Όπως «όλοι οι υποστηρικτές της βιομηχανικής προόδου, είτε είναι αριστεροί είτε δεξιοί, μαρξιστές ή φιλελεύθεροι», ο Σλαβόϊ Ζίζεκ προσκολλάται σε μια αντίληψη της ελευθερίας ως απαλλαγή «από τις υλικές και κοινωνικοπολιτικές «αναγκαιότητες» της ανθρώπινης ζωής». Για όλους αυτούς τους ανθρώπους, η ελευθερία συνδέεται με την «απαλλαγή από μια σειρά επώδυνων καθηκόντων που σχετίζονται με την κατάστασή μας ως «πολιτικά ζώα». Φαίνεται ότι αυτά τα καθήκοντα είναι δύο ειδών. Είτε πρόκειται για πολιτικές υποχρεώσεις με την ευρεία έννοια, που συνδέονται με την ανθρώπινη πολλαπλότητα και ό,τι προκύπτει από αυτήν: την απαραίτητη συνύπαρξη με τους άλλους, την οποία είναι τόσο δύσκολο να αποχωριστούμε, αλλά και τόσο δύσκολο να αντέξουμε. Είτε πρόκειται για απαιτήσεις που σχετίζονται με την υλική και φυσική μας ζωή, δηλαδή με τη ζωώδη φύση μας, με το γεγονός ότι δεν είμαστε αγνά πνεύματα, αλλά ζωντανά όντα που νιώθουμε ανάγκες, ευχαρίστηση και πόνο, και υποκείμενα σε ασθένειες και θάνατο».

Με άλλα λόγια, η αντίληψή τους για την απαλλαγή είναι μια «εμμονική επιθυμία να απαλλαχθούν από τα βάρη που παραδοσιακά συνδέονται με την ανθρώπινη υπόσταση, […] από τις υλικές ανάγκες της καθημερινής ζωής, […] οι οποίες είναι χρονοβόρες και γενικά θεωρούνται κουραστικές: η εξασφάλιση τροφής, νερού και θέρμανσης, το μαγείρεμα, το καθάρισμα, το πλύσιμο πιάτων και ρούχων, η φροντίδα των εξαρτώμενων ανθρώπων γύρω μας (μικρά παιδιά, ηλικιωμένοι γονείς, άρρωστοι ή ανάπηροι συγγενείς κ.λπ.), η κατασκευή και η συντήρηση των σπιτιών μας κ.λπ.». Να απαλλαγούμε «από το βάρος των πολιτικών δραστηριοτήτων, με όλα όσα αυτές συνεπάγονται όσον αφορά τις συγκρούσεις και τους συμβιβασμούς με τους άλλους, τις ατελείωτες συναντήσεις και τις «καθημερινές συζητήσεις»».

Το αποτέλεσμα δεν είναι «μέτρια» ή «λογική» αποξένωση, όπως ανόητα ελπίζουν ο Ζίζεκ και οι ομοϊδεάτες του, αλλά ένα καταπιεστικό σύστημα κυριαρχίας.

Για να «απαλλαχθούμε από τις ανάγκες της καθημερινής ζωής, ο μόνος τρόπος είναι να μεταθέσουμε στους άλλους τις προσπάθειες που είναι απαραίτητες για την ικανοποίηση των αναγκών μας, δηλαδή να τους αναγκάσουμε να κάνουν τις αντίστοιχες εργασίες. Αυτό σημαίνει να τους εξαναγκάσουμε, με τη βία ή/και με άλλα μέσα: στην πράξη, η υλική απελευθέρωση έρχεται μέσω της κοινωνικής κυριαρχίας. Είναι μάλιστα το σήμα κατατεθέν της, πιο αξιόπιστο από τη σωματική βία. Γιατί ένα άτομο σε θέση κυριαρχίας μπορεί να μην χρειαστεί ποτέ να καταφύγει το ίδιο στη βία, είτε επειδή την αναθέτει είτε επειδή η επίγνωση ότι η βία κρέμεται πάνω από τα κεφάλια τους είναι αρκετή για να συμφωνήσουν οι κυριαρχούμενοι να φροντίσουν για ορισμένες από τις ανάγκες των αφεντικών τους. Από την άλλη πλευρά, η ιστορία δείχνει ότι οι κυριαρχούμενοι πάντα μεταθέτουν μια σειρά από υλικές εργασίες στις ομάδες που κυριαρχούσαν, είτε γυναίκες, σκλάβους, δουλοπάροικους είτε εργάτες. Τους αναγκάζουν να κάνουν ρουτίνα οικιακών εργασιών και σκληρή δουλειά και, ιδανικά, έχουν μερικούς από αυτούς, είτε διαχειριστές, εργοδηγούς είτε αστυνομικούς, να κάνουν την εργασία της εποπτείας και της καταστολής των υφισταμένων τους, έτσι ώστε αυτοί να απαλλαγούν και από αυτά τα κουραστικά και επώδυνα πολιτικά καθήκοντα.

Το να κυριαρχείς, επομένως, σημαίνει να κάνεις τους άλλους να κάνουν πράγματα. Σε αυτήν την έκφραση, οι δύο εμφανίσεις του ρήματος «κάνω» δεν έχουν την ίδια σημασία. Ενώ η δεύτερη αναφέρεται στην πραγματική «πράξη», δηλαδή σε μια σωματική δραστηριότητα (γενικά, αυτή η εμφάνιση αντικαθίσταται από το ρήμα που δηλώνει την εν λόγω πρακτική: πλύσιμο των ρούχων κάποιου, οικοδόμηση του σπιτιού του κ.λπ.), η πρώτη είναι στην πραγματικότητα συνώνυμη με το «δίνω εντολή». Όσοι «κάνουν τους άλλους να κάνουν» πράγματα δεν κάνουν τίποτα οι ίδιοι. Απλώς τους λένε τι να κάνουν. Συνδέοντας το ζήτημα της εντολής με αυτό της εκτέλεσης, αυτή η έκφραση αποτελεί τον βασικό τύπο της κοινωνικής κυριαρχίας, η οποία βασίζεται πάντα στον διαχωρισμό μεταξύ εκείνων που κάνουν και εκείνων που κάνουν τους άλλους να κάνουν.

Έτσι, «καθιστώντας την εργασία ορισμένων διαθέσιμη σε όσους έχουν τα οικονομικά μέσα να την οικειοποιηθούν», η αγορά ουσιαστικά καθιστά τους φτωχούς διαθέσιμους στους πλούσιους. Είναι ένας μηχανισμός που αυξάνει την εξουσία όσων έχουν χρήματα, τόσο πάνω στα πράγματα όσο και πάνω στους ανθρώπους.

Και αυτό που κάποιοι ανόητοι σαν τον Ζίζεκ αρνούνται να δουν (εν μέρει, αναμφίβολα, επειδή οι άνετοι μισθοί και οι κοινωνικές τους θέσεις τους αποτρέπουν από το να το κάνουν) είναι ότι «αντί να φέρει ελευθερία σε όλους, η καπιταλιστική νεωτερικότητα έχει στην πραγματικότητα διαδώσει μια καταστροφική αντίληψη χειραφέτησης, στην οποία η απαλλαγή από τα καθήκοντα διαβίωσης, η οποία ανέκαθεν χαρακτήριζε τις άρχουσες τάξεις, κατέληξε να επισκιάζει τον αρχικό στόχο της κατάργησης της κοινωνικής κυριαρχίας. Και υποστηρίζοντας τη βιομηχανική ανάπτυξη στη φαντασία, αυτή η αντίληψη είναι επίσης ένας από τους φορείς της συνεχιζόμενης οικολογικής καταστροφής. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο το «οικολογικό ζήτημα» δεν μπορεί να διαχωριστεί από το «κοινωνικό ζήτημα»: «Τέλος του κόσμου, τέλος του μήνα, ίδια μάχη!»

Επειδή, στην πραγματικότητα, αυτή η επιδίωξη της απαλλαγής από τις υλικές ανάγκες της ζωής χαρακτήριζε πάντα τις άρχουσες τάξεις, όχι τις εργατικές τάξεις («οι εργατικές τάξεις δεν ήθελαν τόσο να απαλλαγούν από την εργασία όσο από την καταπίεση και την υπερβολική εργασία που τους επέβαλαν οι ισχυροί για να απαλλαγούν από «ταπεινές υλικές εργασίες»), τις ιθαγενείς και φυλετικές κοινότητες κ.λπ. Όλες αυτές επιθυμούσαν και εξακολουθούν να επιδιώκουν ένα άλλο είδος ελευθερίας, το μόνο που αξίζει αυτό το όνομα.

«Για τις εργατικές τάξεις, η χειραφέτηση δεν σημαίνει απαλλαγή από τα καθήκοντα της καθημερινής ζωής, αλλά κατάργηση των σχέσεων κυριαρχίας. Ως εκ τούτου, σε όλη την ιστορία, αυτοί οι «επαναλαμβανόμενοι αγώνες για την υπεράσπιση των κοινών αγαθών και του δικαιώματος στη γη», αυτές οι «προσπάθειες αναζήτησης αλλού των συνθηκών για την ελευθερία», που «μαρτυρούν την επιθυμία να ζήσουν χωρίς αφέντη, όχι να απαλλαγούν από την «αναγκαιότητα»».»

«Για να ονομάσουμε αυτήν την ελευθερία, συχνά μιλάμε για αυτονομία. Αλλά δεν πρόκειται απλώς για «θέσπιση των δικών μας νόμων», όπως υποδηλώνει η ετυμολογία. Υπό αυτή την νομικοπολιτική έννοια, υπάρχει πλέον μια υλική σημασία: «κάλυψη των δικών μας αναγκών». Το να μιλάμε για επισιτιστική ή ενεργειακή αυτονομία σημαίνει στην πραγματικότητα ότι θέλουμε να ανακτήσουμε τον έλεγχο των συνθηκών διαβίωσής μας, να επανασυνδεθούμε με τις πρακτικές διαβίωσης που χαρακτήριζαν τον τρόπο ζωής των εργατικών τάξεων στη Δύση, ιδιαίτερα των αγροτών, μέχρι τα μέσα του 20ού αιώνα – και οι οποίες εξακολουθούν να χαρακτηρίζουν ένα μέρος του πληθυσμού στον Παγκόσμιο Νότο.»

Εξάλλου, «ήταν οι οικοφεμινίστριες της «προοπτικής της επιβίωσης» που διατύπωσαν την πιο ολοκληρωμένη αντίληψη της ελευθερίας ως αυτονομίας. Επανεκτιμώντας τις δραστηριότητες επιβίωσης (την τοπική παραγωγή αγαθών που προορίζονται για την ικανοποίηση των αναγκών εκείνων που τα παράγουν, σε αντίθεση με τη βιομηχανική κατασκευή εμπορευμάτων), έρχονται σε ρήξη με την επιθυμία για απαλλαγή, η οποία οδηγεί στο να αναγκάζουμε τους υπαλλήλους, τις γυναίκες ή τους σκλάβους να κάνουν ό,τι θέλουμε χωρίς να μπούμε στον κόπο να το κάνουμε οι ίδιοι.»

Για αυτές τις οικοφεμινίστριες:

«Η χειραφέτηση των γυναικών δεν συνίσταται στην «ανύψωση» των ίδιων στην εξωγήινη αντίληψη της απαλλαγής ως «υπερβατικής αναγκαιότητας». Όχι μόνο επειδή μια τέτοια ευθυγράμμιση είναι μια πράξη πνευματικής υποταγής (ακολουθώντας το κυρίαρχο μοντέλο), αλλά επειδή αυτή η ιδεολογία, ισχυριζόμενη ότι υψώνεται πάνω από την εμμονή της ζωής, μπορεί μόνο να είναι θανατηφόρα, προσκαλώντας μας να αρνηθούμε τον εαυτό μας ως ενσαρκωμένα όντα.»

Για τη [Maria] Mies, η γυναικεία χειραφέτηση συνίσταται μάλλον στην επιστροφή των ανθρώπων στη γη, στην επίγνωση των πραγματικοτήτων της καθημερινής ζωής και του γεγονότος ότι αυτές δεν είναι περισσότερο «εξωτερικές» για αυτούς, όπως δεν είναι ξένα προς εμάς τα σώματά μας. Ακόμα κι αν αυτό σημαίνει να μιλήσουμε τη γλώσσα της «ανάγκης», η οποία μεταμφιέζει τις επιλογές ζωής ως αναπόφευκτα γεγονότα, πρέπει να βοηθήσουμε τους άνδρες να αποκαταστήσουν μια «ζωντανή σχέση» με αυτές τις αναγκαιότητες, να τις θεωρήσουν ως τις αναγκαιότητές τους ως ζωντανά όντα και όχι ως αναγκαιότητες που τους επιβάλλονται από έξω. Μόλις ξεπεραστεί η άρνηση της πραγματικότητας, θα είναι ευκολότερο να μοιραστούν δίκαια το βάρος της καθημερινής ζωής, καθώς και τις απλές χαρές και απολαύσεις που συνδέονται με αυτήν.

Και τότε θα είναι δυνατό να φανταστούμε μια άλλη μορφή ελευθερίας – όχι μια ακοσμική ελευθερία βασισμένη στην υπέρβαση, όπως στον Σαρτρ, αλλά μια ελευθερία στον κόσμο, όπως στον Μωρίς Μερλώ-Ποντύ. Αυτή είναι η προϋπόθεση για να πάψουμε να ταυτίζουμε την ελευθερία με την κυριαρχία, όπως έχουν κάνει σιωπηρά οι περισσότερες φιλοσοφίες της ελευθερίας, συγχέοντάς την με την απαλλαγής. Πέρα από τις γυναίκες, αυτή η οικοφεμινιστική τάση έχει επομένως παγκόσμια σημασία.

Επομένως, πρόκειται για «ανοικοδόμηση προσωπικών αλληλεξαρτήσεων που καθιστούν δυνατή τη χαλάρωση του ασφυκτικού δεσμού των ανώνυμων εξαρτήσεων, και μάλιστα με ισότητα. Η αυτονομία δεν συνίσταται στην υπεράσπιση του εαυτού μας, αλλά στο να είμαστε μέρος ενός κόσμου αμοιβαίας γνώσης όπου οι αμοιβαίες υποχρεώσεις και οι κοινοί κανόνες υφαίνουν δεσμούς αλληλεγγύης που μας απελευθερώνουν από απρόσωπες μορφές κυριαρχίας».

Πρόκειται για ζήτημα «εξασφάλισης της δικής μας επιβίωσης», δηλαδή «προβλέποντας τις δικές μας ανάγκες, κάνοντας τα πράγματα με τα δικά μας μέσα και ζώντας με τους δικούς μας πόρους» (αρχές που διέπουν τη ζωή της συντριπτικής πλειοψηφίας των ανθρώπων μέχρι τα μέσα του περασμένου αιώνα, ακόμη και στον δυτικό κόσμο). Αυτό συνεπάγεται αγώνα ενάντια στους θεσμούς και τα συστήματα κυριαρχίας που υπάρχουν. Είναι αδύνατο να οικοδομήσουμε άλλους κόσμους «χωρίς να αγωνιστούμε ενάντια στην υπάρχουσα τάξη».

«Είναι καιρός να αντιπαρατεθούμε στην παράλογη εικόνα της κατάκτησης του διαστήματος ως απελευθέρωσης με μια αντίληψη της ελευθερίας που δεν επιδιώκει να υπερβεί τις συνθήκες διαβίωσής μας στη γη, αλλά να είναι συμβατή με αυτές. Με άλλα λόγια, πρέπει να απελευθερωθούμε από το φαντασιακό της απαλλαγής προκειμένου να συμφιλιώσουμε τη γη και την ελευθερία. Για τον σκοπό αυτό, δεν υπάρχει λόγος να καινοτομήσουμε, αλλά μάλλον να επανασυνδεθούμε με την κρυφή παράδοση ενάντια στην οποία έχει επιβληθεί το φαντασιακό της απαλλαγής: την αναζήτηση της αυτονομίας όπως την υπερασπίστηκαν οι υποτελείς που μπόρεσαν να απορρίψουν τους αποξενωτικούς τρόπους ζωής των άρχουσων τάξεων».

«Αν κάθε κοινωνία δομείται από ένα συγκεκριμένο φαντασιακό, δεν θα αλλάξουμε τη σημερινή κοινωνία χωρίς να απελευθερωθούμε από το πρόταγμα που τη στοιχειώνει, αυτό της απαλλαγής από τις κοινωνικοπολιτικές και υλικές αναγκαιότητες της ανθρώπινης ζωής.»

Η ανανέωση της συλλογικής μας ευθύνης για τις κοινωνικοπολιτικές και υλικές ανάγκες της ανθρώπινης ζωής σημαίνει την αποσυναρμολόγηση γιγάντιων κοινωνικών οργανώσεων, μαζικών κοινωνιών, προκειμένου να αναδημιουργηθούν κοινωνίες σε ανθρώπινη κλίμακα (το είδος της κοινωνίας που μισούν οι Ζίζεκ αυτού του κόσμου). Για τον απλό λόγο ότι το αποκεντρωμένο μέγεθος, το ανθρώπινο μέγεθος, είναι το μόνο μέγεθος συμβατό με τη δημοκρατία («άμεση» δημοκρατία, με τις άλλες παραλλαγές να είναι οξύμωρα).

The post Το φαντασιακό της απαλλαγής ενάντια στην αυτονομία first appeared on Aυτολεξεί.

Ζούμε σε έναν κόσμο όπου η πράξη της «ακολούθησης» έχει γίνει σχεδόν αυτονόητη. Στα κοινωνικά δίκτυα, η λέξη follow υπερβαίνει μια απλή τεχνική λειτουργία και μετατρέπεται σταδιακά σε τρόπο σχέσης με τον κόσμο. Πρόκειται για μια σύγχρονη διαδικασία άτυπης μάθησης, ιδιαίτερα επιθετικής. Μαθαίνουμε ν’ ακολουθούμε ανθρώπους, ιδέες, ειδήσεις, μόδες. Η εμπειρία της πραγματικότητας έτσι αρχίζει να οργανώνεται γύρω από αυτή τη διαρκή ακολούθηση. Πολύ περισσότερο από ψηφιακή πρακτική, η εμπειρία αυτή μετατοπίζεται αθόρυβα στη σχέση ανάμεσα στη σκέψη και τη δράση, ανάμεσα στον χρόνο του βιώματος και στον χρόνο της πληροφορίας.

Στη νέα αυτή πραγματικότητα δεν αλλάζει μόνο το τι γνωρίζουμε, αλλά ο τρόπος με τον οποίο προλαβαίνει να σχηματιστεί η σκέψη. Αν η νεωτερικότητα αναρωτήθηκε πώς συγκροτείται το υποκείμενο μέσα από θεσμούς, εργασία, γνώση και εξουσία, η ψηφιακή εποχή φαίνεται να μετατοπίζει το ερώτημα στον ρυθμό της εμπειρίας που συμβαίνει η συγκρότηση αυτή. Μήπως το νέο υποκείμενο απλώνεται στο συνεχές μεταξύ follower και influencer ;

Το χρονολόγιο (feed) γίνεται μια από τις βασικές μορφές εμπειρίας της πραγματικότητας, όπου μια αδιάκοπη ροή γεγονότων που μοιάζουν να προηγούνται από εμάς, μας περικλείουν όπως η θάλασσα τα νησιά. Ακόμη -ή και κυρίως- σε στιγμές χαλάρωσης, ύστερα από μια ταχύρυθμη καθημερινότητα, αφήνουμε αντί νανουρίσματος το βλέμμα να γλιστρά πάνω σε αυτή τη ροή. Το σκρολάρισμα γίνεται σχεδόν αυτόματη κίνηση που μοιάζει με συνήθεια, χωρίς να αφήνει χώρο για στοχασμό ως προς το περιεχόμενο. Από την άνεση του προσωπικού χώρου, συχνά μόνοι μπροστά σε μια οθόνη, ερχόμαστε σε επαφή με τις απόψεις που επιτρέπει ο ρυθμισμένος αλγόριθμός μας να φτάσουν πιο εύκολα σ’ εμάς και κάπως έτσι βολικά, μιας και ο χρόνος της καθημερινότητάς μας είναι εξαιρετικά συμπιεσμένος, η αποσπασματική αυτή θέαση, γίνεται ένας διόλου ευκαταφρόνητος ως προς τη διάρκεια χρήσης, «χώρος» επικοινωνίας με φίλους, γνωστούς και αγνώστους,αντικαθιστώντας εν πολλοίς την πραγματική και απρόβλεπτη επαφή.

Οι τάσεις εμφανίζονται σχεδόν ταχυδακτυλουργικά πριν από τη σκέψη μας. Οι απόψεις κυκλοφορούν ελεύθερα, αγόγγυστα και εύκολα, συχνά χωρίς συνέπεια ή βάρος. Ακόμη και το σημαντικό, λέγεται χωρίς την απαραίτητη ζύμωση που απαιτεί χρόνο.Πριν καν καλά-καλά διαμορφωθεί μέσα μας με συνοχή και σύνδεση με την Πράξη – εκεί όπου ο Λόγος οφείλει να δοκιμάζεται, αν θέλουμε να παραμένει Λόγος και όχι φαντασιοκόπημα -. Συχνά γνωρίζουμε ήδη «τι λέγεται» για ένα ζήτημα πριν σκεφτούμε τι σημαίνει πραγματικά για εμάς, για τον κόσμο μας, πόσο μάλλον για τους άλλους, από την ηχώ του και μόνο. Η εμπειρία της πραγματικότητας μοιάζει έτσι όλο και περισσότερο με παρακολούθηση μιας ροής στην οποία “συμμετέχουμε” χωρίς να την ξεκινάμε.

Αυτή η συνθήκη συνδέεται άμεσα με την επιτάχυνση της σύγχρονης ζωής, όπου η πληροφορία πολλαπλασιάζεται, ο χρόνος συμπιέζεται και η προσοχή γίνεται σπάνιος πόρος. Η σκέψη που απέχει αρκετά από το να είναι αποκλειστικά μια μοναχική διαδικασία, απαιτεί προσωπικό χρόνο και αυτοπειθαρχία βέβαια, όπως και πραγματικό διάλογο. Έτσι, από τη στιγμή που δεν υπάρχει το έδαφος για να καρπίσουν αυτές οι ποιότητες, μαθαίνουμε να εμπιστευόμαστε εκείνους που «έχουν ήδη σκεφτεί» ή που μας έχουν πείσει με τον τρόπο που σκέφτονται. Ακολουθούμε λοιπόν, μάλλον σχετικά εύκολα και ασυναίσθητα ανθρώπους, λογαριασμούς, ειδικούς, φίλους, κοινότητες. Μέχρι ποιο σημείο όμως αναθέτουμε μέρος της σκέψης μας σε δίκτυα σχέσεων και πληροφορίας που εμπιστευόμαστε είναι μια ερώτηση που πρέπει να κάνουμε σοβαρά στους εαυτούς μας.

Το Follow εμφανίζεται μέσα σε αυτές τις συνθήκες ως λύση ή και λύτρωση. Δεν έχει να κάνει αποκλειστικά με μίμηση, ούτε με υπακοή. Φαίνεται να είναι περισσότερο μια μορφή προσανατολισμού, μια πυξίδα,που θα μας επιστρέψει ομαλά στις γνώριμες γειτονιές της σκέψης μας,παρά σε άγνωστες και απόκρημνες νοοπλαγιές. Πράγμα “σωτήριο” μέσα σε έναν κόσμο υπερπληροφόρησης. Παραδοσιακά, η σκέψη αναπτυσσόταν μέσα σε έναν κοινό χώρο συζήτησης και διαβούλευσης , σε δημόσιες σφαίρες, σε συλλογικές εμπειρίες, όπως κοινότητες μάθησης και πολιτικής ζωής. Η κατανόηση προέκυπτε μέσα από τη ζύμωση διαφορετικών φωνών που συνυπήρχαν σε έναν σχετικά συνεκτικό ορίζοντα.Σήμερα αυτός ο χώρος δεν έχει εξαφανιστεί, αλλά έχει τεμαχιστεί και διαχυθεί. Οι συζητήσεις δεν συγκεντρώνονται σε κοινά σημεία, αλλά απλώνονται σε πολλαπλές και ασύνδετες ροές. Η πληροφορία είναι άφθονη μεν, αλλά η ζύμωση συχνά αποσπασματική. Υπάρχουν πολλές μικρές συζητήσεις, αλλά λιγότερα κοινά πεδία κατανόησης. Έτσι, ενώ δεν λείπει η ανταλλαγή απόψεων, συχνά λείπει η συνεκτική εμπειρία του διαλόγου που επιτρέπει στη σκέψη να ωριμάσει.

Φυσικά υπάρχουν (όλο και σπάνιο και εξαιτίας της εξειδίκευσης της γνώσης) συζητήσεις που παράγουν κατανόηση, ενώ άλλες( πλειοψηφία) φθείρουν τη σκέψη μέσα από την επανάληψη, την ένταση και την επιφανειακή αντιπαράθεση. Επειδή ο χρόνος της σκέψης περιορίζεται, ολοένα και περισσότερο, γίνεται ευκολότερο – ακόμη και για ανθρώπους με κριτική διάθεση – να οικειοποιηθούν πιο γρήγορα τη θέση κάποιου που εμπιστεύονται. Δεν πρόκειται απαραίτητα για μια μορφή τεμπελιάς, αλλά για οικονομία σκέψης μέσα σε συνθήκες επιτάχυνσης. Εκεί ακριβώς γίνεται ορατή η τάση που ονομάζουμε followism.

Σε αυτό το σημείο όμως είναι κρίσιμο να κάνουμε μια νοηματική διάκριση ανάμεσα στo followism και στην παρακολούθηση. Στον κυκεώνα πληροφοριών και εικόνων που ερχόμαστε αντιμέτωποι, συνυπάρχει λοιπόν με το followism και η τάση αυτή της παρακολούθησης, η οποία σχεδόν μηχανικά μας μαγνητίζει, ενεργοποιώντας τις μύχιες πηγές της περιέργειας μας. Μοιάζει με κατάβαση σε μια άβυσσο , όπου η σκέψη δεν απουσιάζει και που ίσως για λόγους ασφαλείας ,αναστέλλεται προσωρινά. Αναφερόμαστε εδώ στις μικρές πράξεις θέασης, scroll, click, like, επόμενη είδηση, επόμενη εικόνα και πάλι από την αρχή χωρίς νόημα και σκοπό. Μια επαφή με απόψεις και περιεχόμενο το οποίο δεν είναι είναι ανάγκη να υιοθετούμε απαραίτητα, με την πληροφορία να περνά από μπροστά μας όπως περνά το τοπίο από το παράθυρο ενός τρένου. Η συνείδηση σε αυτήν την πορεία διατηρεί μια απόσταση από ό,τι βλέπει, όπως ο ταξιδιώτης που κοιτά το τοπίο χωρίς να σταματά σε αυτό.

Πολλές φορές ο νους κουράζεται από τη συνεχή ροή, αλλά δεν αποσύρεται. Συνεχίζει να κοιτά. Κάπως σαν τη γοητεία της κλειδαρότρυπας, όπου μπορούμε αποσωματοποιημένα να παρακολουθούμε ζωές, απόψεις, συγκρούσεις, επιτυχίες ή αποτυχίες άλλων ανθρώπων χωρίς να συμμετέχουμε πραγματικά σε αυτές. Ο νους κινείται έτσι μηχανικά από ερέθισμα σε ερέθισμα, όπως σε μια ατέρμονη συνομιλία όπου κανείς δεν έχει τον χρόνο να μιλήσει πραγματικά, με την εμπειρία αυτή να είναι παθητική παρακολούθηση θεάματος παρά ενεργητική συμμετοχή σε κόσμο και το χειρότερο σενάριο να πραγματοποιείται όταν αυτή η στάση γίνεται συνήθεια.

Η παρακολουθητική αυτή περιέργεια θυμίζει κάτι από την πανοπτική λογική που περιέγραψε ο Michel Foucault. Στο πανοπτικό, η εξουσία λειτουργεί επειδή το υποκείμενο αισθάνεται ότι μπορεί να παρακολουθείται ανά πάσα στιγμή. Στη σύγχρονη ψηφιακή εκδοχή, όμως, συμβαίνει κάτι σχεδόν αντίστροφο: δεν παρακολουθούμαστε μόνο, παρακολουθούμε και παρακολουθούμαστε οικειοθελώς. Τα κοινωνικά δίκτυα δημιουργούν ένα είδος συλλογικού πανοπτικού, όπου όλοι είναι ταυτόχρονα θεατές και εκτεθειμένοι. Κοιτάζουμε και μας κοιτούν, συχνά χωρίς σαφή διάκριση ανάμεσα στα δύο.

Σε αυτή τη συνθήκη, η παρακολούθηση αποκτά μια σχεδόν κοινωνική λειτουργία. Μέσα από τη θέαση των άλλων, συγκροτείται ένα αίσθημα κανονικότητας για το τι θεωρείται επιτυχία, τι αποτυχία, τι επιθυμητό και τι αποδεκτό, διαμορφώνοντας σταδιακά μια μορφή συλλογικής ρύθμισης του βλέμματος. Ο άνθρωπος δεν παρακολουθεί μόνο για να γνωρίζει, να συγκρίνει και να ταξινομεί. Παρακολουθεί για να τοποθετήσει τον εαυτό του μέσα σε ένα κοινό πεδίο ζωών.

Αυτή η «παρακολουθητική περιέργεια» δεν είναι ακόμη ακολούθηση. Είναι όμως το έδαφος μέσα στο οποίο η ακολούθηση μπορεί να αναδυθεί. Γιατί μέσα από τη συνεχή θέαση και αξιολόγηση, ορισμένες φωνές αρχίζουν να ξεχωρίζουν, ορισμένες αφηγήσεις αποκτούν κύρος και ορισμένες ερμηνείες γίνονται πιο πειστικές από άλλες. Η περιέργεια έτσι μετατρέπεται σταδιακά σε εμπιστοσύνη και η παρακολούθηση σε προσανατολισμό.

Ο followism μπορεί να γίνει κατανοητός σε τρία επίπεδα που αφορούν τη γνώση, την ύπαρξη και την πολιτική εμπειρία, πέρα από την ύπαρξη του στον εικονικό κόσμο. Στο γνωσιακό επίπεδο, η πραγματικότητα παύει να βιώνεται ως κάτι που συνδιαμορφώνεται και εμφανίζεται ως κάτι που πρέπει να ακολουθηθεί. Η γνώση υποβιβάζεται σε πληροφορία, με τον κόσμο να μοιάζει ήδη οργανωμένος σε δεδομένα, ροπές και ερμηνείες, φαινομενικά κινητικός, μα εκπληκτικά στάσιμος. Η σκέψη δεν σαρώνει τα γεγονότα( τα οποία προσφέρονται έτοιμα), αλλά τα συναντά μέσα από έτοιμα πλαίσια κατανόησης. Ο κίνδυνος πέρα από το προβάδισμα της ημιμάθειας, δεν είναι μόνο η άγνοια του βάθους και της πολλαπλότητας των ερμηνειών, αλλά η προκαταβολή της ερμηνείας, αφού πριν προλάβει κανείς να απορήσει, υπάρχει ήδη ένας χάρτης που του δείχνει πού να σταθεί.

Στο υπαρξιακό επίπεδο, ο followism εκδηλώνεται ως αλλαγή ρυθμού ζωής. Το υποκείμενο μαθαίνει να κινείται μέσα σε ροές που προηγούνται από αυτό , μέσα από ειδοποιήσεις, προθεσμίες και συνεχείς ενημερώσεις. Η δράση μετατοπίζεται από την πρωτοβουλία στο “καλά τα λέει”, με τον άνθρωπο να αδυνατεί να βιώσει τον χρόνο ως χώρο κατοίκησης, αλλά ως κάτι που πρέπει να προλάβει και τη ζωή του να γίνεται συγχρονισμός με εξωτερικούς και τις περισσότερες φορές αλλότριους ρυθμούς. Προσαρμοστικότητα θα ακούσετε τους τεχνοκράτες να το λένε.

Στο πολιτικό επίπεδο, η ιστορία βιώνεται περισσότερο ως σειρά εξελίξεων παρά ως πεδίο θεσμίσεων. Η συμμετοχή μετατοπίζεται από τη δημιουργία κοινών μορφών στην παρακολούθηση της πολιτικής ως διαρκούς γεγονότος. Από την πολιτική ως τρόπο συγκρότησης της ζωής μας, στην πολιτική ως ανάθεση στο Κόμμα, στον Σωτήρα, στον ειδικό. Οι κοινωνίες μέσα σε αυτή τη διαδικασία ενώ αντιδρούν, σχολιάζουν και παίρνουν θέση, δυσκολεύονται χαρακτηριστικά να συγκροτήσουν σταθερούς χώρους συλλογικής κατανόησης και δράσης. Ο followism θα λέγαμε ότι απέχει πολύ από το να χαρακτηριστεί ως απάθεια και αλλοτρίωση, μοιάζοντας περισσότερο με πάθος χωρίς μορφή, συμμετοχή χωρίς κοινό τόπο. Χαλαρότητα χωρίς ευθύνη. Μετακίνηση, χωρίς ρίζα.

Σε αυτές τις συνθήκες διάχυσης και κατακερματισμού της δημόσιας σφαίρας, είναι εύλογο να εμφανίζονται πρόσωπα-κόμβοι που συγκεντρώνουν προσδοκίες ή αγανάκτηση. Άλλοτε ως φωνές δικαιοσύνης, άλλοτε ως ερμηνευτές της συγκυρίας, άλλοτε ως «λύσεις» ουρανοκατέβατες. Με αυτόν τον τρόπο όμως η πολιτική μορφή αντικαθίσταται ουσιαστικά από συγκινησιακή ευθυγράμμιση γύρω από πρόσωπα, με τον άνθρωπο να προτιμά ν’ ακολουθηθεί αυτούς τους σταθερούς κόμβους αντί να χτίζει διαδικασίες.

Ο followism δεν είναι ιδεολογία που επιβάλλεται από κάποια κέντρα, ούτε συνειδητή επιλογή. Δεν είναι καν απαραίτητα στάση που υιοθετεί κανείς. Πιθανότατα όμως, αποτελεί περισσότερο μια μορφή υποκειμενικότητας που αναδύεται σε συνθήκες επιτάχυνσης, υπερπληροφόρησης και αλγοριθμικής οργάνωσης της εμπειρίας και όπως συμβαίνει με κάθε ιστορική μορφή υποκειμένου, δεν επιβάλλεται αναγκαστικά με βία από έξω, αλλά διαμορφώνεται μέσα από τους ρυθμούς ζωής, τις τεχνικές υποδομές και τους τρόπους με τους οποίους γίνεται αντιληπτή η πραγματικότητα.

Σήμερα, σε μια εποχή όπου η εμπειρία οργανώνεται όλο και περισσότερο ως ροή δεδομένων και γεγονότων, ο followism επιχειρεί να ονομάσει μια ουσιαστική μετατόπιση στη συγκρότηση του σύγχρονου τόσο ατομικού, όσο και συλλογικού υποκειμένου. Αυτή της πράξης σε συγχρονισμό και της σκέψης σε προσανατολισμό μέσα σε ήδη διαμορφωμένες ροές νοήματος. Μιλάμε εδώ για απώλεια ελευθερίας; Όχι με την κλασική έννοια. Θα λέγαμε περισσότερο ότι έχουμε να κάνουμε με μια αλλαγή στον τρόπο με τον οποίο βιώνεται ο χρόνος και η δυνατότητα δράσης. Ο κόσμος δηλαδή εμφανίζεται ως κάτι που ήδη κινείται σε ένα αυστηρά οριοθετημένο πεδίο δυνατοτήτων που το υποκείμενο μαθαίνει να κινείται αναγκαστικά, αν δεν θέλει να μείνει “πίσω” μαζί του. Ελεύθερος να υπακούς πιο απλά.

Στις κοινωνίες της πειθαρχίας για παράδειγμα, η ελευθερία εμφανιζόταν ως αντίσταση σε κανόνες και περιορισμούς. Στον σύγχρονο κόσμο, όμως, η εμπειρία δεν οργανώνεται κυρίως μέσα από απαγορεύσεις, αλλά μέσα από επιλογές, ροές πληροφορίας και συνεχείς δυνατότητες προσαρμογής. Με αυτόν τον τρόπο η ελευθερία δεν περιορίζεται. Γίνεται όμως διαχειρίσιμη. Και η εξουσία; Η εξουσία εξοπλίζει με νέα κανόνια το κάστρο της, που μοιάζουν περισσότερο με παγωτά πυραύλους, στους κατοίκους της παγκόσμιας Αυτοκρατορίας, αφού η ποιμαντική έννοια της ενισχύεται ακόμη και από αυτούς που υποτίθεται ότι την πολεμούν, αφού μάλλον επιδιώκουν να λειτουργούν συνειδητά ή ασυνείδητα ως καθοδηγητές.

Το άτομο λοιπόν καλείται διαρκώς να επιλέξει, να προσαρμοστεί, να συγχρονιστεί. Να ενημερωθεί, να ανταποκριθεί, να τοποθετηθεί. Ελευθερία η δύναμη να αλλάξεις τον κόσμο λέγαμε κάποτε. Σήμερα μάλλον αντιλαμβανόμαστε την “ελευθερία” ως την ικανότητα αυτή που θα κάνει το υποκείμενο να κινηθεί αποτελεσματικά μέσα σε αυτόν.Η ακολούθηση – των απελευθερωτών;- επομένως γίνεται ένας από τους βασικούς τρόπους άσκησης της, με την αυτονομία να εκφράζεται περισσότερο ως μια σειρά επιλογών προσανατολισμού. Ηττοπάθεια ή ρεαλισμός; Η επιλογή όπως και να ‘χει αντικαθιστά την πράξη και ο συγχρονισμός την πρωτοβουλία και την ενσώματη μάζωξη.

Μπορούμε άραγε να διατηρήσουμε χώρους και χρόνους όπου η σκέψη δεν περιορίζεται στο followism ; Μπορεί να γίνει ξανά εμπειρία, διάλογος και πράξη; Η σκέψη χρειάζεται χρόνο για να ωριμάσει, όπως και η κοινή κατανόηση χρειάζεται τόπους συνάντησης για να υπάρξει. Χωρίς αυτούς τους χρόνους και αυτούς τους τόπους, η γνώμη μπορεί να διαμορφώνεται γρήγορα μεν, όχι απαραίτητα βαθιά δε. Πώς θέλουμε να στεκόμαστε λοιπόν μέσα σε έναν κόσμο ροών; Ως followers που συγχρονίζονται με αυτό που ήδη κινείται ή ως άνθρωποι που μπορούν ακόμη να χτίζουν από κοινού μορφές ζωής και κατανόησης;

Αν ο followism είναι η υποκειμενικότητα της επιτάχυνσης, τότε η απάντηση δεν μπορεί να είναι απλώς η απόρριψη της τεχνικής ή η νοσταλγία ενός πιο αργού κόσμου. Χρειάζεται κάτι πιο συγκεκριμένο και αυτό είναι η δημιουργία χώρων και χρόνων όπου η ταχύτητα της εμπειρίας καμπυλώνεται διαφορετικά. Όπου η σκέψη δεν χρειάζεται να συγχρονιστεί αμέσως με τη ροή των γεγονότων, αλλά μπορεί να παραμείνει για λίγο στην απορία, στη συζήτηση, στη συνάντηση. Εκεί όπου η διάρκεια επιστρέφει ως προϋπόθεση κατανόησης και η πράξη δεν ταυτίζεται με την άμεση αντίδραση, αλλά με τη θέσμιση μορφών όσο το δυνατόν μεγαλύτερης αντοχής και ευλυγισίας.

Η επιβράδυνση σε αυτόν τον κόσμο, δεν είναι οπισθοδρόμηση, ούτε καθυστέρηση στο πεδίο της μάχης, αλλά μια αναγκαία ανάσα μέσα σε αυτόν. Ένας όρος ελευθερίας, για να μην πούμε βασική προϋπόθεσή της. Χωρίς τέτοιους χρόνους, η σκέψη δυστυχώς υποβιβάζεται σε σχόλιο και η συμμετοχή σε θυμική κραυγή. Με αυτούς, μπορεί να ξαναγίνει δημιουργία κοινών μορφών. Βέβαια για να συμβεί αυτό,χρειάζεται υπομονή, επιμονή και δέσμευση. Να μην περιμένουμε άμεση ικανοποίηση, να έχουμε εμπιστοσύνη σε αυτό που είμαστε και θέλουμε να γίνουμε αλλά και ανοχή στις ματαιώσεις ( πράγματα που μαθαίνουμε στα παιδιά στο Νηπιαγωγείο εντωμεταξύ) .Χαρακτηριστικά που απουσιάζουν σήμερα;

Η συνθήκη του followism αφορά όμως εξίσου και εκείνους που βρίσκονται στο κέντρο των ροών. Εννοώ τους ανθρώπους που επηρεάζουν, ερμηνεύουν, συγκεντρώνουν βλέμματα και προσδοκίες. Η επιθυμία να είναι κανείς διαρκώς αρεστός στο κοινό του, μπορεί να μετατραπεί σε μια νέα μορφή εξάρτησης. Όπως κάθε μορφή εξουσίας, έτσι και η επιρροή δεν κατευθύνεται μόνο προς τα έξω, αλλά επιστρέφει ποικιλοτρόπως και ταυτοχρόνως και προς σε εκείνον που την ασκεί. Ο influencer, όπως παντός φύσεως συγκεντρωτικός μηχανισμός, όπως και ο ηγεμόνας σε παλαιότερες εποχές, κινδυνεύει να εξουσιάζεται από αυτό που εξουσιάζει: από την ανάγκη της αποδοχής, από τον ρυθμό της προσοχής, από το βλέμμα των άλλων. Όταν συμβαίνει αυτό, οι σχέσεις και οι ιδέες τείνουν και μέσα από άλλη μια προοπτική να παγώνουν σε στατικές μορφές, αντί να μένουν ανοιχτές και δυναμικές, άρα ανοιχτές και δημιουργικές.

Μπορούμε να επαναφεύρουμε κοινούς τόπους; Τόπους όπου η σκέψη δεν προηγείται ούτε ακολουθεί απλώς, αλλά γεννιέται ανάμεσα στους ανθρώπους; Τόπους όπου ο χρόνος δεν είναι μόνο ροή που μας παρασύρει, σ’ ένα ατέλειωτο κυνήγι συναρμογών, αλλά το πεδίο μέσα στο οποίο μπορούμε ακόμη να πράττουμε μαζί; Δύσκολο, ναι! Μα, απολύτως εφικτό.

Φιλικά και ανοιχτά,
Γιώργος Λούκας

The post Followism: H μετατόπιση από την πράξη, στον συγχρονισμό first appeared on Aυτολεξεί.

Το κείμενο που ακολουθεί τοποθετείται στο πεδίο της ανάλυσης και του προβληματισμού και κινείται πέρα από τη λογική της άμεσης πρότασης λύσεων ή της υποκατάστασης της δράσης. Η επικαιρότητα προσεγγίζεται ως αφορμή για να στοχαστούμε τη δομή ενός κόσμου μέσα στον οποίο τέτοια γεγονότα παράγονται και επανεμφανίζονται. Η κριτική της μισθωτής εργασίας εστιάζει στην ανάδειξή της σε κεντρικό μέτρο αξίας και ζωής, ενώ αναγνωρίζει ταυτόχρονα την υλική ανάγκη της επιβίωσης και τους αγώνες που διεξάγονται στο εσωτερικό της. Οι έννοιες που χρησιμοποιούνται συγκροτούν αναλυτικά εργαλεία και διακρίνονται από ηθικές κατηγοριοποιήσεις. Το ζητούμενο τίθεται ως κοινή αμφισβήτηση του αυτονόητου και όχι ως απαίτηση συμφωνίας.

Γιατί αυτή η ταινία, γιατί τώρα;

Η επιλογή αυτής της ταινίας υπηρετεί κάτι περισσότερο από τον απλό σχολιασμό ενός γεγονότος. Μια τέτοια χρήση θα τη μετέτρεπε σε απλό παράδειγμα, σε εικονογράφηση μιας ήδη διαμορφωμένης θέσης. Η εργατική τάξη πάει στον παράδεισο προσεγγίζεται ως εργαλείο σκέψης και όχι ως στιγμιαίο σχόλιο της επικαιρότητας· ως μορφή που επιτρέπει τον στοχασμό πάνω στον κόσμο μέσα στον οποίο τέτοια γεγονότα συνιστούν μόνιμη δυνατότητα και όχι σπάνια εξαίρεση.

Το εργοδοτικό και ταξικό έγκλημα της 26/1/26 εμφανίζεται ως σύμπτωμα παρά ως μεμονωμένη ρήξη μιας κατά τα άλλα ομαλής κανονικότητας. Αποτελεί έκφραση της εντατικοποίησης, της επισφάλειας, της αντιμετώπισης της ασφάλειας ως “κόστους” και της θεσμικής ανοχής που μετατρέπει την παραβίαση των κανόνων σε καθημερινή πρακτική. Η λεγόμενη «αιφνιδιαστική τραγωδία» λειτουργεί συχνά ως ορατή κορυφή μιας μόνιμης, αόρατης κανονικότητας κινδύνου. Τα συμπτώματα, έτσι, δεν περιορίζονται στην καταγραφή του τι συνέβη, αλλά φωτίζουν τη δομή ενός κόσμου. Η ταινία του Petri αντί να στέκεται στην απλή αναπαράσταση ή στην άμεση εξήγηση του συγκεκριμένου γεγονότος, αναλύει τον τύπο κοινωνίας που το καθιστά δυνατό και προβλέψιμο.

Αυτό ακριβώς προσδίδει σημασία στη συλλογική θέαση. Η ταινία προσεγγίζεται ως αφορμή κοινής σκέψης παρά ως αντικείμενο κατανάλωσης εικόνων ή αναζήτησης συγκίνησης και ταύτισης. Η συλλογική θέαση, σε αυτό το πλαίσιο, συγκροτεί πολιτική πράξη και όχι απλή τεχνική επιλογή. Υποδηλώνει τη μετατόπιση της σκέψης από το αμιγώς ιδιωτικό και ψυχολογικό επίπεδο προς τη διατύπωση ενός κοινού ερωτήματος. Ταυτόχρονα, η συλλογική θέαση μπορεί να λειτουργήσει και ως τελετουργία ταύτισης ή επιβεβαίωσης ενός ήδη συγκροτημένου νοήματος. Πολιτικό χαρακτήρα αποκτά όταν δεν προϋποθέτει συμφωνία, όταν το νόημα δεν προσφέρεται έτοιμο αλλά τίθεται σε διαδικασία κοινής αμφισβήτησης. Πολιτική γίνεται όταν συνδέεται με διαδικασίες που επιτρέπουν ισότιμη άρθρωση λόγου, σύγκρουση ερμηνειών και, κυρίως, μεταφορά της σκέψης σε συλλογική πρακτική, όπως δίκτυα αλληλεγγύης ή σωματειακή οργάνωση. Σε διαφορετική περίπτωση, παραμένει πολιτιστική κατανάλωση με ριζοσπαστικό λεξιλόγιο.

Το κεντρικό ερώτημα, επομένως, μετατοπίζεται από το «τι δείχνει η ταινία» στο «τι μας επιτρέπει να σκεφτούμε». Και το πρώτο αντικείμενο αυτού του στοχασμού είναι κάτι που συχνά αντιμετωπίζεται ως αυτονόητο: η ίδια η μισθωτή εργασία.

Ας ξεκινήσουμε, λοιπόν, από τον τρόπο με τον οποίο η ταινία παρουσιάζει την εργασία.

Η μισθωτή εργασία ως καθεστώς

Για να υπάρχει καθαρότητα στη συζήτηση, αξίζει να κινηθούμε σε τέσσερα επίπεδα. Πρώτα, η ανθρώπινη δραστηριότητα, ο κόπος ως στοιχείο της ζωής. Έπειτα, η μισθωτή εργασία ως συγκεκριμένη ιστορική μορφή αυτής της δραστηριότητας. Τρίτο, το εργασιακό καθεστώς, δηλαδή το πλέγμα πειθαρχιών, χρονικοτήτων και ιεραρχιών. Και τέλος, η εργασία ως κεντρική κοινωνική σημασία, ως κριτήριο αξίας και ταυτότητας. Η κριτική που μας απασχολεί στρέφεται κυρίως στο τρίτο και το τέταρτο επίπεδο και, σε δεύτερο χρόνο, στη μισθωτή εργασία ως ιστορική προϋπόθεσή τους.

Η ταινία του Petri μάς φέρνει αντιμέτωπους με μια από τις πιο εδραιωμένες βεβαιότητες της σύγχρονης κοινωνίας. Την ιδέα της εργασίας ως απλής δραστηριότητας, ως μέσου επιβίωσης, ως κάτι εξωτερικό προς τον εαυτό. Αυτό που ξεδιπλώνεται στην οθόνη εμφανίζεται ως καθεστώς. Ένα σύνολο ρυθμίσεων που οργανώνει τον χρόνο, το σώμα και τη σκέψη, πριν καν φτάσει στην οργάνωση της παραγωγής.

Το εργοστάσιο παρουσιάζεται ως μηχανισμός χρόνου. Ο χρόνος τεμαχίζεται. Μετριέται, επιταχύνεται, συμπιέζεται. Οι ρυθμοί, τα μπόνους, οι στόχοι λειτουργούν ως τεχνικά εργαλεία αύξησης της παραγωγής και ταυτόχρονα ως διαδικασίες εσωτερίκευσης. Ο εργάτης εκπαιδεύεται να σκέφτεται με τον ρυθμό της μηχανής, να μετρά τον εαυτό του με όρους απόδοσης, να βιώνει τον χρόνο ως υποχρέωση.

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η μισθωτή εργασία μετατρέπεται σε μέτρο αξίας της ζωής. Η αξία προκύπτει μέσα από την παραγωγή. Η ζωή αποκτά βάρος μέσα από την απόδοση. Η παραγωγή περιλαμβάνει αντικείμενα και ταυτόχρονα αποδείξεις αντοχής. Απόδειξη ότι μπορείς να συνεχίσεις. Απόδειξη ότι δεν περισσεύεις.

Το διακύβευμα ξεπερνά την ιδιοποίηση του προϊόντος της εργασίας ή την κατανομή του πλούτου. Στο επίκεντρο βρίσκεται η ανάδειξη της εργασίας σε βασικό μέτρο νοήματος, ταυτότητας και αξίας. Ακόμη και σχήματα που εμφανίζονται ως δίκαιες οργανώσεις της παραγωγής αφήνουν ανέπαφο αυτό το φαντασιακό κέντρο. Η μισθωτή εργασία λειτουργεί ταυτόχρονα ως καθεστώς νοήματος και ως μηχανισμός εξάρτησης. Πολύ συχνά, το νόημα σταθεροποιεί τη βία και τη μετατρέπει σε ανεκτή καθημερινότητα.

Ο Λουλού Μάσσα εμφανίζεται ως διαμορφωμένο υποκείμενο, ούτε κακός μα ούτε αθώος, ούτε ήρωας μα ούτε απλό θύμα. Ένα υποκείμενο που έχει μάθει να κινείται, να επιθυμεί και να φοβάται μέσα στους όρους που του έχουν τεθεί. Η πίεση προέρχεται από έξω και ταυτόχρονα από μέσα. Η αυτοπειθαρχία προηγείται της επιβολής. Εδώ βρίσκεται ένα από τα πιο ανησυχητικά στοιχεία της ταινίας.

Σε αυτό το σημείο αναδύεται κάτι κεντρικό για τη σκέψη που μας απασχολεί. Η εργασία εμφανίζεται ως φυσική αναγκαιότητα, ενώ στην πραγματικότητα συγκροτεί κοινωνική σημασία. Πρόκειται για μία από τις βασικές σημασίες γύρω από τις οποίες έχει οργανωθεί ο σύγχρονος κόσμος. Δεν δουλεύουμε μόνο για να ζήσουμε· οργανώνουμε τη ζωή μας έτσι ώστε να παραμένουμε διαθέσιμοι για τη μισθωτή εργασία.  Αυτή η διαθεσιμότητα, χρονική, σωματική και ψυχική, συγκροτεί τον πυρήνα του καθεστώτος. Πριν παραχθεί οποιοδήποτε προϊόν, συγκροτείται ένα υποκείμενο που αντέχει.

Αυτό το υποκείμενο που αντέχει συγκροτείται μέσα σε μια συγκεκριμένη υλική ασυμμετρία. Η συγκρότησή του περνά μέσα από σχέσεις εξάρτησης και όχι μόνο μέσα από ιδέες ή αφηγήσεις. Η μισθωτή εργασία εμφανίζεται ως καθεστώς χρόνου και νοήματος και ταυτόχρονα ως σχέση εξάρτησης από έναν μισθό, ο οποίος λειτουργεί ως όρος πρόσβασης στα μέσα ζωής. Η μισθωτή σχέση συγκροτείται ως εκχώρηση δικαιώματος διεύθυνσης πάνω στον χρόνο και στο σώμα, με αντάλλαγμα τη δυνατότητα επιβίωσης. Σε αυτό το πλαίσιο, η εργοδοτική εξουσία στηρίζεται στη διαρκή παρουσία της απειλής. Η απόλυση, η μη ανανέωση συμβολαίου, η αξιολόγηση, η υποβάθμιση λειτουργούν ως επαρκείς μηχανισμοί πειθαρχίας. Ο μισθός, ακριβώς επειδή συνδέεται άμεσα με την επιβίωση, επιτρέπει στην εξουσία να λειτουργεί χωρίς τη συνεχή χρήση ωμής βίας. Η σχέση παραμένει σταθερή μέσα από την απειλή της απώλειας. Το νόημα της εργασίας, ως αξιοπρέπεια, ως κανονικότητα, ως ευθύνη, συγκροτεί τον τρόπο με τον οποίο αυτή η ασύμμετρη υλική σχέση παγιώνεται. Η ιδεολογική της διάσταση λειτουργεί σε άμεση σύνδεση με την υλική συνθήκη. Μέσα από αυτό το πλέγμα, η σχέση εξάρτησης εμφανίζεται ως αυτονόητη και βιώσιμη. Με αυτή την έννοια, η «αξία» της εργασίας δρα ως μηχανισμός απόκρυψης της εξάρτησης. Και η «ηθική» της εργασίας μετασχηματίζει την εξάρτηση σε εσωτερικευμένη πειθαρχία. Το υποκείμενο μαθαίνει να συμμορφώνεται πριν χρειαστεί οποιαδήποτε εξωτερική επιβολή.

Όταν, λοιπόν, μιλάμε για μισθωτή εργασία, αναφερόμαστε σε κάτι πολύ περισσότερο από μια ουδέτερη δραστηριότητα. Αναφερόμαστε σε έναν τρόπο θέσμισης της κοινωνίας. Σε ένα καθεστώς που διαμορφώνει το τι σημαίνει να είσαι άνθρωπος, το τι σημαίνει να αξίζεις, το τι σημαίνει να υπάρχεις μέσα στον χρόνο. Η αμφισβήτηση της μισθωτής εργασίας ως κεντρικής κοινωνικής σημασίας συνυπάρχει με την αναγνώριση της ανάγκης της επιβίωσης και των καθημερινών αγώνων που διεξάγονται στο εσωτερικό της. Ταυτόχρονα, αυτή η αμφισβήτηση ανοίγει τον δρόμο για μια άλλη μέτρηση της ζωής, πέρα από την αντοχή στην εκμετάλλευση ως μοναδικό κριτήριο.

Αν η εργασία λειτουργεί ως αυτονόητο καθεστώς, τότε μέσα σε ποιον κόσμο συγκροτείται αυτή η αυτονόητη θέση; Με ποιον τρόπο αυτός ο κόσμος παρουσιάζεται ως μοναδική δυνατή διαδρομή;

Η μισθωτή εργασία ως ιστορική θέσμιση

Η ταινία του Petri μας επιτρέπει να κάνουμε ένα βήμα πίσω από την άμεση εμπειρία της εκμετάλλευσης και να θέσουμε ένα πιο ριζικό ερώτημα. Για ποιον λόγο η εργασία εμφανίζεται ως αυτονόητη; Για ποιον λόγο η κοινωνία γίνεται σχεδόν αδύνατο να νοηθεί έξω από αυτήν;

Η μισθωτή εργασία εμφανίζεται ως ιστορική δημιουργία. Αποτελεί προϊόν συγκεκριμένων κοινωνικών σχέσεων και συγκεκριμένων συγκρούσεων. Σε άλλες ιστορικές στιγμές, η ανθρώπινη δραστηριότητα οργανωνόταν με διαφορετικούς τρόπους. Υπήρξαν κοινωνίες όπου η εργασία δεν συγκροτούσε ξεχωριστή σφαίρα της ζωής και όπου το κέντρο της κοινωνικής οργάνωσης βρισκόταν αλλού. Υπήρξαν μορφές ζωής στις οποίες ο χρόνος ακολουθούσε ρυθμούς που δεν υπαγορεύονταν από την παραγωγή και στις οποίες η ανθρώπινη αξία συνδεόταν με άλλες σημασίες πέρα από την απόδοση. Το γεγονός ότι σήμερα αυτές οι δυνατότητες μοιάζουν αδιανόητες φωτίζει τη δική μας ιστορική συνθήκη και τον τρόπο με τον οποίο έχει διαμορφωθεί το φαντασιακό μας, παρά την υποτιθέμενη ανθρώπινη φύση. 

Αυτή η ιστορική διαμόρφωση έχει υλικό χαρακτήρα. Περιλαμβάνει απαλλοτριώσεις κοινών γαιών και εκτοπίσεις που διέλυσαν μορφές αυτάρκειας. Περιλαμβάνει πειθαρχίες χρόνου που μετέτρεψαν τον εργάσιμο χρόνο σε μετρήσιμο και ανταλλάξιμο μέγεθος. Περιλαμβάνει θεσμικές μορφές, όπως οι συμβάσεις, η εργοδοτική εξουσία, το κράτος πρόνοιας και η ασφάλιση, που σταθεροποίησαν τη μισθωτή σχέση ως πρότυπο «κανονικής ζωής». Μέσα από αυτή τη διαδικασία, η εργασία αναδεικνύεται σε βασικό δρόμο κοινωνικής ένταξης και σε κεντρικό μηχανισμό οργάνωσης της ζωής.

Στον καπιταλισμό, η μισθωτή εργασία μετασχηματίζεται από μέσο επιβίωσης σε ηθικό καθήκον. Η εργασία συνδέεται με την ίδια τη νομιμοποίηση της ζωής. Η ζωή εμφανίζεται ως κάτι που χρειάζεται διαρκή επιβεβαίωση μέσα από την παραγωγή. Η κόπωση, η παύση, η αποστασιοποίηση από την εργασία προσλαμβάνονται ως ελλείμματα χαρακτήρα και αξίας. Ο καλός εργάτης συγκροτείται ως αποτελεσματικός και ταυτόχρονα ως πειθαρχημένος, υπεύθυνος, πρόθυμος. Με αυτόν τον τρόπο, η εργασία αποκτά ηθική πυκνότητα που υπερβαίνει την ίδια την παραγωγική διαδικασία.

Ο Λουλού Μάσσα οργανώνει τη ζωή του γύρω από την ορθή εκτέλεση της εργασίας. Μετρά τον εαυτό του με όρους απόδοσης, εσωτερικεύει τους ρυθμούς, βιώνει την παύση ως απειλή. Η εργασία λειτουργεί ως στοιχείο ταυτότητας. Τον ορίζει. Αυτή η ταύτιση συγκροτείται μέσα από την παραγωγή νοήματος. Η υπόσχεση της αναγνώρισης, της αξιοπρέπειας, της θέσης στον κόσμο περνά μέσα από τη σωστή εργασία. Έτσι, η πειθαρχία αποκτά εσωτερικό χαρακτήρα και η συμμόρφωση βιώνεται ως προσωπική επιλογή και ηθική στάση.

Εδώ φτάνουμε στον πυρήνα της κοινωνικής θέσμισης. Κάθε κοινωνία συγκροτεί τις δικές της κεντρικές σημασίες. Ορίζει τι αποκτά σημασία, τι εμφανίζεται ως αυτονόητο, τι παρουσιάζεται ως άξιο επιδίωξης. Στη σύγχρονη κοινωνία, η παραγωγικότητα, η αποτελεσματικότητα και η αντοχή λειτουργούν ως κάτι πολύ περισσότερο από τεχνικές αξίες. Συγκροτούν κοινωνικές σημασίες. Καθορίζουν το περιεχόμενο του «κανονικού», του «χρήσιμου», του «εντάξει». Αυτές οι σημασίες έχουν ιστορική προέλευση. Παράγονται μέσα από συγκεκριμένες κοινωνικές διαδικασίες και στη συνέχεια εμφανίζονται ως αναπόφευκτες. Η παρουσίασή τους ως φυσικές τις καθιστά εξαιρετικά ανθεκτικές στην αμφισβήτηση. Παύουν να βιώνονται ως επιλογές και προσλαμβάνονται ως μοίρα.

Από τη στιγμή που η εργασία γίνεται αντιληπτή ως κοινωνική θέσμιση, ανοίγει και το πεδίο της μεταβολής της. Μπορεί να τεθεί υπό αμφισβήτηση, να μετασχηματιστεί, να χάσει τον κεντρικό της ρόλο. Και εδώ αρχίζει το πιο απαιτητικό σημείο της σκέψης. Το επίδικο μετατοπίζεται από την αλλαγή των συνθηκών μέσα στο ίδιο πλαίσιο στον τρόπο με τον οποίο το ίδιο το πλαίσιο συγκροτείται ως αυτονόητο και αδιαμφισβήτητο.

Ετερονομία – Όταν ο κόσμος παρουσιάζεται ως μονόδρομος

Η έννοια της ετερονομίας αφορά κάτι βαθύτερο από τη διάκριση ανάμεσα σε αυτούς που εξουσιάζουν και σε αυτούς που εξουσιάζονται. Αυτή η διάσταση αγγίζει μόνο την επιφάνεια του ζητήματος. Η ετερονομία περιγράφει μια συνθήκη μέσα στην οποία ο κόσμος, οι θεσμοί του και οι σημασίες του βιώνονται ως δεδομένα. Εμφανίζονται ως αυτονόητα, ως αδιαμφισβήτητα, ως στοιχεία που βρίσκονται έξω από το πεδίο της σκέψης και της αμφισβήτησης. Ο φόβος, η σιωπή, η ανάθεση και η ιδεολογική κανονικοποίηση συγκροτούν τους τρόπους με τους οποίους αυτή η συνθήκη γίνεται εμπειρία και καθημερινότητα. Αποτελούν τις μορφές μέσα από τις οποίες η ετερονομία βιώνεται, σταθεροποιείται και αναπαράγεται στον χρόνο.

Σε έναν ετερόνομο κόσμο, οι άνθρωποι εκφράζουν τη σχέση τους με την εξουσία μέσα από φράσεις όπως «έτσι είναι τα πράγματα». Η εμπειρία της επιβολής μετασχηματίζεται σε αίσθηση φυσικότητας. Η εξουσία λειτουργεί κυρίως στο επίπεδο του νοήματος. Έχει ήδη εγκατασταθεί εκεί. Οι θεσμοί εμφανίζονται ως αναγκαιότητες. Παρουσιάζονται ως μονόδρομοι παρά ως αποτελέσματα επιλογών ή συλλογικών αποφάσεων.

Στην ταινία, το εργοστάσιο λειτουργεί ως αυτονόητο πλαίσιο. Η σύγκρουση οργανώνεται γύρω από τον τρόπο λειτουργίας του. Οι ρυθμοί, τα μπόνους, οι ποινές, οι διαπραγματεύσεις, όλα κινούνται μέσα σε ένα πλαίσιο που διατηρεί τη σταθερότητά του. Ακόμη και οι στιγμές αντίστασης εγγράφονται μέσα στα όρια που ορίζει το ίδιο το σύστημα.

Οι θεσμοί που εμφανίζονται ως φορείς προστασίας του εργάτη, όπως τα συνδικάτα, το κράτος και οι μηχανισμοί διαμεσολάβησης, λειτουργούν ως μηχανισμοί διαχείρισης. Αναλαμβάνουν τη ρύθμιση της σύγκρουσης χωρίς μετατόπιση του θεμελίου της. Παράγουν καθησυχασμό, αναβολή, απορρόφηση των εντάσεων. Με αυτόν τον τρόπο, η ετερονομία διατηρείται και σταθεροποιείται μέσα στον χρόνο.

Το κρίσιμο σημείο αφορά τόσο το γεγονός της διαχείρισης της σύγκρουσης όσο και το περιεχόμενό της. Αυτό που τίθεται υπό διαχείριση είναι μια σχέση μέσα στην οποία η μία πλευρά διαθέτει θεσμικά κατοχυρωμένο δικαίωμα διεύθυνσης, ενώ η άλλη πλευρά έχει την ίδια της την επιβίωση δεμένη σε αυτή τη διεύθυνση. Εδώ βρίσκεται η ασυμμετρία. Πρόκειται για ανισότητα εξουσίας πάνω στον χρόνο, στον ρυθμό, στην ένταση και στο δικαίωμα να τεθεί ένα όριο. Ιδίως όταν αυτό το όριο αφορά την ασφάλεια, τον ρυθμό της εργασίας και την έκθεση σε κίνδυνο.

Κεντρικός μηχανισμός αυτής της συνθήκης είναι η ανάθεση. Η ανάθεση λειτουργεί ως πολιτική πρακτική και ταυτόχρονα ως τρόπος σκέψης. Σηματοδοτεί τη μεταφορά της δυνατότητας θέσμισης ερωτημάτων και ορίων σε θεσμούς, εκπροσώπους και ειδικούς. Η κοινωνία συνεχίζει να λειτουργεί, ενώ η αυτοθέσμιση υποχωρεί. Το αποτέλεσμα είναι ένας κόσμος που κινείται, αποφασίζει και ρυθμίζεται χωρίς τη συλλογική συμμετοχή εκείνων που τον βιώνουν. Αυτό το σχήμα αποτελεί στοιχείο της παρούσας εμπειρίας. Επανεμφανίζεται καθημερινά σε φράσεις όπως «έτσι είναι η αγορά», «αυτός είναι ο μόνος τρόπος», «τουλάχιστον υπάρχει δουλειά». Τέτοιες διατυπώσεις συμπυκνώνουν τη λογική της ετερονομίας. Περιγράφουν έναν κόσμο που εμφανίζεται ως ήδη αποφασισμένος και μια θέση υποκειμένου που οργανώνεται γύρω από την προσαρμογή σε αυτόν τον κόσμο.

Η ισχύς της ετερονομίας εντοπίζεται στη μετατροπή της αμφισβήτησης σε κάτι που βιώνεται ως αδιανόητο ή ως ένδειξη ανευθυνότητας. Όποιος θέτει το ερώτημα του πλαισίου εμφανίζεται ως ουτοπικός, αφελής ή επικίνδυνος. Με αυτόν τον τρόπο, η σκέψη περιορίζεται στο επίπεδο της δυνατότητας πριν ακόμη αποκτήσει λόγο.

Ταυτόχρονα, αυτός ο ετερόνομος κόσμος εμφανίζει αντιφάσεις, ρωγμές και στιγμές αστάθειας. Η κανονικότητα σε ορισμένες στιγμές τρεμοπαίζει. Εκεί αναδύεται ένα κρίσιμο ερώτημα: πότε μια σύγκρουση αναδιανέμει βάρη στο εσωτερικό του ίδιου πλαισίου και πότε μετατοπίζει, έστω και ελάχιστα, το ίδιο το πλαίσιο. Δηλαδή, πότε ανοίγονται δυνατότητες αυτοθέσμισης και πότε η ανάθεση συνεχίζει να οργανώνει το πεδίο της συλλογικής ζωής.

Η ταινία φωτίζει και μια ακόμη διάσταση. Αυτή η κατάσταση αναπαράγεται μέσα από πολλαπλά επίπεδα. Παράγεται από τα πάνω και ταυτόχρονα από την καθημερινή μας συμμετοχή. Η κατανόηση αυτού του μηχανισμού απαιτεί να δούμε τον τρόπο με τον οποίο η εξουσία διαπερνά τις ίδιες μας τις πρακτικές, λειτουργώντας μέσα από αυτές χωρίς την ανάγκη ρητής συναίνεσης.

Με ποιους τρόπους,όμως, συμβάλλουμε οι ίδιοι στην αναπαραγωγή αυτής της συνθήκης;

Το πρόβλημα της φαντασίας – Γιατί «δεν μπορούμε να σκεφτούμε αλλιώς»

Υπάρχει ένα σημείο στην ταινία όπου γίνεται ορατό ότι το διακύβευμα ξεπερνά την καταστολή ή την εκμετάλλευση. Αγγίζει κάτι βαθύτερο και πιο αθόρυβο: το όριο της φαντασίας. Πρόκειται για τη δυσκολία σύλληψης ενός άλλου κόσμου. Οι χαρακτήρες της ταινίας αντιλαμβάνονται την αδικία με απόλυτη καθαρότητα. Εκείνο που απουσιάζει είναι η δυνατότητα να συλλάβουν μια κοινωνία οργανωμένη έξω από αυτήν.

Στην ταινία κυριαρχεί η εμπειρία μιας ζωής δεμένης με το εργοστάσιο. Οι συγκρούσεις, οι διεκδικήσεις, ακόμη και οι εκρήξεις οργής κινούνται στο εσωτερικό του ίδιου πλαισίου. Το διακύβευμα τοποθετείται στους όρους του καθεστώτος της εργασίας. Μικρότερη πίεση, μεγαλύτερη ασφάλεια, δικαιότερη αμοιβή. Πρόκειται για υπαρκτά, αναγκαία και δίκαια αιτήματα, τα οποία αφήνουν όμως ανέγγιχτο το επίκεντρο.

Σε αυτό το σημείο, η αυτονομία αποκτά ένα ιδιαίτερο νόημα. Αφορά την απομάκρυνση από την ιδέα ενός έτοιμου σχεδίου κοινωνίας. Αφορά την αποστασιοποίηση από τη λογική του προγράμματος και της συνταγής. Αγγίζει κάτι πιο στοιχειώδες και ταυτόχρονα πιο απαιτητικό: την ικανότητα να αναγνωριστεί ότι αυτό που βιώνεται συγκροτεί ιστορική συνθήκη. Οι θεσμοί, οι ρυθμοί και οι λεγόμενες «αναγκαιότητες» εμφανίζονται ως ανθρώπινες δημιουργίες. Αυτή ακριβώς η αναγνώριση ανοίγει τον χώρο της αμφισβήτησης.

Η ταινία αποφεύγει την παρουσίαση λύσης. Αποφεύγει την προσφορά διεξόδου. Αυτή ακριβώς η επιλογή συγκροτεί την πολιτική της ισχύ. Μας φέρνει σε άμεση επαφή με το αδιέξοδο, χωρίς εξωραϊσμό. Μας υποχρεώνει να αναγνωρίσουμε ότι η κρίση εκτείνεται πέρα από το οικονομικό και το θεσμικό επίπεδο και αγγίζει το φαντασιακό. Αφορά το πεδίο του δυνατού, το πεδίο του τι καθίσταται σκεπτόμενο. 

Η κριτική που αρθρώνει η ταινία, και που αποτελεί και το επίκεντρο του ενδιαφέροντός μας, στρέφεται προς τη συγκεκριμένη ιστορική θέσμιση της εργασίας ως μισθωτής σχέσης. Εστιάζει κυρίως στην ανάδειξή της σε κεντρική κοινωνική σημασία. Το κρίσιμο σημείο εντοπίζεται στον τρόπο με τον οποίο η μισθωτή εργασία μετατρέπεται σε μοναδικό μέτρο αξίας, χρόνου και ύπαρξης. Μέσα από αυτή τη μετατροπή, η ζωή οργανώνεται ετερόνομα. Θα μπορούσε κανείς να αντιτείνει ότι η εργασία προσφέρει και μορφές αξιοπρέπειας, συλλογικότητας, δεξιότητας. Το κρίσιμο ζήτημα αφορά τη μονοπώληση της νομιμοποίησης της αξιοπρέπειας. Ό,τι περνά μέσα από τη μισθωτή εργασία αναγνωρίζεται ως έγκυρο και άξιο. Ό,τι μένει έξω από αυτήν υποβαθμίζεται και αντιμετωπίζεται ως ύπαρξη μειωμένης αξίας, ως «μη-ζωή».

Ίσως, λοιπόν, το πιο απαιτητικό εγχείρημα αφορά να φανταστούμε μια ζωή που μετατοπίζει την εργασία από το κέντρο των πάντων. Η σύγκρουση στο εσωτερικό του υπάρχοντος κόσμου παραμένει οικεία. Η σύλληψη ενός άλλου τρόπου ύπαρξης απαιτεί ρήξη με βαθιά εδραιωμένες σημασίες. Αυτό το ερώτημα, όσο άβολο κι αν μοιάζει, παραμένει αναπόφευκτο για κάθε σοβαρή συζήτηση περί αυτονομίας.

Σε αυτό το σημείο διακρίνονται τουλάχιστον δύο επίπεδα σύγκρουσης. Το πρώτο επίπεδο αφορά αγώνες γύρω από τους όρους της εργασίας: ασφάλεια, μισθό, χρόνο, δικαιώματα. Πρόκειται για αναγκαίους αγώνες, καθώς περιορίζουν άμεσα τη φθορά και την καταστροφή. Το δεύτερο επίπεδο αφορά αγώνες γύρω από το νόημα και την κεντρικότητα της εργασίας. Εδώ το διακύβευμα μετατοπίζεται προς την απο-κέντρωση. Ανοίγει ο δρόμος για χρόνο αποδεσμευμένο από την παραγωγικότητα, για αναδιανομή της φροντίδας, για συλλογικές μορφές ζωής που υπερβαίνουν τη μισθωτή σχέση ως αποκλειστικό πέρασμα. 

Αυτά τα δύο επίπεδα συνυπάρχουν σε διαρκή ένταση. Οι αγώνες για όρους δημιουργούν ανάσες και υλικά περιθώρια. Οι αγώνες για το νόημα ανοίγουν προοπτικές μετασχηματισμού. Χωρίς τη δεύτερη διάσταση, η πρώτη τείνει να επανεμφανίζεται ως καθαρή διαχείριση. Με τη δεύτερη παρούσα, η σύγκρουση αποκτά βάθος και ιστορικό ορίζοντα.

Συνενοχή χωρίς ενοχή – Η καθημερινή αναπαραγωγή της εξουσίας

Για να κατανοήσουμε τη διατήρηση ενός ετερόνομου κόσμου, χρειάζεται μια μετατόπιση του βλέμματος. Το επίκεντρο περνά από το ερώτημα «ποιος φταίει» στο ερώτημα «πώς λειτουργεί». Αυτή η μετατόπιση απομακρύνει την ηθικολογία και την απλή κατανομή ενοχών και ανοίγει τον χώρο της ανάλυσης. Σε αυτό το σημείο, η διάκριση ανάμεσα στην ενοχή και τη συνενοχή αποκτά καθοριστική σημασία.

Η ενοχή συνδέεται με συγκεκριμένες πράξεις. Η συνενοχή συνδέεται με σχέσεις. Συγκροτείται μέσα από την καθημερινή συμμετοχή σε πρακτικές που αναπαράγουν ένα σύστημα, ακόμη και όταν αυτό το σύστημα απορρίπτεται σε επίπεδο λόγου. Πρόκειται για αποτέλεσμα μάθησης και κοινωνικοποίησης μέσα σε έναν κόσμο που διδάσκει τρόπους λειτουργίας και προσαρμογής. Η συνενοχή προκύπτει από το γεγονός ότι η ζωή εξελίσσεται μέσα σε συγκεκριμένες δομές, οι οποίες διαμορφώνουν συμπεριφορές και στάσεις.

Για να αποφευχθεί η μετατροπή της έννοιας της «συνενοχής» σε γενικευμένη ενοχοποίηση, απαιτούνται σαφείς διακρίσεις. Πρώτον, η αναγκαστική συμμετοχή. Εδώ η πράξη υπαγορεύεται από την ανάγκη επιβίωσης. Η συμμετοχή αυτή αποτελεί συνθήκη ζωής και όχι πολιτική επιλογή. Δεύτερον, η στρατηγική προσαρμογή. Η σιωπή ή η υποχώρηση λειτουργούν ως τρόποι μείωσης του ρίσκου. Πρόκειται για πρακτικές με κόστος, οι οποίες όμως δεν ταυτίζονται με αποδοχή ή εσωτερίκευση της κανονικότητας. Τρίτον, η ενεργή αναπαραγωγή. Σε αυτό το επίπεδο, η κανονικότητα μετατρέπεται σε κανόνα που επιβάλλεται και σε άλλους. Φράσεις όπως «μην κάνεις φασαρία» ή «έτσι είναι τα πράγματα» λειτουργούν ως μηχανισμοί πειθαρχίας. Η ανάθεση παρουσιάζεται ως υπευθυνότητα και η απειθαρχία στιγματίζεται ως ανευθυνότητα. Η κριτική που μας απασχολεί εστιάζει κυρίως σε αυτό το τρίτο επίπεδο. Εκεί όπου η ετερονομία παύει να βιώνεται μόνο ως εξωτερικός περιορισμός και αρχίζει να λειτουργεί ως εσωτερικευμένη πρακτική αναπαραγωγής του ίδιου του καθεστώτος.

Στην ταινία, ο Λουλού πειθαρχείται μέσα από πολλαπλά επίπεδα. Οι απειλές των αφεντικών και ο φόβος της απόλυσης αποτελούν μόνο μία διάσταση. Ταυτόχρονα, αναλαμβάνει ο ίδιος την πειθάρχηση του εαυτού του. Μαθαίνει να αντέχει, να επιταχύνει, να συγκρίνεται, να ανταγωνίζεται. Μαθαίνει να μετρά την αξία του με βάση την απόδοσή του. Αυτή η αυτοπειθάρχηση εμφανίζεται ως κοινωνικό προϊόν. Αποτελεί τον τρόπο με τον οποίο η εξουσία εγκαθίσταται στο εσωτερικό των υποκειμένων.

Η καθημερινή αναπαραγωγή της εξουσίας δεν απαιτεί συνεχή καταστολή. Η συνήθεια, η κόπωση και ο φόβος της απώλειας αρκούν. Η σιωπή λειτουργεί ως βασικό εργαλείο. «Μην κάνεις φασαρία». «Μην ξεχωρίζεις». «Μην τα βάλεις με αυτούς που έχουν την εξουσία». Τέτοιες φράσεις λειτουργούν ως κανόνες κοινωνικοποίησης. Μέσα από αυτές μαθαίνουμε από νωρίς πώς να περιορίζουμε τις κινήσεις μας, τις λέξεις μας και τις προσδοκίες μας. Το γεγονός ότι η εξουσία διαπερνά τις καθημερινές πρακτικές συνυπάρχει με την ύπαρξη ενός επιπέδου κοινωνικής θέσμισης. Οι θεσμοί και οι κεντρικές σημασίες συγκροτούν ιστορικές δημιουργίες. Αποτελούν πεδία συλλογικής αμφισβήτησης και μετασχηματισμού.

Σε αυτό το σημείο η ταινία συνδέεται άμεσα με το εργοδοτικό έγκλημα που στάθηκε αφορμή για την προβολή. Η σιωπή, ο φόβος και η ανασφάλεια λειτουργούν ως δομικά στοιχεία. Αποτελούν προϋποθέσεις. Η θανατηφόρα δυναμική προκύπτει από τη μηχανή, από την απουσία μέτρων ασφαλείας και ταυτόχρονα από έναν κόσμο που καθιστά επικίνδυνη την έκφραση, την άρνηση, τη διακοπή της ροής της «κανονικότητας». Ο κίνδυνος γεννιέται μέσα σε συνθήκες όπου η ομιλία, η αντίρρηση και η παύση βιώνονται ως απειλή. Η αναγνώριση της συνενοχής χωρίς ενοχοποίηση λειτουργεί ως διεύρυνση του πεδίου της ευθύνης. Η ευθύνη αποκτά μεγαλύτερο βάθος. Αγκαλιάζει το σύνολο των σχέσεων μέσα στις οποίες οργανώνεται η καθημερινή ζωή. Αγγίζει τον τρόπο με τον οποίο μαθαίνουμε να υπάρχουμε, να προσαρμοζόμαστε, να αναπαράγουμε σημασίες χωρίς να τις θέτουμε σε ερώτηση. Η ευθύνη για το έγκλημα παραμένει συγκεκριμένη, ταξικά εντοπισμένη και βαθιά ασύμμετρη. Η συνενοχή αφορά τον τρόπο με τον οποίο ένας κόσμος συνεχίζει να λειτουργεί αδιάλειπτα, χωρίς ρήξη και χωρίς διακοπή.

Για να αποκτήσει η έννοια της συνενοχής καθαρότητα, χρειάζεται να κρατηθούν μαζί δύο διαστάσεις. Πρώτον, η ευθύνη για τη βλάβη και τον θάνατο παραμένει συγκεκριμένη και ασύμμετρη. Αφορά εκείνους που διαθέτουν δικαίωμα εντολής, καθορίζουν ρυθμούς, περικόπτουν μέτρα, αποδέχονται τον κίνδυνο ως κόστος και λειτουργούν μέσα σε καθεστώς θεσμικής ανοχής. Δεύτερον, η αναπαραγωγή της κανονικότητας διαχέεται σε όλο το κοινωνικό σώμα με άνισους τρόπους. Άλλο η σιωπή ως όρος επιβίωσης και άλλο η επιβολή της σιωπής ως κανόνα στους άλλους. Η έννοια της συνενοχής αποκτά σημασία όταν φωτίζει το σημείο στο οποίο η ανάγκη μετασχηματίζεται σε κανονιστική επιβολή. Εκεί όπου η προσαρμογή παρουσιάζεται ως ρεαλισμός και μετατρέπεται σε μικρή εξουσία πάνω στους διπλανούς. Εκεί ακριβώς αναπαράγεται ο κόσμος που καθιστά τον κίνδυνο κανονικότητα.

Και αυτό μας φέρνει στο τελευταίο αλλά ίσως πιο κρίσιμο ερώτημα: αν η εξουσία αναπαράγεται τόσο βαθιά μέσα στην καθημερινότητα τότε τι μπορεί να σημαίνει ρήξη; Όχι ως σύνθημα ή ως στιγμή έκρηξης αλλά ως μετασχηματισμός του ίδιου του τρόπου που σκεφτόμαστε και ζούμε.

Αυτονομία – Όχι λύση, αλλά ερώτημα

Σε αυτό το σημείο χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή απέναντι σε έναν συχνό πειρασμό: τη μετατροπή της αυτονομίας σε έτοιμη απάντηση. Τη φαντασίωσή της ως πρόγραμμα, ως μοντέλο κοινωνίας, ως σύνολο λύσεων προς άμεση εφαρμογή. Μια τέτοια προσέγγιση απομακρύνει την αυτονομία από τον ίδιο της τον πυρήνα.

Η αυτονομία συγκροτείται ως διαδικασία. Εμφανίζεται ως κίνηση και όχι ως εγκατεστημένη κατάσταση. Παίρνει μορφή μέσα από τη συνεχή πράξη της αμφισβήτησης. Σηματοδοτεί τη στιγμή κατά την οποία μια κοινωνία, μαζί με τα άτομα που τη συγκροτούν, αναγνωρίζει ότι οι θεσμοί της, οι κανόνες της και οι σημασίες που οργανώνουν τη ζωή της αποτελούν δικές της δημιουργίες. Αυτές οι δημιουργίες αναγνωρίζονται ως προϊόν ανθρώπινης πράξης και όχι ως αποτέλεσμα φύσης, ιστορικής αναγκαιότητας ή υπερβατικού νοήματος. Ακριβώς γι’ αυτό καθίστανται αντικείμενα ερώτησης.

Εδώ βρίσκεται ο πυρήνας της αυτονομίας. Η ικανότητα μιας κοινωνίας να αυτοθεσμίζεται έχοντας επίγνωση αυτής της πράξης. Η δυνατότητα να θέτει η ίδια τα όριά της, χωρίς να τα αποδίδει σε εξωτερικές αρχές. Πρόκειται για μια μετατόπιση από την αποδοχή των κανόνων ως δεδομένων προς τη συνειδητή ανάληψη της ευθύνης της θέσμισής τους. Η κατάργηση αφορά την ψευδαίσθηση του δεδομένου και όχι την ύπαρξη κανόνων καθαυτή.

Τι σημαίνει αυτή η προοπτική για την εργασία; Το ερώτημα ξεπερνά τη βελτίωση των συνθηκών της. Οι βελτιώσεις παραμένουν αναγκαίες και ουσιαστικές αλλά αφήνουν άθικτη την κεντρικότητα της εργασίας ως κοινωνικής σημασίας. Η αυτονομιακή προοπτική ανοίγει ένα πιο ριζικό πεδίο προβληματισμού. Για ποιον λόγο το εργασιακό καθεστώς οργανώνει τον χρόνο, την ταυτότητα και την αξία μας; Για ποιον λόγο αποτελεί το κέντρο γύρω από το οποίο περιστρέφεται η ζωή;

Η αυτονομία προσεγγίζει αυτό το ερώτημα με έναν ιδιαίτερο τρόπο. Αντί για άμεση απάντηση, προτείνει κάτι πιο απαιτητικό: τη διατήρησή του ως ανοιχτού. Προτείνει μια στάση που αρνείται την αποδοχή του «έτσι είναι τα πράγματα». Δημιουργεί χώρο για την εμφάνιση ρωγμών μέσα στην κανονικότητα. Ρωγμών μέσα από τις οποίες μπορούν να αναδυθούν άλλες μορφές σχέσεων, άλλες ιεραρχήσεις αναγκών, άλλοι τρόποι χρήσης του χρόνου. Η διατήρηση του ερωτήματος ανοιχτού συνιστά ενεργή στάση. Παίρνει τη μορφή μικρών, αναστρέψιμων δοκιμών αυτοθέσμισης. Εκδηλώνεται μέσα από συλλογικές αποφάσεις, μέσα από τη μείωση της ανάθεσης, μέσα από τη διεκδίκηση χρόνου, μέσα από τη δημιουργία θεσμών από τα κάτω που παραμένουν ανοιχτοί στην αλλαγή και την ανάκληση.

Σε αυτό το σημείο απαιτείται μια κρίσιμη διευκρίνιση. Η διατήρηση του ερωτήματος της αυτονομίας ανοιχτού συνδέεται με συγκεκριμένες πρακτικές και όχι με κάθε μορφή άρνησης. Η ατομική αποχώρηση αποτελεί μία πιθανή εμπειρία ανακούφισης ή αναγκαιότητας για ορισμένους ανθρώπους, ενώ χωρίς συλλογικές μορφές αυτοθέσμισης συχνά μετατρέπεται σε ιδιωτική λύση στο εσωτερικό του ίδιου κόσμου. Η ηθική καθαρότητα οδηγεί σε έναν νέο καταναγκασμό, σε μια νέα μορφή ετερονομίας, όταν η ζωή μετριέται με όρους προσωπικής καθαρότητας μέσα σε ένα σύνθετο και αντιφατικό πεδίο. Η αισθητική άρνηση, το ριζοσπαστικό ύφος, η σωστή γλώσσα ή οι τελετουργίες διαφοροποίησης συχνά λειτουργούν ως υποκατάστατα πολιτικής πράξης, παράγοντας αίσθηση ρήξης χωρίς μετατόπιση σχέσεων εξουσίας ή συγκρότηση ανακλητών θεσμών και συλλογικής ικανότητας απόφασης. Αν η αυτονομία αποκτά συγκεκριμένο περιεχόμενο, αυτό εντοπίζεται πρωτίστως στη συλλογική δυνατότητα θέσμισης και μεταβολής κανόνων. Εντοπίζεται στην ανάληψη του κόστους αυτής της πράξης και στη ρήξη με τη λογική της ανάθεσης, είτε αυτή απευθύνεται σε ειδικούς είτε μεταμφιέζεται σε ιδιωτική λύση.

Αυτές οι ρωγμές εμφανίζονται χωρίς μεγαλοπρέπεια και χωρίς καθαρότητα. Παίρνουν τη μορφή συλλογικών πρακτικών που απομακρύνονται από τη λογική της ανάθεσης. Παίρνουν τη μορφή στιγμών αποστασιοποίησης από την κανονικότητα. Παίρνουν τη μορφή διεκδίκησης χρόνου που ξεφεύγει από τα παραγωγικά μέτρα. Αυτές οι κινήσεις λειτουργούν ως ενδείξεις. Φανερώνουν ότι ο υπάρχων κόσμος διαθέτει ανοίγματα και ασυνέχειες.

Η αυτονομία, όπως αναδύεται και μέσα από την ταινία, αποκτά χαρακτήρα απαίτησης ευθύνης. Απευθύνεται σε εμάς ως κάλεσμα ανάληψης του βάρους μιας κρίσιμης παραδοχής: ο κόσμος συγκροτείται ως ανθρώπινη δημιουργία. Από αυτή την παραδοχή προκύπτει και μια υποχρέωση. Η στάση της απόκρυψης πίσω από τη μοίρα, την ανάγκη ή την αναγκαιότητα χάνει τη νομιμοποίησή της.

Η αυτονομία υπερβαίνει το άνοιγμα ενός ερωτήματος ή μια απλή μετατόπιση της σκέψης. Συγκροτείται ως συγκρουσιακή διαδικασία. Παίρνει μορφή μέσα από την αμφισβήτηση θεσμών και σημασιών που οργανώνουν την καθημερινή ζωή. Αυτή η διαδικασία συνοδεύεται από κόστος, από αποτυχίες και από πραγματικούς κινδύνους. Η αυτονομία κινείται έξω από τη λογική της ασφάλειας. Διαλύει την ψευδαίσθησή της.

Με αυτό το ερώτημα, ως ανοιχτή πρόκληση και όχι ως απάντηση, μπορούμε να περάσουμε στο τελευταίο μέρος. Στο άνοιγμα της συζήτησης.

Συζήτηση

Η ταινία μάς αφήνει μέσα σε μια ένταση. Αυτή η ένταση αποτελεί μέρος της πολιτικής της δύναμης. Η γρήγορη μετατροπή της σε συμπέρασμα ή σύνθημα αφαιρεί κάτι ουσιώδες. Το ζητούμενο μετατοπίζεται αλλού. Στην εμπειρία του να φεύγουμε με ερωτήματα που αποκτούν βάρος. Με ερωτήματα που αρχίζουν να μας συνοδεύουν.

Σε αυτό το πνεύμα, η συζήτηση μπορεί να κινηθεί γύρω από ερωτήματα όπως:

• Πού συναντάμε σήμερα την κανονικότητα που παρουσιάζεται ως αυτονόητη;
• Σε ποιες στιγμές της ζωής εμφανίζεται η αίσθηση του μονόδρομου;
• Πώς μπορεί να αρχίσει, έστω δειλά, η αμφισβήτηση του τρόπου οργάνωσης του χρόνου, των σχέσεων και των αναγκών μας;

Αυτά τα ερωτήματα ζητούν κάτι συγκεκριμένο. Ζητούν σκέψη. Ζητούν αντοχή στην αβεβαιότητα που γεννά η αμφισβήτηση. Και ίσως εδώ βρίσκεται το πιο απαιτητικό και ταυτόχρονα το πιο ουσιαστικό βήμα προς την αυτονομία: η παραμονή μέσα στο ερώτημα, η άρνηση του εύκολου κλεισίματος, η αποδοχή της ευθύνης που γεννά η σκέψη όταν παύει να ζητά καταφύγιο.

Ακολουθήστε την ομάδα προβολών CinéTRISÉ και τις δράσεις της:

> ΕΔΩ: https://www.facebook.com/cine.trise

> ΚΑΙ ΕΔΩ https://www.instagram.com/cine.trise

The post Δεν ήταν ατύχημα: Η μισθωτή εργασία ως καθεστώς & η έλλειψη φαντασίας first appeared on Aυτολεξεί.

Ηλίας Σεκέρης, ΝΑ ΞΑΝΑΜΑΘΟΥΜΕ ΝΑ ΦΑΝΤΑΖΟΜΑΣΤΕ. Η σκέψη του Καστοριάδη & η πράξη της ελευθερίας, Αθήνα: Αυτολεξεί, Νοέμβριος 2025, σελ. 214, διαστάσεις 14×21, ISBN 978-618-88138-0-9. Επιμέλεια: Ιωάννα-Μαρία Μαραβελίδη | Εξώφυλλο: Τόνια Λέντζου | Σελιδοποίηση: Απόλλωνας Πετρόπουλος, aftoleksi@gmail.com, www.aftoleksi.gr

Από το οπισθόφυλλο:

Πώς μπορεί η ανθρώπινη κοινωνία να επιτύχει την αυτονομία της; Πώς μπορούν οι άνθρωποι να χειραφετηθούν από τις δομές και τους θεσμούς που έχουν παγιωθεί σε μορφές ετερονομίας και καταπίεσης;

Η πρόταση του Καστοριάδη επαναφέρει τη ριζοσπαστική σύλληψη της φαντασίας στο κέντρο της πολιτικής. Μας καλεί να αμφισβητήσουμε το κανονικό και να τολμήσουμε να διατυπώσουμε το αδιανόητο: «ο δοσμένος κόσμος δεν είναι αναγκαστικός».

Το παρόν βιβλίο γεννήθηκε από μια βαθιά ριζωμένη ανάγκη να καταλάβουμε –και ίσως να μοιραστούμε– αυτή τη σκέψη που επιμένει πως η ελευθερία δεν είναι γεγονός τετελεσμένο αλλά δυνατότητα. Οι σελίδες του φιλοδοξούν να αποτελέσουν έναν ουσιαστικό οδηγό για όποιο άτομο επιθυμεί να προσεγγίσει τις βασικές έννοιες του φιλοσοφικού και πολιτικού έργου του Καστοριάδη. Ταυτόχρονα, επιχειρεί να προσφέρει μια πιο διαυγή και φιλική προς τον αναγνώστη προσέγγιση, χωρίς να θυσιάζεται το βάθος των εννοιών.

Ο Καστοριάδης δεν εγκατέλειψε ποτέ τη ριζοσπαστική επιθυμία μετασχηματισμού του κόσμου· αντίθετα, την απελευθέρωσε από τα θεωρητικά δεσμά του ιστορικού ντετερμινισμού. Μέσα από το έργο του, φωτίζεται η διαρκής πρόκληση προς την κοινωνία: να αναλάβει την ευθύνη της ύπαρξής της και να επιδιώξει την ελευθερία μέσα από τη συλλογική δράση.

Το πρόταγμα της αυτονομίας που θεμελιώνει είναι, τελικά, μια πράξη εμπιστοσύνης προς τον άνθρωπο. Μια εμπιστοσύνη επικίνδυνη και χωρίς εγγυήσεις. Η κριτική του προσφέρει ένα σπάνια διαυγές βλέμμα για το πού βρισκόμαστε σήμερα και τι μπορούμε –ακόμη– να φανταστούμε.

***

Λίγα λόγια για τον συγγραφέα:

Ο Ηλίας Σεκέρης γεννήθηκε και ζει στο Ηράκλειο Κρήτης. Είναι ανεξάρτητος ερευνητής και υποψήφιος διδάκτωρ Κοινωνιολογίας στο Πανεπιστήμιο Κρήτης. Σπούδασε Εφαρμοσμένα Μαθηματικά ενώ, στα πλαίσια του μεταπτυχιακού του, ανέπτυξε την έρευνά του για τη διάσταση των Κοινών στη σκέψη του Καρλ Πολάνυι. Είναι υπεύθυνος ιστογράφος του Κορνήλιου Καστοριάδη για τα ελληνικά στο Agora International – τη διεθνή πλατφόρμα συλλογής του έργου από και για τον Καστοριάδη. Στο sekeris.gr, τον προσωπικό του ιστότοπο, δημοσιεύει σκέψεις για τη φιλοσοφία, την κοινωνία και τη δημοκρατική δημιουργία του νοήματος. Η έρευνά του επικεντρώνεται στη συλλογική αυτοθέσμιση και στην ανανοηματοδότηση της νεωτερικότητας.

>> Συνέντευξη του συγγράφεα, στο pancreta.gr, για την έκδοση του βιβλίου: https://www.pancreta.gr/voices.php?p=40901 

Δελτίο τύπου:

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

ΠΡΟΛΟΓΟΣ
ΜΕΡΟΣ Α’: Βασικές οντολογικές & εννοιολογικές θεμελιώσεις του Καστοριάδη
1. Η φαντασία πριν από το φαντασιακό: Από την αναπαράσταση στη ρήξη
– Kant και Sartre
– Η ψυχαναλυτική οπτική των Freud και Lacan
2. Το ριζικό φαντασιακό ως πηγή της δημιουργίας
3. Κοινωνικό φαντασιακό & κοινωνικές φαντασιακές σημασίες
4. Το Μάγμα: Μια νέα οντολογία του Είναι
5. Το κοινωνικο-ιστορικό ως πεδίο ανάδυσης
ΜΕΡΟΣ Β’: Η πολιτική πρόταση του Καστοριάδη
1. Θεσμίζοντας τον κόσμο
2. Καλλιτεχνική πράξη & φαντασιακή δημιουργία
3. Αυτονομία & ετερονομία
4. Η ψυχαναλυτική διάσταση της αυτονομίας
5. Αυτοθέσμιση: Η κοινωνία ως συνειδητή δημιουργός των νόμων της
6. Ο αυτοπεριορισμός και η ηθική της αυτονομίας
7. Το ζήτημα της παιδείας και η κρίση της πολιτικής φαντασίας
8. Η διαύγαση ως προϋπόθεση της αυτονομίας: Συνείδηση, δημιουργία, πράξη
9. Η δημοκρατία ως πράξη αυτονομίας
– Η σημερινή κατάσταση: Ετερονομία με δημοκρατικό προσωπείο & η ανάγκη ενός νέου πολιτικού φαντασιακού
10. Η έννοια του προτάγματος της αυτονομίας
ΜΕΡΟΣ Γ’: Η ρήξη με την ετερονομία
1. Η Καστοριαδική κριτική στον μαρξισμό
– Κριτική στην οικονομική θεωρία του μαρξισμού
– Κριτική στην αντίληψη της Ιστορίας από τον Marx
– Από τη μαρξική πρωτοπορία στην αυτοθέσμιση
2. Ο άνθρωπος ως πράγμα: Η κριτική στον νεοφιλελευθερισμό
– Η αγορά ως αυτονόητη και απόλυτη
– Η υπονόμευση της δημοκρατίας
– Η καταστροφή της παιδείας και της κριτικής σκέψης
– Η αλλοτρίωση του ανθρώπινου υποκειμένου
3. Το ζήτημα της εξουσίας: Αναρχία & αυτονομία
– Εξουσία, πλειοψηφία και συλλογική δέσμευση
– Το ζήτημα της επανάστασης
– Η ανθρώπινη φύση
4. Εργασία & τεχνολογία
– Η εργασία ως θεμελιακή ανθρωπολογική και πολιτική κατηγορία
– Η ξένωση της εργασίας και η γραφειοκρατικοποίηση της κοινωνίας
– Η τεχνολογία ως φαντασιακή σημασία και ως φορέας ετερονομίας
– Η τεχνητή νοημοσύνη ως νέο διακύβευμα
– Αυτοδιαχείριση και δημιουργική εργασία: Το ριζοσπαστικό όραμα
5. Πολιτική οικολογία πέρα από τον οικοτεχνοκρατισμό
– Η περιβαλλοντική κρίση ως κρίση νοήματος
– Η κοινωνική οικολογία του Bookchin σε διάλογο με τον Καστοριάδη: Προς μια νέα οικολογική ανθρωπολογία
6. Η ριζική δημιουργία του νοήματος: Οντολογία, γλώσσα και φαντασιακό
– Αποδόμηση και γλωσσική στροφή: Ρήγματα στη νεωτερική οντολογία
– Το Είναι ως δημιουργία: Η οντολογία και η κριτική του Καστοριάδη
ΕΠΙΜΕΤΡΟ: Αποαποικιοποίηση της αυτονομίας
1. Από τον Διαφωτισμό στην ύστερη Νεωτερικότητα: Η μετάλλαξη της αυτονομίας
2. Τι σημαίνει να αποαποικιοποιήσουμε την αυτονομία;
3. Πρακτικά παραδείγματα: Φαντασιακές ρήξεις σε μικρή κλίμακα
4. Προς ένα άλλο φαντασιακό
ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ: Ο βίος και ο στοχασμός ενός αυτόνομου νου
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ 

ΣΗΜΕΙΑ ΔΙΑΘΕΣΗΣ

— Τα βιβλία του Αυτολεξεί μπορείτε να τα βρείτε σε όλα τα ενημερωμένα βιβλιοπωλεία πανελλαδικά καθώς και σε κοινωνικούς χώρους —

Όσα βιβλιοπωλεία ενδιαφέρονται να κάνουν παραγγελίες, μπορούν να το κάνουν στο e-mail: aftoleksi@gmail.com

The post ΝΑ ΞΑΝΑΜΑΘΟΥΜΕ ΝΑ ΦΑΝΤΑΖΟΜΑΣΤΕ. Η σκέψη του Καστοριάδη & η πράξη της ελευθερίας – Νέα κυκλοφορία first appeared on Aυτολεξεί.

Εισαγωγική σημείωση: Ο όρος “Τεχνητή Νοημοσύνη” (ΤΝ ή AI από το αγγλικό Artificial Intelligence) είναι παραπλανητικός, διότι υποβάλλει την ιδέα ύπαρξης νου εκεί που δεν υπάρχει. Αυτό πραγματεύεται το παρόν κείμενο. Παρ’ όλα αυτά, για λόγους συνεννόησης, θα συνεχίσω να τον χρησιμοποιώ, βάζοντάς τον σε εισαγωγικά.

—

Η “Τεχνητή Νοημοσύνη” παρουσιάζεται σήμερα ως το νέο όριο της σκέψης. Ως μια τομή που ανατρέπει την ιστορία της τεχνικής και του ανθρώπινου νου. Οι ιδιωτικές εταιρείες – κολοσσοί που την προωθούν, τα μέσα που την υμνούν και οι πολιτικοί/τεχνοκράτες που την επικαλούνται, την πλασάρουν ως κάτι περισσότερο από αυτό που είναι. Δηλαδή άλλο ένα – πιο σύνθετο – εργαλείο για τη διευκόλυνση της ανθρώπινης καθημερινότητας. Την εμφανίζουν ως κάτι – δυνητικά τουλάχιστον – ισοδύναμο της νοημοσύνης, ως έναν δεύτερο νου που γεννήθηκε στον χώρο των μηχανών. Βεβαίως, η ίδια η λέξη “Νοημοσύνη” δεν είναι αθώα εδώ. Θέτει εκ προοιμίου την ιδέα ότι έχουμε στα χέρια μας κάτι ανάλογο με τον άνθρωπο, έναν φορέα σκέψης ικανό να αναπαράγει τις διαδικασίες του εγκεφάλου. Έτσι, η γλώσσα επιστρατεύεται για να καλλιεργήσει μια ψευδαίσθηση: ότι η μηχανή δεν είναι πλέον μηχανή, αλλά υποκείμενο.

Ο όρος “Νευρωνικό” που χρησιμοποιείται για να περιγράψει τα δίκτυα πάνω στα οποία στηρίζεται η “Τεχνητή Νοημοσύνη” (Νευρωνικά Δίκτυα) είναι κεντρικός σε αυτήν την παρανόηση. Η ονομασία συνδέει τα τεχνικά δίκτυα με το βιολογικό υπόστρωμα του ανθρώπινου νου, σαν να πρόκειται για συγγενείς οντότητες. Όμως η σχέση είναι επιφανειακή και παραπλανητική.

Ένα “Νευρωνικό Δίκτυο” στην πραγματικότητα δεν είναι ούτε νευρωνικό ούτε δίκτυο με τη βιολογική έννοια. Στη βιολογία, δίκτυο σημαίνει ένα σύστημα από ζωντανά κύτταρα (π.χ. νευρώνες) που συνδέονται οργανικά μεταξύ τους. Οι νευρώνες είναι κύτταρα του εγκεφάλου που έχουν δενδρίτες (δέχονται σήματα), νευράξονες (μεταδίδουν σήματα) και συνάψεις (σημεία επικοινωνίας με άλλους νευρώνες). Αυτές οι συνδέσεις είναι δυναμικές: αλλάζουν, δυναμώνουν ή αποδυναμώνονται, δημιουργούνται ή καταστρέφονται, ανάλογα με την εμπειρία και τη δραστηριότητα του οργανισμού. Από την άλλη το αποκαλούμενο “Νευρωνικό Δίκτυο” στην ουσία είναι ένα μαθηματικό σύστημα από πολλούς απλούς κόμβους που κάνουν στοιχειώδεις υπολογισμούς. Δηλαδή παίρνουν αριθμούς στην είσοδο, τους πολλαπλασιάζουν με συντελεστές (τα λεγόμενα βάρη) και βγάζουν ένα αποτέλεσμα. Όταν το δίκτυο εκπαιδεύεται, αυτό που συμβαίνει είναι μια αργή και επαναλαμβανόμενη ρύθμιση αυτών των αριθμών, έτσι ώστε να μειώνεται το λάθος στις προβλέψεις του.

Πολύ χονδρικά, φανταστείτε ότι δείχνουμε στο δίκτυο χιλιάδες εικόνες από γάτες και σκύλους. Στην αρχή μαντεύει τυχαία και λέει για παράδειγμα “γάτα” εκεί που είναι σκύλος. Τότε υπολογίζεται το λάθος και οι αριθμοί αλλάζουν λίγο. Στην επόμενη εικόνα πάλι κάνει λάθος, ξαναδιορθώνεται, και αυτό συνεχίζεται ξανά και ξανά. Μετά από αμέτρητες τέτοιες διορθώσεις, οι αριθμοί έχουν πάρει τέτοιες τιμές ώστε το δίκτυο να δίνει σωστή απάντηση τις περισσότερες φορές. Δεν υπάρχει κατανόηση από την μηχανή του τι είναι γάτα ή σκύλος. Υπάρχει μόνο μια διαδικασία βελτιστοποίησης που βρίσκει στατιστικά μοτίβα στα δεδομένα. Όταν λέμε λοιπόν ότι το δίκτυο “μαθαίνει”, μιλάμε μεταφορικά. Στην πραγματικότητα απλώς ρυθμίζει παραμέτρους για να μειώνει το σφάλμα. Είναι απλώς ένας μηχανισμός βελτιστοποίησης που ψάχνει στατιστικές συσχετίσεις στα δεδομένα που του έχουν εισαχθεί.

Από την άλλη μεριά, η ανθρώπινη σκέψη δεν εξαντλείται στην πρόβλεψη ούτε στη μείωση του σφάλματος. Ο ανθρώπινος εγκέφαλος δεν λειτουργεί ως μηχανή που υπολογίζει πιθανότητες για το επόμενο ερέθισμα ή την επόμενη λέξη σε μια πρόταση. Η ουσία της νόησης βρίσκεται αλλού: στο φαντασιακό. Με τον όρο αυτόν δεν εννοούμε απλώς τη φαντασία, δηλαδή την ικανότητα να πλάθουμε εικόνες ή παραμύθια, ούτε μια απλή λειτουργία αντανάκλασης της πραγματικότητας, σαν καθρέφτισμα. Αντίθετα, τον χρησιμοποιούμε με την έννοια που του έδωσε ο Κορνήλιος Καστοριάδης. Δηλαδή τη ριζική δύναμη παραγωγής μορφών και σημασιών εκ του μηδενός. Την ατομική και συλλογική αυτή ανθρώπινη ικανότητα να δημιουργούνται κατηγορίες που δεν υπήρχαν, να συγκροτούνται κόσμοι που δεν προϋπήρχαν, να θεσμίζονται αξίες, ιδέες και νοήματα που δεν μπορούν να αναχθούν σε συνδυασμούς ήδη δεδομένων στοιχείων. Χωρίς αυτή τη δημιουργική δύναμη, δεν θα υπήρχε ούτε ιστορία, ούτε κοινωνία, ούτε πολιτισμός, ούτε φυσικά computers και “Τεχνητή Νοημοσύνη”.

Τα τεχνικά δίκτυα που αποκαλούμε “νευρωνικά” στερούνται αυτής της διάστασης του φαντασιακού που περιγράψαμε παραπάνω. Η λειτουργία τους είναι καθαρά στατιστική. Εκπαιδεύονται, όπως είδαμε, πάνω σε τεράστιες ποσότητες δεδομένων και η έξοδός τους είναι πάντοτε ανασύνθεση αυτών των δεδομένων. Η ποίηση που παράγουν, οι εικόνες που συνθέτουν, οι προτάσεις που διατυπώνουν κ.λπ., δεν αποτελούν γνήσια δημιουργία, αλλά μια αρκετά περίπλοκη μίμηση. Το νέο που εμφανίζεται εκεί δεν είναι ποτέ ριζικά νέο, είναι απλώς συνδυασμός του ήδη γνωστού. Η ρήξη, η τομή, η εμφάνιση του ανύπαρκτου, η θεμελιώδης διάσταση της ανθρώπινης δημιουργίας απουσιάζει εντελώς. Επομένως η φαινομενική ομοιότητα ανάμεσα στα δύο δεν είναι ουσιαστική, αλλά ρητορική. Η μεταφορά λειτουργεί περισσότερο για να παράγει κύρος και δέος παρά για να αποκαλύψει την αλήθεια.

Οι συνδηλώσεις της λέξης “νοημοσύνη” είναι, φυσικά, καθοριστικές. Στην ανθρώπινη ιστορία, νοημοσύνη σήμαινε πάντα κάτι ευρύτερο από την ικανότητα του υπολογισμού. Σήμαινε κατανόηση του νοήματος, κρίση, αυτοσυνείδηση, ελευθερία. Το να μεταφέρουμε τον όρο στη μηχανή σημαίνει ότι αλλοιώνουμε τη σημασία του. Παρόλο που η “Τεχνητή Νοημοσύνη” δεν διαθέτει νοημοσύνη, αλλά υπολογιστική ισχύ, η χρήση της λέξης καλλιεργεί την αυταπάτη ότι μιλάμε για κάτι ανάλογο με την ανθρώπινη σκέψη. Πρόκειται για σκόπιμη παρανόηση που υπηρετεί τεχνολογικά και εμπορικά συμφέροντα καθώς οι συνέπειες αυτής της παρανόησης πέρα από επιστημονικές / τεχνολογικές, είναι και κοινωνικές και πολιτικές.

Οι ίδιες οι εταιρείες έχουν κίνητρο να παρουσιάζουν τα συστήματα ως δήθεν “νοήμονα”, “ανθρώπινα”, και “δημιουργικά” γιατί αυτό παράγει εντυπωσιασμό, φέρνει επενδύσεις και τραβάει την προσοχή των μέσων. Η υπερβολή στο marketing είναι στρατηγική επιλογή όπως πάντα. Και έτσι γεννιέται η μεγάλη απάτη της “Τεχνητής Νοημοσύνης”. Γιατί όταν λες “σύστημα πρόβλεψης με βάση στατιστικά μοτίβα”, κανείς δεν ενθουσιάζεται. Όταν όμως λες “Τεχνητή Νοημοσύνη που σκέφτεται σαν άνθρωπος”, ή “Νευρωνικά Δίκτυα”, δημιουργείς αφήγηση με αξία στην αγορά.

Το ίδιο συμβαίνει και πολιτικά: αν πείσεις ότι οι μηχανές “σκέφτονται”, τότε μπορείς πιο εύκολα να εκχωρήσεις αποφάσεις σε αυτές. Από αξιολόγηση βιογραφικών μέχρι απονομές δανείων ή ακόμα και δικαστικές διαδικασίες. Εκεί η παρανόηση αποκτά τρομακτικές διαστάσεις, γιατί αλλάζει τον τρόπο που οργανώνεται η ίδια η εξουσία. Με άλλα λόγια, η συνέχεια αυτής της σκέψης πάει ακόμη πιο βαθιά: δεν είναι μόνο θέμα τεχνολογίας, είναι θέμα πολιτικής φιλοσοφίας. Αν χάσουμε τη συνείδηση του φαντασιακού μας, τότε το αφήγημα της “ΤΝ” γίνεται αμέσως εργαλείο ελέγχου.

Οφείλουμε λοιπόν να αντισταθούμε, καθώς όσο περισσότερο συνηθίζουμε να ταυτίζουμε την ανθρώπινη σκέψη με υπολογιστική διαδικασία, τόσο περισσότερο κινδυνεύουμε να χάσουμε την επίγνωση της αυτονομίας μας. Διότι αυτονομία δεν σημαίνει απλώς επιλογή ανάμεσα σε έτοιμες εναλλακτικές, σημαίνει δημιουργία νέων μορφών επιλογής, νέων σημασιών, νέων θεσμών. Αν θεωρήσουμε ότι η σκέψη = πρόβλεψη, ή  ότι σκέψη =  επιλογή από το δοσμένο, τότε παραιτούμαστε από την ιδέα της ριζικής δημιουργίας. Και όταν μια κοινωνία παραιτείται από αυτήν την ιδέα, παραιτείται από τη δύναμη να θεσμίζει τον εαυτό της.

Εξάλλου, η ίδια η ιστορία των κοινωνιών αποδεικνύει ότι το καθοριστικό στοιχείο δεν είναι η τεχνική, αλλά οι φαντασιακές σημασίες που οι ίδιες δημιουργούν. Η δημοκρατία, η ισότητα, η επιστήμη, η δικαιοσύνη δεν είναι προϊόντα αλγορίθμων, αλλά ριζικές δημιουργίες που γεννήθηκαν από το φαντασιακό των ανθρώπων. Η τεχνική έρχεται πάντοτε εκ των υστέρων να υπηρετήσει αυτές τις σημασίες και η “Τεχνητή Νοημοσύνη” δεν αποτελεί εξαίρεση. Είναι ένα εργαλείο που αποκτά νόημα μόνο μέσα στο πλαίσιο που του δίνει η κοινωνία. Όσο την αποκαλούμε “νοημοσύνη”, της αποδίδουμε μιαν αυθυπαρξία που δεν διαθέτει, μιαν υπόσταση που ανήκει στην κοινωνική φαντασία και όχι στη μηχανική της φύση.

Η κριτική αυτή δεν αποσκοπεί στην απαξίωση της τεχνικής. Τα δίκτυα αυτά είναι προϊόν δεκαετιών μαθηματικής και επιστημονικής δουλειάς, και η χρησιμότητά τους είναι τεράστια. Αλλά δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι εργαλείο σημαίνει ταυτοχρόνως και όριο. Και το όριο εδώ είναι σαφές: χωρίς το φαντασιακό, δεν υπάρχει δημιουργία, υπάρχει μόνο ανακύκλωση. Αν το αναγνωρίσουμε, μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε την “Τεχνητή Νοημοσύνη” με νηφαλιότητα, χωρίς αυταπάτες και χωρίς να της αποδίδουμε ιδιότητες που δεν διαθέτει.

Κλείνοντας, να σημειώσω κάτι ακόμη. Η συζήτηση για την “Τεχνητή Νοημοσύνη” είναι στην πραγματικότητα συζήτηση για το τι σημαίνει ανθρώπινη σκέψη. Αν αποδεχθούμε άκριτα ότι νοημοσύνη = πρόβλεψη, τότε έχουμε ήδη χάσει το πιο ουσιώδες: τη δύναμη της δημιουργίας. Αντίθετα, αν επιμείνουμε στη διάκριση, μπορούμε να κατανοήσουμε καλύτερα τόσο τον άνθρωπο όσο και τη μηχανή. Ο άνθρωπος δημιουργεί νόημα εκ του μηδενός (ex nihilo), η μηχανή απλώς ταξινομεί δεδομένα.

Και εδώ όταν λέμε ex nihilo, δεν εννοούμε ότι ξεκινάμε από το απόλυτο κενό. Εννοούμε ότι το ανθρώπινο υποκείμενο έχει τη δύναμη να παράγει σημασίες που δεν είναι προδιαγεγραμμένες στα υλικά δεδομένα του κόσμου. Τα άτομα άνθρακα και του οξυγόνου υπήρχαν από πριν, αλλά τίποτα μέσα τους δεν περιείχε, παραδείγματος χάριν, την έννοια “δημοκρατία” ή την έννοια “στρατόπεδο συγκέντρωσης”. Αυτές οι έννοιες – τόσο οι απελευθερωτικές όσο και οι καταστροφικές – γεννήθηκαν από την ανθρώπινη φαντασία, από τη δυνατότητα να δημιουργούμε νέες κατηγορίες και θεσμούς που δεν επιβάλλονται από τη βιολογία ή την υλική αναγκαιότητα. Η μηχανή, αντίθετα, δεν μπορεί να σπάσει το πλαίσιο που της δίνουμε. Συνδυάζει και βελτιστοποιεί δεδομένα, αλλά δεν μπορεί να επινοήσει νέο ορίζοντα. Εκεί ακριβώς βρίσκεται η διαφορά: ο άνθρωπος δημιουργεί το ίδιο το πλαίσιο του νοήματος, τη στιγμή που η μηχανή παραμένει εγκλωβισμένη σε αυτό που της έχει ήδη δοθεί.

Η “Τεχνητή Νοημοσύνη” είναι λοιπόν αναμφίβολα ένα χρήσιμο εργαλείο, αλλά δεν είναι νοημοσύνη. Αν το αναγνωρίσουμε αυτό, μπορούμε να αποφύγουμε την αυταπάτη που μας παγιδεύει στη γλώσσα. Και μόνο τότε θα μπορέσουμε να σκεφτούμε νηφάλια την τεχνική, χωρίς να παρασυρόμαστε από τις ίδιες μας τις φαντασιώσεις.

The post Η μεγάλη απάτη της “Τεχνητής Νοημοσύνης” first appeared on Aυτολεξεί.

Τις τελευταίες ημέρες, δύο γεγονότα πυκνώνουν τον ιστορικό χρόνο:

• Η πορεία προς τη Γάζα και η ισραηλινή στρατιωτική επίθεση στο ανθρωπιστικό σκάφος Madleen, η οποία συνοδεύτηκε από τη σύλληψη και απαγωγή των ακτιβιστών και την πλήρη κατάληψη του σκάφους σε διεθνή ύδατα

• Οι μαζικές συγκρούσεις στο Λος Άντζελες ενάντια στις επιχειρήσεις της ICE (Immigration & Customs Enforcement), της υπηρεσίας που διεξάγει βίαιες επιδρομές και απελάσεις μεταναστών, διαλύοντας κοινότητες και χωρίζοντας οικογένειες.

Αυτά τα γεγονότα δεν είναι αποκομμένα μεταξύ τους. Είναι εκφάνσεις μιας ενιαίας, παγκόσμιας διαδικασίας: της στρατιωτικοποίησης της ζωής και της εμπέδωσης ενός συστήματος διακυβέρνησης μέσω πολέμου, καταστολής και ποινικοποίησης της ύπαρξης όσων περισσεύουν — των φτωχών, των μεταναστών, των μη ενσωματωμένων, των αντιστεκόμενων.

Όσα βλέπουμε και βιώνουμε καθημερινά δεν αποτελούν την αποτυχία του φιλελεύθερου κράτους, αλλά αντίθετα τη βαθύτερη ουσία του: έναν μηχανισμό που, πίσω από τη μάσκα της δήθεν «παροχής δικαιωμάτων», αποκαλύπτεται ως τεχνολογία επιτήρησης, βίας και καταστολής.

ΕΝΑΣ ΚΟΣΜΟΣ ΣΕ ΠΟΛΙΟΡΚΙΑ – ΕΝΑΣ ΚΟΣΜΟΣ ΠΟΥ ΦΛΕΓΕΤΑΙ

Στη Γάζα, ο αποκλεισμός και οι επαναλαμβανόμενοι βομβαρδισμοί είναι η πιο ωμή έκφραση μιας παγκόσμιας βιοπολιτικής εξάλειψης. Η κυβέρνηση Νετανιάχου, με την ενεργή στήριξη των ΗΠΑ, της Ε.Ε. και φυσικά του ελληνικού κράτους, εφαρμόζει μια γενοκτονική πολιτική εθνοκάθαρσης στην Παλαιστίνη. Η επίθεση δε στο Madleen περνάει ένα σαφέστατο μήνυμα: καμία πράξη αλληλεγγύης δεν επιτρέπεται αν δεν είναι θεσμικά εγκεκριμένη. Κι όμως, κάθε τέτοια επίθεση γεννά και την αντίθεσή της. Από τα διεθνή καραβάνια αλληλεγγύης έως τις πράξεις ανυπακοής μέσα στα ίδια τα ισραηλινά σύνορα, η αλληλεγγύη δεν πνίγεται. Επιστρέφει, ριζώνει, και επιμένει.

Στην άλλη μεριά του πλανήτη, στο Λος Άντζελες, η ICE δρα με καθεστώς ανεξέλεγκτης ισχύος: εισβάλλει σε γειτονιές, σπίτια και σχολεία, και κυριολεκτικά εξαφανίζει ανθρώπους χωρίς πολλά – πολλά. Αυτή η αδυσώπητη κατασταλτική μηχανή ενισχύθηκε ριζικά από την επανεκλογή Τραμπ, ο οποίος μετέτρεψε τον έτσι και αλλιώς υπάρχων θεσμικό ρατσισμό σε κυρίαρχη πολιτική. Έτσι η λογική της εκκαθάρισης των ανεπιθύμητων απέκτησε επίσημη κρατική έκφραση. Ο τραμπισμός είναι η πλήρης ένταξη του λευκού εθνικισμού στις ΗΠΑ.

Όμως και εκεί γεννιέται ταυτόχρονα ένα σπουδαίο χειροπιαστό αντιπαράδειγμα: δίκτυα αλληλοπροστασίας, αποκλεισμοί δρόμων, καταλήψεις δημόσιων χώρων και λαϊκές συνελεύσεις συνθέτουν έναν ισχυρό ιστό κοινωνικής αυτοάμυνας στο Λος Άντζελες.

Και δεν πρόκειται για σποραδικές εκρήξεις διαμαρτυρίας, αλλά για οργανωμένη, αυτοθεσμισμένη αντίσταση, όπως μπορούμε εύκολα να τη δούμε:

• στα δίκτυα γειτονιάς τύπου ICE Out of LA και Immigrant Youth Coalition,

• στις «rapid response teams» που παρεμβαίνουν σε πραγματικό χρόνο κατά των απελάσεων,

• στις συνελεύσεις και τις δράσεις που απορρίπτουν τη μεσολάβηση κομμάτων ή ΜΚΟ, προτάσσοντας την κοινότητα ως πολιτικό υποκείμενο.

Αυτό το πεδίο συγκρότησης δεν ζητά μεταρρυθμίσεις — διεκδικεί την κατάργηση της ICE, την ανατροπή της λογικής της επιτήρησης και την ανασύσταση της ζωής από τα κάτω. Είναι παράδειγμα αυτονομίας σε πραγματικές συνθήκες κινδύνου, όχι θεωρητική κατασκευή.

Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ

Στην Ελλάδα, η παγιωμένη πολλαπλή κρίση —οικονομική, κοινωνική, περιβαλλοντική και πολιτική— δεν αντιμετωπίζεται με μέτρα ανακούφισης, αλλά με στρατηγικές καταστολής και αποδόμησης των κοινωνικών αντιστάσεων. Η κρατική εξουσία ενσωματώνει διεθνείς τεχνολογίες ελέγχου: κάμερες, λογισμικά παρακολούθησης, οπλισμένες δυνάμεις καταστολής κ.ο.κ.

Το ζήσαμε καθαρά στις διαδηλώσεις για το κρατικό έγκλημα στα Τέμπη. Η μαζική οργή δεν εισακούστηκε, αντίθετα αγνοήθηκε και χτυπήθηκε. Αντί να ανοίξει χώρος για πολιτική συμμετοχή, επιβλήθηκε σιωπή, φόβος και φίμωση. Οι συλλογικές ανάγκες βαφτίστηκαν «ανομία» από τα πληρωμένα κυβερνητικά ΜΜΕ, και οι διαμαρτυρίες σύμφωνα με την ίδια την κυβέρνηση αποτέλεσαν «απειλή για τη σταθερότητα».

Όμως ξέρουν καλά τι κάνουν. Το κράτος δεν παρεκτρέπεται. Ακολουθεί πιστά την πάγια λογική του: διακυβέρνηση δια της βίας. Λένε πως καταστέλλουν το χάος, όμως αυτό που θέλουν να καταστείλουν είναι η αυτοοργάνωση και η δημοκρατία.

ΑΥΤΟΝΟΜΙΑ ΩΣ ΑΝΑΤΡΕΠΤΙΚΟ ΠΕΔΙΟ ΣΥΓΚΡΟΤΗΣΗΣ

Το πρόβλημα δεν είναι ποιος κυβερνά, αριστερός ή δεξιός, αλλά το ότι κυβερνά ένα σύστημα θεσμικά δομημένο πάνω στη φίμωση των πολλών, στον αποκλεισμό, στην πειθάρχηση και στην εξουδετέρωση κάθε μη ενσωματώσιμης ζωής. Η απάντηση σε αυτό δεν μπορεί να προκύψει από καμία εναλλαγή εντός του, ούτε από καμία υπόσχεση θεσμικής διόρθωσης, αλλά μόνο από την άρνηση της ίδιας της λογικής του: της ανάθεσης, της διαμεσολάβησης, της εξάρτησης από την έγκριση της ετερόνομης εξουσίας του κράτους. Η αυτονομία δεν είναι εναλλακτική πρόταση στο πλαίσιο του υπάρχοντος, αλλά η πρακτική απόπειρα να συγκροτηθούν από κοινού νέες μορφές συλλογικής ζωής, πέρα από τον κρατικό καταναγκασμό και έξω από το φαντασιακό της υποταγής.

ΟΙ ΑΓΩΝΕΣ ΕΙΝΑΙ ΚΟΙΝΟΙ

Από τη Γάζα έως το Λος Άντζελες και από τις εργατογειτονιές του Ηρακλείου έως τα στρατόπεδα προσφύγων στα ελληνικά νησιά, μοιραζόμαστε τον ίδιο εχθρό. Όμως μοιραζόμαστε και την ίδια δυνατότητα:

–Να ξανακάνουμε την πολιτική υπόθεση όλων — όχι των λίγων.

–Να αρνηθούμε το «αναγκαίο κακό» του κοινοβουλευτισμού.

–Να απαντήσουμε στα στρατόπεδα, στα σύνορα και στον πόλεμο με κοινότητες ελευθερίας και αλληλεγγύη.

Χωρίς ιεραρχίες.

Χωρίς κόμματα – διαχειριστές.

Χωρίς αυταπάτες.

The post Από τη Γάζα ως το Λος Άντζελες & τα Τέμπη: Η αυτονομία απέναντι στην παγκόσμια στρατιωτικοποίηση της ζωής first appeared on Aυτολεξεί.

Είμαστε πραγματικά ελεύθεροι; Με αυτό το φαινομενικά απλό αλλά προκλητικό ερώτημα, ο Vijay Dethe από το χωριό Pachgaon στην περιοχή Chandrapur της Μαχαράστρα, Ινδία, άνοιξε πολλά φιλοσοφικά και πολιτικά ερωτήματα. Ο Vijay ανήκει στην κοινότητα Dalit και εργάζεται με τους Gond adivasis (αυτόχθονες πληθυσμοί στην Ινδία) και άλλες περιθωριακές κοινότητες του Pachgaon για την αυτοκυριαρχία και τη συλλογική διακυβέρνηση του χωριού. Πρόσθεσε ακόμη ότι “αυτοί που κατέστρεψαν τα δάση τους, μόλυναν τα νερά τους, μας λένε τώρα τι είναι το “vikas” (ανάπτυξη)! Ξέρουν πραγματικά τι είναι η “ανάπτυξη”!”;

Πολλά χερσαία και ναυτικά μίλια από τη Μαχαράστρα, στις άγριες ακτές του Ανατολικού Ακρωτηρίου της Νότιας Αφρικής, η Nonhle Mbuthuma, η οποία ηγείται ενός κινήματος για να σταματήσουν οι καταστροφικές σεισμικές δοκιμές για πετρέλαιο και φυσικό αέριο, λέει: “έρχονται στο όνομα της βοήθειας προς τους “φτωχούς”, αλλά εμείς ρωτάμε, “ποιος είναι ο φτωχός”; Έχουμε γη, νερό, τρέφουμε τους εαυτούς μας, έχουμε τα προς το ζην, πώς είμαστε φτωχοί;”. Οργανώνοντας την κοινότητά τους Amadiba, η Nonhle και άλλοι εξασφάλισαν τη νίκη τους διεκδικώντας τα δικαιώματα των τοπικών κοινοτήτων να προστατεύουν το θαλάσσιο περιβάλλον τους. “Στη θάλασσά μας ζουν οι πρόγονοί μας. Οι λευκοί πιστεύουν ότι η Shell (βρετανική πολυεθνική εταιρεία πετρελαίου και φυσικού αερίου) μπορεί να τους κάνει πλούσιους, αλλά για εμάς η ευτυχία είναι με τη θάλασσά μας και τα όντα της. Η ειρήνη έρχεται με το να μην θέλουμε περισσότερα” προσθέτει η Nonhle. Η ίδια μιλούσε σε δημόσια συνάντηση που διοργάνωσε η κοινότητα Amadiba στο Xolobeni στο πλαίσιο της «Παγκόσμιας Συγκέντρωσης για τη Ριζοσπαστική Δημοκρατία, την Αυτονομία και τον Αυτοπροσδιορισμό» τον Φεβρουάριο του 2025 από την Global Tapestry of Alternatives, τη WOMIN και την Ακαδημία Δημοκρατικής Νεωτερικότητας. Σταματώντας τις έρευνες πετρελαίου και φυσικού αερίου σε μια ιδιαίτερα βιοποικιλόμορφη περιοχή, η Επιτροπή Κρίσης Amadiba προστάτευσε τις μεταναστευτικές φάλαινες, τα δελφίνια και άλλα είδη άγριας ζωής από τις βλαβερές συνέπειες των σεισμικών δοκιμών.

Τι είναι η πραγματική δημοκρατία;

Είναι σημαντικό ότι αυτό που συνδέει τον Vijay Dethe από την Ινδία και την Nonhle Mbuthuma από τη Νότια Αφρική, είναι ο προκλητικός ισχυρισμός τους ότι είναι ήδη ελεύθεροι. Μαζί με χιλιάδες άλλες αυτόχθονες, εθνικές μειονότητες και περιθωριοποιημένες κοινότητες σε όλο τον κόσμο, αναρωτιούνται: «Είμαστε ελεύθεροι να αποφασίσουμε τι είναι για εμάς “ανάπτυξη”, “ευημερία” και “καλή ζωή”; Μπορεί αυτή η «καλή ζωή» να οικοδομηθεί χωρίς να καταστρέψουμε τη γη και να αφήσουμε πίσω μας εκατομμύρια ανθρώπους; Μαζί με την υποβολή αυτών των θεμελιωδών ερωτημάτων, δημιουργούν τρόπους για να διεκδικήσουν και να επιμείνουν στη δημιουργία ενός μελλοντικού κόσμου ελευθερίας και αυτοδιάθεσης – ενός πλουραλισμού της ειρήνης.

Οι απαντήσεις σε αυτά τα ερωτήματα έχουν τις ρίζες τους βαθιά στις πρακτικές και τις ικανότητες των ανθρώπων να αυτοδιοικούνται. Οι αυτόχθονες (adivasi/φυλές) και άλλες τοπικές παραδοσιακές κοινότητες σε όλο τον κόσμο είχαν τα δικά τους συστήματα τοπικής διακυβέρνησης, τα οποία κανόνιζαν την αλληλεπίδραση των ανθρώπων με τα υπόλοιπα μέλη της κοινότητας καθώς και με την υπόλοιπη φύση. Η διατήρηση αυτών των κανόνων και εθίμων είναι ζωτικής σημασίας για τη συνέχιση της πνευματικής και πολιτιστικής ζωής, της κοινοτικής ταυτότητας και γνώσης, τη διαχείριση της γης και των φυσικών πόρων, καθώς και τη χρήση και προστασία της υπόλοιπης φύσης. Σε πολλά μέρη του κόσμου, ιδίως στην περίπτωση των κοινοτήτων που εξακολουθούν να ασκούν παραδοσιακές ασχολίες και τρόπους ζωής (δασικές, κτηνοτροφικές, αλιευτικές ή/και γεωργικές), πολλά τέτοια συστήματα εξακολουθούν να εφαρμόζονται παράλληλα με τα επίσημα συστήματα διακυβέρνησης που εισήγαγε το κράτος ή επαναπροσδιορίζονται συνδυάζοντας τους παλιούς και τους νέους τρόπους διακυβέρνησης.

Το ερώτημα που έχουν θέσει αρκετές κοινότητες, ειδικά σε αυτούς τους καιρούς της αύξησης του αυταρχισμού, είναι «τι είναι η πραγματική δημοκρατία;». Είναι η εκλογική φιλελεύθερη δημοκρατία, που έχει συνεταιριστεί από τον χρηματοπιστωτικό καπιταλισμό, ή είναι η πραγματική δημοκρατία εκείνη στην οποία οι άνθρωποι απελευθερώνονται από τα δεσμά της υποταγής τους και ορίζουν οι ίδιοι την «ευημερία»; Αφορά η δημοκρατία μόνο τους ανθρώπους ή/και και την υπόλοιπη φύση;”

Στοιχεία γήινης διακυβέρνησης

“Δεν μπορούμε να παραδώσουμε τα δικαιώματά μας. Πρέπει να ενισχύσουμε τις κοινότητές μας και τους εαυτούς μας για να αγωνιστούμε ενάντια στην άδικη εκμετάλλευση των δασών, των ποταμών, των βουνών μας και των ανθρωπίνων δικαιωμάτων μας” λέει ο Hishey Lachungpa, ακτιβιστής του ποταμού, λάτρης της φύσης και μέλος του τοπικού αυτοδιοικητικού συμβουλίου, που ονομάζεται Dzumsa του χωριού Lachung στο κρατίδιο Sikkim που βρίσκεται στη βορειοανατολική Ινδία. Κατοικείται κυρίως από τη φυλετική κοινότητα Bhutia, της οποίας το μακραίωνο σύστημα λήψης αποφάσεων dzumsa διατηρείται ακόμη ζωντανό, ενώ παράλληλα γίνονται προσαρμογές ώστε να μπορεί να ανταποκριθεί στους σύγχρονους μετασχηματισμούς. Το 2006, το χωριό ηγήθηκε μιας έντονης διαμαρτυρίας ενάντια στα υδροηλεκτρικά έργα που προτάθηκαν να κατασκευαστούν στον ποταμό τους και πήρε την απόφαση να μην επιτρέψει περαιτέρω προσπάθειες καταστροφής του ποταμού και της οικολογίας του. Το 2009, μετά από τρία χρόνια αγωνιστικής δράσης, το τοπικό αυτοδιοικητικό συμβούλιο του Lachung αποφάσισε να απαγορεύσει όλα τα υδροηλεκτρικά έργα στον ποταμό τους. Στην πραγματικότητα, έχουν καταστήσει έγκλημα να συζητά κανείς ή να προτείνει φράγματα σε οποιονδήποτε δημόσιο χώρο στο Lachung.

Μεταξύ αρκετών κοινοτήτων τα συστήματα διακυβέρνησής τους αποτέλεσαν σημαντικό τρόπο διαχείρισης της κηδεμονίας των κοινών αγαθών, συμπεριλαμβανομένων των δασών, των ποταμών, των βοσκοτόπων, των γεωργικών εκτάσεων μεταξύ άλλων. Το μεγαλύτερο μέρος του σχεδιασμού και της λήψης αποφάσεων γίνεται συνήθως στα κέντρα της κρατικής εξουσίας, μακριά από τις περιοχές. Μερικές φορές η διοίκηση δεν γνωρίζει καν για το σύστημα λήψης αποφάσεων του ίδιου του λαού και/ή δεν θέλει να ξέρει, πόσο μάλλον να το αναγνωρίσει, οπότε η επιθυμία να διατηρηθεί η συγκεντρωτική εξουσία είναι επίσης μέρος αυτού. Ως αποτέλεσμα, δεν κατανοούν τις πραγματικότητες και τα χαρακτηριστικά της περιοχής. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο είναι επιρρεπείς στην αποτυχία και την ζημιά. Ωστόσο, τα συστήματα εθιμικής διακυβέρνησης προέκυψαν στις περιοχές με βάση την οικολογία, την τοπογραφία, τη γεωλογία, τα παραδοσιακά μέσα διαβίωσης που ανταποκρίνονται στη γη, το νερό, το χιόνι, τα βουνά, τα ποτάμια και τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι μπορούν να ζήσουν μέσα σε αυτά τα οικοσυστήματα. Τα συστήματα αυτά βασίζονται επομένως στην εμπειρική μάθηση, στην παρατήρηση εκατοντάδων ετών, στη μελέτη των φυσικών προτύπων και στον σχεδιασμό της ζωής γύρω από αυτά τα πρότυπα. Οι εθιμικοί νόμοι βασίζονται σε αυτό που η Αυστραλιανή μελετήτρια των ιθαγενών, Άννα Πολίνα, αποκαλεί νόμο της γης ή νόμο του νερού, διαμορφώνοντας έθιμα και πρακτικές γύρω από τη ζήτηση και τη δράση της γης, του νερού, του χιονιού, των ποταμών, των βουνών και των θεοτήτων τους.

«Για εμάς, η ευτυχία δεν έχει να κάνει με περισσότερα υλικά αγαθά, αλλά με καλές σχέσεις με τους προγόνους και τους απογόνους… και για τους τελευταίους, πρέπει να φροντίζουμε τα εδάφη μας ως μέρος ενός κοινοτικού συστήματος προστασίας», λέει ο Ildefonso Sánchez Velázquez από την αυτόνομη κοινότητα Cherán Michoacán του Μεξικού κατά τη διάρκεια της συγκέντρωσης για τη ριζοσπαστική δημοκρατία και την αυτονομία. Από το 2011, η κοινότητα οικοδομεί συστήματα αυτονομίας και αυτοδιοίκησης και πλέον διαθέτει συνελεύσεις σε τέσσερις γειτονιές και μια γενική συνέλευση ως το ανώτατο όργανο για τη λήψη αποφάσεων και τη διαχείριση της κοινοτικής επικράτειας, της οικογένειας, των συνελεύσεων των γειτονιών. Η ριζοσπαστική δημοκρατία σημαίνει άραγε να ζητάμε από την κυβέρνηση τι να κάνει; Για αρκετές από αυτές τις κοινότητες πάντως, δεν σημαίνει εκλογές, ούτε να ζητούν κυβερνήσεις, αλλά να «γειώνονται» σε εδάφη και τόπους αγώνων. Αυτές οι κοινότητες δεν ζητούν αλλαγή καθεστώτος, αλλά αλλαγή συστήματος.

Θεμελίωση σε εδάφη και τόπους αγώνων

Σε ορισμένα μέρη της Ινδίας, ιδίως στην περίπτωση των κοινοτήτων που εξακολουθούν να ασκούν παραδοσιακά επαγγέλματα και τρόπους ζωής (δασικά, κτηνοτροφικά, αλιευτικά ή/και γεωργικά), πολλά τέτοια συστήματα επίσης συνεχίζουν να λειτουργούν παράλληλα με τα επίσημα συστήματα διακυβέρνησης που εισήγαγε το κράτος, ή επανεφευρίσκονται συνδυάζοντας τις σύγχρονες μορφές διακυβέρνησης με τις παραδοσιακές. Ο Vittal Rao από το «Gondwana Panchayat Rai Center» (Παραδοσιακό Φυλετικό Συμβούλιο), μια οργάνωση αυτοχθόνων φυλών Raj Gond στην περιφέρεια Adilabad του κρατιδίου Telangana στη Νότια Ινδία, μας λέει ότι “το φυλετικό συμβούλιο εξακολουθεί να διαδραματίζει κρίσιμο ρόλο στην επίλυση διαφορών, στη διατήρηση των παραδοσιακών μέσων διαβίωσης, των δικαιωμάτων γης και της διαχείρισης των κοινών αγαθών. Έχουμε το δικό μας σύστημα αυτοδιοίκησης”.

Φυσικά δεν είναι όλα τέλεια μέσα σε αυτά τα συστήματα. Πολλά από αυτά τα παραδοσιακά συστήματα ήταν καταπιεστικά ή περιθωριοποιούσαν τις γυναίκες ή/και τις εθνικές μειονότητες και τους νέους. Μπορεί εσωτερικά να θέτουν σε κίνδυνο βασικές αρχές της ισότητας, της δικαιοσύνης και της ευημερίας για όλους, ακόμη και αν βοηθούν στη διατήρηση των οικοσυστημάτων στα οποία κατοικούν. Αλλά εργάζονται στο να δημιουργήσουν συστήματα για να μετασχηματίσουν αυτές τις εσωτερικές αδικίες. Στο Κόρτσι της Μαχαράστρα, στην κεντρική Ινδία, όταν 87 χωριά ενώθηκαν για να σχηματίσουν μια Maha Gramsabha για την καλύτερη εκπροσώπηση των θεμάτων των χωρικών, συνέβη κάτι ιστορικό. Γυναίκες από το Mahila Parishad, μια συλλογικότητα ομάδων αυτοβοήθειας, επέμειναν να εκπροσωπούνται τουλάχιστον 50% γυναίκες στη συλλογικότητα. “Θέλω η κόρη μου να έχει μια καλύτερη ζωή και τα όνειρά της να γίνουν πραγματικότητα. Πρέπει να αποκτήσει τα δικαιώματά της στο jal, jangal και zameen (νερό, δάσος και γη) και αυτό μπορεί να συμβεί μόνο αν υψώσω τη φωνή μου σήμερα” δήλωσε η Kalpana Naitam, η ζωηρή νεαρή επικεφαλής του χωριού Bori.

Ένα άλλο ισχυρό παράδειγμα προέρχεται από την Κεντρική Ασία. Το κουρδικό κίνημα, που έχει τις ρίζες του στον δημοκρατικό συνομοσπονδισμό, επικεντρώνεται γύρω από την απελευθέρωση των γυναικών από χιλιετίες υποδούλωσης σε διάφορες μορφές πατριαρχίας και αρρενωπότητας. Σύμφωνα με τον Αμπντουλάχ Οτσαλάν, τον ιδεολόγο του κινήματος, το κράτος είναι μια εκδήλωση της πατριαρχίας, οπότε η πραγματική δημοκρατική απελευθέρωση μπορεί να πραγματοποιηθεί μόνο αν βασίζεται σε μια «επιστήμη της ελευθερίας των γυναικών» που ονομάζεται jineoloji.

Η αυτοδιοίκηση ως τρόπος ζωής

Οι κοινότητες πιστεύουν ότι επιλέγουν οι ίδιες τους ηγέτες τους, λαμβάνοντας αποφάσεις συλλογικά, θεσπίζοντας τους δικούς τους νόμους και ακολουθώντας διαδικασίες λήψης αποφάσεων που βασίζονται στη συναίνεση. Η αυτοδιάθεση, ο σχεδιασμός της ζωής τους και η αυτονομία των εδαφών τους είναι το επίκεντρο της αυτοδιοίκησης, όπου η αίσθηση της δημοκρατικής κοινότητας δεν περιορίζεται μόνο στους ανθρώπους, αλλά περιλαμβάνει και την υπόλοιπη φύση.

Ο Μαχάτμα Γκάντι και ο Ραμπιντρανάθ Ταγκόρ μίλησαν πολύ για την ιδέα της αυτοδιοίκησης ως πνευματική πρακτική για τον εαυτό μας, τους άλλους ανθρώπους και τη γη. Ο Tagore, ειδικότερα, αντλούσε πολλά από τη φύση και διατύπωνε πώς η δομική οικολογική αλλοτρίωση που διέπει τη νεωτερικότητα στερεί από την ανθρωπότητα κάθε ελευθερία. Ο David Graeber, ανθρωπολόγος και αναρχικός, υποστήριξε την αυτονομία ως τον πιο κρίσιμο αγώνα για το 99% των ανθρώπων στο προσεχές μέλλον κατά τη διάρκεια του κινήματος Occupy Wall Street στις ΗΠΑ. Ο Graeber εμπνεύστηκε σε μεγάλο βαθμό από έναν άλλο αναρχικό, τον Peter Kropotkin, ο οποίος έγραψε το “Mutual Aid: A Factor of Evolution” (1902), το οποίο υποστήριξε την αλληλοβοήθεια ως σημαντική μορφή οργάνωσης αυτόνομων κοινωνιών, παρατηρώντας την υπόλοιπη φύση και τις αρχαίες ανθρώπινες κοινωνίες για να δει πώς λειτουργεί η συνεργασία. Για να δούμε τις συνδέσεις μεταξύ αυτών των θεωριών, θα μπορούσαμε να πούμε ότι μια οργανωμένη αυτοδιαχειριζόμενη κοινότητα δεν επιδιώκει την ατομικιστική ελευθερία, αλλά υποστηρίζει την αυτονομία με ευθύνη απέναντι στους ανθρώπους.

Σε ορισμένες από τις κοινότητες που ανέφερα παραπάνω, καθώς και σε εκατοντάδες (ίσως χιλιάδες) άλλες που δεν ανέφερα, υπάρχουν συνεχείς πράξεις αντίστασης σε καταστροφικά έργα «ανάπτυξης» ή άλλου είδους (συχνά υποστηριζόμενες από το στρατό) επιβολές από το κράτος. Σε αυτούς τους αγώνες ενάντια σε αυτό που θα μπορούσε κανείς να αποκαλέσει Πόλεμο κατά της Γης, οι κοινότητες εκφράζουν επίσης την ανάγκη για μια εναλλακτική λύση βασισμένη στα παραδοσιακά συστήματα αυτοδιοίκησης. Αυτό υπογραμμίζει την πρόκληση για τον κόσμο της εκλογικής δημοκρατίας να κατανοήσει και να ενισχύσει καλύτερα αυτά τα παραδοσιακά συστήματα αυτοδιοίκησης (δίνοντάς τους παράλληλα χώρο να διερευνήσουν και να αντιμετωπίσουν τα εγγενή τους προβλήματα), προκειμένου να αντισταθμίσουν τους σύγχρονους θεσμούς διακυβέρνησης. Είναι ζωτικής σημασίας να κατανοήσουμε ότι αυτά τα παραδοσιακά συστήματα αυτοδιοίκησης έχουν τις ρίζες τους στον αγώνα για αυτονομία, υποστηρίζοντας ότι οι άνθρωποι που ζουν στις περιοχές τους πρέπει να έχουν την αυτονομία να αποφασίζουν τι θα συμβεί στα εδάφη και τις περιοχές τους. Η αυτονομία βρίσκεται στο επίκεντρο των περισσότερων πολιτικών κινητοποιήσεων με βάση τις κοινότητες, επειδή αποτελεί τόσο μια πρακτική όσο και μια θεωρία της συνύπαρξης της ζωής στη γη. Αυτά τα συστήματα λήψης αποφάσεων βασίζονται στον τόπο, δηλαδή ανταποκρίνονται και βασίζονται στις ανάγκες και τους ρυθμούς της γης στην οποία βρίσκονται. Αρκετές από αυτές τις διαδικασίες επιδεικνύουν τη σοφία των διαδικασιών λήψης αποφάσεων που δεν περιορίζονται σε πλειοψηφίες ή αδικίες έναντι ορισμένων ανθρώπων.

Από πολλές απόψεις, λοιπόν, η πραγματική πρόκληση σε περιόδους οικολογικής κατάρρευσης, ανόδου αυταρχικών κυβερνήσεων, καπιταλιστικής κρίσης και πολεμοκάπηλης στρατιωτικοποίησης είναι να κατανοήσουμε πραγματικά αυτά τα συστήματα, την εξελισσόμενη φύση τους σε σχέση με τις σύγχρονες κοινωνίες, την πιθανή διασύνδεσή τους με τους σύγχρονους θεσμούς διακυβέρνησης και πώς να ενισχύσουμε τη συνολική διακυβέρνηση για τους σκοπούς της δικαιοσύνης και της βιωσιμότητας. Η κυρίαρχη ιστορία που μας έχουν πει είναι αυτή της έλλειψης των ιεραρχιών, της πολιτικής του φόβου, του ανταγωνισμού για τη συσσώρευση κεφαλαίου μέσω της παραγωγικότητας, της ανάπτυξης και της συνεχιζόμενης εξορυκτικής επέκτασης. Οι κοινότητες που αναζητούν αυτονομία αμφισβητούν δυναμικά αυτή την κυρίαρχη κοσμοθεωρία. «Για να επιτευχθεί η ευημερία, ο καθένας πρέπει να γνωρίζει ποια είναι η ευθύνη του», λέει ο Izamsai Katengey της αυτόχθονης κοινότητας Gond στην κεντρική Ινδία. Αρθρώνουν διαφορετικούς τρόπους ύπαρξης στον κόσμο, οι οποίοι περιλαμβάνουν τη διατήρηση των ζωντανών τοπίων, των εδαφών που κατοικούμε και των κοινοτικών μορφών οικονομίας και δικαιοσύνης όπου κι αν βρισκόμαστε.

The post Αυτονομία για την πλειονότητα του κόσμου! Κοινοτικοί αγώνες για αυτοκυβέρνηση στον παγκόσμιο Νότο first appeared on Aυτολεξεί.

Μια μικρή ανθολογία δεν μπορεί να υποκαταστήσει τη συστηματική μελέτη ενός έργου πολυσχιδούς, πρωτότυπου και βαθυστόχαστου. Νομίζουμε, ωστόσο, ότι τα παρακάτω αποσπάσματα δίνουν μια πρώτη, αλλά σαφή, ιδέα για το πώς προσέγγιζε ο Καστοριάδης τη δημοκρατία και την ελευθερία, ωθώντας τον αναγνώστη σε διεξοδικότερη ενασχόληση με το έργο του φιλοσόφου, και στη συνέχεια σε γόνιμο και κριτικό διάλογο μαζί του, ώστε να αναδειχθεί η μεγάλη σημασία και επικαιρότητα της καστοριαδικής σκέψης.

Τα παρακάτω αποσπάσματα προέρχονται από την έκδοση της Βαβυλωνίας “2017 Έτος Καστοριάδη: Μικρά αποσπάσματα για την αυτονομία” σε ανθολόγηση των: Νίκος Ιωάννου, Γιάννης Κτενάς, Αλέξανδρος Σχισμένος, Yavor Tarinski, το ηλεκτρονικό αρχείο [pdf]του οποίου μπορείτε να βρείτε εδώ.

The post Κορνήλιος Καστοριάδης – «Αποσπάσματα για την αυτονομία» (Audio Book) first appeared on Aυτολεξεί.

Η οικολογική κρίση και η ανάγκη για έναν νέο τρόπο θεώρησης της σχέσης του ανθρώπου με τον φυσικό κόσμο είναι ζητήματα που απασχόλησαν τόσο τον Κορνήλιο Καστοριάδη όσο και τον Murray Bookchin, δύο από τους σημαντικότερους στοχαστές του 20^ού αιώνα. Παρά τις διαφορές στην προσέγγισή τους, και οι δύο στοχαστές επικεντρώνονται στην αναγκαιότητα μιας ριζικής αναδιοργάνωσης του τρόπου με τον οποίο οι κοινωνίες αντιλαμβάνονται τη φύση. Ο Bookchin, με τη θεωρία της κοινωνικής οικολογίας, υποστηρίζει ότι η οικολογική κρίση είναι προϊόν των ιεραρχικών και καταπιεστικών κοινωνικών δομών που χαρακτηρίζουν τον σύγχρονο κόσμο. Ο Καστοριάδης, από την άλλη, μέσω της θεωρίας του για την αυτονομία και την φαντασιακή θέσμιση, προτείνει μια πιο βαθιά αλλαγή στις θεμελιώδεις αξίες και τις σημασίες που συνθέτουν την κοινωνική ζωή, τονίζοντας ότι η οικολογική κρίση είναι ένα σύμπτωμα της ευρύτερης πολιτισμικής κρίσης που διαπερνά τον σύγχρονο κόσμο. Η συνδυαστική ανάλυση των δύο θεωριών μπορεί να προσφέρει μια πλήρη προσέγγιση της φύσης και της οικολογίας, θέτοντας το θεμέλιο για τη δημιουργία μιας βιώσιμης και αυτόνομης κοινωνίας.

Η Φαντασιακή Θέσμιση της Φύσης

Η φαντασιακή θέσμιση της φύσης αποτελεί κρίσιμο σημείο για την κατανόηση όχι μόνο της οικολογικής κρίσης αλλά και της ίδιας της κοινωνικής και πολιτικής οργάνωσης των σύγχρονων δυτικών κοινωνιών.

Τι εννοούμε όμως με τον όρο «φαντασιακή θέσμιση της φύσης»;

Ο Κορνήλιος Καστοριάδης, εισηγητής της έννοιας του φαντασιακού, μέσα από την κριτική του στη δυτική μεταφυσική παράδοση, φέρνει στο προσκήνιο την ιστορικότητα και την κοινωνική κατασκευή της φύσης ως αντικειμένου, θεσμισμένη μέσα από τα φαντασιακά των κοινωνιών. Στη νεωτερικότητα, η φύση παύει να είναι ένας ζων οργανισμός – όπως για παράδειγμα την αντιλαμβάνονταν οι αρχαίοι Έλληνες μέσω του όρου «κόσμος» ή οι Ανατολικές φιλοσοφίες ως ολότητα – και μετατρέπεται σε έναν μηχανιστικό χώρο, έναν απογυμνωμένο «πόρο» προς εκμετάλλευση. Ο άνθρωπος, υποκινούμενος από το καρτεσιανό φαντασιακό της διάκρισης υποκειμένου – αντικειμένου, γίνεται «κύριος και κάτοχος» της φύσης (Descartes, 1637/2005), αποξενώνοντας τον εαυτό του από αυτήν και από τη ζωτική του σύνδεση μαζί της.

Η αποξένωση αυτή δεν αποτελεί φυσική εξέλιξη της ανθρώπινης σκέψης, αλλά είναι αποτέλεσμα συγκεκριμένων ιστορικών και πολιτισμικών διαδικασιών. Η φαντασιακή θέσμιση της φύσης στον δυτικό κόσμο συνδέεται με την άνοδο της καπιταλιστικής οικονομίας και την εργαλειοποίηση της ανθρώπινης δράσης μέσω της τεχνολογίας. Αυτή η θέσμιση εδράζεται στην «απεριόριστη επέκταση της ορθολογικότητας», όπου κάθε τι φυσικό ή ανθρώπινο γίνεται αντικείμενο εξορθολογισμού και κυριαρχίας (Καστοριάδης, 1999 α).

Η αναγνώριση της φύσης ως θεσμισμένης κατηγορίας αποδομεί την ουσιοκρατική προσέγγιση που την αντιμετωπίζει ως εξωτερική πραγματικότητα. Σε αυτό το πλαίσιο, ο Καστοριάδης προτείνει μια εναλλακτική φαντασιακή θέσμιση, όπου η φύση επανεντάσσεται στο συλλογικό και ατομικό φαντασιακό, ως χώρος συνύπαρξης και δημιουργικότητας και όχι ως αντικείμενο εκμετάλλευσης. Εδώ, η αυτονομία έρχεται στο προσκήνιο: η κοινωνία καλείται να αναστοχαστεί και να αναδημιουργήσει τη σχέση της με τη φύση, θεμελιώνοντας νέους θεσμούς που θα βασίζονται στον σεβασμό και στην αμοιβαιότητα.

 Οικολογική Κρίση και Τεχνοκρατία: Η Κριτική του Καστοριάδη

Η οικολογική κρίση λοιπόν, δεν είναι ένα απλό σύνολο περιβαλλοντικών προβλημάτων, όπως πολλές οικολογικές κινήσεις και ακτιβιστές αντιλαμβάνονται. Είναι σύμπτωμα μιας βαθιάς απορρύθμισης του φαντασιακού και της θεσμισμένης λογικής της δυτικής κοινωνίας. Ο πυρήνας δε της κρίσης, έγκειται στη δυναμική της τεχνοκρατίας, της οποίας η λογική είναι εγγενώς αποξενωτική.

Η τεχνοκρατική σκέψη βλέπει τη φύση ως τίποτα περισσότερο από ένα πρόβλημα προς επίλυση μέσω τεχνικών μέσων. Επιπροσθέτως, η φιλοσοφία της κυριαρχίας, που διαποτίζει τη νεωτερική κοινωνία, οδηγεί στην εκμηδένιση του φυσικού κόσμου στο όνομα της «προόδου». Η λογική αυτή αναδύεται μέσα από τη σύζευξη της επιστημονικής σκέψης και της καπιταλιστικής επιδίωξης του κέρδους, παράγοντας μια διπλή αποξένωση: τόσο του ανθρώπου από τη φύση, όσο και από την ίδια την ανθρώπινη υποκειμενικότητα (Καστοριάδης, 1999 β).

Παράλληλα, η τεχνοκρατία δεν μπορεί να απαντήσει στις οικολογικές προκλήσεις διότι, φυσικά, παραμένει εγκλωβισμένη ακριβώς σε αυτή τη λογική που γέννησε την κρίση. Η οικολογική κρίση απαιτεί μια ριζική αμφισβήτηση του φαντασιακού της κυριαρχίας και της ανεξέλεγκτης ανάπτυξης. Υπό αυτό το πρίσμα ο Καστοριάδης (1978) τονίζει την ανάγκη για έναν διαφορετικό τρόπο σκέψης, όπου η πολιτική δράση και ο συλλογικός αναστοχασμός θα ανοίξουν τον δρόμο για μια ουσιαστική αμεσοδημοκρατική αναδιοργάνωση της κοινωνικής ζωής.

Συζήτηση Καστοριάδη και Bookchin: Οικολογία και Δημοκρατία

Η σύνδεση της οικολογίας με τη δημοκρατία αποτελεί κρίσιμο σημείο, τόσο στη σκέψη του Καστοριάδη όσο σε εκείνη του Murray Bookchin. Αν και οι δύο στοχαστές ξεκινούν από διαφορετικές φιλοσοφικές παραδόσεις, συγκλίνουν στην ανάγκη ριζικής αναθεώρησης του τρόπου με τον οποίο οι κοινωνίες οργανώνονται και αντιλαμβάνονται τη σχέση τους με τη φύση. Ωστόσο, οι διαφορές τους στον τρόπο που προσεγγίζουν την έννοια της αυτονομίας και τη θέση του οικολογικού ζητήματος αναδεικνύουν ενδιαφέρουσες φιλοσοφικές αντιθέσεις.

Ο Bookchin, μέσα από το έργο του και ειδικά στην κοινωνική οικολογία, υποστηρίζει ότι η οικολογική κρίση είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με τις ιεραρχικές δομές και την πολιτική ανισότητα. Βλέπει την κυριαρχία του ανθρώπου πάνω στη φύση ως προέκταση της κυριαρχίας ανθρώπου πάνω σε άνθρωπο (Bookchin, 1982). Για τον Αμερικανό στοχαστή, η λύση δεν έγκειται μόνο στην προστασία του περιβάλλοντος μέσω τεχνοκρατικών μέτρων, αλλά στη ριζική μετασχηματιστική δύναμη της άμεσης δημοκρατίας. Η κοινωνική οικολογία του απορρίπτει τόσο τη μονοδιάστατη ανάπτυξη της τεχνολογίας, όσο και την ιδέα της φύσης ως ανεξάρτητης από την κοινωνία.

Ο Καστοριάδης, από την πλευρά του, δίνει έμφαση στη φαντασιακή διάσταση της ανθρώπινης σχέσης με τη φύση και στην κεντρικότητα της αυτονομίας ως προϋπόθεση για οποιαδήποτε οικολογική λύση. Η δημοκρατία, για τον Καστοριάδη, δεν είναι απλώς μια διαδικασία λήψης αποφάσεων, αλλά μια συνολική ανασυγκρότηση του τρόπου που οι άνθρωποι νοηματοδοτούν τον κόσμο και τον ρόλο τους μέσα σε αυτόν. Η οικολογική κρίση, συνεπώς, δεν είναι μόνο ζήτημα κοινωνικών ιεραρχιών, όπως υποστηρίζει ο Bookchin, αλλά και αποτέλεσμα μιας θεμελιακής αποξένωσης του ανθρώπου από τη φύση, αλλά και από τον ίδιο τον εαυτό του.

Εκεί που ο Bookchin προτείνει θεσμικές αλλαγές μέσω της άμεσης δημοκρατίας, ο Καστοριάδης εισάγει τη βαθύτερη ανάγκη ανατροπής του φαντασιακού που νομιμοποιεί τη λογική της κυριαρχίας. Για τον Bookchin, η φύση και η κοινωνία είναι διαλεκτικά συνδεδεμένες, αλλά για τον Καστοριάδη, αυτή η σύνδεση παραμένει ανέφικτη χωρίς την ικανότητα του ανθρώπου να αναστοχάζεται τους θεσμούς και τις αξίες του. Ο συλλογικός αναστοχασμός και η κριτική αυτονομία είναι το κλειδί για να τεθεί υπό αμφισβήτηση η εργαλειακή και τεχνοκρατική θέαση της φύσης.

Η δημοκρατία, κατά τον Καστοριάδη, αποκτά οικολογική διάσταση όταν ο πολίτης γίνεται συνδημιουργός των κοινωνικών και περιβαλλοντικών πλαισίων, αντί να αντιμετωπίζει τη φύση ως εξωτερική κατηγορία. Αυτή η προσέγγιση υπερβαίνει τον Bookchin, καθώς τονίζει ότι καμία θεσμική αλλαγή δεν μπορεί να είναι βιώσιμη χωρίς την ανανέωση του ανθρώπινου φαντασιακού. Η σχέση ανθρώπου – φύσης, λοιπόν, είναι ταυτόχρονα μια πολιτική και μια οντολογική πρόκληση, που απαιτεί έναν νέο τρόπο ύπαρξης και πράξης.

Ο Διαλεκτικός Νατουραλισμός του Bookchin και η Κριτική του μέσα από την Καστοριαδική Σκέψη

Ο διαλεκτικός νατουραλισμός του Bookchin ενοποιεί τη βιολογική και την κοινωνική εξέλιξη σε ένα συνεχές. Ο Bookchin θεωρεί τη φύση ως ενεργό και δυναμικό πεδίο. Μέσα από τη διαλεκτική του θεώρηση, βλέπει την κοινωνία ως φυσική προέκταση της εξέλιξης, στην οποία η αυτοοργάνωση και η συνεργασία υπερισχύουν της ανταγωνιστικής και εργαλειακής θεώρησης του Δαρβινισμού.

Σε αυτό το πλαίσιο, απορρίπτει τη δυαδικότητα φύσης και κοινωνίας, προτείνοντας μια διαλεκτική που ενοποιεί τις δύο έννοιες. Η ανθρώπινη κοινωνία δεν είναι μια αυθαίρετη παρέμβαση στον φυσικό κόσμο αλλά αναδύεται από τις ίδιες τις αρχές της φυσικής διαφοροποίησης και της εξέλιξης (Bookchin, 1982). Ωστόσο, αυτή η αντίληψη κινδυνεύει να παραγνωρίσει την ιδιαιτερότητα της ανθρώπινης δημιουργικότητας, όπως την αντιλαμβάνεται ο Καστοριάδης.

Ενώ ο διαλεκτικός νατουραλισμός επιχειρεί να γεφυρώσει το χάσμα φύσης και κοινωνίας, αποτυγχάνει να αναγνωρίσει την αυτονομία ως τη θεμελιώδη διάσταση του ανθρώπινου φαντασιακού. Η ανθρώπινη κοινωνία δεν είναι απλώς συνέχεια της φύσης, αλλά ρήξη, καθώς μέσω της φαντασιακής δημιουργίας ο άνθρωπος νοηματοδοτεί τον κόσμο του με τρόπους που ξεπερνούν τα φυσικά όρια. Η ιδέα του Bookchin, ότι η κοινωνία μπορεί να επιστρέψει σε μια «αρμονική σχέση» με τη φύση μέσω θεσμικών αλλαγών ή αποκεντρωμένης δημοκρατίας αγνοεί τη βαθύτερη κρίση νοήματος που χαρακτηρίζει τη νεωτερικότητα. Ο Καστοριάδης επιμένει ότι η οικολογική κρίση δεν είναι απλώς αποτέλεσμα κοινωνικών ιεραρχιών αλλά προκύπτει από τη ριζική αποξένωση του ανθρώπου από τη δημιουργικότητά του.

Η κριτική αυτή του Καστοριάδη στον Bookchin, αποτελεί κριτική ενός μεγάλου στοχαστή σε έναν άλλο μεγάλο στοχαστή και ανοίγει τον δρόμο για μια ολιστική προσέγγιση, όπου η φαντασιακή θέσμιση αναγνωρίζεται ως η θεμελιώδης διάσταση κάθε κοινωνικού μετασχηματισμού. Ενώ ο Bookchin επικεντρώνεται στη θεσμική αναδιοργάνωση, ο Καστοριάδης προσφέρει μια πιο ριζοσπαστική οπτική, που συνδυάζει την οικολογική διάσταση με την ανάγκη για ανανέωση της συλλογικής φαντασίας. Σε αυτήν τη σύνθεση, η αυτονομία δεν περιορίζεται στον πολιτικό χώρο, αλλά επεκτείνεται και στο οικολογικό πεδίο.

Αναθεωρώντας τον Bookchin: Κριτική και Επέκταση μέσω της Καστοριαδικής Σκέψης

Ο Bookchin προτείνει τη δημιουργία μιας οικο-κοινοτικής κοινωνίας που βασίζεται στην αρχή της ορθολογικής αλληλεξάρτησης ανθρώπου και φύσης (Bookchin, 2023). Ενώ αυτή η θεώρηση είναι ιδιαίτερα σημαντική για τη σύνδεση του οικολογικού ζητήματος με τη δημοκρατία, περιορίζει τη δυνατότητα μετασχηματισμού στο επίπεδο της θεσμικής αλλαγής. Κατά τον Καστοριάδη, οι θεσμοί είναι προϊόντα της φαντασιακής θέσμισης, και ως εκ τούτου οποιαδήποτε αλλαγή στο επίπεδο των θεσμών απαιτεί μια ριζική αναθεώρηση του τρόπου με τον οποίο νοηματοδοτούμε την κοινωνική και φυσική μας ύπαρξη.

Ο Bookchin αντιμετωπίζει τη φύση ως ένα σύστημα με εγγενείς «οικολογικές αρχές» που μπορούν να καθοδηγήσουν τον κοινωνικό μετασχηματισμό. Αντίθετα, ο Καστοριάδης βλέπει τη φύση ως ανοιχτή και απροσδιόριστη, μια άβυσσο νοήματος που δεν επιβάλλει καμία συγκεκριμένη κοινωνική δομή. Αυτό σημαίνει ότι οι αξίες και οι πρακτικές που σχετίζονται με τη φύση δεν μπορούν να εξαρτηθούν αποκλειστικά από «φυσικούς νόμους» αλλά απαιτούν μια συνεχή κριτική και δημιουργική διαδικασία (Καστοριάδης, 1978).

Έτσι, εκεί που ο Bookchin προτείνει μια νέα κοινωνική οργάνωση, ο Καστοριάδης υποστηρίζει ότι η ίδια η φαντασιακή θέσμιση της φύσης ως εργαλείου ή αντικειμένου προς εκμετάλλευση πρέπει να αποδομηθεί. Κατά τον Καστοριάδη, η νεωτερικότητα χαρακτηρίζεται από μια εργαλειακή αντίληψη της φύσης, η οποία είναι προϊόν της φαντασιακής κυριαρχίας της οικονομικής και τεχνολογικής ορθολογικότητας. Ο Bookchin δεν δίνει επαρκή έμφαση σε αυτήν τη θεμελιώδη διάσταση του φαντασιακού, γεγονός που περιορίζει τη θεωρία του σε επίπεδο πρακτικών και όχι οντολογικών αλλαγών.

Η καστοριαδική προσέγγιση μπορεί να επεκτείνει τη θεωρία του Bookchin ενσωματώνοντας τη διάσταση της αυτονομίας ως προϋπόθεση κάθε ουσιαστικής οικολογικής αλλαγής. Ο αναστοχασμός πάνω στους ίδιους τους θεσμούς και αξίες της κοινωνίας είναι ο μόνος δρόμος για την απελευθέρωση από τις φαντασιακές κατασκευές που νομιμοποιούν την καταστροφή της φύσης. Έτσι, ενώ ο Bookchin προτείνει μια θεσμική επιστροφή στην αρμονία φύσης και κοινωνίας, ο Καστοριάδης προχωρά βαθύτερα, προτείνοντας μια συνολική αναδημιουργία του φαντασιακού που νοηματοδοτεί αυτή τη σχέση.

Προς Μια Εναλλακτική Φαντασιακή Θέσμιση: Η Αυτονομία και η Σχέση Ανθρώπου-Φύσης

Είδαμε ότι η σύγχρονη φαντασιακή θέσμιση του καπιταλισμού (αλλά και του μαρξισμού) αντιλαμβάνεται τη φύση ως έναν απεριόριστο πόρο που μπορεί να καταναλώνεται στο πλαίσιο της αέναης ανάπτυξης. Αυτή η αντίληψη δεν είναι απλώς οικονομική, αλλά βαθιά οντολογική, καθώς αναπαράγει έναν τύπο ανθρώπου που βλέπει τον κόσμο εργαλειακά, αποκομμένο από τη φυσική του βάση (Latouche, 2009). Ο Καστοριάδης υποστηρίζει ότι η υπέρβαση αυτής της λογικής απαιτεί τη δημιουργία ενός νέου ανθρωπολογικού τύπου, ενός υποκειμένου που αναγνωρίζει τον εαυτό του ως μέρος ενός μεγαλύτερου οικολογικού και κοινωνικού συνόλου.

Σε αυτό το πλαίσιο, η αυτονομία περιλαμβάνει την αναγνώριση της φύσης ως αξίας καθαυτής, ανεξάρτητης από τις ανθρώπινες ανάγκες. Σε μια αυτόνομη κοινωνία, η σχέση ανθρώπου – φύσης δεν είναι σχέση κυριαρχίας αλλά σχέση συμβιωτική και με σεβασμό. Μια τέτοια σχέση όμως, είναι δυνατή μόνο όταν οι κοινωνίες εγκαταλείψουν τις λογικές της εργαλειακής κυριαρχίας και στραφούν προς μια πιο ουσιαστική και νοηματοδοτημένη κατανόηση του κόσμου.

Εν κατακλείδι, η επαναθεμελίωση του φαντασιακού δεν αφορά μόνο τη φύση αλλά και τον ίδιο τον άνθρωπο. Η αλλαγή δεν μπορεί να περιοριστεί σε εξωτερικές μεταρρυθμίσεις αλλά πρέπει να περιλαμβάνει μια βαθιά μεταμόρφωση του ανθρωπολογικού τύπου που έχει αναπτυχθεί στη νεωτερικότητα. Αυτός ο νέος τύπος ανθρώπου πρέπει να συνδυάζει την ικανότητα για αυτονομία με μια αίσθηση συλλογικής ευθύνης απέναντι στον κόσμο. Μια νέα εναλλακτική φαντασιακή θέσμιση περιλαμβάνει την καλλιέργεια ενός νέου τρόπου ύπαρξης, όπου η αυτονομία και η οικολογία δεν αντιμετωπίζονται ως ξεχωριστές σφαίρες αλλά ως βαθιά συνυφασμένες. Σε αυτό το πλαίσιο, ο άνθρωπος δεν είναι δυνάστης της φύσης αλλά μέρος της, δρώντας ως συνδημιουργός ενός βιώσιμου κόσμου. Η κρίση, συνεπώς, δεν είναι απλώς μια καταστροφή αλλά και μια ευκαιρία για τη θεμελίωση μιας νέας κοινωνικής και οντολογικής τάξης.

Βιβλιογραφία

Καστοριάδης, Κ. (1978). Η φαντασιακή θέσμιση της κοινωνίας. Αθήνα: Κέδρος.

Καστοριάδης, Κ. (1999 α). Τα Σταυροδρόμια του Λαβυρίνθου. Αθήνα: Ύψιλον.

Καστοριάδης, Κ. (1999 β). Ο θρυμματισμένος κόσμος. Αθήνα: Ύψιλον.

Descartes, R. (2005). Discourse on Method and the Meditations. Penguin UK.

Bookchin, M. (1982). The ecology of freedom.

Bookchin, M. (2023). Remaking Society: A New Ecological Politics. AK Press.

Latouche, S. (2009). Farewell to growth. Polity.

The post Η φαντασιακή θέσμιση της φύσης & η οικολογική διάσταση της αυτονομίας first appeared on Aυτολεξεί.

I won’t be happy until I’m as famous as God.

~Madonna

Η εξατομίκευση είναι μια πτυχή των δυτικών κοινωνιών, απαραίτητη για την ανάπτυξη των χαρακτηριστικών και της ιδιοπροσωπίας κάθε ανθρώπου. Είναι μια αναγκαία προϋπόθεση για τη δημιουργία μιας αυτόνομης και δημοκρατικής κοινωνίας, καθώς η δημοκρατία θεμελιώνεται πάνω σε άτομα τα οποία δύνανται να εκφραστούν και να πράξουν ελεύθερα μέσα στα όρια της κοινότητας. Ωστόσο, παρατηρείται στις μέρες μας ότι, ενώ υπάρχουν οι συνθήκες για την ανάπτυξη της προσωπικότητας, η κοινωνία δεν οδηγείται στην αυτονομία αλλά, τουναντίον, κατευθύνεται ολοένα και περισσότερο προς κοινωνίες πλήρως ετερόνομες. Τι είναι αυτό που αντιστρέφει την εξατομίκευση, από βασική συνιστώσα της δημοκρατίας, σε βασική συνιστώσα της ετερονομίας;

Νομίζω πως η εξατομίκευση έχει θετικό πρόσημο, όταν το υποκείμενο δρα ελεύθερα με σκοπό τη θεσμοθέτηση συλλογικών μορφών οργάνωσης με βασικό άξονα την έννοια της ελευθερίας, τόσο της ατομικής, όσο και της συλλογικής. Στόχος, λοιπόν, του υποκειμένου είναι η επεξεργασία θεσμών που αναπτύσσουν την ατομικότητα εντός συλλογικών μορφών οργάνωσης, καθώς η ατομική αυτονομία νοείται μόνο σε σχέση με τους υπόλοιπους πολίτες. Η ελευθερία δεν είναι μόνο μια ατομική υπόθεση, αλλά πραγματώνεται μέσα στη συλλογική ύπαρξη, καθώς το άτομο ζει και καθορίζεται αναγκαστικά από την κοινωνία. Το άτομο είναι κοινωνικό ον· ως επί το πλείστον, η δραστηριότητα και τα όρια των επιλογών του είναι και ζήτημα συλλογικό. Η πίστη ότι το άτομο μπορεί να δρα πλήρως ελεύθερα χωρίς όρια είναι, ίσως, μια συνιστώσα του φιλελεύθερου καπιταλισμού, αλλά σίγουρα όχι μιας δημοκρατικής κοινωνίας.

Αντίθετα, όταν το υποκείμενο χρησιμοποιεί την ελευθερία με σκοπό την προσωπική του απόλαυση και ηδονή, δημιουργεί μια κατάσταση που οδηγεί στον ναρκισσισμό και την ιδιώτευση. Με άλλα λόγια, το άτομο εγκλωβίζεται σε μια ιδανική εικόνα που έχει για τον εαυτό του, η οποία λειτουργεί σαν είδωλο που πρέπει συνεχώς να ικανοποιεί. Η εαυτό-εικόνα του αυτονομείται και μετατρέπεται σε εξωτερικό μοχλό καταπίεσης, απαραίτητη προϋπόθεση για μια ετερόνομη κοινωνία. Η ανεξαρτητοποίηση της εαυτό-εικόνας καθοδηγεί και νοηματοδοτεί τις επιθυμίες του ατόμου, καθώς η φύση της είναι πλήρως καταπιεστική. Είναι πλήρως καταπιεστική, όχι μόνο γιατί δρα σαν εξωτερική μορφή καταπίεσης, αλλά και γιατί δίνει την ψευδή εντύπωση ότι πραγματώνει τις αληθινές ανάγκες του υποκειμένου, καθώς είναι δύσκολο για το άτομο να ξεχωρίσει αν η εαυτό-εικόνα του είναι ψυχολογικός δυνάστης. Πρόκειται για έναν βελούδινο καταπιεστή, ο οποίος κρύβεται εντός του ίδιου του υποκειμένου και, ο οποίος καλείται να ξεδιαλύνει την πλάνη μέσα στην οποία ζει.

Σε αυτές τις συνθήκες, το άτομο χάνει την προσωπική του ελευθερία καθώς, συνεχώς, αναγκάζεται να ικανοποιεί το είδωλό του, το οποίο ανυψώνεται στη θέση του θεού, τον οποίο λατρεύει. Εν ολίγοις, το είδωλο μετατρέπεται σε όργανο της ετερονομίας, παγιδεύοντας το υποκείμενο στον αέναο κύκλο των απαιτήσεων που το είδωλο δημιουργεί. Το άτομο κλείνεται στον εαυτό του και στον ιδιόκοσμο του, τρέφοντας αδιαλείπτως την εαυτό-εικόνα του. Η ενδοβολή του ειδώλου (εαυτό-εικόνας) προσπαθεί να στειρώσει την ερωτική ικανότητα του υποκειμένου και να νεκρώσει τον ανθρώπινο ψυχισμό, αδρανοποιώντας την αστείρευτη δημιουργικότητά του, διότι η εαυτό-εικόνα στέκεται όπως το προκάλυμμα και κόβει το βλέμμα του υποκειμένου από την απύθμενη εσωτερικότητά του.

Αυτή η κλειστότητα αποτελεί τροχοπέδη για την ανάπτυξη της μοναδικότητας του καθενός, διότι το είδωλο εμποδίζει κάθε προσπάθεια για συνομιλία με τους μύχιους πόθους του. Υπό αυτές τις προϋποθέσεις, ακόμη και η προσωπική απόλαυση καθίσταται αδύνατη, γιατί η απόλαυση μπορεί να είναι δυνατή μόνο όταν το υποκείμενο έχει τη ικανότητα να επεξεργάζεται τις ασυνείδητες σκέψεις του ελεύθερα, όχι όταν καλείται να ικανοποιεί μια ψευδαίσθηση. Συνεπώς, ακόμη και η προσωπική απόλαυση, που είναι ίσως πρωταρχικός στόχος ενός νάρκισσου ανθρώπου, γίνεται αδύνατη και, το μόνο που μπορεί να εκφράζει το άτομο σε αυτή την κατάσταση είναι μια μόνιμη απογοήτευση. Ίσως γι’ αυτόν τον λόγο, στη σημερινή κοινωνία επικρατεί η απαισιοδοξία και η παγιωμένη θλίψη. Μια κοινωνία που ονειροπολεί την ικανοποίηση της εαυτό-εικόνας της, χάνει την αγωνιστικότητά της και οδηγείται, με μαθηματική ακρίβεια, στην παρακμή και στην απάθεια.

Αυτή η αδιαφορία για τα κοινά και η προσκόλληση στην ατομική ευδαιμονία είναι τόσο εκτεταμένη που εκφράζει σχεδόν ολοκληρωτικά τις σύγχρονες δυτικές κοινωνίες, σε τέτοιον βαθμό που φαίνεται πως ο ανθρώπινος τύπος του ναρκισσιστή δεν είναι μεμονωμένες περιπτώσεις, αλλά κυριαρχεί ως είδος ανθρώπου στη σημερινή εποχή.

Μήπως, η διάχυση αυτού του ανθρωποτύπου μάς οδηγεί να μιλήσουμε για ένα νέο οντολογικό ανθρώπινο είδος; Ένα νέο οντολογικό είδος το οποίο παρασιτεί εις βάρος του συλλογικού και της αυτονομίας;

Δεν είναι τυχαίο που στις δυτικές κοινωνίες μεγάλη απήχηση έχουν βιβλία αυτοβελτίωσης και life coaching, ή διάφορες ψυχολογικές σχολές που ενισχύουν την εγωπάθεια και τον ναρκισσισμό καθώς, μέλημα του ανθρώπου είναι η περιχαράκωσή του και η κατοχύρωση της ατομικότητάς του. Σε αυτό το περιβάλλον, ο ανταγωνισμός είναι μονόδρομος και η επιβίωση του καθενός καθίσταται αγωνιώδης. Η νέα πραγματικότητα καλλιεργεί την κουλτούρα του grind και, ο νέος τύπος ανθρώπου αποκόπτεται σταδιακά από οτιδήποτε είναι κοινωνικό. Ξένος μέσα στην κοινωνία, αυτός ο νέος άνθρωπος θεωρεί την κοινωνία πεδίο μάχης και αντιπαλότητας.

Ο ναρκισσιστικός ανθρωπότυπος ενδυναμώνεται και από τη χρήση του διαδικτύου και τη δραστηριότητά του στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Ειδικότερα, εξαιτίας της εξειδικευμένης λογικής των αλγορίθμων, το διαδίκτυο έχει τη δυνατότητα να προσαρμόζει όλο και περισσότερο το περιεχόμενό του στις ιδιαιτερότητες τού καθενός καθώς, συγκεντρώνει πληροφορίες από τον χρήστη με στόχο να τού εμφανίζει περιεχόμενο που άπτεται των ενδιαφερόντων του. Ο κόσμος του διαδικτύου, σε μεγάλο βαθμό, δημιουργεί μια φούσκα μέσα στην οποία ζει ο χρήστης, επιτρέποντάς του, συνεχώς, να πολλαπλασιάζει τον εαυτό του. Ακολούθως, η ψηφιακή πραγματικότητα φαίνεται να αποτελεί τον ιδανικό τόπο, όπου το υποκείμενο αντανακλά «καθαρά» το ειδώλό του, ενισχύοντας την αυτοαναφορικότητα και τη μοναξιά του.

Αντίστοιχα, και οι ψηφιακές πλατφόρμες επικοινωνίας, όπως το Instagram, το Facebook, το X κ.λπ., αποτελούν τόπους όπου κυριαρχεί η κουλτούρα της αυτοπροβολής. Οι χρήστες φροντίζουν, επιμελώς, τα ψηφιακά τους προφίλ, προσπαθώντας να παρουσιάσουν μια εξιδανικευμένη εικόνα της προσωπικής τους ζωής. Βασικό κίνητρο των χρηστών είναι η επιβεβαίωση, συγκεντρώνοντας likes, καρδούλες και ψηφιακούς ακολούθους.

Συνεπώς, στα πλαίσια της κουλτούρας του ναρκισσισμού, καθίσταται επιτακτική η ανάγκη για επαναπροσδιορισμό της έννοιας της εξατομίκευσης. Η πρόκληση είναι να διαρρήξουμε τη φαινομενική παντοδυναμία του ναρκισσιστικού ανθρωπότυπου, αντιστρέφοντας τη ναρκισσιστική και μοναχική του φύση καθώς, η ανάπτυξη και καλλιέργεια της προσωπικής ελευθερίας συνιστά τη βάση για τη θεσμοθέτηση μιας δημοκρατικής και αυτόνομης κοινωνίας.

The post Σημειώσεις για τον σύγχρονο ψυχισμό: Ναρκισσισμός, ένας προσωπικός δυνάστης first appeared on Aυτολεξεί.