυση των κομμάτων το 1918, οι μπολσεβίκοι ήταν η μόνη δύναμη και τα χρησιμοποιούσαν για να επικυρώνουν τις αποφάσεις του κόμματος και της κυβέρνησης, κατορθώνοντας την μπολσεβικοποίηση των σοβιέτ ως εκτελεστικών οργάνων της κυβέρνησης. Ας μην ξεχνάμε πως πρόεδρος του Σοβιέτ της Πετρούπολης ήταν ο ίδιος ο Τρότσκι. [11]

Λένιν και Τρότσκι: Τα γραπτά και οι ιδέες

Οι αυταρχικές κι ανελεύθερες πρακτικές συνάδουν με τις θεωρητικές απόψεις του Λένιν, δηλαδή του ρεύματος που ονομάστηκε λενινισμός ή μαρξισμός-λενινισμός. Ήδη από τις αρχές του 20ού αι. παρατηρούνται στα κείμενά του οι συγκεντρωτικές, αυταρχικές, ανελεύθερες κι αντιδημοκρατικές ιδέες του. Εδώ θα περιοριστούμε σε λίγα μόνο παραδείγματα.

Χαρακτηριστική περίπτωση αποτελεί το βιβλίο του Τι να κάνουμε; (1902), στο οποίο προσπαθεί να συγκροτήσει το τέρας που λέγεται κόμμα-κράτος, κόμμα-στρατός, κόμμα-εργοστάσιο. Εκεί επινοεί τον τεϊλορισμό τέσσερα χρόνια πριν από τον Τέιλορ. Μιλάει γι’ αυστηρή διαίρεση των καθηκόντων βάσει μιας καθαρά εργαλειακής αποτελεσματικότητας. Απορρίπτει, επίσης, τις από τα κάτω μορφές οργάνωσης των εργατών σαν «παράλογη…αντίληψη περί δημοκρατίας». Ο Λένιν δεν είχε καμία εμπιστοσύνη στις αυτοδιαχειριστικές ικανότητες της βάσης.

Όσον αφορά στην κριτική και την ελευθερία, ο Λένιν ήταν ρητώς και κατηγορηματικώς εναντίον: «Η ελευθερία της κριτικής είναι η ελευθερία του οπορτουνισμού να φέρει μέσα στον σοσιαλισμό αστικές ιδέες και αστικά στοιχεία»· [12] ή: «Η γραφειοκρατία απέναντι στη δημοκρατία, ο συγκεντρωτισμός απέναντι στην αυτονομία: αυτή είναι η οργανωτική αρχή του επαναστατικού κόμματος απέναντι στην οργανωτική αρχή των οπορτουνιστών». [13] Και: «Όσο για την ελευθερία του λόγου πρόκειται φυσικά για μικροαστική αντίληψη. Δεν υπάρχει ελευθερία του λόγου σε επαναστατικές περιόδους». [14]

Στο Συνέδριο του (ενιαίου ακόμα) Σοσιαλδημοκρατικού Κόμματος το 1903, οι μπολσεβίκοι δέχτηκαν ότι πρέπει να καταπατηθούν ελευθερίες και δικαιώματα, το απαραβίαστο της προσωπικότητας και του ιδιωτικού βίου «για τις ανάγκες της επανάστασης, για την αλλαγή της κοινωνίας προς τον σοσιαλισμό και την απελευθέρωση του ανθρώπου». [15]

Όταν το 1905 δημιουργήθηκαν τα σοβιέτ από τα κάτω, οι μπολσεβίκοι κι ο Λένιν δεν μπόρεσαν να τα εκτιμήσουν και δυσαρεστήθηκαν. Ο Τρότσκι αφηγείται: «Η Μπολσεβίκικη Επιτροπή της Πετρούπολης κατ’ αρχάς τρόμαξε από αυτή την καινοτομία, την ακομμάτιστη αντιπροσώπευση των μαχόμενων μαζών. Δεν βρήκε τίποτα καλύτερο να κάνει παρά να παρουσιάσει στο Σοβιέτ ένα τελεσίγραφο: να υιοθετήσει αμέσως ένα σοσιαλδημοκρατικό πρόγραμμα ή να διαλυθεί. Το Σοβιέτ της Πετρούπολης στο σύνολό του, συμπεριλαμβανομένης και της παράταξης των Μπολσεβίκων εργαζομένων, αγνόησε το τελεσίγραφο χωρίς κανέναν δισταγμό». [16]

Ο Λένιν ουδέποτε πήρε στα σοβαρά τον κανόνα της πλειοψηφίας, παρά μόνο στις περιπτώσεις που τον βόλευε. Τον Αύγουστο του 1917 και στο κείμενό του Συνταγματικές αυταπάτες γράφει με σαφήνεια: «Σε επαναστατικούς καιρούς δεν είναι αρκετό ν’ αναζητάς τη “θέληση της πλειοψηφίαςˮ – πρέπει να αποδειχθείς δυνατότερος στην αποφασιστική θέση. πρέπει να νικήσεις. Έχουμε δει αναρίθμητα παραδείγματα που η καλύτερα οργανωμένη, περισσότερο συνειδητή και καλύτερα οπλισμένη μειοψηφία επιβάλλει τη θέλησή της στην πλειοψηφία και τη νικά».

Στη βιογραφία του Λένιν που έγραψε ο Τρότσκι το 1924 αναφέρεται ότι όταν το 2ο Πανρωσικό Συνέδριο των Σοβιέτ κατήργησε την ποινή του θανάτου, ο Λένιν οργίστηκε και είπε: «Τι βλακεία, τι βλακεία! Νομίζουν ότι μπορεί να γίνει επανάσταση χωρίς τουφεκισμούς;» Ο Τρότσκι αναφέρει, επίσης, πως τις πρώτες ημέρες μετά τον σχηματισμό της μπολσεβίκικης κυβέρνησης, ο Λένιν «…εκμεταλλευόταν κάθε ευκαιρία για να εντυπώσει στον καθένα την ιδέα ότι η τρομοκρατία ήταν αναπόφευκτη. Δέκα φορές την ημέρα φώναζε: “Δικτατορία; Πάμε λοιπόν!”». [17] Ο τρόπος που είχε για να εξοντώσει τους εσωκομματικούς αντιπάλους του φαίνεται από την συμπεριφορά του στο 10ο Συνέδριο του Κόμματος (8-16 Μαρτίου 1921), όταν ο Λένιν κατήγγειλε την Εργατική Αντιπολίτευση ως «μικροαστικό», «επαναστατικοσυνδικαλιστικό», «αναρχικό» παρακλάδι. [18]

Τέλος, ο Λένιν δεν εκτιμούσε καθόλου τις ατομικές ελευθερίες και τα ανθρώπινα δικαιώματα. Τα θεωρούσε «τυπικά» αστικά δικαιώματα, άρα θεωρούσε ότι δεν είχε και τόση σημασία εάν θα καταργούνταν. Η αντίληψη αυτή ήταν ολέθρια για την εγκαθίδρυση της μονοκομματικής κομμουνιστικής δικτατορίας.

Τα ίδια ισχύουν και για τον Τρότσκι. τα κείμενά του βρίθουν αντιδημοκρατικών αυταρχικών κι ανελεύθερων απόψεων. Παράδειγμα, το Τρομοκρατία και κομμουνισμός (1920). Εκεί ο Τρότσκι απαντά στον Κάουτσκι, που είχε ασκήσει κριτική στους μπολσεβίκους και τον Λένιν, και τίθεται υπέρ της τρομοκρατίας κατά αντιπάλων και εχθρών και υπέρ της «επαναστατικής δικτατορίας».

Στο 10ο Συνέδριο του Κόμματος, ο Τρότσκι συγκέντρωσε κι αυτός τα πυρά του κατά της Εργατικής Αντιπολίτευσης και είπε μεταξύ άλλων τα εξής φοβερά: «Έχουν προβάλει επικίνδυνα συνθήματα. Έχουν φετιχοποιήσει τις δημοκρατικές αρχές. Τοποθέτησαν το δικαίωμα των εργατών να εκλέγουν αντιπροσώπους πάνω από το Κόμμα. Λες και το Κόμμα δεν έχει δικαίωμα να επιβεβαιώσει τη δικτατορία του ακόμη κι αν αυτή η δικτατορία έρχεται προς στιγμή σε σύγκρουση με τις πρόσκαιρες διαθέσεις της εργατικής δημοκρατίας». [19] Επίσης, ο Τρότσκι εξέφρασε την άποψη να στρατιωτικοποιηθούν τα συνδικάτα και ήταν υπέρ της καταναγκαστικής εργασίας. Χαρακτήρισε δε τους εξεγερμένους της Κρονστάνδης χαφιέδες και πράκτορες του γαλλικού Επιτελείου και εν συνεχεία τους κατέσφαξε. [20]

Μαρξ

Πίσω από όλες αυτές τις αντιδημοκρατικές απόψεις και πρακτικές υπάρχουν κάποιες αντιλήψεις του Μαρξ, στις οποίες στηρίχτηκαν οι μαρξιστές Λένιν και Τρότσκι. Θεωρώ ότι οι βασικές αντιλήψεις που έπαιξαν αρνητικό ρόλο ήταν τέσσερις. Η πρώτη ήταν η θεωρία για την «υλιστική αντίληψη της ιστορίας» (ιστορικός υλισμός), όπου αναπτύσσεται μια ολική αντίληψη για την ιστορία που θα οδηγήσει αναπόφευκτα στον σοσιαλισμό και τον κομμουνισμό. Κατά τον Μαρξ, οι αντιφάσεις ανάμεσα στις σχέσεις παραγωγής και τις δυνάμεις παραγωγής καθορίζουν την κοινωνική και ιστορική πορεία. Δηλαδή, εισάγεται η ιστορική νομοτέλεια, η ιστορική τελεολογία: η ιστορία έχει έναν σκοπό και τείνει προς τον κομμουνισμό και την αταξική κοινωνία. Φυσικά, η ιστορία δεν έχει κανέναν σκοπό. οι κοινωνίες επιτελούν αυτά που επιθυμούν και όσα τους επιτρέπει το φαντασιακό τους.

Η δεύτερη θεωρία ήταν η περιβόητη «δικτατορία του προλεταριάτου», ένα σαφώς αντιδημοκρατικό στοιχείο που έπαιξε βασικό ρόλο· μετατράπηκε τελικά σε δικτατορία του κόμματος, το οποίο θεωρήθηκε εκφραστής και αντιπρόσωπος του προλεταριάτου. Υπάρχουν επίσης αναφορές υπέρ της δικτατορίας και σε άλλες περιπτώσεις, όπως στο κείμενο Η κρίση και η αντεπανάσταση (1848), όπου ο Μαρξ κατέκρινε το Κοινοβούλιο της Φρανκφούρτης επειδή δεν άσκησε δικτατορία για να καταστρέψει την εξουσία της Πρωσικής κυβέρνησης. Γράφει συγκεκριμένα: «Κάθε προσωρινή πολιτική κατάσταση που προέρχεται από μια επανάσταση καλεί για δικτατορία, και μια ενεργητική δικτατορία». [21]

Η τρίτη θεωρία ήταν μια κριτική πάνω στα αστικά δικαιώματα, ήδη από τα πρώτα γραπτά του Μαρξ· λόγου χάρη, στο Το εβραϊκό ζήτημα έγραφε πως τα αστικά ήταν τα δικαιώματα του «εγωιστή» ανθρώπου, χωρισμένου από τη συλλογικότητα. Αλλού γράφει πως «Οι εργάτες… πρέπει να ενεργήσουν προς την αποφασιστικότερη συγκέντρωση της βίας στα χέρια της κρατικής εξουσίας. Δεν επιτρέπεται να αφεθούν να παρασυρθούν από τα δημοκρατικά λόγια για ελευθερία του ατόμου, για αυτοδιακυβέρνηση…». [22]

Η τέταρτη ήταν η αντίληψη για τον δήθεν επιστημονικό χαρακτήρα της μαρξικής θεωρίας, όθεν και η πίστη στον «επιστημονικό σοσιαλισμό». Θεωρία-επιστήμη κι επιστημονικός σοσιαλισμός σήμαιναν ότι υπάρχει μία μοναδική αλήθεια κι όσοι διαφωνούν με αυτή πρέπει να τη γνωρίσουν διά της βίας ή να εξοντωθούν.

Αυτά τα τέσσερα στοιχεία είναι ίσως ο λόγος που από το έργο του Μαρξ απουσιάζει η αξία της δημοκρατίας, μια θεωρία άμεσης δημοκρατίας, όπως επίσης και μια θεωρία ελευθερίας και πολιτικής. Αυτές οι τέσσερις βασικές αντιλήψεις, φυσικά κι άλλες, αποτέλεσαν τη βάση του αντιδημοκρατικού προσανατολισμού του Λένιν και των μπολσεβίκων. Η έννοια της δικτατορίας ήταν απερίφραστα τμήμα της μαρξικής, λενινιστικής και τροτσκιστικής ιδεολογίας. Με τέτοια ιδεολογική σκευή ήταν σίγουρος ο θάνατος της δημοκρατίας και της ελευθερίας και η απόληξη σε ένα αντιδημοκρατικό κι ανελεύθερο καθεστώς.

Τα μαθήματα

Έτσι οδηγούμαστε στα διδάγματα που μπορούμε να αντλήσουμε από την αποτυχία της Ρωσικής Επανάστασης. Το πρώτο μάθημα είναι η αδυναμία των σοβιέτ να διαμορφώσουν μία αυτόνομη παρουσία και η ανάθεση των πρωτοβουλιών στα κόμματα και τους αντιπροσώπους. Συνεπώς, χωρίς την ενεργό και συνειδητή συμμετοχή της βάσης –του κοινωνικού πλήθους που δεν αναθέτει την εξουσία σε αντιπροσώπους– δεν ευδοκιμεί καμία μεγάλη ή μικρή θεσμική κοινωνικοπολιτική αλλαγή με δημοκρατικό περιεχόμενο. Χωρίς την συλλογική ικανότητα ενός ενημερωμένου κι εκπαιδευμένου κοινωνικοπολιτικού υποκειμένου, η οποιαδήποτε κινητοποίηση σίγουρα μεταπίπτει στην κυριαρχία ενός κόμματος, μιας γραφειοκρατίας ή ενός δικτάτορα.

Δεύτερο βασικό μάθημα είναι ότι αν μία μειοψηφική οργάνωση ή οριακά πλειοψηφική επιδιώκει την κατάληψη της εξουσίας, τότε –υπό ορισμένες συνθήκες– η αποφασιστικότητα των μελών της, ο απαρέγκλιτος στόχος και η απουσία κοινωνικής μαζικής αντίστασης έχουν αποτελεσματικότερο βάρος από το σύνολο της κοινωνίας και τις δημοκρατικές διαδικασίες. [23] Άρα, το ουσιαστικό ζήτημα είναι πώς θα αποφευχθεί κάθε πραξικόπημα και σφετερισμός της εξουσίας από κόμματα, μελλοντικούς «μπολσεβίκους» και νέους «Λένιν». Εδώ μας δίνει μαθήματα ο ίδιος ο Λένιν, αλλά διά της μεθόδου των αντιθέτων. Τι σημαίνει αυτό;

Ο Λένιν στο Τι να κάνουμε; εξέθετε όλες τις ιδέες που οδήγησαν στο αυταρχικό κι ανελεύθερο κράτος των μπολσεβίκων. Το βιβλίο αυτό, όπως όλα τα συγγράμματα του Λένιν, θα πρέπει να εκτίθεται σαν βασικό έκθεμα σε ένα μελλοντικό μουσείο καταστρεπτικών ιδεών ή άχρηστων πραγμάτων.

Σήμερα, στο ερώτημα «τι να κάνουμε;» οι απαντήσεις είναι ακριβώς αντίθετες από αυτές του Λένιν. Σε κινήματα για την αλλαγή της κοινωνίας δεν πρέπει να υπάρχει αρχηγός, κόμμα, ιδεολογία, θεωρία-επιστήμη, γραφειοκρατία, συγκεντρωτισμός, αυταρχισμός, αντιπροσώπευση, εργατισμός, οποιοσδήποτε περιορισμός δικαιωμάτων κι ελευθεριών, η πίστη ότι υπάρχει μία και μοναδική αλήθεια. Αντιθέτως, απαιτείται πλήρης ελευθερία και ισότητα, ανθρώπινα δικαιώματα και ατομικές ελευθερίες, συλλογική διεύθυνση, συνελεύσεις πολιτών ως κύρια πηγή εξουσίας, ενδελεχής και ουσιαστικός έλεγχος όλων των εξουσιών – με άλλα λόγια, δημοκρατικές αρχές και πρακτικές. [24]

[Το παρόν κείμενο παρουσιάστηκε στο συνέδριο για τη Ρώσικη Επανάσταση, τον Απρίλιο του 2019 στην Αθήνα και κυκλοφορεί στον συλλογικό τόμο των πρακτικών Ρωσική Επανάσταση: Κριτικές προσεγγίσεις σε μια διαρκή πρόκληση, Εκδόσεις των Συναδέλφων, Αθήνα, 2021]

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

[1] Oskar Anweiler, The Soviets: The Russian workers, peasant, and soldiers councils, 1905-1921, Random House, New York 1974, σ. 63.

[2] Μαρκ Φερρό, Από τα σοβιέτ στον γραφειοκρατικό κομμουνισμό: Οι μηχανισμοί μιας ανατροπής, μτφ. Β. Τομανάς, Νησίδες, Σκόπελος 1999, σ. 52, 174.

[3] Στο 2ο Πανρωσικό Συνέδριο των Σοβιέτ (25/10/1917) οι μπολσεβίκοι είχαν αποκτήσει την πλειοψηφία των αντιπροσώπων. Οι αριστεροί εσέροι στήριξαν μετά τον Νοέμβριο τους μπολσεβίκους, έχοντας συμφωνήσει με τον Λένιν, κι έλαβαν πέντε υπουργεία. Ο Φερό γράφει πως ουδείς αριστερός εσέρος ήταν υπουργός, όλοι ήταν μπολσεβίκοι (Φερρό, ό.π., σ. 119).

[4] Η Ρόζα Λούξεμπουργκ μπορεί το 1918 για λόγους ιδεολογικούς και συναισθηματικούς να επαινεί τον Λένιν και τους μπολσεβίκους, εντούτοις στο πολύ σημαντικό κι οξυδερκές κείμενό της H ρωσική επανάσταση ασκεί σφοδρή κριτική για τις ανελεύθερες κι αντιδημοκρατικές πρακτικές τους: «Χωρίς γενικές εκλογές, χωρίς απεριόριστη ελευθερία του τύπου και των συγκεντρώσεων, χωρίς ελεύθερη διαπάλη των ιδεών, η ζωή πεθαίνει σε όλους τους δημόσιους θεσμούς, γίνεται μια ζωή επιφανειακή, όπου η γραφειοκρατία απομένει το μόνο ενεργό στοιχείο» (βλ. Ρόζα Λούξεμπουργκ, H ρωσική επανάσταση, τόμ. 1, Υδροχόος, Αθήνα 1972, σ. 107). Και το εκπληκτικό: «Η ελευθερία μόνο για τους οπαδούς της κυβέρνησης και μόνο για τα μέλη ενός κόμματος –όσο πολυάριθμα κι αν είναι αυτά– δεν είναι ελευθερία. Η ελευθερία νοείται πάντα ελευθερία για εκείνον που σκέφτεται διαφορετικά… η “ελευθερίαˮ χάνει την αποτελεσματικότητά της όταν καταντάει προνόμιο» (στο ίδιο, σ. 104).

[5] Λούξεμπουργκ, στο ίδιο, σ. 99: «Αλλά το φάρμακο που ανακάλυψαν ο Λένιν κι ο Τρότσκυ, τη γενική κατάργηση της δημοκρατίας, είναι χειρότερο ακόμα κι από την ίδια την αρρώστια που ήταν να θεραπεύσουν: καταστρέφει αυτή την ίδια τη ζωντανή πηγή, από την οποία μπορεί να διορθωθεί κάθε φυσική ατέλεια των κοινωνικών θεσμών, την ενεργό, ανεμπόδιστη, δραστήρια πολιτική ζωή όσο το δυνατόν ευρύτερων λαϊκών στρωμάτων […] Από την κριτική των Λένιν και Τρότσκυ για τους δημοκρατικούς θεσμούς, συμπεραίνεται πως βασικά αρνούνται την εθνική αντιπροσωπεία με γενικές εκλογές κι ότι θέλουν να στηριχθούν μόνο στα σοβιέτ. Δεν βλέπουμε τότε τον λόγο που καθιερώθηκε το γενικό εκλογικό δικαίωμα». Καταλήγει η Λούξεμπουργκ στη σαφή θέση της: «Λοιπόν και Σοβιέτ, σαν σπονδυλική στήλη και Συντακτική με καθολική ψηφοφορία» (στο ίδιο, σ. 102).

[6] Φερρό, ό. π., σ. 131-132.

[7] Φερρό, ό.π., σ. 121. Βλ. επίσης Michel Heller, «Lénine et la Vetchéka ou le vrai Lénine», Libre, No 2, 1977. Και Βολίν, Η άγνωστη επανάσταση ΙΙ: Μπολσεβικισμός και αναρχία, μτφ. Ζάκκας, Διεθνής Βιβλιοθήκη, Αθήνα 1976.

[8] Έμμα Γκόλντμαν, Η απογοήτευσή μου στη Ρωσία: Τα δύο χρόνια στη Ρωσία (1920-1921), μτφ. Κερεβάντη και Βαλούρδος, Απόπειρα, Αθήνα 2009, σ. 272-273.

[9] Λούξεμπουργκ, στο ίδιο, σ. 107.

[10] Βλ. Καστοριάδης, Ο θρυμματισμένος κόσμος, Ύψιλον, Αθήνα 1992, σ. 106-114, 157-158.

[11] Για περισσότερα βλ. Anweiler, ό.π. και Φερρό, ό.π.

[12] Β.Ι. Λένιν, Τι να κάνουμε; Τα φλέγοντα ζητήματα του κινήματός μας, Σύγχρονη Εποχή, Αθήνα 2002, σ. 178.

[13] Β.Ι. Λένιν, Ένα βήμα εμπρός, δύο βήματα πίσω: Η κρίση στο κόμμα μας, Σύγχρονη Εποχή, Αθήνα 1995, σ. 397.

[14] Γκόλντμαν, ό.π., σ. 56.

[15] Isaiah Berlin, Τέσσερα δοκίμια περί ελευθερίας, μτφ. Γιάννης Παπαδημητρίου, Scripta, Αθήνα 2001, σ. 109 – 111, 383.

[16] Τρότσκυ, Στάλιν, Λονδίνο 1954, σ. 64-65.

[17] Μ. Heller, ό.π., σ. 150.

[18] Maurice Brinton, Οι Μπολσεβίκοι και ο εργατικός έλεγχος: το κίνημα των εργοστασιακών επιτροπών 1917-1921, Διεθνής Βιβλιοθήκη, Αθήνα, 2007, σ. 188.

[19] Brinton, στο ίδιο, σ. 187.

[20] Απ’ την άλλη, υπήρχαν την ίδια εποχή σημαντικοί μαρξιστές στοχαστές και σοσιαλιστές αγωνιστές που είχαν αντίθετες αντιλήψεις απ’ τον Λένιν και τον Τρότσκι, όπως οι Ρόζα Λούξεμπουργκ, ο Καρλ Κάουτσκι, ο Άντον Πάνεκουκ, η Έμμα Γκόλντμαν, ο Αλεξάντερ Μπέρκμαν, καθώς επίσης στην ίδια τη Ρωσία οι μενσεβίκοι, ο Τολστόι, ο Γκόργκι, ο Πλεχάνοφ, ο Κροπότκιν και οι αναρχικοί. Για περισσότερα βλ. Λούξεμπουργκ, ό.π., σ. 111. Και M. Walzer, Η εφημερίδα των Συντακτών, 4/11/2018. Και Βολίν, ό. π., σ. 8-12.

[21] K. Marx and F. Engels, The revolution of 1848-49: Articles from the Neue Rheinische Zeitung, International Publishers, New York 1972, σ. 124.

[22] Enthüllungen über den Kommunistenprozess zu Köln, Sozialdemokratische Bibliothek Bd. IV, Hattingen Zürich, 1885, σ. 81.

[23] Φερρό, ό.π., σ. 52.

[24] Περισσότερα βλ. Γιώργος Ν. Οικονόμου, «Άμεση δημοκρατία και κομμουνισμός», στο: Γ.Ν. Οικονόμου, Άμεση δημοκρατία: Αρχές, επιχειρήματα, δυνατότητες, Παπαζήσης, Αθήνα 2014.

The post Μαθήματα από το πραξικόπημα των μπολσεβίκων & την ήττα των σοβιέτ (Φεβρουάριος-Οκτώβριος 1917) first appeared on Aυτολεξεί.

Ο Νίκος Ιωάννου και ο Γιώργος Οικονόμου συζητούν για τη σημερινή κρίση και μέμφονται την κυβερνητική εξουσία. Απαντούν στα περί ατομικής ευθύνης. Ναι! Υπάρχει ατομική ευθύνη. Υπάρχει εκείνη η ατομική ευθύνη της συλλογικής αντίστασης στον παρασυρμό της κοινωνίας στον όλεθρο. Εκεί που μας συμπαρασύρει η δεξιά-ακροδεξιά κυβέρνηση του Μητσοτάκη. Στον όλεθρο που διαφαίνεται να οδηγούμαστε όσον αφορά τους πιο καίριους τομείς της ατομικής και κοινωνικής δραστηριότητας: Στην υγεία όπου βιώνουμε την κατάρρευση με 100 νεκρούς την ημέρα. Στον πολιτισμό όπου τον τσιμεντώνουμε στην Αθήνα και τον θάβουμε στη Θεσσαλονίκη. Στην παιδεία, όπου συνθλίβονται εκπαιδευτικοί και μαθητές κάτω από το βάρος της ημιμάθειας και του συντηρητισμού μιας υπουργού. Στην οικονομία όπου το πολλά υποσχόμενο παγκόσμιο new deal, έγινε ως διά μαγείας, new robbery.

Φυσικά και υπάρχει ατομική ευθύνη!

Να αντισταθούμε αλλά και να δημιουργήσουμε ξανά την πολιτική.

Όχι να λουζόμαστε αυτό που μας πασάρουν σαν πολιτική. Ότι δήθεν υπάρχουν τρεις εξουσίες, η νομοθετική, η εκτελεστική και η δικαστική και που στο φινάλε δεν είναι παρά μία, μία και μονοκρατορία. Μια μονοκρατορία με αγορασμένη και την ενημέρωση. Μα, αυτό το πολιτικό σύστημα είναι ολιγαρχία και όχι δημοκρατία. Να προτείνουμε δημοκρατικές θεσμικές αλλαγές, να θεσμοθετηθούν συνελεύσεις με αποφασιστικό και νομοθετικό χαρακτήρα. Να δημιουργήσουμε ένα νέο δημοκρατικό κίνημα που θα ορίσει ως στόχο τέτοιου είδους θεσμικές αλλαγές. Ναι, πρέπει να σκεφτούμε πώς θα συγκροτηθούν αυτές οι συνελεύσεις, όμως πριν από όλα θα πρέπει να αποφασίσουμε τον στόχο!

Ναι, υπάρχει ατομική ευθύνη και συλλογική ευθύνη: Να αλλάξουμε ριζικά αυτό το πολίτευμα. Να κάνουμε τις πρώτες θεσμικές αλλαγές ως προς τα ουσιώδη. Όχι να λέμε “να πάρουμε την τύχη μας στα χέρια μας” για να πούμε απλώς μια γενικότητα και να καταλήγουμε να ψηφίζουμε το κόμμα που μας υπόσχεται ότι θα φροντίσει γι’ αυτό.

Η “τύχη μας” δεν είναι τίποτα άλλο από την αξίωση μας να αυτοκυβερνηθούμε!

The post Πρόταση μομφής στο πολιτικό σύστημα (audio): Εκπομπή Αυτολεξεί 4 Φεβρουαρίου first appeared on Aυτολεξεί.

Κεφάλαιο από το τελευταίο βιβλίο ΔΗΜΙΟΥΡΓΩΝΤΑΣ ΞΑΝΑ ΤΗΝ ΠΟΛΙΤΙΚΗ, εκδ. Athens School, Αθήνα 2021

Ο όρος «κοινοτισμός έχει χρησιμοποιηθεί στον Μεσοπόλεμο από «κοινοτιστές» ελληνοκεντρικούς και εθνικιστές, όπως ο Κώστας Καραβίδας, ο Ίων Δραγούμης, ο Περικλής Γιαννόπουλος και σήμερα από βυζαντινόφιλους, νεο-ορθόδοξους εθνικιστές, όπως ο θεολόγος Χρ. Γιανναράς και άλλοι νεώτεροι που τον ακολουθούν. Τα προβλήματα στη θεωρία του «κοινοτισμού» αρχίζουν με τους πρώτους «κοινοτιστές» που έχουν διάφορες εμμονές, εκλογικεύσεις, φυλετικά και εθνικιστικά ιδεολογήματα, εννοιολογικές και ιστορικές ανακρίβειες, αρκετές εκ των οποίων συνεχίζονται και στους νεώτερους. Ο Κώστας Καραβίδας λ.χ. προβαίνει σε μεγάλες διαστρεβλώσεις και σε ελληνοκεντρικά παραληρήματα, όπως όταν θεωρεί τον «κοινοτισμό ως το κύριον στοιχείον του ειδικής μορφής αρχαίου ελληνικού πολιτισμού»(!), που «επεκράτησεν, ως τάσις τουλάχιστον, εις όλον τον τότε γνωστόν κόσμον»! Και συνεχίζει απτόητος: «Τα θέατρα και τα στάδια και τα γυμναστήρια και τα ελληνιστικά ήθη και έθιμα και εν μια λέξει όλο το πλήθος των πόλεων που εστόλισαν την Ασίαν ολόκληρον μετά τον Αλέξανδρον δεν ήσαν έργα του κοινοτικού πνεύματος;»![1] Με άλλα λόγια, κατά τον Καραβίδα, ο Αλέξανδρος και οι ελληνιστικοί μονάρχες εμφορούνταν από το κοινοτικό πνεύμα! Αυτές τις ανακρίβειες κληρονομούν αδιαμαρτύρητα και οι μετέπειτα «κοινοτιστές».

Επίσης ο Καραβίδας γράφει παραδόξως πως στην Αγγλία «Ο ίδιος ο θρόνος λειτουργεί κοινοτικά και η μοναρχία, όπως γενικώτερα η κεντρική εξουσία του κράτους, δεν είναι αντίθετη προς την κοινοτική εξουσία». Γράφει επίσης για την δραστηριότητα «του κοινοτικού λαού των βρετανικών νήσων», όμως δεν στηρίζει με ουσιαστικά επιχειρήματα την άποψή του.[2] Ο Ίων Δραγούμης από την πλευρά του αποφαίνεται ότι «Η φυσιολογική μορφή, ο φυσιολογικός σχηματισμός της ελληνικής φυλής είναι ο κοινοτισμός», ενώ ο εξ ολοκλήρου παραληρηματικός Γιαννόπουλος θεωρεί ότι η «κοινότης είναι εθνικόν κύτταρον… θεμελιώδης οργανισμός της φυλής» και ότι «ο γενικός τύπος της Κοινότητος είναι, μάλλον, ολιγαρχική Αριστοκρατία»![3] Σε αυτούς τους παραλογισμούς οδηγεί η προβληματική έννοια της «κοινότητας» εν συνδυασμώ με τον πατροπαράδοτο ελληνοκεντρισμό.

Ο Καραβίδας στηρίζεται σε ένα βιολογισμό και οργανικισμό, θεωρεί τον κοινοτισμό «δεδομένο ζωικό», «είδος βιολογικό» που θα φθάσει στο  «Κοινοτικόν Κράτος» και γράφει ότι η προσπάθειά του είναι «σύνθετη βιολογική οντολογική μέθοδος σκέψεως με την ειδική γεωοικονομική εμπειρία της χώρας μας». Ορίζει την «κοινότητα» ως μια ομάδα ανθρώπων σε ένα μέρος με παραγωγική εργασία, στην οποία τα προβλήματα που ανακύπτουν πρέπει να τα λύνουν άμεσα τα ίδια τα άτομα, δηλαδή να αυτοδιοικούνται με απόλυτη εξουσία εξασφαλισμένη από τόν Νόμο.[4] Το μέγιστο ερώτημα που αναδύεται εδώ είναι: ποιος θα θέσει τον Νόμο; Ασφαλώς η κεντρική εξουσία, οπότε όλα το οικοδόμημα εξαρτάται από τις διαθέσεις της εξουσίας. Το άλλο ερώτημα είναι: γιατί η κεντρική εξουσία θα θελήσει να πράξει κατά τις επιθυμίες του Καραβίδα; Μάλλον επειδή θα πεισθεί στην αντίληψη του Καραβίδα, δηλαδή κατασκευαστικό αδιέξοδο.

Με άλλα λόγια απουσιάζει η δράση της κοινωνίας, δηλαδή η πολιτική.

Ο Καραβίδας είναι σαφής για την οικονομική υφή της «κοινότητας»: «εξήγησα ότι η τοιαύτη ολοκληρωμένη κοινότης, η κοινότης δηλαδή της παραγωγής, της βιομηχανίας και ει δυνατόν του εμπορίου ωρισμένων εκ των πρώτων υλών της χώρας μας, αποτελεί στοιχειώδη προϋπόθεσιν παντός ευρυτέρου ομαδικού σχηματισμού».[5] Επίσης είναι σαφής για τον οικονομικό χαρακτήρα του «κοινοτισμού», όταν γράφει  για «τον κοινοτισμόν, θεωρούμενον ως ένα θέμα της οικονομικής και κοινωνικής μορφολογίας, θέμα που αποτελεί, όπως εγώ τουλάχιστον ισχυρίζομαι, το σοβαρώτερον πρόβλημα της οικονομικής και κοινωνικής επιστήμης εν τη χώρα μας».[6]

Είναι επίσης σαφής για τον τοπικό χαρακτήρα της «κοινότητας», δηλαδή ενδιαφέρεται για την τοπική διοίκηση, χωρίς να επεκτείνεται στην ευρύτερη θέσμιση. Χρησιμοποιεί τον όρο «οικονομικός ρεζιοναλισμός», τον οποίο θεωρεί το «κύτταρον της τοπικής Κοινότητος».[7] Ο όρος αυτό θυμίζει την οικονομική τοπικοποίηση του Λατούς, την οποία υιοθετούν οι σύγχρονοι «κοινοτιστές», όπως θα δούμε στο επόμενο κεφάλαιο.

Η προτεραιότητα που δίνουν στην παραγωγή και στην οικονομία εμποδίζει τους «κοινοτιστές» να σκεφθούν το πολιτικό πρόβλημα και να θέσουν ζήτημα πολιτικό ή πολιτειακών αλλαγών, για αλλαγή του αντιπροσωπευτικού πολιτεύματος προς την δημοκρατία. Και όταν το επιχειρούν, το σύστημα που περιγράφουν δεν διαφέρει ουσιαστικώς από το αντιπροσωπευτικό πολίτευμα, είναι μία παραλλαγή του, χωρίς τον θεσμό της βασιλείας.[8] Ο Καραβίδας λ.χ. ενώ για τις υποθέσεις της «κοινότητας» δίνει στις κοινότητες απόλυτη εξουσία, γράφει πως για τα υπόλοιπα ζητήματα, τα επαρχιακά και τα γενικώτερα, δεν αποφασίζουν τα ίδια τα άτομα αυτοπροσώπως και άμεσα, αλλά μέσω αντιπροσώπων, οι οποίοι διευθύνουν υπό την ανωτάτη εποπτεία του Κράτους. Το Κράτος είναι μια αναγκαιότητα, είναι ιεραρχικό, αριστοκρατικό, και κυβερνάται από τους αρίστους.[9] Η ανώτατη πολιτική εξουσία ασκείται από ένα άτομο εκλεγόμενο με καθολική και ίση ψήφο, το οποίο «διορίζει κατ’ οικείαν κρίσιν και παύει τους Υπουργούς του»![10] Το δε νομοθετικό σώμα εκλέγεται εμμέσως βάσει ενός πολύπλοκου εκλογικού συστήματος, ενώ ένα μέρος του ορίζεται δια κλήρου. Αλλού μιλάει για «λαοκρατική αριστοκρατία» και θεωρεί ότι «η Δημοκρατία είναι πολίτευμα ιεραρχικό και απ’ αυτή την φύση του αριστοκρατικό».[11]

Το πιο χαρακτηριστικό στοιχείο της λανθασμένης οπτικής του Καραβίδα είναι η παντελής απουσία ανάλυσης της αθηναϊκής δημοκρατίας και της άμεσης δημοκρατίας, ενώ γενικώς αναφέρεται στην αρχαία Ελλάδα.

Σε άλλο γραπτό του ο Καραβίδας αλλάζει την οργάνωση της «κοινοτικής πολιτείας». Την αντιμετωπίζει ως σύσταση τοπικών «κοινών» και σε δεύτερο επίπεδο ως μια «κοινή πολιτεία», παραθέτοντας την άποψη του Ι. Κοκκώνη: «Αι μεν τοπικαί κυβερνήσεις, συγκροτούμεναι εκ των κατά τόπους δημογερόντων και καπεταναίων και των στρατευομένων, έχουν να κυβερνώσι τα τοπικά πράγματα, η δε κοινή πολιτεία συγκροτούμενη και αύτη εκ τινων μελών των διαφόρων κοινών, έχει να συναρθρώση και να συνδέση  όλα τα κοινά τούτα συνάλληλα, να συνάψη τα μερικά συμφέροντα εις εν κοινόν συμφέρον…».[12] Αλλού μιλά για θεσμούς «που είναι πανάρχαιοι εν Ελλάδι, γενικά δε γνωστοί με το όνομα ‘’κοινοτικοί’’, που έχουν τον τύπο της αληθινής αξιολογικής (προσωπικής δηλαδή και όχι κληρονομικής) αριστοκρατικής δημοκρατίας και που η άνθισίς των συνέπεσε πάντοτε με τις ισχυρότερες εκλάμψεις του πολιτισμού εις την Μεσόγειον».[13] Όπως είναι εμφανές υπάρχει μία σύγχυση στα γραφόμενα του Καραβίδα. Η σύγχυση φαίνεται και στα παραδείγματα «κοινοτήτων» που εξετάζει ο Καραβίδας, όπως η πατριά, το τσελιγκάτο, οι ληστοπειρατές και η μακεδονοσλαυϊκή κοινότητα.[14] Από όλα αυτά απουσιάζει η πολιτική. Εν πάση περιπτώσει η «κοινοτική πολιτεία» δεν έχει και πολλή σχέση με την άμεση δημοκρατία.

Μερικές δεκαετίες αργότερα ένας άλλος «κοινοτιστής», ο Νίκος Πανταζόπουλος συνδέει τις «κοινότητες» με την αντιπροσώπευση. Έγραφε: «Η κοινοτική ιδέα χαρακτηρίζεται από το φαινόμενο της διαπλάσεως ομαδικής ζωής από τη βάση –από τα κάτω– σύμφωνα με τις διαδικασίες του αντιπροσωπευτικού συστήματος». Και υποστήριζε και το αντίστροφο, ότι η λειτουργία του αντιπροσωπευτικού συστήματος «εθεμελιούτο επί του κοινοτικού καθεστώτος». [15] Oι «κοινότητες», δηλαδή, και σε αυτήν την εκδοχή δεν έχουν καμία σχέση με την άμεση δημοκρατία, αφού η τελευταία δεν έχει αντιπροσώπευση. Ο Ν. Πανταζόπουλος θεωρεί επίσης ότι προηγμένη μορφή της «ευρύτερης κοινοτικής ιδέας» στην αρχαία Ελλάδα ήταν τα κοινά, οι ενώσεις δηλαδή των ανεξαρτήτων πόλεων με φυλετικό-τοπικό χαρακτήρα και οι αμφικτυονίες με θρησκευτικό ή πολιτικοστρατιωτικό χαρακτήρα. Όμως οι ενώσεις αυτές ουδεμία σχέση είχαν με την άμεση δημοκρατία.[16] Οι συγχύσεις που διέπουν το έργο του Πανταζόπουλου προέρχονται από την άκριτη αποδοχή των απόψεων του πρώτου διαστρεβλωτή επί του θέματος Κ. Παπαρρηγόπουλου.

Λόγω της προτεραιότητας που δίνουν στην παραγωγή και την οικονομία δεν είναι παράξενο που οι νεοέλληνες «κοινοτιστές», δεν έχουν ουδεμία νύξη περί άμεσης δημοκρατίας, συνελεύσεων και συμβουλίων, ενώ δηλώνουν συμπάθειες προς τον σοσιαλισμό και τον κομμουνισμό, εκφράζοντας ταυτοχρόνως μία αντικαπιταλιστική διάθεση. Ο Καραβίδας γράφει: «ο κοινοτισμός, ο εταιρισμός, ο συντροφισμός είναι, εν εσχάτη αναλύσει, και η απωτέρα μετακαταστροφική, μετακαπιταλιστική αταξική σύλληψις και η μόνη τέλος πάντων ηθική δικαίωσις του κομμουνισμού».[17]

Πρέπει να επισημανθεί στο χωρίο αυτό ο όρος «μετακαπιταλιστική αταξική σύλληψις», που παραπέμπει στην μαρξική αταξική κοινωνία, δηλαδή σε μία θεωρητική ουτοπία και σε έναν πραγματικό ολοκληρωτικό εφιάλτη, όπως έδειξε η Ιστορία. Ο όρος αυτός έμελλε να επανέλθει στους νεώτερους «κοινοτιστές» ως «μετακαπιταλιστική κοινωνία», με την οποία θα ασχοληθούμε στο επόμενο κεφάλαιο. Να σημειωθεί τέλος ότι οι απόψεις του Καραβίδα δεν βρήκαν σχεδόν καμία σημαντική απήχηση, ούτε ο ίδιος δημιούργησε κάποια κίνηση, ενώ ένα περιοδικό που εξέδιδε με τον έτερο «κοινοτιστή» Ντίνο Μαλούχο  υπήρξε βραχύβιο, από 1922 έως 1924. Έτσι η υπόθεση του «κοινοτισμού» περιορίσθηκε σε τέσσερεις πέντε διανοουμένους, ενώ ο ίδιος ο Καραβίδας απογοητευμένος αποσύρθηκε από την συγγραφική «κοινοτιστική» δραστηριότητα μετά τον Β’ Παγκόσμιο πόλεμο, ασχολήθηκε με την ποίηση και έβγαζε «περίπατο» στην Φωκίωνος Νέγρη ένα κλουβί με πουλί! Ο επίσης «κοινοτιστής» κοινωνιολόγος Δημοσθένης Δανιηλίδης (1889-1972) προσπάθησε να εφαρμόσει τις ιδέες του στην Εύβοια αλλά απέτυχε πλήρως.

Η αλήθεια λοιπόν είναι ότι υπήρξαν τέσσερις-πέντε «κοινοτιστές», αλλά καθόλου «κοινοτισμός». Παρ’ όλα αυτά μερικοί σημερινοί Νεοέλληνες προσπαθούν να δώσουν κάποιο πολιτικό νόημα στις φαντασιωτικές απόψεις των πρώτων «κοινοτιστών». Ματαίως όμως, διότι είναι πολλά τα τρωτά και τα κενά στις απόψεις τους, τα οποία προσπαθούν να καλύψουν με εθνικιστικά, ελληνοκεντρικά, βιολογικά ή φυσιοκεντρικά ιδεολογήματα. Το μεγάλο κενό στη σκέψη και στην πρότασή τους είναι η απουσία της πολιτικής και της άμεσης δημοκρατίας ως πολίτευμα με πολιτική ισότητα και ελευθερία.

Όμως παρόλες τις αποτυχίες και τις καταρρεύσεις των «κοινοτιστικών» ιδεών και πρακτικών διεθνώς, αυτές επανέρχονται σε μία περίοδο γενικευμένης κρίσης και παρακμής, ως πανάκεια, ως ο απωλεσθείς παράδεισος της συντροφικότητας και της αλληλεγγύης. Ελλείψει δε δημοκρατικών κινημάτων, οι ιδέες αυτές βρίσκουν σήμερα υποστηρικτές σε κάποιους «σύγχρονους κοινοτιστές». Στο επόμενο κεφάλαιο θα ασχοληθώ με την ανασκευή αυτών των εκσυγχρονισμένων ιδεών.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:

[1] Βλ. Καραβίδας, Σοσιαλισμός και κοινοτισμός (1930), Το πρόβλημα της αυτονομίας, Παπαζήσης, Αθήνα 1981, σ. 60. Τέτοιου είδους παραληρήματα συναντώνται και στους άλλους «κοινοτιστές», Γιαννόπουλο, Δραγούμη, Γιανναρά κ.ά. Αναίρεση των απόψεων αυτών γίνεται πιο κάτω στο κεφάλαιο 5. Να σημειωθεί επίσης ο παραπλανητικός τίτλος του πιο πάνω βιβλίου, που περιέχει τρία κείμενα του Καραβίδα. Τον τίτλο αυτό έδωσαν αυθαιρέτως το 1981 οι επιμελητές του βιβλίου, αλλά τόσο αυτοί όσο και ο Καραβίδας ουδεμία σχέση έχουν με την έννοια της πολιτικής αυτονομίας, όπως έχει αναπτυχθεί στην πολιτική θεωρία από τον Κορνήλιο Καστοριάδη και άλλους.

[2] Καραβίδας, Τα κοινοτικά δίκαια εις την βάσιν του κράτους, Αθήναι, 1939, σ. 20, 40. Να σημειωθεί πως στην Βρετανία υπήρξαν οι ιδέες περί κοινοτήτων και συνεταιρισμών του Ρόμπερτ Όουεν, οι οποίες όμως δεν είχαν καμία σχέση με τον αγγλικό θρόνο και την κυβέρνηση.

[3] Γιαννόπουλος, Έκκλησις προς το Πανελλήνιον Κοινόν, Αθήναι, 1907, σ. 168.

[4] Καραβίδας, Η δημοκρατία και η αυτοδιοίκησις εν Ελλάδι» (1930), Το πρόβλημα της αυτονομίας, όπ.π., σ. 141-142.

[5] Καραβίδας, Αγροτικά, Μελέτη συγκριτική (1931), Παπαζήσης  1978, σ. 697.

[6] Καραβίδας, Σοσιαλισμός και κοινοτισμός, όπ.π. σ. 60, 5.

[7] Καραβίδας, Η τοπική αυτοδιοίκησις και ο επιχώριος εν Ελλάδι οικονομικός ρεζιοναλισμός (1936), Το πρόβλημα της αυτονομίας, όπ. π., σ. 4. Αυτό που εκπλήσσει στο κείμενο αυτό του 1936 είναι η παντελής αδιαφορία του Καραβίδα για την ανώμαλη πολιτική κατάσταση  της εποχής, η οποία οδήγησε στη δικτατορία του Ι. Μεταξά με την συγκατάθεση της μοναρχίας. Αυτά είναι τα αποτελέσματα της εμμονής στον «κοινοτισμό», στο οικονομικό και στο τοπικό.

[8] Ο Καραβίδας έχει κάποιες κριτικές σκέψεις για το πολιτικό σύστημα. Αν και συνεργάσθηκε με τον Βενιζέλο, ασκεί κριτική στην νομοθεσία του για την τοπική διοίκηση και σε άλλα ζητήματα. Βλέπει επίσης τον κακό τρόπο λειτουργίας του ελληνικού πολιτικού συστήματος, το οποίο χαρακτηρίζει «δικηγορικό κοινοβουλευτισμό», ότι αυτό «κυλά προς την αποσύνθεση και την παρακμή» και διαπιστώνει ότι όλοι οι σημαντικοί θεσμοί εξουσίας έχουν καταντήσει «κλειστά οικόπεδα» για την άρχουσα τάξη, «χαροπαλαίοντας μές σ’ έναν ατέλειωτο και σιχαμένο νεκρό βερμπαλισμό». Όμως εκφράζει κάποιες προβληματικές απόψεις κατά του κοινοβουλευτισμού, τον οποίο θεωρεί «παρείσακτο» και εκφράζεται συλλήβδην κατά της Γαλλικής επανάστασης, ενώ μιλάει θετικώς για τον Μεσαίωνα, διότι, κατά την γνώμη του, ο Μεσαίωνας είχε «προβλέψει και είχε ρυθμίσει επί κάποιας οργανικής βάσεως την μεταξύ κεφαλαίου και εργασίας κοινοπραξίαν, ήτις είνε απαραίτητος δια την παραγωγήν των αγαθών…»! Καραβίδας, Το πρόβλημα της αυτονομίας, όπ. π., σ. 30-31. Αυτές οι τελευταίες απόψεις τοποθετούν τον Καραβίδα εκτός ιστορικής και πολιτικής πραγματικότητας.

[9] Καραβίδας, Η δημοκρατία και η αυτοδιοίκησις εν Ελλάδι», όπ.π., σ. 142

[10] Καραβίδας, Η κοινοτική πολιτεία, Αθήνα, 1935.

[11] Καραβίδας, Το πρόβλημα της αυτονομίας, όπ.π., σ. 58, 138.

[12] Καραβίδας, Τα κοινοτικά δίκαια εις την βάσιν του κράτους, όπ. π., σ. 34.

[13] Καραβίδας, Η κοινοτική πολιτεία, όπ.π., σ. 2.

[14] Κ. Δ. Καραβίδας, «Η Μακεδονοσλαυϊκή αγροτική κοινότης και η πατριαρχική γεωργική οικογένεια εις την περιφέρειαν Μοναστηρίου», 1926. Επανέρχεται το 1930. Να σημειωθεί πως την μελέτη αυτή επαινεί με ευγενικές επιφυλάξεις ο Παν. Κανελλόπουλος το 1929 και το 1980, στο Κ. Δ. Καραβίδας, Το πρόβλημα της αυτονομίας, όπ.π., σ. 51 και Χ-ΧΙ αντιστοίχως.

[15] Ν. Πανταζόπουλος, «Ο ελληνικός κοινοτισμός και η νεοελληνική κοινοτική παράδοση» (1985), Επιστημονική Επετηρίς της Σχολής Νομικών και Οικονομικών Επιστημών, τόμ. ΙΘ’, Αντιχάρισμα στον Ν. Ι. Πανταζόπουλο, τχ. Δ’, Θεσσαλονίκη 1986, σ. 583 και σ. 360, 371, 380).

[16] Βλ. Ν. Πανταζόπουλος, «Ο ελληνικός κοινοτισμός και η νεοελληνική κοινοτική παράδοση», όπ. π., σ. 582.

[17] Καραβίδας, Σοσιαλισμός και κοινοτισμός, όπ.π, σ. 60. Ο αντιβενιζελικός Ίων Δραγούμης επίσης δεν έχει καμία μέριμνα για αλλαγή του πολιτειακού συστήματος, όμως έχει πολλές αναφορές κατά του κεφαλαιοκρατικού συστήματος και συμπάθειες για την κατάληψη της εξουσίας από τους Μπολσεβίκους τον Οκτώβριο 1917, την οποία είδε ως εκδήλωση του πατριωτισμού των Ρώσων!

The post Οι παλαιοί «κοινοτιστές» first appeared on Aυτολεξεί.

Πολιτικοποιώντας την εξεγερτική δράση. Δημιουργώντας ξανά την πολιτική. Ο Νίκος Ιωάννου και ο Αλέξανδρος Σχισμένος συζητούν με τον συγγραφέα και αγωνιστή του Πολυτεχνείου ‘73, Γιώργο Οικονόμου.

Νεοέλληνες χριστιανοί ορθόδοξοι της αστυνομίας και του στρατού σκότωσαν τους πολίτες που εξεγέρθηκαν ενάντια στο πολιτικό καθεστώς το 1973. Όμως η πορεία για το Πολυτεχνείο δεν πήγε ποτέ στη ΓΑΔΑ, ούτε στην αρχιεπισκοπή που ανοιχτά συνεργάστηκε με το καθεστώς (η θεολογική ήταν η μόνη σχολή που δεν συμμετείχε στην εξέγερση), ούτε στον Άρειο Πάγο όπου η “δικαιοσύνη” κώφευσε και τότε και μετά την πτώση της χούντας. Το καθεστώς επίσημα και ανεπίσημα σκότωνε και τρομοκρατούσε ανενόχλητο ενώ και μετά την πτώση του, οι βασανιστές κυκλοφορούσαν ελεύθεροι, οι αστυνομικοί και οι κρατικοί υπάλληλοι του καθεστώτος συνέχιζαν να είναι στις θέσεις τους.

Η εξέγερση του 1973 ήταν μια πολιτική εξέγερση. Το κίνημα που αναπτύχθηκε ήταν ένα πολιτικό κίνημα, δεν ήταν ένα “εθνικό” κίνημα, όπως πολλοί προσπάθησαν να το χαρακτηρίσουν αργότερα. Θυμηθήκαμε σε αυτή την εκπομπή το ποίημα του Μανώλη Αναγνωστάκη “Φοβάμαι” για να αρχίσουμε να συζητάμε την πρώιμη μεταπολίτευση και το πώς η πολιτική στριμώχτηκε στην άκρη, για να έρθει στο προσκήνιο ένα κίνημα των κομμάτων και των ιδεολογικών οργανώσεων.

Εκμετάλλευση του πολιτικού μεγαλείου της εξέγερσης του ‘73, ξεχείλωμα των ιδεών και άνοδος του ΠΑΣΟΚ στην εξουσία. Βίντεο, καταναλωτισμός, αβελτηρία, μηδενικές θεσμικές αλλαγές ως προς τα ουσιώδη! Σκάνδαλα και ηθική κατάπτωση ενός λαού που του έδωσαν να καταλάβει ότι “ο λαός στην εξουσία” σημαίνει ό,τι φάμε κι ό,τι πιούμε.

Και η επόμενη ρωγμή, το κίνημα των πλατειών το 2011. Παρότι συγκροτήθηκαν συνελεύσεις στις πλατείες, φέρνοντας την πολιτική ξανά στον δημόσιο χώρο, το νέο ακηδεμόνευτο κίνημα δεν κατάφερε να προκαλέσει θεσμικές αλλαγές. Το κίνημα των Πλατειών πνίγηκε στον χημικό πόλεμο της πλατείας Συντάγματος και στην αντιπολιτευτική εμμονή της Αριστεράς. Φρούδες ελπίδες κατέκλυσαν το πολιτικό συναίσθημα των αγανακτισμένων, ελπίδες που στριμωχτήκαν τα επόμενα χρόνια σε έναν στείρο αντιμνημονιακό λόγο. Αποτέλεσμα, “πρώτη φορά Αριστερά” σε μια κυβέρνηση που ανέλαβε να βγάλει τα κάστανα από τη φωτιά, σώζοντας το τσουρουφλισμένο σύστημα.

Ο Γιώργος Οικονόμου, 48 χρόνια μετά την έντονη πολιτικοποίηση του στο Πολυτεχνείο του ‘73, γράφει το Δημιουργώντας ξανά την πολιτική. Στο νέο του βιβλίο ασκεί μια σπουδαία εποικοδομητική κριτική στις εναλλακτικές προτάσεις που κυριαρχούν στα σύγχρονα κινηματικά και κοινωνικά εγχειρήματα, προτάσεις εμπνευσμένες από τις ιδέες του Μάρεϋ Μπούκτσιν, του Σερζ Λατούς και των “κοινοτιστών”. Η εμμονή στον οικονομισμό και στην τοπική πρακτική που διακρίνει αυτές τις προτάσεις δημιουργούν αρνητικές προοπτικές για τη συγκρότηση ενός πολιτικού κινήματος, μας εξηγεί ο συγγραφέας κατά τη διάρκεια της συζήτησής μας.

Στη δύσκολη μεταβατική περίοδο που διανύουμε, με την ακροδεξιά ανά τον κόσμο να καταλαμβάνει τον δρόμο, είτε για να εισβάλει στο Καπιτώλιο, είτε για να αντισταθεί στα υγειονομικά μέτρα, και με την ελληνική ακροδεξιά να συμμετέχει στην κυβέρνηση του υποτιθέμενου φιλελεύθερου Μητσοτάκη, το τοπίο φαίνεται να θολώνει.

Το σημαντικό και το ζητούμενο είναι η ανάδειξη της πολιτικής, και σε αυτό το σημείο επιμένει το νέο βιβλίο του Γ. Οικονόμου, διότι υπάρχει διάχυτη εντύπωση ότι πολιτική είναι τα στερεότυπα που διαδίδουν οι πολιτικές εξουσίες και οι αριστερές αντιλήψεις. Επιμένει επίσης στη διαύγαση της άμεσης δημοκρατίας ως πολιτεύματος.

Αυτή η συζήτηση είναι απαραίτητη για να συγκροτηθεί μία αντίληψη που θα οδηγήσει στην επανεμφάνιση της πολιτικής και στη δημιουργία ενός κινήματος προς τη δημοκρατία.

The post «H εξέγερση του Πολυτεχνείου» (audio): Εκπομπή Αυτολεξεί της 19ης Νοεμβρίου first appeared on Aυτολεξεί.

Γιώργος Ν. Οικονόμου*

Το πολίτευμα του Βυζαντίου από την αρχή ως το τέλος (4ος-15ος αι.) ήταν μοναρχία. Ο αυτοκράτωρ ή βασιλεύς ήταν η ανώτατη αρχή που ασκούσε κάθε είδος εξουσία, καθόριζε την εξωτερική πολιτική, τους πολέμους, την οικονομία, τον εσωτερικό βίο, το δίκαιο και την διοίκηση και ήταν ο ουσιαστικός αρχηγός της εκκλησίας. Ο Ιουστινιάνειος κώδικας όριζε: Princeps legibus solutus est. Δηλαδή «Ο βασιλεύς τοις νόμοις ουχ υπόκειται», «Όπερ αρέσει τω βασιλεί νόμος εστίν», όπως αποδόθηκε τρεις αιώνες αργότερα στα «Βασιλικά» (9ος αι.). Επί πλέον στην πολιτική ιδεολογία των Βυζαντινών, η εξουσία του αυτοκράτορα είχε θεϊκή προέλευση («ελέω θεού βασιλεύς»). Ο «θείος» αυτοκράτωρ ήταν ο εκλεκτός του θεού, ο αντιπρόσωπος του θεού επί της γης, εξ ου και ο όρος θεοκρατία¹. Όμως κάποιοι πατριάρχες ήλθαν σε διαφωνία ή σε σύγκρουση με τον αυτοκράτορα για ηθικά ή θρησκευτικά ζητήματα, κατάφεραν να παρασύρουν τους μοναχούς και τον όχλο,² επέτυχαν κάποιες νίκες, πύρρειες τις περισσότερες φορές, αλλά η αδιαφιλονίκητη εξουσία ήταν ο αυτοκράτωρ.

Οι άλλοι παράγοντες που έπαιζαν ρόλο στην ανάδειξη του αυτοκράτορα ήταν η σύγκλητος, ο στρατός και ο όχλος. Η σύγκλητος αποτελούνταν στο μεγαλύτερο μέρος της από τους ανώτατους εν ενεργεία αξιωματούχους του κράτους και της αυλής, ενώ ο αυτοκράτωρ διόριζε αυτούς που ήθελε. Δεδομένου ότι ο κρατικός μηχανισμός στελεχωνόταν από ανθρώπους του αυτοκράτορα, η σύγκλητος ήταν υποχείριά του.³ Ο στρατός έπαιζε στην αρχή κάποιον ρόλο αλλά αργότερα αποδυναμώθηκε. Για τον όχλο γίνεται λόγος παρακάτω. Ο αυτοκράτωρ έπρεπε να λαμβάνει υπ’ όψιν του τους παράγοντες αυτούς και με κατάλληλους χειρισμούς, συνήθως ευνοϊκή νομοθεσία, διορισμούς στον κρατικό μηχανισμό και προνόμια, να διατηρεί την ισορροπία. Φυσικά ουδέποτε υπήρξαν εκλογές για τον αυτοκράτορα και για την σύγκλητο.

Έγιναν όμως αρκετές «στάσεις» είτε από την πλευρά του όχλου είτε από την πλευρά των Δυνατών αριστοκρατών. Στρέφονταν όλες εναντίον κάποιων ατόμων, κάποιων αυτοκρατόρων που θεωρούνταν ανάξιοι για μία τέτοια θέση ή γίνονταν για την κατάληψη της εξουσίας από δυσαρεστημένους φιλόδοξους αριστοκράτες και στρατιωτικούς. Καμία εν τούτοις δεν αμφισβήτησε τον ιερό θεσμό του αυτοκράτορα ή άλλους βασικούς θεσμούς της θεοκρατίας Πάντοτε στο Βυζάντιο υπήρχε ο σεβασμός και η υπακοή στον θεσμό της αυτοκρατορικής μοναρχίας.

Στα κείμενα των βυζαντινών συγγραφέων συναντάται ο όρος «δημοκρατία» με μια διπλή έννοια: την ουδέτερη που δηλώνει τους «δήμους» (Πράσινοι, Βένετοι) είτε την στάση ή εξέγερση του όχλου κατά της εξουσίας. Καμία δηλαδή σχέση με το πολίτευμα της δημοκρατίας γνωστό από την αρχαία Ελλάδα και δη την Αθήνα. Κάποιοι όμως βυζαντινόφιλοι επικαλούνται αμφιλεγόμενα στοιχεία για να υποστηρίξουν ότι, παρ’ όλη την μοναρχία, υπήρχαν δημοκρατικές ιδέες και συμπεριφορές στο Βυζάντιο. Ένας από αυτούς είναι ο Σπύρος Βρυώνης που έχει και άρθρο στο οποίο εξετάζει τον ρόλο των συντεχνιών στα πολιτικά πράγματα.⁴ Συγκεκριμένα αναφέρει τον ρόλο των συντεχνιών τον 11ο αι. στην ανατροπή τεσσάρων αυτοκρατόρων. Να σημειωθεί πως όλοι σχεδόν οι ερευνητές του Βυζαντίου θεωρούν ότι ο 11ος αι. χαρακτηρίζεται από γενικευμένη παρακμή.

Ο Βρυώνης ασχολείται αναλυτικά με την εκθρόνιση του Μιχαήλ Ε΄ Καλαφάτη (1041-1042) που είχε προσπαθήσει να παραμερίσει την «νόμιμη κληρονόμο» της αυτοκρατορικής δυναστείας Ζωή. Οι ισχυρές συντεχνίες παρασύροντας τον όχλο της Κωνσταντινούπολης, ξεσηκώθηκαν, έδωσαν μάχες με τους φρουρούς, εισέβαλαν στο παλάτι, άρπαξαν χρήματα, κατέστρεψαν τους φορολογικούς καταλόγους της αυτοκρατορίας, με αποτέλεσμα 3.000 νεκρούς. Ο δε όχλος κραύγαζε: «ανασκαφείη τα οστά του Καλαφάτου», «αίρε τον παλαμναίον, ποίησον εκ μέσου τον αλιτήριον, ανασκολοπισθήτω, σταυρωθήτω, τυφλωθήτω»⁵ και «Θέλουμε βασίλισσα την μάννα μας πορφυρογέννητη Ζωή»! Τελικώς, επανέφεραν την Ζωή και την αδελφή της Θεοδώρα στον θρόνο, οι οποίες έδωσαν αμέσως διαταγή να αποσπασθούν βιαίως από το μοναστήρι του Στουδίου που είχαν καταφύγει να μονάσουν ο Καλαφάτης και ο θείος του (το άσυλο της εποχής) και να τυφλωθούν, όπως και έγινε. Και συμπεραίνει ο Βρυώνης: «Δημοκρατία had the last word» («η δημοκρατία είχε την τελευταία λέξη»)! Δηλαδή η εξέγερση των συντεχνιών με τις βαρβαρότητες, τα αιματηρά αποτελέσματα για την εκθρόνιση ενός αυτοκράτορα και την ενθρόνιση της πορφυρογέννητης θεωρείται από τον Βρυώνη «δημοκρατία»!⁶

Φυσικά αυτά δεν έχουν καμία απολύτως σχέση με την δημοκρατία. Δημοκρατία δεν είναι η αντικατάσταση σε μια μοναρχία ενός μονάρχη από κάποιον άλλον μετά από «στάση» του όχλου ή του στρατού, με νεκρούς και λεηλασίες. Οι ελληνικές πόλεις και δη οι δημοκρατικές είχαν καταφέρει να λύνουν τις κοινωνικές και πολιτικές αντιθέσεις με άλλον τρόπο, με έλλογη αντιπαράθεση των αντιτιθέμενων απόψεων, με επιχειρηματολογία και πειθώ, με παρρησία και ισηγορία, με ελεύθερη διαβούλευση στην συνέλευση των πολιτών που απέληγε σε ψηφοφορία με βάση την αρχή της πλειοψηφίας. Δημοκρατία είναι πρωτίστως το πολίτευμα στο οποίο δεν υπάρχει μονάρχης, οι πολίτες ασκούν άμεσα την εξουσία οι ίδιοι και είναι οι μόνοι φορείς της εξουσίας, συμμετέχουν μέσα από θεσμισμένα όργανα στην λήψη των αποφάσεων, στην θέσπιση των νόμων, στον έλεγχο της εξουσίας, στην διαμόρφωση και την απονομή του δικαίου, σε τακτές συνελεύσεις. Αυτή η συμμετοχή εξασφαλιζόταν στην εκκλησία του δήμου, με πάνω από σαράντα συνελεύσεις τον χρόνο, συνιστούσε δε την ιδιότητα του πολίτη, όπως υπήρξε όντως στις ελληνικές πόλεις και διατύπωσε με εξαίρετο τρόπο ο μεγάλος φιλόσοφος: πολίτης είναι «ο μετέχων του άρχειν και άρχεσθαι». Αυτά προϋπέθεταν και συνεπάγονταν λόγο και αντίλογο. Κυρίως όμως την αμφισβήτηση των θεσμών και την δημιουργία νέων, δηλαδή την αντίληψη ότι οι θεσμοί δεν είναι ιεροί και αιώνιοι.

Όλα αυτά απουσίαζαν εκκωφαντικώς από την θεοκρατική μοναρχία του Βυζαντίου. Ούτε δημοκρατία ούτε πολίτες ούτε θεσμική αμφισβήτηση υπήρχαν.

Άλλωστε οι βυζαντινοί χριστιανοί Ρωμαίοι είχαν φροντίσει εξ αρχής να τελειώνουν με την δημοκρατία. Ο Ευσέβιος Καισαρείας, υμνητής του ιδρυτή της Νέας Ρώμης, Κωνσταντίνου Α’, και ιδεολογικός απολογητής της μοναρχίας, είχε δηλώσει: «Η δημοκρατία είναι το πολίτευμα του διαβόλου». Στο Βυζάντιο δεν υπήρχε λόγος και αντίλογος, αλλά πίστη, υπακοή και οχλοκρατικές ανταρσίες. Δεν υπήρχαν πολίτες, αλλά υπήκοοι, (δουλο)πάροικοι, ευνούχοι, δούλοι και δουλοπρεπείς^7. Όταν οι βυζαντινοί θεολόγοι και οι άλλοι συγγραφείς χρησιμοποιούσαν τον όρο «πολίτης» αναφέρονταν στους υπηκόους και τους πιστούς. Δεν ήξεραν τι σημαίνει δημοκρατία και τι πολίτης. Αυτό δηλώνει την ένδεια της σκέψης και την παρακμή της γλώσσας, αφού η ανυπαρξία ελευθερίας στην έκφραση και στην σκέψη και η άτεγκτη κυριαρχία του μοναδικού θρησκευτικού δόγματος είχε ως αποτέλεσμα ότι επί ένδεκα αιώνες δεν υπήρξε ούτε ένας σημαντικός φιλόσοφος ούτε ένας θεωρητικός της πολιτικής για να επεξεργασθούν τις έννοιες.⁸ Υπήρχαν μόνο θεολόγοι, φανατικοί μοναχοί και επίσκοποι που χρησιμοποιούσαν τους όρους κατά το δοκούν. Έτσι, ο όρος «φιλοσοφία» κατάντησε να σημαίνει τον μοναχισμό!

Ο λόγος και το επιχείρημα αντικαταστάθηκαν από την πίστη και το δόγμα.

Παρουσιάζεται λοιπόν το εξής φαινόμενο: ο ευτελισμός των όρων και των εννοιών και η εξαχρείωση των ηθών στο Βυζάντιο οδηγούν τους σημερινούς υποστηρικτές του, ιδίως Νεοέλληνες, στην διαστρέβλωση ή μάλλον στον ευτελισμό του δημοκρατικού πολιτεύματος, από την στιγμή που υποστηρίζουν ότι στο θεοκρατικό μοναρχικό Βυζάντιο υπήρχε δημοκρατία! Απεμπολείται έτσι και βιάζεται στο σύνολό της η πολιτική σκέψη, κλασική και νεωτερική, η οποία διακρίνει σαφώς μεταξύ των διαφόρων πολιτευμάτων, μεταξύ δημοκρατίας, ολιγαρχίας, μοναρχίας και τυραννίδος.⁹

The post Η θεοκρατική μοναρχία του Βυζαντίου first appeared on Aυτολεξεί.

Γιώργος Ν. Οικονόμου (διδάκτωρ Φιλοσοφίας, συγγραφέας)

Καθόλη τη διάρκεια της οθωμανικής κυριαρχίας η Ορθόδοξη Εκκλησία, κληρονόμος της ανελεύθερης ιδεολογίας και της αυταρχικής πρακτικής του Βυζαντίου, έχοντας την υψηλή και σταθερή υποστήριξη του Σουλτάνου, άσκησε την αδιαμφισβήτητη εξουσία της με πυγμή και αυστηρότητα μην επιτρέποντας ουδεμία αμφισβήτηση και παρέκκλιση από την επίσημη ερμηνεία του χριστιανικού μοναδικού δόγματος, της αποκεκαλυμμένης θρησκευτικής αλήθειας. Άσκησε την ανεξέλεγκτη εξουσία της χωρίς διάλογο και χωρίς οίκτο εναντίον των ιερωμένων και λογίων που διαφοροποιούνταν από τα επίσημα δόγματα, κυρίως εναντίον του ρεύματος του Διαφωτισμού που είχε αρχίσει να αναδύεται από τον 18^ο και διήρκεσε έως τις αρχές του 19^ου αι. Η εκκλησιαστική εξουσία όχι μόνο δεν επέτρεπε ουδεμία διαφοροποίηση από τα επίσημα θεολογικά δόγματα, αλλά τιμωρούσε, αναθεμάτιζε, στιγμάτιζε, απαξίωνε, απομόνωνε κάθε εκφραστή διαφορετικών απόψεων.

Οι Διαφωτιστές από την πλευρά τους προσπαθούσαν με τα δικά τους πενιχρά μέσα να διαφωτίσουν και να διαπαιδαγωγήσουν τους υπόδουλους, να διδάξουν βασικές γνώσεις, Μαθηματικά, Φυσική, Χημεία, Αστρονομία, αλλά και έννοιες φιλοσοφικές, πολιτικές, λογικές καθώς και κείμενα των αρχαίων Ελλήνων συγγραφέων. Εισήγαγαν ιδέες άγνωστες, αποσιωπούμενες ή διωκόμενες στον ελληνόφωνο χώρο, διέδιδαν το πνεύμα του αγγλικού και γαλλικού Διαφωτισμού εκφραζόμενο από μεγάλες μορφές όπως του Λοκ, του Χομπς, του Ντεκάρτ, του Βολταίρου, του Μοντεσκιέ, του Ρουσώ ή από την Εγκυκλοπαίδεια, καθώς και τις επιστημονικές απόψεις του Γαλιλαίου και του Κοπέρνικου. Προσπαθούσαν  να εισαγάγουν τον ορθό λόγο και τη γνώση μέσα σε έναν κόσμο που κυριαρχούσαν η άγνοια, η απαιδευσία, η μεταφυσική, οι θρησκοληψίες, οι προκαταλήψεις, οι δεισιδαιμονίες, τα θεολογικά δόγματα, οι μυστικισμοί, η τυφλή πίστη, η μοιρολατρία, η υποταγή. Η έκφραση και το προπύργιο όλων αυτών των αρνητικών ήταν η επίσημη Ορθόδοξη Εκκλησία με έδρα το πατριαρχείο στην Κωνσταντινούπολη.

Σε αντίθεση με την Εκκλησία και μέσα στο πνεύμα του Διαφωτισμού δημοσιεύθηκαν αρκετά ριζοσπαστικά βιβλία ανώνυμων συγγραφέων, όπως ο Ανώνυμος του 1789, η Ελληνική Νομαρχία (1806), ο Ρωσαγγλογάλλος (1805), οι Κρίτωνος Στοχασμοί (1819), το Υπόμνημα του Κοραή και άλλα λιγότερο γνωστά. Εκδόθηκαν επίσης αρκετά περιοδικά και εφημερίδες στις παροικίες, έγιναν μεταφράσεις ξενόγλωσσων βιβλίων, ανανεώθηκαν τα σχολεία με νέες παιδαγωγικές μεθόδους και εξαιρετικούς δασκάλους. Δημιουργήθηκε μία σημαντική δυναμική για διάδοση νέων ιδεών, για μετάδοση παιδείας και δημιουργία πολιτικής συνείδησης με σκοπό την έναρξη του αγώνα κατά της τυραννίας.

Έτσι, ο Διαφωτισμός προετοίμασε την Επανάσταση και δεν θα ήταν δυνατός εάν δεν διακρινόταν από την ανάδυση ενός νέου ανθρωπολογικού τύπου με χαρακτηριστικά ενός μαχόμενου υποκειμένου, δηλαδή «ενός υποκειμένου που μέσα σε μια συγκεκριμένη ιστορική εμπειρία επιλέγει τους φίλους και τους εχθρούς του στο μέτωπο των ιδεών, που επιδιώκει μια ρήξη ή την αποφεύγει, που συμμαχεί, αψιμαχεί ή αντιμάχεται, που ελίσσεται και υποχωρεί ή συσπειρώνει τις δυνάμεις του και αναζητεί το ευαίσθητο σημείο του αντιπάλου για να χτυπήσει».[1]

Οι νέες φιλοσοφικές ιδέες του Διαφωτισμού σήμαιναν αμφισβήτηση της θρησκευτικής μεταφυσικής, έδιναν στα εγκόσμια την προτεραιότητα που προηγουμένως κατείχε το θείον στο χριστιανικό δόγμα. Κατ’ ανάγκη, λοιπόν, οι νέες ιδέες έρχονταν σε αντίθεση με τα δόγματα και τις παγιωμένες συντηρητικές απόψεις της Εκκλησίας, η οποία αισθανόταν ότι απειλείται και έτσι στράφηκε εναντίον τους. Οι θέσεις και οι στόχοι της Εκκλησίας, όπως επίσης των στενών συνεργατών και στελεχών της, των Φαναριωτών, ήταν σαφείς: η πιστή υπακοή των ελληνόφωνων στα χριστιανικά δόγματα του εκκλησιαστικού ιερατείου, η αντιδυτική προπαγάνδα στρεφόμενη κατά του Διαφωτισμού και των επαναστάσεων που είχαν ξεσπάσει στην Ευρώπη και τη Β. Αμερική, καθώς επίσης η συμμόρφωση και η υποταγή των ραγιάδων στην οθωμανική εξουσία, η οποία παρουσιαζόταν ως αναντικατάστατη, αιώνια και προερχόμενη από τη θεία θέληση.

Πολλές είναι οι μαρτυρίες για τους τρεις αυτούς στόχους του Πατριαρχείου, επίσημες και ανεπίσημες, σε πατριαρχικές εγκυκλίους, σε κηρύγματα και φυλλάδια. Θα παραθέσω κάποιες, στις οποίες διαφαίνεται το γενικό πνεύμα της επίσημης Εκκλησίας, των ιερωμένων και των μοναχών.

Η πρώτη είναι από τον Αναστάσιο Γόρδιο (1654-1729), ιεροκήρυκα. Στο κείμενό του Περί Μωάμεθ και κατά Λατίνων, που ήταν δημοφιλές ως το τέλος του 19^ου αι., αναλύει την «Αποκάλυψη» του Ιωάννη, θεωρώντας ως μορφές του Αντίχριστου τον Μωάμεθ και τον Πάπα! Ο δεύτερος εκπροσωπεί σοβαρότερη απειλή για τους υπόδουλους ορθοδόξους από τον πρώτο, διότι αιχμαλωτίζει τις ψυχές, ενώ ο Μωάμεθ μόνο τα σώματα! Επιπλέον ο Ύψιστος θα φέρει τη «συντέλεια» και θα σταματήσει με θαύμα τον «διωγμό» της Εκκλησίας.

Η δεύτερη μαρτυρία προέρχεται από τον ορθόδοξο μοναχό Κοσμά τον Αιτωλό (1714-1779). Ο Κοσμάς εκφράζει οπισθοδρομικές θέσεις για την εκπαίδευση των νέων, αντιδρά στην ονοματοδοσία των νεογέννητων με ελληνικά ονόματα και αντιτίθεται στη χρήση του όρου «Έλληνες». Διδάσκει τους υπόδουλους «Δεν είστενε Έλληνες, δεν είστενε ασεβείς, αιρετικοί, άθεοι, αλλ’ είστενε ευσεβείς ορθόδοξοι χριστιανοί»! Διδάσκει επίσης ότι «Τριακόσιους χρόνους μετά την Ανάστασιν του Χριστού μας έστειλε ο Θεός τον άγιον Κωνσταντίνον και εστερέωσε βασίλειον Χριστιανικό. Ύστερον το εσήκωσεν ο Θεός από τους Χριστιανούς και έφερε τον Τούρκον και του το έδωσε δια το εδικό μας καλόν και το έχει ο Τούρκος για 320 χρόνους. Και διατί έφερε ο Θεός τον Τούρκον και δεν έφερε άλλο γένος; Δια το εδικόν μας το συμφέρον, διότι τα άλλα έθνη θα μας έβλαπταν την πίστιν»!

Η τρίτη ανήκει σε έναν χαρακτηριστικό αντιπρόσωπο του αντιδιαφωτιστικού ρεύματος, τον χριστιανό μοναχό Αθανάσιο Πάριο (1722-1813) συνεργάτη του Πατριαρχείου. Αυτός διακρίνεται από έναν ολοκληρωτισμό στις απόψεις και στη συμπεριφορά, υποστηρικτής της ησυχαστικής κίνησης και του βυζαντινισμού, με επιθέσεις ανώνυμες ή ψευδώνυμες και λιβελλογραφήματα κατά της Γαλλικής Επανάστασης, κατά των Ευρωπαίων και Ελλήνων Διαφωτιστών. Υποστηρικτής της εθελοδουλίας και εναντίον της ελληνικής επανάστασης, καταδίωξε τους υποστηρικτές του κοπερνίκειου μοντέλου στον ελλαδικό χώρο και επέκρινε την, κατά τη γνώμη του, επικίνδυνη εφεύρεση του αεροστάτου! Σε έργο του γράφει: «Φεύγετε όσον δύνασθε την Ευρώπη, και ακόμα και εκείνους οπού έρχονται από την Ευρώπη…Και δια τούτο λέγω, και παραγγέλω, με όλην την αδελφικήν αγάπην, μη δίδετε καμμίαν προσοχή εις τα φαρμακερά και θανατηφόρα στόματα τούτων των Αντιχρίστων…Ο Χριστός μας προστάζει λέγοντας, απόδοτε τα του καίσαρος καίσαρι, και αυτοί, και με λόγους και με βιβλία, αρματώνουν την δεξιάν των υπηκόων να φονεύσουν τους καίσαρας».[2]

Τέλος, κάποια παραδείγματα από το Πατριαρχείο. Το 1776 ο πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως Σωφρόνιος Β’ καταδίκασε ως άθεο τον μεγάλο Βολταίρο, επειδή υποστήριζε τον ορθό λόγο. Άλλο παράδειγμα από τα Επτάνησα. Στο διάστημα 1797-1799 που αυτά βρίσκονταν υπό την κατοχή των Γάλλων, οι οποίοι είχαν εκτοπίσει τους Βενετσιάνους, είχαν γίνει κέντρο των νέων ιδεών, ιδίως η Κέρκυρα. Εκεί διατυπώθηκε το σύνθημα «Δημοκρατία ή Θάνατος» που θα γίνει αργότερα στον ηπειρωτικό χώρο «Ελευθερία ή Θάνατος». Εκεί διαμορφώθηκε και το αίτημα για παιδεία και αγωγή του πολίτη, παρόμοια με το πρόγραμμα του Ρήγα. Όμως η Ορθόδοξη Εκκλησία ένοιωσε ότι απειλείται και έγινε η ιδεολογική ασπίδα του παλιού κόσμου. Έτσι εξέδωσε Εγκύκλιο που καταδίκαζε το επαναστατικό κίνημα και τις ριζοσπαστικές ιδέες γινόμενη έτσι θερμός προπομπός του τουρκικού και του ρωσικού στόλου που κατέπλεαν στην Κέρκυρα για να σβήσουν την αναπτυσσόμενη εξέγερση.[3] Επίσης, το 1798, το Πατριαρχείο εξέδωσε τη Διδασκαλία Πατρική,[4] στην οποία, μεταξύ άλλων, έγραφε χαρακτηριστικά: «Ο διάβολος δια να απωλέσει τους εκλεκτούς πιστούς εμεθοδεύθη εις τον τρέχοντα αιώνα μίαν άλλην πονηρίαν και απάτην ξεχωριστήν, δηλαδή το νύν θρυλούμενον σύστημα της ελευθερίας»!

Αργότερα, το 1805 ο πατριάρχης Καλλίνικος Ε’, αφόρισε τους Κλέφτες, επισφραγίζοντας έτσι τη δίωξή τους που είχε ξεκινήσει το 1801, ταυτιζόμενος με τις επιδιώξεις του Σουλτάνου και των κοτζαμπάσηδων που οδήγησαν στην εξόντωση των κλεφτών. Ο πατριάρχης Γρηγόριος Ε’, από την πλευρά του, σε ένα σκοταδιστικό παραλήρημα εναντίον της διδασκαλίας των μαθηματικών και της φυσικής έγραφε: «Τις ωφέλεια να μανθάνωσιν οι νέοι αριθμούς και αλγέβρας και κύβους και κυβοκύβους και τρίγωνα και τριγωνοτετράγωνα και λογαρίθμους και συμβολικούς λογισμούς και τας προβαλλομένας ελλείψεις και άτομα και κενά και δίνας και δυνάμεις και έλξεις και βαρύτητα και φωτός ιδιώματα και βόρεια σέλα και οπτικά τινά και ακουστικά και μύρια τοιαύτα και άλλα τερατώδη;» Επίσης στη Χριστιανική Απολογία (1798), καταφερόμενος κατά της Γαλλικής Επανάστασης διατυπώνει τις διαστροφικές φαντασιώσεις του: «Οι άθεοι Γάλλοι μητρογαμούσι και θυγατρογαμούσι και αδελφογαμούσιν ανυποστόλως και αδεώς οι σοφώτατοι»! Επίσης ο Γρηγόριος καταδικάζει και αφορίζει τον Αλέξανδρο Υψηλάντη που ξεκίνησε την Επανάσταση στο Ιάσιο στις 24 Φεβρουαρίου 1821!

Το 1819 ο μητροπολίτης Σμύρνης Άνθιμος ξεσήκωσε τον όχλο που διέλυσε το προοδευτικό «Φιλολογικό Γυμνάσιο Σμύρνης», προκαλώντας τον βίαιο διασκορπισμό των μαθητών του και την καταστροφή ενός μέρους της περιουσίας του, ενώ το 1820 η Εκκλησία έκαψε δημοσίως στην Κωνσταντινούπολη το φυλλάδιο με διαφωτιστικό περιεχόμενο Κρίτωνος Στοχασμοί που είχε κυκλοφορήσει το 1819 και καυτηρίαζε τη διαφθορά και τη σπάταλη επίδειξη της Εκκλησίας.

Το πιο απαράδεκτο γεγονός που δείχνει όλη τη ραγιάδικη διαστροφή της Εκκλησίας είναι το ότι το 1828, ενώ πια ο Καποδίστριας έχει φθάσει στην Ελλάδα και έχουν αρχίσει οι προσπάθειες για την ανασυγκρότηση της κατεστραμμένης χώρας, ο πατριάρχης Αγαθάγγελος Α’ απευθύνει στον καθημαγμένο λαό μήνυμα και του ζητάει, μετά από τόσες μάχες, τόσους νεκρούς, τόσο αίμα, να σταματήσει να δείχνει αχαριστία και μέσα σε τρεις μήνες να υποταχθεί ξανά στον Σουλτάνο, ο οποίος μεγαλοθύμως θα τον συγχωρήσει!

Είναι εμφανές πως στις μαρτυρίες αυτές κηρύσσεται η αμάθεια, η αντίσταση σε νέες παιδαγωγικές διδασκαλίες και σε νέα μαθήματα, η μισαλλοδοξία, η άλογη πίστη, η εθελοδουλία στον Οθωμανό κατακτητή ως βούληση του Θεού, η εναντίωση σε κάθε ιδέα εξέγερσης και ελευθερίας. Όταν λοιπόν εμφανίσθηκαν άλλες ιδέες αντίθετες με τα επίσημα δόγματα της υποταγής και της εθελοδουλίας, ιδέες της επανάστασης, της ελευθερίας, για την ανατροπή της τυραννίας και εγκαθίδρυση άλλης φιλελεύθερης πολιτείας στηριγμένης σε νόμους και στη λαϊκή βούληση, καθώς επίσης νεωτερικές αντιλήψεις για την εκπαίδευση των νέων και για νέα μαθήματα, η επίσημη Εκκλησία αντέδρασε με όλους τους τρόπους για να τις αναχαιτίσει και να εξουδετερώσει τους φορείς τους με διώξεις κάθε είδους. Όπως παρατηρεί ο Φίλιππος Ηλιού, «Η Εκκλησία δείχνει αποφασισμένη να αναχαιτίσει με κάθε τρόπο την εξάπλωση του φιλοσοφικού κινήματος, να υποτάξει ή να εξουδετερώσει τα σχολεία και τους λόγιους του Διαφωτισμού».[5]

Όλοι σχεδόν οι κύριοι εκπρόσωποι του νεοελληνικού Διαφωτισμού υπέστησαν επιθέσεις και διώξεις από την επίσημη Ορθόδοξη Εκκλησία και τους φορείς της.

Η πρώτη μεγάλη σύγκρουση με το πνεύμα του Διαφωτισμού εκδηλώθηκε στη δίωξη του Μεθόδιου Ανθρακίτη (1660-1736). Ο Μεθόδιος, επηρεασμένος από τη δυτική φιλοσοφία του Malebranche και του Descartes, δίδαξε μαθηματικά και φυσική, τον ορθολογισμό και τους αρχαίους στην κοινή γλώσσα απαλλαγμένη από αρχαϊσμούς και τυπολατρίες. Το Πατριαρχείο καταδίκασε τη διδασκαλία του το 1721 και το 1723 επικύρωσε την καταδίκη που προέβλεπε την καθαίρεσή του από το ιερατικό αξίωμα, την απαγόρευση να διδάσκει και τον αναθεματισμό του έργου του, το οποίο παραδόθηκε στην πυρά. Η Εκκλησία ήταν σκληρή και αμείλικτη.

Ο Ιώσηπος Μοισιόδαξ (1725-1800) σπούδασε στη Βενετία και στην Πάδοβα. Το 1777 αναγκάσθηκε σε παραίτηση από τη διεύθυνση της Σχολής στο Ιάσιο. Υπεύθυνοι οι συντηρητικοί της Εκκλησίας που τον διώκουν, τον υβρίζουν, τον απαξιώνουν  και τον στιγματίζουν, οπότε για να αμυνθεί γράφει την Απολογία του (1780), με την οποία αντεπιτίθεται στους εχθρούς του.

Σημαντική μορφή διαφωτιστή ήταν ο Χριστόδουλος Παμπλέκης εξ Ακαρνανίας (1733-1793). Με το έργο του Αληθής πολιτική (1781) εισήγαγε για πρώτη φορά την έννοια της πολιτικής στο νεοελληνικό λεξιλόγιο και στην συζήτηση, με τη φιλελεύθερη έννοια που διαμορφωνόταν τότε στην Ευρώπη. Ο Παμπλέκης είχε δημοσιεύσει επίσης το Περί θεοκρατίας στο οποίο κατακεραύνωνε την αρνητική στάση της Εκκλησίας απέναντι στον Διαφωτισμό, καθώς επίσης τις καταχρήσεις και υπερβολές του κλήρου. Στα 1793 η Ορθόδοξη Εκκλησία με εγκύκλιο που υπέγραφε ο πατριάρχης Νεόφυτος καταδίκασε και αφόρισε τις απόψεις του. Στην εγκύκλιο αναφερόταν ότι έπρεπε να εξαφανισθούν τα δημοσιευθέντα έργα του.

Ο Ρήγας (1757-1798) ήταν ο πιο πιστός μαθητής του Μοισιόδακα και είχε πλούσιο συγγραφικό, μεταφραστικό, πολιτικό, ποιητικό έργο με σκοπό τον διαφωτισμό των υποδούλων. Οραματιζόταν μία πολιτεία φιλελεύθερη και δημοκρατική στην οποία πολίτες θα ήταν όλοι όσοι ήταν εναντίον της τυραννίας και αγωνίζονταν για την ελευθερία. Δεν έθετε απαίτηση εθνικής, γλωσσικής και θρησκευτικής ομοιομορφίας. Αντιθέτως,  δεχόταν την αρχή της οικουμενικότητας: όλες οι εθνότητες, όλες οι γλώσσες και οι θρησκείες ήταν δεκτές – Ρωμιοί, Βούλγαροι, Αλβανοί, Αρμένηδες, Τούρκοι! Έχουμε δηλαδή ταύτιση «λαού» και «έθνους», όχι την επιδίωξη ενός εθνικού κράτους αμιγώς ελληνικού. Ήταν ίσως η πιο προωθημένη  πολιτειακή και συνταγματική σύλληψη του νεοελληνικού Διαφωτισμού στηριζόμενη στην αρχή της λαϊκής κυριαρχίας, χρησιμοποιώντας για πρώτη ίσως φορά τον όρο και την έννοια της δημοκρατίας. Το 1798 στραγγαλίσθηκε από τους Τούρκους, ενώ την 1^η Δεκεμβρίου του ιδίου έτους ο πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως Γρηγόριος Ε’ απαγόρευσε με εγκύκλιο το έργο του Ρήγα Νέα Πολιτική Διοίκησις και διέταξε να κατασχεθούν και να σταλούν στο πατριαρχείο όλα τα αντίτυπα! [6]

Ο Βενιαμίν Λέσβιος (1762-1824) σπούδασε στην Πίζα και στο Παρίσι μαθηματικά, φυσικές επιστήμες και φιλοσοφία και ήταν υπέρμαχος της διδασκαλίας τους. Έγινε μέλος της Φιλικής Εταιρείας, έλαβε μέρος στην Επανάσταση, αναδείχθηκε μέλος του Βουλευτικού στην Α’ Εθνοσυνέλευση της Επιδαύρου και στην Β’ Εθνοσυνέλευση του Άστρους εξελέγη μέλος στην επιτροπή για την σύνταξη νομοθεσίας. Φορέας των ριζοσπαστικών ιδεών του Ευρωπαϊκού Διαφωτισμού και της Γαλλικής Επανάστασης έπεσε στη δυσμένεια της Εκκλησίας και καταδικάσθηκε από την Πατριαρχική Σύνοδο το 1803 επειδή, μεταξύ άλλων, δίδασκε το κοπερνίκειο κοσμοείδωλο.

Ο Αθανάσιος Ψαλίδας (1767-1829) από τα Γιάννενα, δάσκαλος και μαχητής του Διαφωτισμού, σφοδρός πολέμιος του σχολαστικισμού και της τυπολατρίας, υπέρμαχος των θετικών επιστημών κατηγορήθηκε ως άθεος και υπέστη σκληρό διωγμό. Πέθανε εξόριστος και αγνοημένος στην Κέρκυρα.

Ο Αδαμάντιος Κοραής (1748-1833) υπήρξε η πληθωρικότερη μορφή του νεοελληνικού Διαφωτισμού. Αν και σπούδασε ιατρική  στο Μονπελιέ, όταν πήγε στο Παρίσι το 1788 σπούδασε φιλολογία και ασχολήθηκε με την μελέτη, την έκδοση και τον σχολιασμό των αρχαίων Ελλήνων συγγραφέων.[7] Εξέδωσε για πρώτη φορά στην νεοελληνική ιστορία είκοσι τόμους αρχαίων συγγραφέων. Ο Κοραής, στη σκοταδιστική επίθεση του Πατριαρχείου, απάντησε με το έργο Αδελφική Διδασκαλία, στην οποία είναι καταπέλτης: «Ο συγγραφεύς της Πατρικής Διδασκαλίας είναι εχθρός του γένους των Γραικών…φίλος πιστός των Οθωμανών και πάντων των παρελθόντων και παρόντων και μελλόντων τυράννων του ανθρωπίνου γένους». Η Πατριαρχική Σύνοδος υπό την προεδρία του Γρηγορίου Ε’ τον Μάρτιο του 1821 καταδίκασε επισήμως τα «φιλοσοφικά μαθήματα» και τους υποστηρικτές τους τον Αδαμάντιο Κοραή, τον Βενιαμίν Λέσβιο, και τον Κωνσταντίνο Κούμα.

Το 1818 ο Νεόφυτος Δούκας έγινε στόχος επιθέσεων συντηρητικών χριστιανών και το έργο του Αισχίνου διάλογοι καταδικάσθηκε από το Πατριαρχείο, ενώ το 1835 ο πιο διακεκριμένος εκπρόσωπος της ώριμης γενιάς του Διαφωτισμού Γρηγόριος Κωνσταντάς απολύθηκε από τη θέση του διευθυντή του Ορφανοτροφείου της Αίγινας αποσύρθηκε στο χωριό του Μηλιές (υπό οθωμανικό ζυγό) όπου πέθανε λησμονημένος το 1844.[8]

Η τελευταία πράξη του δράματος παίχθηκε με τις διώξεις της Εκκλησίας κατά του Θεόφιλου Καΐρη (1784-1853). Φίλος του Κοραή, μαθητής του Βενιαμίν Λέσβιου, μέλος της Φιλικής Εταιρείας, ο Καΐρης έλαβε μέρος στην Επανάσταση και τραυματίσθηκε άσχημα στο πόδι και δεν θεραπεύθηκε ποτέ. Βουλευτής στην Α’ Εθνοσυνέλευση, ήταν αυτός που προσφώνησε τον Καποδίστρια όταν αποβιβάσθηκε στην Αίγινα. Με δικές του προσπάθειες οργάνωσε Ορφανοτροφείο για τα πολλά ορφανά που άφησε η Επανάσταση. Αρνήθηκε το μεγαλύτερο παράσημο από τον Όθωνα και τη θέση στο νεοϊδρυθέν πανεπιστήμιο. Όμως η επίσημη Εκκλησία, με το Πατριαρχείο σύμμαχό της, τον κατηγόρησε το 1839 για κάποιες θρησκευτικές ιδέες του, και του ζήτησε ομολογία πίστεως, όμως ο Καΐρης αρνήθηκε και η Εκκλησία έκλεισε το Ορφανοτροφείο του. Με διαταγή της κυβέρνησης ο αρχηγός του στόλου Κ. Κανάρης με άγημα 80 ναυτών πήγε στην Άνδρο, τον συνέλαβε και τον οδήγησε ενώπιον της εκκλησιαστικής Συνόδου η οποία τον κάλεσε να μετανοήσει, αλλά αυτός πάλι αρνήθηκε. Τον έκλεισαν τότε σε υγρό κελί στη Σκιάθο σε αυστηρή απομόνωση – εκτελεστής πάλι ο Κ. Κανάρης. Τέλος, ο Καΐρης δικάσθηκε το 1852 κεκλεισμένων των θυρών με βάση καταθέσεις ψευδομαρτύρων σε δύο χρόνια φυλακή και τον έκλεισαν στην φυλακή της Σύρου, στην οποία και πέθανε το 1853. Οι αρχές δεν επέτρεψαν να ενταφιασθεί στο νεκροταφείο, αλλά στο λοιμοκαθαρτήριο και μετά από λίγες ημέρες κάποιοι άνοιξαν τον τάφο του και τον έκαψαν με ασβέστη! Εκκλησία, Κράτος και Δικαστική εξουσία εν αγαστή συνεργασία τον δολοφόνησαν. Λεπτομέρεια: στο τότε Σύνταγμα υπήρχε άρθρο «Περί ελευθερίας της συνειδήσεως»!

Η περίπτωση του Θεόφιλου Καΐρη φανερώνει μία θλιβερή αλήθεια: η Εκκλησία, η οποία ήταν πολέμια του Διαφωτισμού, που ήταν αντίθετη στην Επανάσταση, που δεν αγωνίσθηκε κατά των Οθωμανών, κυνήγησε και οδήγησε τον αγωνιστή με τα ανεπούλωτα τραύματα στο κορμί του, τον Διαφωτιστή, τον δάσκαλο, τον ελεύθερο Καΐρη στον θάνατο, επειδή είχε διαφορετικές θρησκευτικές απόψεις!

Η περίπτωση του Καΐρη δηλώνει επιπλέον την άσχημη πορεία για το μετεπαναστατικό ανελεύθερο κρατίδιο, υποταγμένο στη συντηρητική Εκκλησία, καθώς επίσης στους Φαναριώτες και τους κοτζαμπάσηδες που εξελίχθηκαν σε κομματάρχες και πολιτικάντηδες, υπό την αιγίδα της απόλυτης μοναρχικής διακυβέρνησης. Ο Κοραής άλλη μια φορά υπήρξε διορατικός όταν διατύπωσε τη γνώμη ότι η Ελλάς απελευθερώθηκε από τον οθωμανό τύραννο για να υποδουλωθεί στον χριστιανό τύραννο.[9]

Είναι εμφανές από τη σύντομη αυτή επισκόπηση ότι, αντίθετα με τους μύθους που κυκλοφορούν, η Εκκλησία ως θεσμός εξουσίας και ιδεολογίας ήταν απηνής πολέμιος των νέων ιδεών, διώκτης της επιστήμης και του Διαφωτισμού, εχθρός της νέας εκπαιδευτικής αντίληψης και αντίθετη μέχρι το τέλος προς την επανάσταση των ραγιάδων. Σε αυτή τη θανάσιμη εχθρότητα του Πατριαρχείου προς κάθε τι το νέο και διαφορετικό που κόμιζε ο Διαφωτισμός και κατέληξε με την επικράτηση της Εκκλησίας, βρίσκονται οι ρίζες και οι καταβολές οτιδήποτε αρνητικού παρατηρήθηκε στο νεότευκτο κρατίδιο. Το κίνημα του Διαφωτισμού, αποδυναμωμένο από τις επιθέσεις και τις διώξεις της Εκκλησίας, δεν μπόρεσε να δημιουργήσει νέες αντιλήψεις που να επηρεάσουν σημαντικούς τομείς για μία σύγχρονη φιλελεύθερη πολιτεία και κοινωνία, όπως έκαναν οι άλλες δυτικές χώρες.[10] Η ισχυρή επίδραση του εκκλησιαστικού βυζαντινισμού παρέμεινε ακόμη και σήμερα και αποτελεί ισχυρό παράγοντα στασιμότητας, σκοταδισμού και νοσηρότητας στον δημόσιο βίο, στην εκπαίδευση, στη δημόσια υγεία και σε άλλους ζωτικούς τομείς.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

[1] Π. Κονδύλης, Ο νεοελληνικός Διαφωτισμός. Οι φιλοσοφικές ιδέες, Θεμέλιο, Αθήνα, 1988, σ. 13.

[2] Αθανασίου Παρίου, Αντιφώνησις προς τον παράλογον ζήλον των από της Ευρώπης ερχομένων φιλοσόφων, 1802.

[3] Βλ. Δημήτρης Αρβανιτάκης, Η Αγωγή του Πολίτη. Η γαλλική παρουσία στο Ιόνιο (1797-1799) και το έθνος των Ελλήνων, ΠΕΚ, 2020.

[4] Ως συγγραφέας της φέρεται ο πατριάρχης Ιερουσαλήμ κυρ Άνθιμος ΣΤ’, ενώ σύμφωνα με άλλους ο Αθανάσιος Πάριος.

[5] Φίλιππος Ηλιού, Κοινωνικοί αγώνες και Διαφωτισμός, Μνήμων, Αθήνα, 1986, σ. 41.

[6] Να σημειωθεί πως ακόμη και σήμερα θεολόγοι και Εκκλησία δεν έχουν ουδεμία θετική νύξη για τον Ρήγα, δεν μπορούν να τον ενσωματώσουν στην ψευδή αφήγησή τους και γι’ αυτόν τον λόγο τον απαξιώνουν. Παράδειγμα λυπηρό ο πρώην αρχιεπίσκοπος Χριστόδουλος ο οποίος το 2004 προσπάθησε με απαράδεκτους χαρακτηρισμούς να μειώσει τον μεγάλο οραματιστή και επαναστάτη, γράφοντας ότι ήταν «ένας επικίνδυνος ονειροπόλος» και ότι οι ιδέες του «έσπερναν αναρχία και θεωρητική εξέγερση»! Η Εκκλησία δεν μπορεί να ξεφύγει από το μεσαιωνικό σκοταδιστικό και μισαλλόδοξο παρελθόν της, πάντα διαστρεβλώνει την πραγματικότητα και την ιστορία, πάντα αντίθετη στην ελευθερία, την αλήθεια και την ανεκτικότητα.

[7] Η αντιδιαφωτιστική μανία των σημερινών χριστιανών δεν θα άφηνε απέξω τη μεγάλη μορφή του Κοραή. Χαρακτηριστικό παράδειγμα ο θεολόγος Χρ. Γιανναράς που με κάθε ευκαιρία προσπαθεί να μειώσει το έργο του Κοραή με εμπαθείς σκοταδιστικές πολεμικές χωρίς επιχειρήματα. Τη στιγμή που η ιστορική, γραμματολογική και πολιτική έρευνα αναδεικνύει την αξία της προσφοράς του μεγάλου Διαφωτιστή, ο αντιδιαφωτιστής θεολόγος, γνήσιος απόγονος και συνεχιστής των αντιλήψεων της οπισθοδρομικής Εκκλησίας και του αντιδραστικού καλογερισμού, κάνει λόγο για «ανθελληνισμό» (sic) και «μυωπικό αλληθωρισμό του Κοραή». Στην πραγματικότητα πρόκειται για τον δικό του  ιδεολογικό αλληθωρισμό και την εθνικιστική χριστιανική του τυφλότητα.

[8] Τα περισσότερα ιστορικά στοιχεία του παρόντος κειμένου είναι αντλημένα κυρίως από τα βιβλία του Φίλιππου Ηλιού και από τα: Πασχάλης Κιτρομηλίδης, Νεοελληνικός Διαφωτισμός, ΜΙΕΤ, Αθήνα, 1996. Και Κ. Θ. Δημαράς, Νεοελληνικός Διαφωτισμός, Ερμής, Αθήνα, 1985.

[9] «Η ταλαίπωρος Ελλάς δεν ανεστάθη αληθώς, αλλά τάφον μόνον ήλλαξε» (Κοραής, Τι συμφέρει εις την ελευθερωμένην από Τούρκους Ελλάδα να πράξη εις τας παρούσας περιστάσεις, δια να μη δουλωθή εις χριστιανούς τουρκίζοντας: διάλογος δύο Γραικών, Παρίσι 1830, σ. 14).

[10] Οι όροι που χρησιμοποιώ έχουν σχέση με τις συγκυρίες και τα διακυβεύματα της εποχής εκείνης και όχι με σημερινές εκδοχές τους. Αναφέρομαι μόνο στις αρχές του 19ου αιώνα και πριν από την Επανάσταση που υπήρχαν δύο συγκρουόμενες τάσεις: η μία ήταν η φιλελεύθερη με εκλογές, δικαιώματα, ελευθερίες κ.ο.κ. και η άλλη η αυταρχική, δεσποτική και μοναρχική. Τελικώς στον νεοσύστατο κρατίδιο επικράτησε η δεσποτική μοναρχική με τον Καποδίστρια και, μετά τη δολοφονία του, με τον Όθωνα. Αυτή η αρνητική εξέλιξη καθόρισε την μετέπειτα ανώμαλη πορεία της χώρας για πάρα πολλά χρόνια.

The post Επιθέσεις & διωγμοί κατά του Νεοελληνικού Διαφωτισμού από την Εκκλησία first appeared on Aυτολεξεί.

Η απαράδεκτη κυβέρνηση Δεξιάς-Ακροδεξιάς του Μητσοτάκη μας ξάφνιασε ακόμη μια φορά. Είδαμε το ανήκουστο και σοκαριστικό γεγονός η υπουργός Εκκλησίας να αναγγέλλει μέτρα για την παιδεία και τα Πανεπιστήμια μαζί με τον υπουργό Αστυνομίας. Ανήγγειλαν την προώθηση νομοσχεδίου που θα ιδρύει αστυνομία μέσα στα Πανεπιστήμια, της οποίας μέρος των εξόδων θα πληρώνεται από τον Ειδικό Λογαριασμό Κονδυλίων Έρευνας, δηλαδή από τον Λογαριασμό των Πανεπιστημίων που είναι διαθέσιμος για έρευνα! Η αστυνομία αυτή αποτελούμενη από 1.000 νεοδιοριζόμενους αστυνομικούς θα εγκαθίσταται στα Πανεπιστήμια και θα επεμβαίνει αυτοβούλως, χωρίς να εξαρτάται από τις πανεπιστημιακές αρχές. Θα υπάρχουν κάμερες παρακολούθησης φοιτητών, υπαλλήλων, καθηγητών και όταν κρίνουν οι αστυνομικοί θα προβαίνουν σε συλλήψεις, ανακρίσεις και πειθαρχικές ποινές που θα φθάνουν μέχρι τη διαγραφή των φοιτητών. 

Αυτά συνεπάγονται άμεση αστυνόμευση των φοιτητικών συγκεντρώσεων και εκδηλώσεων, κατάλυση της αυτοδιοίκησης και της ανεξαρτησίας των Πανεπιστημίων. Η ελευθερία υφίσταται σοβαρό πλήγμα. Εάν καταργηθεί η ελευθερία στα Πανεπιστήμια, θα καταργηθεί και στην υπόλοιπη κοινωνία.

Αυτή η αρνητική εξέλιξη προσεγγίζει την ελληνική κοινοβουλευτική ολιγαρχία στα ανελεύθερα αυταρχικά καθεστώτα και την κυβέρνηση σε έκφραση της Ακροδεξιάς, αφού καταργεί αργά και σταθερά ατομικές ελευθερίες και ανθρώπινα δικαιώματα – βασικά δικαιώματα του συναθροίζεσθαι, της διαμαρτυρίας και της ελεύθερης έκφρασης που αποκτήθηκαν μετά το 1974 στην Μεταπολίτευση χάρη στην εξέγερση του Πολυτεχνείου και στους μετέπειτα κοινωνικούς και πολιτικούς αγώνες.

Η  αρνητική εξέλιξη είχε δρομολογηθεί αμέσως μετά την άνοδο της ΝΔ στην κυβέρνηση, από τον Αύγουστο του 2019 με την πρόσληψη 1.500 νέων αστυνομικών, με την επίθεση στα εργασιακά δικαιώματα και την επισφάλεια στους εργαζομένους, επακολούθησε η κατάργηση του πανεπιστημιακού ασύλου, η απαγόρευση των διαδηλώσεων, οι αυθαίρετες βιαιότητες της Αστυνομίας και η ατιμωρησία των βιαιοπραγούντων αστυνομικών.

Η αστυνομοκρατούμενη Αθήνα με 5.000 πάνοπλους στις επετείους του Πολυτεχνείου και της δολοφονίας του Γρηγορόπουλου είναι η εικόνα του μέλλοντος που έχει στο μυαλό της η ακροδεξιά κυβέρνηση του Μητσοτάκη.

Αύριο σίγουρα θα νομοθετήσει κάποιο άλλο ανελεύθερο μέτρο, αφού αισθάνεται παντοδύναμη, στηριζόμενη στην κατάσταση έκτακτης ανάγκης που η ίδια επέβαλε λόγω της πανδημίας, καθώς επίσης στο μούδιασμα και στον φόβο που διαχέεται στην κοινωνία. Στο σχέδιό της έχει μια κοινωνία υποταγμένη και ελεγχόμενη. Κάθε Ακροδεξιά στο ίδιο πλαίσιο σκέφτεται, τις ίδιες αρχές και πρακτικές εφαρμόζει. Η άσχημη κατάσταση διαμορφώνεται αργά και σταθερά, βάσει σχεδίου. Εγγυώνται γι’ αυτό η ακροδεξιά ιδεολογία του αυταρχισμού και της βίας, επίσης τα ακροδεξιά πρόσωπα στην κυβέρνηση και στη ΝΔ: Γεωργιάδης, Βορίδης, Κεραμέως, Σαμαράς, Πλεύρης κ.ά., και η υποστήριξή της από όλα τα καθεστωτικά κανάλια, την πάντοτε ευνοούμενη και συγκυβερνώσα Εκκλησία, την εργοδοσία των επιχειρήσεων, τις Τράπεζες, τη χρυσαυγίτικη στο μεγαλύτερο μέρος της Αστυνομία, την ελεγχόμενη Δικαστική εξουσία (ας σταματήσουμε επιτέλους να λέμε την τελευταία Δικαιοσύνη).

Απέναντι σε αυτή την εφιαλτική συντονισμένη επίθεση της Ακροδεξιάς δεν υπάρχει καμία ουσιαστική αντίσταση. Δεν υπάρχει κοινωνικό ή πολιτικό κίνημα. Υπάρχουν όμως διάσπαρτες ομάδες που ασχολούνται με περιθωριακά, περιφερειακά ζητήματα. Κινήσεις που ασχολούνται με εκδηλώσεις για «εξωτερικά» ζητήματα (Ροζάβα, Ζαπατίστας), καθόλου όμως με τα εσωτερικά φλέγοντα ζητήματα. Υπάρχουν εγχειρήματα οικονομικά, κοινωνικά που καταγίνονται με την απομεγέθυνση, την οικολογία, τα «κοινά», με αντικαπιταλιστικό και «μετακαπιταλιστικό» προσανατολισμό. Όλα αυτά χαρακτηρίζονται από οριζόντιες διαδικασίες και είναι σημαντικά, αλλά δεν αγγίζουν καθόλου το κεντρικό πολιτικό και θεσμικό ζήτημα, δηλαδή την εκ μέρους της κυβέρνησης σχεδιασμένη ύφανση ενός αντιδημοκρατικού ανελεύθερου πλαισίου που θα εμποδίζει οποιαδήποτε ελεύθερη δραστηριότητα και θα καταργεί ουσιαστικές πλευρές του δημοσίου χώρου.

Δημόσιος χώρος είναι ο κοινός χώρος, το πιο βασικό από τα «κοινά». Είναι ο κοινός χώρος, εντός του οποίου λαμβάνει νόημα οποιαδήποτε συζήτηση και προσπάθεια για τα «κοινά». Σε αυτόν τον κοινό χώρο ανήκουν και άλλα αγαθά, όπως λ.χ. η δημόσια υγεία, η οποία είναι στην ημερήσια διάταξη αυτή την εποχή και κινδυνεύει από τους τραγελαφικούς χειρισμούς μιας ανίκανης και ανερμάτιστης κυβέρνησης. Αυτός ο κοινός χώρος απειλείται από τις ωμές και ανελεύθερες ενέργειες της ακροδεξιάς κυβέρνησης και πρέπει να αποκτήσει προτεραιότητα. Όσο σημαντικά κατά τα άλλα και να είναι τα διάφορα εγχειρήματα, όταν δεν ασχολούνται με το κύριο πολιτικό ζήτημα των δημοκρατικών ελευθεριών, με τον δημόσιο χώρο, παραμένουν αδύναμα και χωρίς ουσιαστικό αντικείμενο. Δεν μπορούν να συγκροτήσουν πολιτική.

Πολιτική υπάρχει όταν ένα συλλογικό κίνημα από τα κάτω αντιστέκεται σε επιχειρούμενες από την εξουσία βασικές θεσμικές αλλαγές ή όταν επιχειρεί βασικές θεσμικές αλλαγές στον κεντρικό πολιτικό χώρο – χωρίς τα κόμματα, έξω από τα κόμματα. Η πολιτική είναι ο μόνος τρόπος που έχει η κοινωνία για να αλλάξει τα πράγματα. Με άλλα λόγια, σήμερα υπάρχει η ανάγκη για προτεραιότητα της πολιτικής, για τη συγκρότηση πολιτικών κινήσεων με δημοκρατικές διαδικασίες και δημοκρατικό περιεχόμενο που θα συντονισθούν για τη δημιουργία μιας κεντρικής πολιτικής παρέμβασης στον δημόσιο κοινό χώρο, ο οποίος κινδυνεύει να γίνει πλήρως ιδιωτικός, κυβερνητικός και κρατικός.

The post Η Ακροδεξιά κυβέρνηση χωρίς αντίπαλο – Ανάγκη για πολιτική παρέμβαση first appeared on Aυτολεξεί.