Ο σκηνοθέτης Béla Tarr, δημιουργός ενός έργου υποβλητικής σκοτεινότητας και ριζοσπαστικής κοινωνικής και αισθητικής στράτευσης, αποκαλύπτει τα στάδια της πορείας του και τη δημιουργική του διαδικασία με αφορμή το Φεστιβάλ Κινηματογράφου Villa Medici, στο οποίο συμμετέχει ως μέλος της κριτικής επιτροπής. Μια σπάνια κατάθεση λόγου από έναν καλλιτέχνη που επέλεξε συνειδητά να βάλει τέλος στην καλλιτεχνική του δημιουργία.

Η διαδρομή ενός εξεγερμένου

Όλα ξεκινούν για τον Ούγγρο σκηνοθέτη όταν ο πατέρας του τού χαρίζει μια κάμερα 8mm. Με αυτήν, σε ηλικία μόλις 16 ετών, γυρίζει μια πολιτικά στρατευμένη ταινία για μια ομάδα Ρομά εργατών, γεγονός που θέτει άμεσα σε κίνδυνο την εισαγωγή του στο πανεπιστήμιο. Λίγα χρόνια αργότερα, τραβά την προσοχή των στούντιο Béla Balázs και σκηνοθετεί την πρώτη του μεγάλου μήκους ταινία, με τίτλο Family Nest (Családi tűzfészek). Πρόκειται για μια υβριδική μυθοπλασία-ντοκιμαντέρ σχετικά με την κρίση της στέγασης.

Χάρη στην επιτυχία αυτής της πρώτης ταινίας, γίνεται δεκτός στην Ανώτατη Σχολή Θεάτρου και Κινηματογράφου της Βουδαπέστης, από την οποία αποφοιτά το 1981. Το 1985, εξόριστος στο Βερολίνο, μετά τη διάλυση της ομάδας των στούντιο Társulás, την οποία είχε συνιδρύσει με άλλους κινηματογραφιστές στην Ουγγαρία, ο Béla Tarr επιβάλλεται σταδιακά στο παγκόσμιο τοπίο της έβδομης τέχνης. Επιστρέφοντας στην Ουγγαρία, επιβεβαιώνει μέσα από το έργο του μια απαράμιλλη αισθητική ριζοσπαστικότητα.

Σήμερα, το έργο του χαίρει του θαυμασμού μεγάλων δημιουργών όπως ο Martin Scorsese και ο Gus Van Sant και έχει τιμηθεί με βραβεία από πλήθος θεσμών.

Από τον κοινωνικό κινηματογράφο στη μεταφυσική διερεύνηση

Οι πρώτες ταινίες του Béla Tarr, από το Family Nest έως το Almanac of Fall (Őszi almanach, 1985) περνώντας από το The Outsider (Szabadgyalog, 1981), το The Prefab People (Panelkapcsolat, 1982) και το Macbeth (1982), μαρτυρούν μια έντονη στράτευση μέσα από την οποία ο ίδιος πίστευε ότι μπορούσε να αλλάξει την κοινωνία μέσω του κινηματογράφου. Πρόκειται για ιδιότυπα κοινωνικά ψυχοδράματα που μιλούν για την ουγγρική κοινωνία και τη διάλυση των ανθρώπινων σχέσεων, ταινίες βαθιά ριζωμένες στην πραγματικότητα. Η καταγραφή αποτελεί τον πρωταρχικό προσανατολισμό της τέχνης του. Αν και η μεταφυσική διαπερνά το έργο του, ο Béla Tarr υποστηρίζει ότι ο κινηματογράφος δεν είναι υπόθεση της φιλοσοφίας.

Στα τέλη της δεκαετίας του 1980, ο Béla Tarr μετριάζει την ουτοπική του ελπίδα να αλλάξει την κοινωνία μέσω του κινηματογράφου και αποφασίζει αντ’ αυτού να μετασχηματίσει την ίδια την κινηματογραφική γλώσσα. Δίνει πλέον προτεραιότητα στη διάρκεια, στα μακρά, ρευστά πλάνα-σεκάνς και στο επιβλητικό, ανθρακί ασπρόμαυρο. Μετεξελισσόμενος σε μια μορφή προφήτη της αποκάλυψης, ο Béla Tarr υπογράφει έργα ολοένα και πιο στοιχειωμένα από την αμείλικτη, αναπόφευκτη καταστροφή.

Η συνάντησή του με τον συγγραφέα László Krasznahorkai [1] υπήρξε καθοριστική. Ο μυθιστοριογράφος γίνεται στη συνέχεια ο βασικός του σεναριογράφος και ο Béla Tarr διασκευάζει αρκετά από τα έργα του.

Στις αρχές της δεκαετίας του 2000, ο Béla Tarr υπογράφει το Damnation (Kárhozat, 1988), το Satantango (Sátántangó, 1994) και το Werckmeister Harmonies (Werckmeister harmóniák, 2000). Μια τριλογία της κόλασης, ισάριθμα ταξίδια ως το τέλος του κόσμου, εκεί όπου δεν υπάρχει πια ούτε θεός ούτε ήλιος. Κινηματογραφιστής της ακινησίας, της απελπισίας, της βαθιάς μελαγχολίας και της νύχτας, σκηνοθετεί μεθοδικά το ναυάγιο των προσώπων του. Ακολουθεί το The Man from London (A londoni férfi, 2007), βασισμένος σε μυθιστόρημα του Georges Simenon, και τέλος το The Turin Horse (A torinói ló, 2011), που τιμήθηκε με την Αργυρή Άρκτο στο Φεστιβάλ Βερολίνου και σφραγίζει το τέλος της καριέρας του ως σκηνοθέτη. [2]

Συνέντευξη, την Παρασκευή 24 Σεπτεμβρίου 2021,
στο Φεστιβάλ Κινηματογράφου Villa Medici:

Arnaud Laporte: Καλησπέρα, Béla Tarr. Ο λόγος σας έχει γίνει σπάνιος από τότε που βάλατε τέλος στη δουλειά σας ως σκηνοθέτης. Πριν από δέκα χρόνια, με το The Turin Horse, που τιμήθηκε με την Αργυρή Άρκτο στο Φεστιβάλ Βερολίνου, ολοκληρώσατε την κινηματογραφική σας διαδρομή. Αυτό, ωστόσο, δεν σας εμπόδισε να συνεχίσετε να ενδιαφέρεστε ενεργά για την τέχνη, όπως δείχνει και το γεγονός ότι συμμετείχατε ως πρόεδρος της κριτικής επιτροπής στην πρώτη διοργάνωση του Φεστιβάλ Κινηματογράφου Villa Medici στη Ρώμη, όπου ηχογραφούμε αυτή τη συνέντευξη. Αποδεχθήκατε την πρόσκληση του διευθυντή της Villa Medici, του Sam Stourdzé, καθώς το σινεμά εξακολουθεί να σας απασχολεί, αν και δεν παρακολουθείτε πολλές ταινίες – από προσωπική επιλογή;

Béla Tarr: Καταρχάς, η κριτική μας επιτροπή δεν έχει πρόεδρο. Είμαστε όλοι ίσοι. Είμαστε μόνο τρεις [3], γιατί να χρειαζόμαστε πρόεδρο; Και, ευτυχώς, οι οπτικές μας και οι κρίσεις μας συγκλίνουν σε μεγάλο βαθμό. Οι συζητήσεις μας ήταν αυτονόητες και συνοπτικές, γιατί μοιραζόμαστε τις ίδιες απόψεις. Δεν υπήρξαν πραγματικές αντιπαραθέσεις ή συγκρούσεις, ούτε ουσιαστικές διαφωνίες. Αντ’αυτού παραμείναμε ήρεμοι, ειρηνικοί, μετρημένοι. Απλοί άνθρωποι που μοιράζονται έναν κοινό τρόπο θέασης. Είναι κάτι πολύ απλό, αν νιώσεις συγκίνηση ψηφίζεις υπέρ. Αν αντίθετα αισθανθείς ότι έχεις μπροστά σου ένα κατασκευασμένο, ψεύτικο αντικείμενο, αποκομμένο από την πραγματική ζωή, μακριά από τους ανθρώπους, ένα έργο που δεν μαρτυρά παρά μόνο το εγώ του δημιουργού του, τότε… τι ανία! Και πόσο αποσταθεροποιητικό μπορεί να γίνει αυτό.

Arnaud Laporte: Και υπάρχουν εκατοντάδες, αν όχι χιλιάδες, ταινίες κάθε χρόνο που πράγματι δεν σας συγκινούν, Béla Tarr;

Béla Tarr: Δεν ξέρω γιατί δεν έχω καμία όρεξη να βλέπω τέτοιου είδους ταινίες…

Όπως έλεγα, κοιτάξτε γύρω σας, παντού υπάρχουν ταινίες και ο κινηματογράφος είναι μια θαυμάσια γλώσσα. Κι όμως, σήμερα επιμένουμε να απαξιώνουμε αυτή τη θαυμάσια γλώσσα. Τη βλέπουμε να ευτελίζεται, να τίθεται στην υπηρεσία της εξουσίας, του εμπορίου. Αυτή η γαμημένη καπιταλιστική μηχανή. Αυτό είναι που απεχθάνομαι και αυτό είναι που αρνούμαι.

Arnaud Laporte: Όταν ξεκινήσατε να κάνετε κινηματογράφο, Béla Tarr, η πρώτη σας ταινία στα 16 σας χρόνια σάς έκλεισε την πόρτα του πανεπιστημίου. Αργότερα, στα 22 σας, με την πρώτη σας ταινία μεγάλου μήκους, το Family Nest, υπήρχε η ιδέα ότι ο κινηματογράφος μπορούσε, αν όχι να αλλάξει τον κόσμο, τουλάχιστον να αποκαλύψει τις αδικίες που τον διαπερνούν.

Béla Tarr: Τι σημαίνει να κάνεις κινηματογράφο; Σημαίνει απλώς να ζεις τη ζωή σου, να διασταυρώνεσαι με πολλά πράγματα, να συναντάς πολλούς ανθρώπους. Και κάποια μέρα να πέφτεις πάνω σε κάτι που σε αγγίζει, που σε συγκινεί. Εκείνη τη στιγμή αρχίζεις να το μετασχηματίζεις. Αυτό το κάτι σε διαπερνά, για να το μοιραστείς με τους άλλους. Όταν ήμουν 22 ετών, ζούσαμε κάτω από ένα καθεστώς βαθιά ψευδές. Το λέγαμε κομμουνισμό αλλά δεν ήταν κομμουνισμός. Ήταν η ταπείνωση ενός λαού χωρίς την παραμικρή ελευθερία. Κι εμείς θέλαμε να αλλάξουμε αυτόν τον κόσμο. Η οργή και ο ανυπόμονος χαρακτήρας μου με οδήγησαν στη δράση.

Για μένα η κάμερα δεν ήταν παρά ένα εργαλείο δράσης. Εντάξει, ήμασταν πολύ αριστεροί. Θέλαμε να προστατεύσουμε τους πραγματικούς προλετάριους και να τους δείξουμε στην οθόνη τη ζωή όπως είναι πραγματικά. Και φυσικά αυτό δεν άρεσε στους, ας πούμε, κομμουνιστές. Τιμωρήθηκα. Μού αφαιρέθηκε το δικαίωμα να είμαι φοιτητής. Στο τέλος της ημέρας μού ήταν παντελώς αδιάφορο.

Arnaud Laporte: Στη συνέχεια ήρθε η εξορία στο Βερολίνο το 1985. Η πτώση του Τείχους του Βερολίνου το 1989. Η επιστροφή στην Ουγγαρία. Θα μπορούσε όμως κανείς να συνοψίσει τον Béla Tarr λέγοντας ότι, εκείνα τα χρόνια, αντί να επιχειρήσετε να αλλάξετε τον κόσμο μέσω του κινηματογράφου, αποφασίσατε να αλλάξετε τον ίδιο τον κινηματογράφο; Και πάνω απ’ όλα, μού φαίνεται πως άλλαξε η ίδια σας η θέαση του κόσμου. Ο αφηγηματικός κινηματογράφος δεν είναι πια η απάντηση. Για εσάς, η απάντηση γίνεται κοσμική. Πώς πρέπει να κατανοήσουμε αυτή τη λέξη;

Béla Tarr: Αυτό που πρέπει να καταλάβουμε είναι ότι πρόκειται για μια εξαιρετικά μακρά διαδικασία. Όταν αρχίζεις να προχωράς, ανακαλύπτεις τα κοινωνικά προβλήματα. Κι όταν ήμουν νέος, πίστευα ότι ο κόσμος θα γινόταν καλύτερος από τη στιγμή που θα βρίσκαμε λύσεις σε αυτά τα προβλήματα. Αυτή ήταν η απάντησή μου, αλλά ήταν λάθος. Συνειδητοποίησα ότι τα προβλήματα είναι βαθύτερα. Θα έλεγα ότι είναι οντολογικά, ασφαλώς. Αργότερα, προχωρώντας, βρίσκεις το δικό σου ύφος. Καθαρίζεις, απογυμνώνεις την έκφρασή σου. Και όσο εισχωρείς όλο και πιο βαθιά στα πράγματα, καταλαβαίνεις ότι τα προβλήματα είναι κοσμικά. Δεν αφορούν απλώς την κοινωνία. Δεν είναι καν οντολογικά, είναι ακόμη πιο βαθιά. Ο κόσμος είναι πραγματικά σάπιος. Κι όμως, φυσικά, διατηρώ την πίστη μου στον άνθρωπο. Πρέπει να γίνει σαφές ότι δεν πρόκειται για μια θέση, ούτε για κάτι του τύπου ξυπνάω το πρωί, έχω μια ιδέα και αποφασίζω να αλλάξω αυτό ή εκείνο. Καθόλου. Όταν κάνεις μια ταινία, μόλις την ολοκληρώσεις, γεννιούνται πολλές νέες ερωτήσεις. Και αυτές οι νέες ερωτήσεις απαιτούν να μην καταφεύγεις στις παλιές απαντήσεις αλλά να προχωράς μπροστά, να βουτάς στο άγνωστο, αναζητώντας νέες απαντήσεις, νέες ενέργειες, νέα μέσα. Έτσι δούλευα. Έτσι σκεφτόμουν. Έτσι συνέβαιναν τα πράγματα.

Arnaud Laporte: Ακριβώς, μού φαίνεται πως αυτή η μεταμόρφωση -γιατί περί αυτού πρόκειται- ξεκινά με την ταινία σας Damnation και στη συνέχεια συνεχίζεται με το Satantango και το Werckmeister Harmonies. Συχνά γίνεται λόγος για αυτές τις ταινίες ως μια τριλογία, αλλά εσείς τις αντιλαμβάνεστε έτσι; Ως μια τριλογία της μεταμόρφωσης;

Béla Tarr: Τα πράγματα γίνονται λίγο-λίγο. Σαν σκάλα. Τη σκάλα την ανεβαίνεις πάντα ένα σκαλοπάτι τη φορά. Όλο αυτό είναι πολύ πρακτικό. Δεν χρειάζεται να γίνεται κανείς υπερβολικά σοφιστικέ. Είναι μια απολύτως πραγματιστική διαδικασία. Απλώς προχωράς. Είχαμε πολλά πράγματα στο μυαλό μας. Παρατηρούσαμε πώς οι άλλοι ζούσαν τη ζωή τους και πώς εμείς τη δική μας. Πρόκειται για ένα είδος αρχής δράσης και αντίδρασης, μια διαρκή εκτροπή.

Arnaud Laporte: Ωστόσο, σε αυτές τις τρεις ταινίες, Béla Tarr, υπάρχει πράγματι αυτό το μοτίβο, αυτή η ανάγκη να επανεγκαταστήσουμε την ύπαρξή μας μέσα σε έναν γυμνό χρόνο, κοσμικό, για άλλη μια φορά και ανιστορικό. Δεν γίνατε φιλόσοφος, ο φιλόσοφος που θα θέλατε να είχατε γίνει, όμως στο έργο σας προβάλλει μια μεταφυσική, της οποίας το όχημα είναι ο κινηματογράφος.

Béla Tarr: Η φιλοσοφία και ο κινηματογράφος είναι δύο εντελώς διαφορετικά πράγματα. Δεν μπορούν να συγχωνευτούν. Δεν μπορείς να μεταφράσεις τη φιλοσοφία σε κινηματογράφο. Αν το επιχειρήσεις, θα καταλήξεις σε ένα αποτέλεσμα πολύ εκλεπτυσμένο, αλλά ταυτόχρονα πολύ απομακρυσμένο από την πραγματική ζωή. Η δουλειά σου είναι ακριβώς να δείχνεις τη ζωή όπως είναι, να δείχνεις πώς δρουν οι άνθρωποι, πώς ζούμε την καθημερινότητά μας, τι είναι αυτό που μας κινεί, προς τα πού πηγαίνουμε. Αυτά είναι τα ερωτήματα που έχουν σημασία, οι καταστάσεις μέσα στις οποίες ενεργούμε. Και αυτό είναι όλο. Τίποτα περισσότερο.

Arnaud Laporte: Ναι, όμως η φιλοσοφία και ο κινηματογράφος -τουλάχιστον ο δικός σας κινηματογράφος, Béla Tarr- μας επιτρέπουν να σκεφτόμαστε, να θέτουμε ερωτήματα. Τελικά, το αποτέλεσμα μοιάζει ίδιο.

Béla Tarr: Ναι, αλλά η φιλοσοφία προχωρά με διαφορετικό τρόπο για να προσφέρει απαντήσεις στον καθένα. Ο κινηματογράφος και οι τέχνες γενικότερα λειτουργούν αλλιώς. Εγώ θέλω να αγγίξω την καρδιά σας, θέλω να αγγίξω την ψυχή σας, θέλω όταν βγείτε από την αίθουσα να νιώθετε πιο δυνατοί. Η φιλοσοφία δεν προσφέρει τέτοιες δυνατότητες. Η φιλοσοφία απευθύνεται μόνο στη διάνοια. Είναι κάτι εντελώς διαφορετικό. Δεν είναι το ίδιο να αναπνέεις το άρωμα ενός λουλουδιού και να μαθαίνεις από ένα βιβλίο ότι έχει άρωμα. Πρόκειται για δύο απολύτως διαφορετικά πράγματα.

Arnaud Laporte: Το ζήτημα του χρόνου, βέβαια, μού φαίνεται ότι στο έργο σας αντιτίθεται ευθέως στην αφήγηση, δεν υπάρχει πια ιστορία υπάρχει μόνο χρόνος.

Béla Tarr: Ξέρετε, από την Παλαιά Διαθήκη και μετά, επαναλαμβάνουμε διαρκώς τις ίδιες παλιές ιστορίες. Όλα έχουν ήδη παιχτεί στην Παλαιά Διαθήκη, ακόμη και το Ολοκαύτωμα. Οι μητέρες που βιάζονται, οι αδελφοκτονίες. Αν δει κανείς τι συμβαίνει εκεί, δεν μπορεί παρά να σοκαριστεί. Και σήμερα επαναλαμβάνουμε τις ίδιες παλιές ιστορίες. Τίποτα καινούργιο. Και γι’ αυτές τις ιστορίες πιστεύω πως δεν έχουμε πια τίποτα να πούμε. Μπορούμε μόνο να μιλήσουμε για τον τρόπο με τον οποίο συνεχίζουμε να τις αναπαράγουμε για το πώς επαναλαμβάνουμε, ξανά και ξανά, τις ίδιες παλιές ιστορίες. Δεν κάνουμε τίποτα άλλο παρά να επαναλαμβάνουμε όσα αφηγείται η Παλαιά Διαθήκη – το καλύτερο σενάριο στον κόσμο.

Arnaud Laporte: Σε αυτό το εξαιρετικό σενάριο της Παλαιάς Διαθήκης, λοιπόν, υπάρχει μεγάλος χώρος για τα στοιχεία της φύσης και το ίδιο ισχύει και στον κινηματογράφο σας. Αποφασίσατε κάποια στιγμή να μην υπάρχει πια ήλιος στις ταινίες σας;

Béla Tarr: Τώρα σκέφτομαι… Είναι πράγματι, αλήθεια, ότι δεν υπάρχει πια ήλιος; Προσπαθώ να ξαναθυμηθώ τις ταινίες… Όχι, δεν ήταν μια απόφαση εκ μέρους μου. Δεν ήταν σκόπιμο. Αλλά στην πραγματικότητα, δεν ξέρω. Ας πούμε ότι στις τελευταίες ταινίες δεν υπάρχει πια ήλιος, ναι. Όμως υπάρχει βροχή, άνεμος και πολλά άλλα στοιχεία. Υπάρχει ο λόγος. Υπάρχουν πολλά ζώα. Γιατί πιστεύω ότι είμαστε πραγματικά μέρος της φύσης και ότι συνυπάρχουμε με τα ζώα μέσα σε αυτήν. Και έχουμε ευθύνη γι’ αυτό. Αλλά δεν ξέρω γιατί δεν υπάρχει πια ήλιος. Ίσως επειδή, όταν γυρίζεις μια ταινία, ο ήλιος πάντα έρχεται σε αντίθεση με αυτήν. Υποβάλλει ψεύτικες ελπίδες. Δεν μπορώ να σου απαντήσω. Αλλά σίγουρα δεν ήταν μια συνειδητή απόφαση.

Arnaud Laporte: Ο László Krasznahorkai είναι ένας συγγραφέας ιδιαίτερα σημαντικός για εσάς. Έχετε δουλέψει πάνω στο μυθιστόρημά του, το Satantango. Αντλήσατε έμπνευση από το The Melancholy of Resistance (Az ellenállás melankóliája) για το Werckmeister Harmonies. Επίσης, ο ίδιος έχει γράψει για εσάς τα σενάρια των ταινιών Damnation, Almanac of Fall και The Turin Horse. Ας ακούσουμε τι έλεγε στο μικρόφωνο του ραδιοφώνου France Culture τον Απρίλιο του 2018:

László Krasznahorkai: Μπορεί να ακούγεται παράξενο, γιατί εγώ ο ίδιος βλέπω την πραγματικότητα ως κάτι τρομακτικό. Κι όμως, αυτό είναι δυνατό γιατί η ομορφιά είναι εξίσου τρομακτική όσο και γοητευτική. Δεν μιλάμε εδώ για μια ρομαντική ομορφιά, μιλάμε για το σύμπαν. Μπορώ να πω ότι το σύμπαν είναι τέλειο, γιατί πράγματι είναι. Κι έτσι, εγώ -που έχω έναν ρόλο μέσα σε αυτό- δεν μπορώ να διαχωρίσω το σύμπαν από αυτή την ομορφιά. Και κατά συνέπεια δεν μπορώ να αποσπαστώ ούτε από την τελειότητα. Αυτό που ορίζουμε ως ομορφιά μέσα σε μια κοινωνία είναι κάτι εντελώς διαφορετικό από αυτό που είναι η ομορφιά καθ’ εαυτήν. Επιπλέον, ο ίδιος ο ορισμός της ομορφιάς εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από την εποχή στην οποία ζούμε.

Béla Tarr: Έχει δίκιο, η ομορφιά υπάρχει όμως το ερώτημα είναι τι ακριβώς ονομάζουμε ομορφιά. Για παράδειγμα, εμείς δεν κάνουμε ποτέ ταινίες για ανθρώπους που κοσμούν το εξώφυλλο του Vanity Fair. Στον δικό μας κόσμο, στην πιο οικεία και στοιχειώδη ανθρώπινη συνθήκη, ο αληθινός πρωταγωνιστής είναι η ομορφιά, μια ομορφιά που υπάρχει ως ανθρώπινη παρουσία. Σήμερα, η ομορφιά έχει τυποποιηθεί, έχει μετατραπεί σε ένα καπιταλιστικό πρότυπο. Κι όμως, εκείνο που χρειάζεται είναι να ξαναβρούμε την ανθρώπινη ομορφιά. Όλοι είναι όμορφοι. Απλώς, ίσως δεν έχουμε πάντοτε το θάρρος να το αντικρίσουμε ή ίσως η λέξη ομορφιά να μην σημαίνει για εμάς το ίδιο πράγμα που σημαίνει για το Vanity Fair.

Arnaud Laporte: Στα πρώτα σας φιλμ γράφατε μόνος σας τα σενάρια, έπειτα ακολούθησε αυτή η συνεργασία με τον László Krasznahorkai, η οποία διήρκεσε μέχρι το The Turin Horse. Τι είναι αυτό που τον καθιστά τόσο πολύτιμο συνεργάτη για εσάς;

Béla Tarr: Καταρχάς, δεν γράφω ποτέ σενάρια. Σημειώνω απλώς κάποιες καταστάσεις και αυτό μου αρκεί. Δεν δουλεύω με σενάριο γιατί ο γραπτός λόγος είναι μια γλώσσα διαφορετική από την εικόνα. Όταν συναντηθήκαμε με τον László μέσα στη δουλειά, όλα ήταν εξαιρετικά απλά. Είχαμε τις ίδιες ιδέες, χρησιμοποιούσαμε τις ίδιες λέξεις. Είναι πραγματικά ένας σπουδαίος συγγραφέας. Το υλικό του είναι οι λέξεις, το δικό μου οι εικόνες. Πρόκειται για δύο διαφορετικές γλώσσες που, στην ουσία, δεν επικοινωνούν μεταξύ τους. Κι όμως αυτό που μας ένωνε εκείνον και εμένα ήταν η κοινή μας αίσθηση της πραγματικότητας. Εκείνος έγραφε για μια συγκεκριμένη πραγματικότητα κι εγώ έπρεπε να αναζητήσω αυτή την ίδια πραγματικότητα, την ίδια λογική, με τα μέσα μιας νέας κινηματογραφικής γλώσσας που γεννιόταν ακριβώς από αυτή την πραγματικότητα.

Arnaud Laporte: Υπάρχει επίσης μεγάλη σταθερότητα στους συνεργάτες σας, Béla Tarr: η σύζυγός σας, στο σενάριο και στο μοντάζ, και ο μουσικός Mihály Víg που υπογράφει τον ήχο, έναν ήχο εξαιρετικά πλούσιο στις ταινίες σας. Ας μιλήσουμε πρώτα για την Ágnes Hranitzky, η οποία από το Werckmeister Harmonies αναγράφεται ως συν-σκηνοθέτις. Η δουλειά πάνω στο σενάριο θα πρέπει να είναι ιδιαίτερα απαιτητική μαζί σας. Κάθε πλάνο χρειάζεται μακρά προετοιμασία. Πώς δουλεύετε στο πλατό;

Béla Tarr: Κάθε φορά ήταν διαφορετικά, όλα εξαρτώνταν από την κατάσταση των ανθρώπων. Η συνεργασία με τον Mihály, πάντως, είναι πολύ απλή. Πηγαίνει στο στούντιο, ηχογραφεί, επιστρέφει και μου δίνει ένα USB. Και όλα αυτά πριν από τα γυρίσματα, γιατί για μένα η μουσική είναι ένας από τους βασικούς χαρακτήρες της ταινίας και, φυσικά, πρέπει να γνωρίζω τον πρωταγωνιστή μου. Πρέπει να ξέρω τη μουσική προτού αρχίσω να γυρίζω, γιατί τη χρησιμοποιώ ήδη κατά τη διάρκεια των γυρισμάτων. Η Ágnes, επισήμως, είναι η μοντέρ. Στην πραγματικότητα, όμως, βρίσκεται διαρκώς στο πλατό. Ελέγχει τους ρυθμούς, την εικόνα, την ποιότητα κάθε λεπτομέρειας. Κάποιες φορές διαφωνεί μαζί μου, βλέπει τη σκηνή αλλιώς. Είναι μια συλλογική δουλειά. Ωστόσο, στο πλατό είμαστε κυρίως η Ágnes κι εγώ και βέβαια ο διευθυντής φωτογραφίας και όλη η ομάδα. Ο Krasznahorkai δεν παρευρίσκεται στα γυρίσματα. Ας πούμε ότι περνά πού και πού απλώς για να πει ένα γεια. Μέχρι εκεί. Για εκείνον, αυτός ο χώρος είναι ένας άλλος κόσμος. Άλλωστε κανείς δεν περιμένει από αυτόν να βρίσκεται εκεί, δεν έχει τίποτα να κάνει στο πλατό. Μερικές φορές περνούσε κι ο Mihály, απλώς για μια επίσκεψη. Έτσι γίνονται τα γυρίσματα. Κατά βάθος, ένα γύρισμα είναι πάντα το ίδιο πράγμα, πρέπει να δημιουργήσεις σωστές καταστάσεις, να δημιουργήσεις μια ατμόσφαιρα, μια ένταση, να φτιάξεις σκηνές που να μοιάζουν αληθινές. Αυτή είναι η δουλειά. Αυτό χρειάζεται να κάνεις. Τίποτα περισσότερο.

Arnaud Laporte: Γνωρίζετε ότι η δουλειά του διευθυντή φωτογραφίας είναι ιδιαίτερα απαιτητική, καθώς η κάμερά σας βρίσκεται διαρκώς σε κίνηση, μια αργή κίνηση σαν μια μακρά σπείρα. Τι είναι αυτό που προσπαθεί να συλλάβει αυτή η κίνηση από τον κόσμο που κινηματογραφεί;

Béla Tarr: Σε αυτού του είδους τις πολύ μεγάλες λήψεις, πρέπει πρώτα να κατανοήσει κανείς ότι στο εσωτερικό τους πραγματοποιείται ένα είδος μοντάζ. Για παράδειγμα, μπορεί να ξεκινήσω με ένα κοντινό πλάνο, ύστερα να απομακρυνθώ σε ένα γενικό και σε μια τρίτη θέση της κάμερας να σταθώ σε μια λεπτομέρεια. Έτσι, μέσα στο ίδιο το πλάνο συντελείται ένα είδος μοντάζ, όχι όμως στο τραπέζι του μοντάζ. Η ένταση που γεννά το γύρισμα τόσο μακρών πλάνων προσφέρει πολλά. Η ομάδα βρίσκεται σε απόλυτη συγκέντρωση. Οι άνθρωποι είναι μέσα στη συνθήκη. Οι ηθοποιοί αναγκάζονται να παραμένουν εντός της σκηνής, μέσα στον ρόλο τους, όσο η κάμερα συνεχίζει να καταγράφει. Δημιουργείται έτσι μια πολύ ιδιαίτερη συνθήκη εργασίας και αυτό το αγαπώ. Με ενδιαφέρει βαθιά να χορογραφώ την κίνηση της κάμερας. Αν και οφείλω να το παραδεχτώ, στο πλατό είμαι αρκετά αυταρχικός.

Arnaud Laporte: Μιλώντας για χορογραφία, είναι αλήθεια ότι οι γιορτές κατέχουν μια ξεχωριστή θέση στο έργο σας. Στις ταινίες σας, οι γιορτές είναι συχνά εφιαλτικές, όπως ο διαβολικός χορός στο Satantango ή η μέθη στα μπαρ. Στιγμές που θα μπορούσαν να είναι χαρούμενες, τις ανατρέπετε για να αναδείξετε τη σκοτεινή τους πλευρά. Ποια λειτουργία έχουν τελικά οι γιορτές στις ταινίες σας, Béla Tarr;

Béla Tarr: Ας πούμε ότι όταν κάποιος είναι ευτυχισμένος, η χαρά του για τη ζωή και η ένταση αυτής της χαράς, αποκαλύπτουν την ποιότητα ολόκληρης της ύπαρξής του. Θέλω να πω πως, όταν βλέπουμε τους χαρακτήρες να χορεύουν, μπορούμε να αναγνωρίσουμε εκεί αυτό που είναι η ευτυχία, η αληθινή. Κι όμως, ταυτόχρονα, αυτό σε προετοιμάζει γιατί γνωρίζεις ότι πρόκειται για ένα αδιέξοδο. Κι έπειτα, ομολογώ πως το αγαπώ αυτό. Σχεδόν όλες οι ταινίες μου περιέχουν μια σκηνή χορού, εκτός από τις δύο τελευταίες. Στις υπόλοιπες, ναι. Τώρα που το σκέφτομαι, στο The Man from London υπάρχει επίσης μια σκηνή χορού. Στο The Turin Horse όμως δεν υπάρχει πια.

Arnaud Laporte: Ακριβώς γι’ αυτό, μετά το The Man from London, το 2007, είχατε πει ότι θα κάνατε ακόμη μία ταινία και καμία παραπάνω. Και πράγματι, αυτό συνέβη με το The Turin Horse. Έχετε πει ότι ο κύκλος κλείνει ανάμεσα στο Family Nest, την πρώτη σας ταινία, και στο The Turin Horse. Ίσως αυτό να είναι σαφές για εσάς, όχι όμως κατ’ ανάγκην για έναν θεατή όπως εγώ. Ποιος είναι αυτός ο κύκλος;

Béla Tarr: Σας το είπα: προχωράμε πάντα βήμα-βήμα, ταινία την ταινία. Μπαίνουμε όλο και πιο βαθιά στο ποτάμι. Καθαρίσαμε το ύφος μας, γίναμε πιο δημιουργικοί και φτάσαμε σε ένα σημείο όπου λες: να, τώρα είναι έτοιμο, τελείωσε. Η γλώσσα… η κινηματογραφική γλώσσα έχει πλέον ολοκληρωθεί. Θα μπορούσα να τη χρησιμοποιήσω ξανά οποιαδήποτε στιγμή αλλά δεν θέλω ούτε να σας κουράσω ούτε να σας δώσω την αίσθηση ότι επαναλαμβάνομαι. Δεν θέλω να επιστρέψω σε αυτή τη γλώσσα απλώς για λόγους εμπορίου ή για να κερδίσω τα προς το ζην, όχι. Είναι απλό, όλα έχουν ειπωθεί, πραγματικά. Είναι είτε σ’ αρέσει είτε όχι (take it or leave it), δική σας η επιλογή. Έχει ολοκληρωθεί και κάθε νέα απόπειρα δεν θα ήταν παρά μια επανάληψη, κι αυτό δεν το θέλω και δεν θα το κάνω.

Arnaud Laporte: Άρα, τελικά, υπάρχει για εσάς μια αίσθηση ικανοποίησης που φτάσατε σε αυτή την πληρότητα, στο γεγονός ότι όλα έχουν πλέον ολοκληρωθεί;

Béla Tarr: Απολύτως. Κατά κάποιον τρόπο, δεν δείξαμε ποτέ, ούτε αφήσαμε να κυκλοφορήσει καμία ταινία προτού να είμαστε βέβαιοι ότι ανταποκρινόταν πλήρως σε αυτό που περιμέναμε από την ίδια, αυτό είναι γεγονός. Εκείνο που βλέπετε στην οθόνη είναι ακριβώς αυτό που θέλαμε. Φυσικά, αυτές οι ταινίες είναι όλες διαφορετικές. Οι εποχές ήταν διαφορετικές, δεν είχαμε την ίδια ηλικία. Όμως είναι δικές μας, κι αυτό επίσης είναι γεγονός. Αν δεν σας αρέσουν, δεν πειράζει, πραγματικά. Είναι είτε σ’ αρέσει είτε όχι, κανένα πρόβλημα. Εγώ είμαι χαρούμενος που τις κάναμε. Κατά κάποιον τρόπο, είμαι περήφανος γι’ αυτές και αυτό είναι όλο.

Arnaud Laporte: Ωστόσο, συνεχίζετε να ενδιαφέρεστε για τον κινηματογράφο. Δοκιμάσατε και την παραγωγή, ίσως να μην υπήρχαν αρκετά ενδιαφέροντα πρότζεκτ. Από την άλλη, η διδασκαλία, τα εργαστήρια, τι είναι αυτό που μπορεί κανείς να μεταδώσει στους νέους κινηματογραφιστές;

Béla Tarr: Αφού σταμάτησα να σκηνοθετώ, δεν μπόρεσα παρ’ όλα αυτά να απομακρυνθώ από τον κινηματογράφο. Κάπως έτσι προέκυψε να δουλέψω για μια διεθνή σχολή κινηματογράφου και να συνεργαστώ με νέους δημιουργούς από κάθε γωνιά του κόσμου. Γι’ αυτό μετακόμισα στο Σαράγεβο και εργάστηκα εκεί επί τέσσερα χρόνια. Δούλεψα με νέους από την Ιαπωνία, την Κορέα, τη Σιγκαπούρη, την Ινδία, από τη Λατινική Αμερική – την Κολομβία, τη Βραζιλία, το Μεξικό. Με ανθρώπους από τις Ηνωμένες Πολιτείες, την Αγγλία, τη Γαλλία. Ναι, πραγματικά από όλο τον κόσμο. Είναι υπέροχο όταν συνειδητοποιείς πόσο διαφορετικός είναι ο καθένας. Είχαμε, για παράδειγμα, μια απίστευτη νεαρή Γιαπωνέζα -εξαιρετικά ταλαντούχα, λεσβία- και έναν ηλικιωμένο Ισλανδό που έμοιαζε λίγο με αρκούδα. Και αυτοί οι δύο, ο τρόπος με τον οποίο κατάφεραν να κατανοήσουν ο ένας τον άλλον, να σεβαστούν ο ένας τον άλλον, να αποδεχτούν τις διαφορές τους, ήταν συγκλονιστικός. Μπόρεσαν να δουλέψουν μαζί επειδή βρήκαν κοινό τόπο. Ήξεραν πολύ καλά ότι η κουλτούρα τους ήταν εντελώς διαφορετική όπως και η θρησκεία τους, το χρώμα του δέρματός τους. Κι όμως, ήταν απίστευτο να τους βλέπεις να συνεργάζονται και να δημιουργούν τόσα καινούργια πράγματα.

Συνεχίζω να δουλεύω με νέους ανθρώπους, τους αγαπώ. Κάποιες φορές μαθαίνω κι εγώ πολλά από αυτούς, ιδίως σε ό,τι αφορά τη high-tech γιατί εκεί είμαι πραγματικά πίσω, εντελώς άσχετος, αλλά δεν πειράζει. Εύχομαι να συνεχίσουν να δουλεύουν μαζί, έχουν γίνει μια πραγματική ομάδα. Δημιουργούν πολύ όμορφα πράγματα και, απ’ όσο καταλαβαίνω, θέλουν να συνεχίσουν. Αυτό είναι.

Arnaud Laporte: Θυμάστε τα όνειρά σας ή τους εφιάλτες σας, Béla Tarr;

Béla Tarr: Μερικές φορές. Αλλά όταν ανατέλλει ο ήλιος τα ξεχνάω. Ξεχνάω και τα όνειρά μου και τους εφιάλτες μου. Φυσικά, όπως όλοι, αυτά τα όνειρα επηρεάζονται από το καθημερινό άγχος, τις συγκρούσεις που βιώνεις, την προσωπική ζωή, πολλά πράγματα παίζουν ρόλο. Αλλά δεν είμαι σαν τον Apichatpong Weerasethakul, που κάνει τα όνειρα υλικό της δουλειάς του. Τον σέβομαι βαθιά, τον αγαπώ πολύ και μου αρέσουν οι ταινίες του. Η ερώτησή σας, λοιπόν, ταιριάζει στον Apichatpong, όχι σε μένα.

Arnaud Laporte: Και βλέπετε τις ταινίες σας ως όνειρα, ως εφιάλτες ή ως κάτι άλλο;

Béla Tarr: Όχι. Είναι απλώς ταινίες. Αυτό είναι όλο.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:

[1] ΣτΜ: Νόμπελ Λογοτεχνίας 2025.
[2] ΣτΜ: Σκηνοθετεί επίσης τις μικρού μήκους ταινίες Cinemarxism (Cinemarxisme, 1979), Hotel Magnezit (1980), Journey on the Plain (Utazás az Alföldön, 1995) και Prologue (2004), καθώς και τα ντοκιμαντέρ The Last Boat (Utolsó hajó, 1990), Muhamed (2017) και Missing People (2019).
[3] ΣτΜ: Τα άλλα δύο μέλη ήταν η Teresa Castro και η Mati Diop.

The post Μια συνέντευξη με τον Béla Tarr (1955-2026): Η ζωή & το υποβλητικό έργο του δημιουργού [2021, France Culture] first appeared on Aυτολεξεί.

Στο τελευταίο μου μάθημα, μελετώντας το διεθνές δίκαιο ανθρωπίνων δικαιωμάτων, μοιράστηκα την εργασία μου που ανέλυε τον νόμο της Ουκρανίας για τους αυτόχθονες πληθυσμούς, ο οποίος, αν και ατελής, προστατεύει τα εδαφικά και γλωσσικά δικαιώματα των Τατάρων της Κριμαίας, των Καραϊτών και των Κριμτσάκ. Στη συζήτηση στην αίθουσα, ένας φίλος και αυτοαποκαλούμενος μαρξιστής που φορούσε κεφίγια με ρώτησε αν γνώριζα ότι η ρωσική γλώσσα καταπιέζεται ευρέως στην Ουκρανία. Παρά τη δίκαιη υποστήριξή του προς την Παλαιστίνη και την ορθή κριτική του προς τις αποικιακές κυβερνήσεις, έτεινε να είναι συμπαθής προς μια διαφορετική αποικιακή, αυτοκρατορική δύναμη, επαναλαμβάνοντας μια από τις παραποιημένες δικαιολογίες της Ρωσίας για την εμπλοκή σε έναν απρόκλητο επιθετικό πόλεμο.

Η επέκταση της κριτικής μας πέρα ​​από τη δυτική αποικιακή αυτοκρατορία είναι σημαντική καθώς αγωνιζόμαστε να βρούμε εναλλακτικές λύσεις σε οποιαδήποτε μορφή καταπιεστικής, συγκεντρωτικής εξουσίας. Καθώς ο φασισμός φουσκώνει στην αυλή μας, μπορούμε να μάθουμε από τον ουκρανικό λαό που αντιστέκεται ενεργά σε ένα φασιστικό αυταρχικό κράτος. Και καθώς προσπαθούμε να κατανοήσουμε πώς να διαλύσουμε μια αυτοκρατορία εδώ, μπορούμε κάλλιστα να μην ξεχνούμε ότι το πρόβλημα δεν είναι η μία αυτοκρατορία ή η άλλη. Αντίθετα, το πρόβλημα είναι η ίδια η αυτοκρατορία. Καθώς μια αυτοκρατορία εξαναγκάζει την Ουκρανία σε μια συμφωνία για τα ορυκτά, μια άλλη αυτοκρατορία εκτοξεύει αυτή τη στιγμή βαλλιστικούς πυραύλους σε εμπορικά κέντρα στην Ουκρανία. 

Οι ακόλουθες πηγές με βοήθησαν να κατανοήσω την ουκρανική αντίσταση ως την προσπάθεια απομάκρυνσή της από την ανάσα μιας αποικιακής δύναμης αιώνων.

Ρωσικός Αποικισμός 101 (2023)

Μέχρι να βρω το εικονογραφημένο βιβλίο, Russian Colonialism 101, του Ουκρανού δημοσιογράφου Μαξίμ Εριστάβι, δεν είχα ακούσει για μια ρωσική ιστορία που να εξηγείται ως αποικιακή δύναμη. Στους δυτικούς αντιαποικιακούς, αντικαπιταλιστικούς κύκλους στους οποίους βρισκόμουν, η Σοβιετική Ένωση γενικά είτε ήταν ανεκτή είτε παινευόταν, με τις βίαιες εκκαθαρίσεις του Ιωσήφ Στάλιν να θεωρούνται ένα από τα μόνα σκοτεινά σημεία που αμαυρώνουν αυτή την εναλλακτική λύση στον καπιταλισμό. Γνώριζα λίγα για τον προκάτοχό της, τη Ρωσική Τσαρική Αυτοκρατορία, ή τη σημερινή Ρωσική Ομοσπονδία.

Αυτός ο οδηγός (ουσιαστικά μια λίστα ανάγνωσης από μόνος του) εξηγεί ότι οι 3 τελευταίες εκδοχές της ρωσικής κυριαρχίας -από τους Τσάρους στους Μπολσεβίκους και στο καθεστώς του Βλαντιμίρ Πούτιν- έχουν χρησιμοποιήσει τις ίδιες αποικιακές τακτικές για να ελέγξουν και να καταπιέσουν τις αυτόχθονες εθνότητες που γειτνιάζουν και βρίσκονται εντός των συνόρων της Ρωσίας. Όταν οι Ρώσοι αιχμάλωτοι πολέμου απελευθερώνονται, συχνά φωτογραφίζονται κρατώντας σημαίες της Τσαρικής Ρωσίας, της Ένωσης Σοβιετικών Σοσιαλιστικών Δημοκρατιών (ΕΣΣΔ) και της Ρωσικής Ομοσπονδίας ταυτόχρονα. Το βιβλίο καταδεικνύει ότι ο τρέχων πόλεμος στην Ουκρανία απέχει πολύ από το να είναι ένα μοναδικό σχέδιο ενός διψασμένου για εξουσία δικτάτορα, αλλά ένα ατυχές χαρακτηριστικό της ρωσικής αποικιακής κρατικής υπόστασης.

Ματριόσκα των Ψεμάτων: Το Τέλος της Αυτοκρατορίας (2024)

Το podcast “Matryoshka of Lies”, με παρουσιαστή τον Maksym Eristavi και το ειδησεογραφικό πρακτορείο Ukrainska Pravda, εμβαθύνει σε λιγότερο γνωστές ιστορίες της ρωσικής αποικιοκρατίας. Το φινάλε της πρώτης σεζόν, “Ending Empire”, αγγίζει την επέκταση της Ρωσίας στην Αλάσκα στα τέλη του 1700, όπου επέκτειναν τις ίδιες πολιτικές καταναγκασμού και υποδούλωσης που εφάρμοσαν στα αυτόχθονα έθνη της Βόρειας Ασίας. (Η αντίσταση των Tlingit σε αυτή τη ρωσική αποικιοκρατία αποτυπώνεται καλύτερα από τον Gord Hill στο κόμικ “The 500 Years of Indigenous Resistance: Revised and Expanded”).

Εν μέρει, ο σκοπός του επεισοδίου και του podcast στο σύνολό του είναι να επιτρέψει στο δυτικό κοινό να κατανοήσει καλύτερα τη ρωσική αποικιοκρατία ως κάτι παρόμοιο με τις γενοκτονικές φρικαλεότητες της ευρωπαϊκής αποικιοκρατίας με τις οποίες πολλοί Βορειοαμερικανοί μόλις πρόσφατα αρχίζουν να αντιμετωπίζουν. Όπως πολλοί ριζοσπάστες στη Βόρεια Αμερική που ζητούν τον τερματισμό της ηγεμονίας και της βίας των ΗΠΑ μέσω του τέλους της Αμερικανικής Αυτοκρατορίας, αυτό το επεισόδιο υποδηλώνει ότι μια “ολική επανεκκίνηση απέναντι σε αυτό που είναι τώρα η Ρωσική Ομοσπονδία” είναι ο μόνος τρόπος για να τερματιστούν αυτές οι συνεχιζόμενες αποικιακές επεκτατικές τακτικές.

Μια Σύντομη Ιστορία ενός Μακροχρόνιου Πολέμου: Ο Αγώνας της Ουκρανίας κατά της Ρωσικής Κυριαρχίας (2025)

Οι πολιτικές ελέγχου των τροφίμων και της αναγκαστικής λιμοκτονίας αποτελούν εδώ και καιρό μια γενοκτονική πολιτική των αποικιακών κυβερνήσεων, από τη σκόπιμη εξόντωση των ιθαγενικών πηγών τροφίμων στον Καναδά, έως την τρέχουσα ολοποίηση της τροφής στη Γάζα από το Ισραήλ. Το Χολοντόμορ (Holodomor=«θάνατος από λιμοκτονία») συνέβη το 1932-’33 στην Ουκρανία και οδήγησε στον θάνατο πάνω από το ένα πέμπτο όλων των Ουκρανών. Οι σοβιετικές πολιτικές επέβαλαν την κολεκτιβοποίηση των αγροκτημάτων, φυλάκισαν ή σκότωσαν ανθρώπους επειδή έκρυβαν ή «έκλεβαν» σιτηρά και θέσπισαν περιορισμούς στις μετακινήσεις, ώστε οι Ουκρανοί-ες να μην έχουν πρόσβαση σε άλλες πηγές τροφίμων.

Ενώ οι περισσότερες αφηγήσεις του πολέμου ξεκινούν το 2022 ή ίσως το 2014, το graphic novel της Mariam Naiem θέτει τον πόλεμο της Ρωσίας στην Ουκρανία σε μια προοπτική από τις αρχές της ουκρανικής εθνικότητας. Ξετυλίγει τη μακρά ιστορία πολιτικών που αποσκοπούσαν στην κατάσβεση των ουκρανικών κινημάτων κυριαρχίας που απείλησαν τον ρωσικό έλεγχο επί των πολύτιμων ουκρανικών φυσικών πόρων: από το Χολοντόμορ μέχρι τις πολιτικές που αποσκοπούσαν στην περιθωριοποίηση της ουκρανικής γλώσσας, έως την εισβολή της Ρωσίας με το που η Ουκρανία μετατοπίστηκε στην ευρωπαϊκή σφαίρα επιρροής. Αυτή η εισαγωγή στην ιστορία της περιοχής βοηθά να δοθεί ένα σημασιακό πλαίσιο στον πόλεμο, εξηγώντας τους αιώνες της ρωσικής αυτοκρατορίας και της ουκρανικής αντίστασης.

Hanna Perekhoda: «Ο αγώνας για την ελευθερία στην Ουκρανία είναι άρρηκτα συνδεδεμένος με τον παγκόσμιο αγώνα κατά των φασιστικών δυνάμεων» (2025)

Ενώ η δυτική αριστερά έχει γενικά εκφράσει την υποστήριξή της προς την Ουκρανία, σε ορισμένους αντιιμπεριαλιστικούς κύκλους, ο διάλογος συχνά ακινητοποιείται όταν κάποιος συνδέει την Ουκρανία με το ΝΑΤΟ, τους Ναζί ή τα πυρηνικά. Σε αυτή τη συνέντευξη, η Hanna Perekhoda, Ουκρανή σοσιαλίστρια και ιστορικός, αναφέρεται συνοπτικά σε μερικά από τα πιο αμφιλεγόμενα από αυτά τα εμπόδια. Εξηγεί ότι η υποτιθέμενη καταπίεση της ρωσικής γλώσσας και η ρωσοφοβία είναι παρόμοια με την αντι-λευκή ρατσιστική ρητορική που αυξάνεται στη Δύση. Η Perekhoda μιλά για τον ισχυρισμό του Πούτιν ότι η Ουκρανία έχει καταληφθεί από Ναζί, μια προπαγανδιστική δικαιολογία για τον πόλεμο που θυμίζει τη μυθολογία του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Αναγνωρίζει την ακροδεξιά της Ουκρανίας, σημειώνοντας ότι έχει επανειλημμένα αποδειχθεί ένα περιθωριακό κίνημα. Δεδομένου ότι προβλήματα με την ακροδεξιά υπάρχουν παντού, αμφισβητεί αν αυτό δικαιολογεί μια ολοκληρωτική εισβολή ή μια παρακράτηση στρατιωτικής υποστήριξης ή άλλης βοήθειας. Σημειώνει ότι αυτό που πραγματικά διακινδυνεύει μια άνοδο του φασισμού είναι ένας μακροχρόνιος πόλεμος που διεξάγεται από ένα φασιστικό ρωσικό καθεστώς όπου οι απλοί Ουκρανοί ριζοσπαστικοποιούνται από χρόνια στρατιωτικής κατοχής και συστηματικής καταπίεσης. Όπως ξεκαθαρίζει η Perekhoda, αυτό που χρειάζεται είναι υποστήριξη για τις ζωές των Ουκρανών, την αυτονομία και την αντίσταση.

Οι απλοί άνθρωποι δεν κουβαλούν πολυβόλα: Σκέψεις για τον πόλεμο (2025)

Ο Ουκρανός συγγραφέας Artem Chapeye δίνει μια σύγχρονη αφήγηση για το πώς είναι να βρίσκεσαι θύμα ενός αποικιακού επεκτατικού πολέμου. Ως αυτοαποκαλούμενος ειρηνιστής, αριστερός και φεμινιστής, ο Chapeye εντάχθηκε στον στρατό της Ουκρανίας το 2022. Αφού προσπαθεί να νουθετήσει ευγενικά τους δυτικούς αντιιμπεριαλιστές αριστερούς για την έλλειψη κριτικής τους σε άλλες δυνάμεις σε σύγκριση με τη σχολαστική κριτική που ασκούν στην Αμερικανική Αυτοκρατορία, ο Chapeye αναφέρεται στο προνόμιο του ειρηνισμού που κρίνει την ουκρανική (και άλλες) αντίσταση· στις αναρχικές παραδόσεις της ιστορικής αντίστασης της Ουκρανίας στην αυτοκρατορία· στην πλοήγηση στην ένταση του να είσαι ενάντια στους αυταρχικούς κινδύνους του εθνικισμού, ενώ αγωνίζεσαι για μια πολιτική -και όχι εθνική- κοινότητα που βρίσκεται υπό ένα έθνος-κράτος· και στο απίστευτο ψυχολογικό κόστος του πολέμου.

Μιλώντας στον εαυτό του όσο και στο δυτικό κοινό, ο Chapeye εξηγεί την ουκρανική αντίσταση ως εξής: «Μπορούμε είτε να αντισταθούμε τώρα, με τις απώλειες που αναγκαστικά συνοδεύουν αυτό, είτε να παραμείνουμε η αποικία μιας αυτοκρατορίας για άλλα εκατό χρόνια». Το βιβλίο του εξηγεί ότι η απόφασή του να πολεμήσει ενάντια στη ρωσική εισβολή δεν οφείλεται σε μια εγγυημένη νίκη, αλλά στην ηθική επιταγή να καταπολεμήσει τον φασισμό σε όλες τις μορφές του. 

ΕΠΙΠΛΕΟΝ ΕΡΓΑ:

Όπου τελειώνει η Ρωσία (ταινία, 2024)

Μάχνο: Ουκρανός Μαχητής της Ελευθερίας (graphic novel, 2022)

Γεια σου, σερβιτόρα! – Έλεν Ποτρομπένκο

Τα τρολς του Πούτιν – Τζέσικα Άρο (2022)

Χωρίς το Κράτος – Emily Channell-Δικαιοσύνη

Πέντε κοτσάνια σιταριού (graphic novel, 2022)

The post Ουκρανική αντίσταση στον ρωσικό αποικισμό – Λίστα ανάγνωσης first appeared on Aυτολεξεί.

Την εποχή της σοβιετικής εισβολής [τον Αύγουστο του 1968] στην Τσεχοσλοβακία, δύο μήνες μετά τη σύσταση των πρώτων εργατικών συμβουλίων, υπήρχαν ίσως λιγότερα από δύο ντουζίνες από αυτά – αν και αυτά συγκεντρώνονταν στις μεγαλύτερες επιχειρήσεις και ως εκ τούτου αντιπροσώπευαν έναν μεγάλο αριθμό εργαζομένων. Αλλά το κίνημα απογειώθηκε, και έως τον Ιανουάριο του 1969 υπήρχαν Συμβούλια σε περίπου 120 επιχειρήσεις, που εκπροσωπούσαν περισσότερους από 800.000 εργαζόμενους – περίπου το ένα έκτο των εργαζομένων της χώρας. Αυτό συνέβη παρά τη νέα διάθεση αποθάρρυνσης από την κυβέρνηση, από τον Οκτώβριο του 1968.

Από την αρχή, αυτό ήταν ένα κίνημα βάσης από-τα-κάτω που ανάγκασε το κόμμα, την κυβέρνηση και τις διοικήσεις των επιχειρήσεων να αντιδράσουν. Τα Συμβούλια σχεδίασαν τα δικά τους καταστατικά και τα εφάρμοσαν από την αρχή. Το σχέδιο καταστατικού για το εργοστάσιο Wilhelm Pieck στην Πράγα (ένα από τα πρώτα, που δημιουργήθηκε τον Ιούνιο του 1968) αποτελεί ένα καλό παράδειγμα.

«Οι εργάτες του εργοστασίου W. Pieck (CKD Πράγα) επιθυμούν να εκπληρώσουν ένα από τα θεμελιώδη δικαιώματα της σοσιαλιστικής δημοκρατίας, δηλαδή το δικαίωμα των εργατών να διαχειρίζονται το δικό τους εργοστάσιο», ανέφερε η εισαγωγή του καταστατικού. «Επιθυμούν επίσης έναν στενότερο δεσμό μεταξύ των συμφερόντων ολόκληρης της κοινωνίας και των συμφερόντων του κάθε ατόμου. Για τον σκοπό αυτό, αποφάσισαν να εγκαθιδρύσουν την εργατική αυτοδιαχείριση».

Όλοι οι εργαζόμενοι που δούλευαν για τουλάχιστον τρεις μήνες, εκτός από τον διευθυντή, είχαν δικαίωμα να συμμετάσχουν, και οι εργαζόμενοι στο σύνολό τους, που ονομάζονταν ως η «Συνέλευση των Εργαζομένων», ήταν το ανώτατο όργανο το οποίο θα λάμβανε όλες τις θεμελιώδεις αποφάσεις. Με τη σειρά της, η Συνέλευση θα εξέλεγε το εργατικό συμβούλιο για να εκτελεί τις αποφάσεις του συνόλου, να διαχειρίζεται το εργοστάσιο και να προσλαμβάνει τον διευθυντή. Τα μέλη του συμβουλίου θα υπηρετούσαν διαδοχικά, θα εκλέγονταν με μυστική ψηφοφορία και θα ήταν ανακλητά. Ο διευθυντής θα επιλεγόταν έπειτα από εξέταση του κάθε υποψηφίου που θα διεξαγόταν από ένα σώμα που αποτελούνταν από την πλειοψηφία των εργαζομένων και μια μειοψηφία από εξωτερικές οργανώσεις.

Ένας διευθυντής θα ήταν ο ανώτατος διαχειριστής, ισοδύναμος με τον διευθύνοντα σύμβουλο μιας καπιταλιστικής εταιρείας. Το εργατικό συμβούλιο θα ήταν το ισοδύναμο ενός διοικητικού συμβουλίου σε μια καπιταλιστική εταιρεία της οποίας οι μετοχές διακινούνται στο χρηματιστήριο. Αυτός ο εποπτικός ρόλος, ωστόσο, θα ήταν ριζικά διαφορετικός: Το εργατικό συμβούλιο θα έπρεπε να αποτελούνταν από εργαζόμενους που ενεργούν προς το συμφέρον των συναδέλφων τους και, θεωρητικά, με γνώμονα και το ευρύτερο καλό της κοινωνίας.

Αντιθέτως, σε μια καπιταλιστική εταιρεία εισηγμένη στο χρηματιστήριο, το διοικητικό συμβούλιο αποτελείται από κορυφαία στελέχη της εταιρείας, τους φίλους του διευθύνοντος συμβούλου, στελέχη από άλλες εταιρείες στις οποίες υπάρχει σύμπνοια συμφερόντων, και ίσως μια ή δύο διασημότητες, και το διοικητικό συμβούλιο έχει υποχρέωση μόνο απέναντι στους κατόχους των μετοχών της εταιρείας. Αν και αυτή η υποχρέωση απέναντι στους μετόχους είναι αρκετά ισχυρή σε ορισμένες χώρες ώστε να κατοχυρώνεται σε νομικά καταστατικά, η ιδιοκτησία των μετοχών κατανέμεται σε τόσους πολλούς που το διοικητικό συμβούλιο συχνά ενεργεί προς το συμφέρον αυτής της ανώτατης διοίκησης, κάτι που μεταφράζεται στην ελάχιστη δυνατή ανεμπόδιστη μεταφορά πλούτου προς τα πάνω. Αλλά σε περιπτώσεις όπου το διοικητικό συμβούλιο τηρεί το νόμιμο καθήκον του και κυβερνά προς το συμφέρον των κατόχων των μετοχών, αυτό το καθήκον σημαίνει απλώς τη μεγιστοποίηση της τιμής των μετοχών με κάθε απαραίτητο μέσο, μη εξαιρουμένων των μαζικών απολύσεων, των μειώσεων μισθών και της αφαίρεσης παροχών από τους εργαζομένους. Σε κάθε περίπτωση, η καπιταλιστική εταιρεία κυβερνάται αντίθετα με τα συμφέροντα του εργατικού δυναμικού της (του οποίου οι συλλογικές προσπάθειες αποτελούν την πηγή των κερδών), σύμφωνα με τον νόμο.

Η Εθνική Συνέλευση επιδίωξε να κάνει νόμο τα καταστατικά

Τα καταστατικά του εργοστασίου Wilhelm Pieck ήταν παρόμοια με τα καταστατικά που εκδίδονταν σε άλλες επιχειρήσεις που δημιουργούσαν εργατικά συμβούλια. Ήταν λογικό να συσταθεί μια εθνική ομοσπονδία συμβουλίων για να συντονίσει το έργο τους και η οικονομική δραστηριότητα να έχει σχέση με το ευρύτερο κοινωνικό συμφέρον. Ενόψει της καταληκτικής ημερομηνίας της κυβέρνησης για τη διαμόρφωση της εθνικής νομοθεσίας που θα έδινε νομική υπόσταση στα συμβούλια, πραγματοποιήθηκε Γενική Συνέλευση των Εργατικών Συμβουλίων στις 9 και 10 Ιανουαρίου 1969 στο Πίλσεν, μια από τις σημαντικότερες βιομηχανικές πόλεις της Τσεχοσλοβακίας (ίσως πιο γνωστή διεθνώς για τις διάσημες μπύρες της). Μια έκθεση 104 σελίδων άφησε πίσω της ένα καλό αρχείο της συνάντησης (ήταν επίσης μαγνητοσκοπημένη). Εκπρόσωποι από όλη την Τσεχία και τη Σλοβακία συγκεντρώθηκαν για να παράσχουν τις απόψεις των συμβουλίων και να βοηθήσουν στην προετοιμασία του εθνικού νόμου.

Οι ηγέτες των συνδικάτων ήταν μεταξύ των συμμετεχόντων στη συνάντηση και υποστήριξαν τους συμπληρωματικούς ρόλους των συνδικάτων και των συμβουλίων (τα συνδικάτα, όπως αναφέρθηκε προηγουμένως, συγκάλεσαν τα δύο τρίτα των συμβουλίων). Ένας από τους πρώτους ομιλητές, ένας μηχανικός που ήταν πρόεδρος του τοπικού συνδικάτου του στο Πίλσεν, είπε ότι η καταμερισμός των καθηκόντων αποτελούσε μια φυσική εξέλιξη:

«Για εμάς, η ίδρυση εργατικών συμβουλίων συνεπάγεται ότι θα μπορέσουμε να επιτύχουμε ένα καθεστώς σχετικής ανεξαρτησίας για την επιχείρηση, ότι η εξουσία λήψης αποφάσεων θα διαχωριστεί από τις εκτελεστικές εξουσίες, ότι τα συνδικάτα θα έχουν το ελεύθερο να εφαρμόσουν τις δικές τους επιμέρους πολιτικές, ότι σημειώνεται πρόοδος προς την επίλυση του προβλήματος της σχέσης των παραγωγών με αυτό που παράγουν, δηλαδή, αρχίζουμε να λύνουμε το πρόβλημα της αποξένωσης».

Σε αυτή τη συνάντηση εκπροσωπήθηκαν περίπου 190 επιχειρήσεις, συμπεριλαμβανομένων 101 εργατικών συμβουλίων και 61 προπαρασκευαστικών επιτροπών για τη δημιουργία συμβουλίων. Οι υπόλοιπες ήταν συνδικαλιστικές ή άλλου είδους επιτροπές. Η συνάντηση ολοκληρώθηκε με την ομόφωνη ψήφιση ενός ψηφίσματος 6 σημείων, που περιελάμβανε «το δικαίωμα στην αυτοδιαχείριση ως αναφαίρετο δικαίωμα του σοσιαλιστή παραγωγού».

Το ψήφισμα δήλωνε:

«Είμαστε πεπεισμένοι ότι τα Εργατικά Συμβούλια μπορούν να βοηθήσουν στον εξανθρωπισμό τόσο της εργασίας όσο και των σχέσεων εντός της επιχείρησης και να δώσουν σε κάθε παραγωγό την αίσθηση ότι δεν είναι απλώς ένας υπάλληλος, ένα απλό στοιχείο εργασίας στη διαδικασία παραγωγής, αλλά και ο οργανωτής και ο συνδημιουργός αυτής της διαδικασίας. Γι’ αυτό θέλουμε να τονίσουμε εκ νέου εδώ και τώρα ότι τα συμβούλια πρέπει πάντα να διατηρούν τον δημοκρατικό τους χαρακτήρα και τους ζωτικούς δεσμούς τους με τους εκλογείς τους, αποτρέποντας έτσι τη δημιουργία μιας ειδικής κάστας “επαγγελματικών στελεχών της αυτοδιαχείρισης”».

Αυτός ο δημοκρατικός χαρακτήρας, και η δημοτικότητα της έννοιας, αποδεικνύεται από τη μαζική συμμετοχή — μια έρευνα σε 95 Συμβούλια διαπίστωσε ότι το 83% των εργαζομένων είχαν συμμετάσχει στις εκλογές των συμβουλίων. Πραγματοποιήθηκε μια σημαντική μελέτη σε αυτά τα 95 συμβούλια, που εκπροσωπούσαν τον κατασκευαστικό και άλλους τομείς, και μια ενδιαφέρουσα τάση προέκυψε από τα δεδομένα σχετικά με το υψηλό επίπεδο εμπειρίας που ενσωματώνεται στα εκλεγμένα μέλη των συμβουλίων. Περίπου τα τρία τέταρτα των μελών των συμβουλίων βρίσκονταν στους χώρους εργασίας τους για περισσότερα από δέκα χρόνια, και ως επί το πλείστον για περισσότερα από 15 χρόνια. Περισσότερο από το 70% των μελών των συμβουλίων ήταν τεχνικοί ή μηχανικοί, περίπου το ένα τέταρτο ήταν χειρώνακτες εργάτες και μόνο το 5% προερχόταν από το διοικητικό προσωπικό. Αυτά τα αποτελέσματα αντιπροσωπεύουν έναν ισχυρό βαθμό ψήφου υπέρ αυτών που θεωρούνταν ως οι καλύτεροι υποψήφιοι, όχι ως αποτέλεσμα μιας ψηφοφορίας που οι εργαζόμενοι απλά ψηφίζουν τους φίλους τους ή υποψηφίους σαν αυτούς — επειδή το συμβουλιακό κίνημα ήταν ιδιαίτερα ισχυρό στους τομείς της μεταποίησης, οι περισσότεροι από αυτούς που ψήφισαν για τα μέλη των συμβουλίων ήταν χειρώνακτες εργάτες.

Αυτά τα αποτελέσματα κατέδειξαν υψηλό επίπεδο πολιτικής ωριμότητας εκ μέρους των Τσεχοσλοβάκων εργατών. Μια άλλη ένδειξη αυτής της σοβαρότητας είναι ότι το 29% όσων εκλέχθηκαν σε συμβούλια είχαν πανεπιστημιακή εκπαίδευση, πιθανώς υψηλότερο μέσο επίπεδο εκπαίδευσης από αυτό που κατείχαν τότε οι διευθυντές. Πολλοί διευθυντές στο παρελθόν είχαν τοποθετηθεί στις θέσεις τους μέσω πολιτικών διασυνδέσεων, και η επιθυμία να εξεγερθούν ενάντια στη μερικές φορές ερασιτεχνική διοίκηση έπαιξε ρόλο στο κίνημα των συμβουλίων. Είναι επίσης ενδιαφέρον ότι περίπου τα μισά μέλη των συμβουλίων ήταν επίσης μέλη του Κομμουνιστικού Κόμματος. Οι Τσεχοσλοβάκοι εργάτες συνέχισαν να πιστεύουν στον σοσιαλισμό, ενώ απέρριπταν το επιβληθέν σύστημα σοβιετικού τύπου.

Η κυβέρνηση επιδίωξε να αποδυναμώσει τον εργατικό έλεγχο

Η κυβέρνηση συνέταξε ένα νομοθετικό νομοσχέδιο, αντίγραφα του οποίου κυκλοφόρησαν τον Ιανουάριο του 1969, αλλά το νομοσχέδιο δεν κατατέθηκε ποτέ καθώς η σοβιετική πίεση στην ηγεσία του τσεχοσλοβακικού κόμματος εντάθηκε και οι σκληροπυρηνικοί άρχισαν να επιβάλλονται. Το νομοσχέδιο θα άλλαζε το όνομα των εργατικών συμβουλίων σε συμβούλια επιχειρήσεων και θα αποδυνάμωνε ορισμένα από τα καταστατικά που είχαν διαμορφωθεί από τα ίδια τα συμβούλια. Αυτές οι υποχωρήσεις περιελάμβαναν μια πρόταση για άσκηση βέτο από πλευράς του κράτους στην επιλογή διευθυντών επιχειρήσεων, ότι το ένα πέμπτο των συμβουλίων των επιχειρήσεων θα αποτελείται από μη εκλεγμένους εξωτερικούς ειδικούς και ότι τα συμβούλια αυτών που το νομοσχέδιο αναφέρει ως «κρατικές επιχειρήσεις» (τράπεζες, σιδηρόδρομοι και άλλες οντότητες που θα παρέμεναν άμεσα ελεγχόμενες από την κυβέρνηση) θα μπορούσαν να έχουν μόνο μια μειοψηφία μελών που θα εκλέγονται από τους ίδιους τους εργαζομένους και θα επιτρεπόταν κυβερνητικό βέτο στις αποφάσεις των συμβουλίων.

Αυτή η προτεινόμενη υπαναχώρηση αντιμετωπίστηκε με αντιδράσεις. Η καθημερινή συνδικαλιστική εφημερίδα Práce, σε σχόλιό της τον Φεβρουάριο, και ένα ομοσπονδιακό συνέδριο των συνδικάτων, τον Μάρτιο, χαρακτήρισαν και οι δύο το κυβερνητικό νομοσχέδιο «το ελάχιστο αποδεκτό». Σε σχόλιο της Práce, ένας μηχανικός και ακτιβιστής των συμβουλίων, ο Rudolf Slánský ο νεώτερος (γιος του εκτελεσμένου αρχηγού του κόμματος), έθεσε το κίνημα των συμβουλίων στο πλαίσιο του ζητήματος της ιδιοκτησίας των επιχειρήσεων.

«Η διαχείριση της οικονομίας του έθνους μας είναι ένα από τα κρίσιμα προβλήματα», έγραψε ο Slánský.

«Η βασική οικονομική αρχή στην οποία στηρίζεται ο γραφειοκρατικός-συγκεντρωτικός μηχανισμός διαχείρισης είναι η άμεση άσκηση των λειτουργιών ιδιοκτησίας της εθνικοποιημένης βιομηχανίας. Το κράτος, ή ακριβέστερα διάφορα κεντρικά όργανα του κράτους, αναλαμβάνουν αυτό το καθήκον. Είναι σχεδόν περιττό να υπενθυμίσουμε στον αναγνώστη ένα από τα κύρια μαθήματα του μαρξισμού, δηλαδή ότι αυτός που έχει ιδιοκτησία έχει εξουσία… Η μόνη δυνατή μέθοδος μετατροπής του γραφειοκρατικού-διοικητικού μοντέλου της σοσιαλιστικής μας κοινωνίας σε δημοκρατικό μοντέλο είναι η κατάργηση του μονοπωλίου της κρατικής διοίκησης στην άσκηση των λειτουργιών ιδιοκτησίας και η αποκέντρωσή της προς εκείνους των οποίων το συμφέρον έγκειται στη λειτουργία της σοσιαλιστικής επιχείρησης, δηλαδή στις συλλογικότητες των εργαζομένων των επιχειρήσεων».

Απευθυνόμενος στους γραφειοκράτες που αντιτάχθηκαν στη μείωση του κεντρικού ελέγχου, ο Slánský έγραψε:

«[Α]υτοί οι άνθρωποι αρέσκονται στο να συγχέουν ορισμένες έννοιες. Λένε, για παράδειγμα, ότι αυτός ο νόμος θα σήμαινε τη μετατροπή της κοινωνικής ιδιοκτησίας στο σύνολό της σε ιδιοκτησία μιας ομάδας, παρ’ όλο που σαφώς δεν πρόκειται για ζήτημα ιδιοκτησίας, αλλά μάλλον για το ποιος ασκεί δικαιώματα ιδιοκτησίας στο όνομα ολόκληρης της κοινωνίας, αν είναι ο κρατικός μηχανισμός ή οι σοσιαλιστές παραγωγοί απευθείας, δηλαδή οι συλλογικότητες των επιχειρήσεων».

Παρ’ όλα αυτά, υπήρχε ένταση μεταξύ των καθηκόντων της εποπτείας και της καθημερινής διαχείρισης. Ένας άλλος σχολιαστής, ένας καθηγητής νομικής, δήλωσε:

«Δεν πρέπει… να θέτουμε τη δημοκρατία και την τεχνική ικανότητα ως αντίθετα, αλλά να αναζητούμε μια αρμονική ισορροπία μεταξύ αυτών των δύο συνιστωσών… Ίσως θα ήταν καλύτερο να μην μιλάμε για μεταβίβαση λειτουργιών αλλά μάλλον για μεταβίβαση καθηκόντων. Τότε θα είναι απαραίτητο η κατάλληλη μεταβίβαση να υπαγορεύεται από τις ανάγκες και όχι από λογικές δόγματος ή γοήτρου».

Αυτές οι συζητήσεις δεν θα είχαν καμία ευκαιρία να εξελιχθούν.

Τον Απρίλιο του 1969, ο Alexander Dubček αναγκάστηκε να παραιτηθεί από τη θέση του πρώτου γραμματέα του κόμματος και αντικαταστάθηκε από τον Gustáv Husák, ο οποίος δεν έχασε χρόνο και ξεκίνησε την καταστολή. Το νομοσχέδιο απορρίφθηκε τον Μάιο. Οι κυβερνητικοί και κομματικοί αξιωματούχοι ξεκίνησαν μια εκστρατεία κατά των συμβουλίων.

Η κυβέρνηση απαγόρευσε επίσημα τα Εργατικά Συμβούλια τον Ιούλιο του 1970, αλλά μέχρι τότε αυτά είχαν ήδη εξαφανιστεί.

——————————————————

* Το παρόν αποτελεί ένα απόσπασμα από το βιβλίο It’s Not Over: Learning From the Socialist Experiment, που εκδόθηκε από τις εκδόσεις Zero Books. Οι παραπομπές παραλείπονται. Οι πηγές που παραλείπονται και αναφέρονται σε αυτό το απόσπασμα είναι: Robert Vitak, “Workers Control: The Czechoslovak Experience,” Socialist Register, 1971· Oldřich Kyn, “The Rise and Fall of the Economic Reform in Czechoslovakia,” American Economic Review , Μάιος 1970· και διάφορα άρθρα που έχουν ανθολογηθεί στο Vladimir Fišera, Workers’ Councils in Czechoslovakia: Documents and Essays 1968-69, St. Martin’s Press, 1978.

** Διαδικτυακή πηγή: https://www.workerscontrol.net/authors/forgotten-workers%E2%80%99-control-movement-prague-spring

The post Το Ξεχασμένο Κίνημα Εργατικών Συμβουλίων της Άνοιξης της Πράγας (1968-’69) first appeared on Aυτολεξεί.

Σε αντίθεση με τον κυρίαρχο λόγο των μέσων ενημέρωσης, αυτή η λαϊκή κινητοποίηση δεν είναι απλώς ένα αίτημα για την ένταξη της Γεωργίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Από απόσταση, μπορεί να φαίνεται ότι θυμίζει την επανάσταση του Μαϊντάν στην Ουκρανία το 2014, αλλά για να αντιληφθούμε τη βαθιά αναταραχή που αντιπροσωπεύει ο συγκεκριμένος αγώνας, πρέπει να κοιτάξουμε πιο προσεκτικά.

Αυτό το άρθρο ετοιμάστηκε από έναν εξόριστο Γεωργιανό αντιεξουσιαστή σε επικοινωνία με τοπικές συλλογικότητες στην Τιφλίδα, το Κουτάισι και το Ζουγκντίντι και δημοσιεύθηκε στον ιστότοπο της CrimethInc. Οι φωτογραφίες είναι ευγενική προσφορά του მაუწყებელი / Mautskebeli. Οι ίδιοι οι Γεωργιανοί αναφέρονται στη χώρα με το όνομα Sakartvelo.

Εισαγωγή

Για να κατανοήσουμε τι συμβαίνει στους δρόμους της Γεωργίας χωρίς να πέσουμε σε νοσταλγία ή εξεγερσιακό ρομαντισμό, πρέπει να αφουγκραστούμε την έκφραση της κοινωνικής οργής. Αυτό το άρθρο απευθύνεται σε αναγνώστες στη Δύση, ιδιαίτερα στη Δυτική Ευρώπη, όπου πολλοί άνθρωποι είναι παγιδευμένοι σε έναν αναγωγικό καμπισμό, ο οποίος παρουσιάζει το κίνημα στη Γεωργία -όπως και άλλους αγώνες στο μετασοβιετικό πλαίσιο, όπως στην Ουκρανία ή την Τσετσενία- ως απλά ευθυγραμμισμένο με τα συμφέροντα του ευρωατλαντικού μπλοκ, παραλείποντας τα γεωπολιτικά διακυβεύματα έναντι του ρωσικού ιμπεριαλισμού και των εσωτερικών αυταρχικών πολιτικών.

Άλλοι που παρακολουθούν από απόσταση παρασύρονται από μια συγκεχυμένη ευφορία. Η ξαφνική έκρηξη της προσοχής των μέσων ενημέρωσης -σε μια κλίμακα που προφανώς δεν αξίζαμε ούτε κατά τη διάρκεια του πολέμου του 2008- αφηγείται μόνο ένα μέρος της ιστορίας, εστιάζοντας στην εξεγερτική αισθητική των χρυσών αστεριών και των ευρωπαϊκών σημαιών που κυματίζουν γενναία μπροστά στους πίδακες των πυροβόλων νερού.

Για να προσελκύσεις την προσοχή της Δύσης, χρειάζεσαι είτε τραγωδία είτε θέαμα. Έχουμε βιώσει αρκετή τραγωδία κατά τη διάρκεια των τελευταίων δεκαετιών. Αλλά η πρόσφατη ιστορία των μετασοβιετικών εδαφών παραμένει μια ζοφερή κηλίδα στο φόντο των πολέμων και των συγκρούσεων· όχι αρκετά κοντά για να συγκινήσει πραγματικά τον καταναλωτή των μέσων ενημέρωσης, όχι αρκετά μακριά για να εμπνεύσει ενοχές.

Στη χώρα μας, το θεαματικό βρίσκεται περισσότερο στα βουνά παρά στον δρόμο. Αυτή τη φορά, ωστόσο, οι εικόνες των διαδηλωτών με τα πυροτεχνήματα, οι σκηνές άμεσης σύγκρουσης με την αστυνομία, τα πρόσωπα γεμάτα αίμα είχαν αποτέλεσμα, τόσο στα εταιρικά μέσα ενημέρωσης όσο και στους εξεγερμένους.

Το γαλλικό ειδησεογραφικό δίκτυο BFMTV μεταδίδει τις ταραχές ζωντανά από τη λεωφόρο Ρουσταβέλι στην Τιφλίδα, ενώ ο πρωθυπουργός της Γεωργίας, Irakli Kobakhidze, χρησιμοποιεί έναν λόγο που είχαμε ήδη ακούσει από το ίδιο κανάλι κατά τη διάρκεια του κινήματος των Κίτρινων Γιλέκων στη Γαλλία, μιλώντας για «βίαιους ταραξίες» και «επιτιθέμενους στις δυνάμεις του νόμου και της τάξης». Ευρωπαίοι πολιτικοί εκφράζουν σοκ για την αστυνομική βία και καταγγέλλουν τη δυσανάλογη χρήση του κατασταλτικού μηχανισμού, ενώ το κυβερνών κόμμα της Γεωργίας, το «Γεωργιανό Όνειρο», μεταδίδει σκηνές από αστυνομικές επιθέσεις και επιδρομές σε διαδηλώσεις στην Ευρώπη στο πλαίσιο της δικής του αντιδυτικής προπαγάνδας.

Γιατί, λοιπόν, όλη αυτή η προσοχή τώρα; Ποια γεωπολιτικά και οικονομικά διακυβεύματα υποκρύπτουν αυτά τα γεγονότα; Βλέπουμε φιλοδυτικές και φιλορωσικές δυνάμεις, ένα τοπικό αυταρχικό καθεστώς που εναγκαλίζεται με τους BRICS [τη διακρατική συμμαχία που περιλαμβάνει τη Βραζιλία, τη Ρωσία, την Ινδία, την Κίνα και τη Νότια Αφρική] και την ευρωατλαντική ακροδεξιά, τον νεοφιλελεύθερο προοδευτισμό που χρησιμοποιεί δολοφονικές μεθόδους. Ποιος είναι όμως ο αγώνας του ίδιου του γεωργιανού πληθυσμού, ποιοι είναι οι λόγοι της οργής του για την κυβέρνηση και τις όλο και πιο αυταρχικές πολιτικές της;

Για μια βαθύτερη κατανόηση από αυτή που μπορεί να προκύψει από τις εικόνες που φτάνουν στη Δυτική Ευρώπη, πρέπει να τοποθετήσουμε τα γεγονότα στο άμεσο τοπικό τους πλαίσιο και ταυτόχρονα να τα εντάξουμε στη μετασοβιετική περίοδο γενικότερα.

Ένα κίνημα διαμαρτυρίας στο πλαίσιο του τοπικού αυταρχισμού

Παρ’ όλο που οι διαδηλωτές βγαίνουν στους δρόμους όλη τη νύχτα την τελευταία εβδομάδα και κερδίζουν έδαφος σε αρκετές πόλεις, αποτελούν μέρος ενός κοινωνικού κινήματος που ξεκίνησε την περασμένη άνοιξη κατά του νόμου περί «ξένων πρακτόρων».

Σε αυτό το πλαίσιο, οι βουλευτικές εκλογές ήταν σαφώς νοθευμένες για να διατηρηθεί το κυβερνών κόμμα στην εξουσία, το Γεωργιανό Όνειρο, με επικεφαλής τον ολιγάρχη Μπιτζίνα Ιβανισβίλι.

Ακόμη και πριν από τη δήλωση του πρωθυπουργού που ανέστειλε τις συζητήσεις για την ένταξη της Γεωργίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση μέχρι το 2028, ο κόσμος οργάνωνε διαδηλώσεις για να αμφισβητήσει τα αποτελέσματα των εκλογών και να ζητήσει νέες εκλογές. Η αστυνομία διέλυσε βίαια αυτές τις διαδηλώσεις, επιτιθέμενη βάναυσα και συλλαμβάνοντας ανθρώπους – οι διαδηλωτές αντιμετώπισαν άμαχους επιτιθέμενους μαζί με την αστυνομία, καθώς και φυλάκιση και άλλες μορφές νομικής καταστολής. Ωστόσο, οι απεργίες, οι παραιτήσεις από την κρατική γραφειοκρατία και οι κινητοποιήσεις των μαθητών στα περιφερειακά σχολεία μόνο δυναμική απέκτησαν, υπερβαίνοντας το ζήτημα των εκλογών.

Ο κόσμος κατέλαβε τον δημόσιο ραδιοτηλεοπτικό φορέα της Γεωργίας, το First Channel. Σε αυτές τις διαμαρτυρίες συμμετέχουν ήδη υπάρχουσες συλλογικότητες, όπως κάτοικοι περιφερειακών περιοχών που ήδη αντιστέκονταν σε περιβαλλοντικά καταστροφικά έργα, φοιτητικά κινήματα που αγωνίζονται για πρόσβαση σε κατοικίες, queer και φεμινιστικές συλλογικότητες και άνθρωποι που κινητοποιούνται ενάντια στις εξώσεις.

Σήμερα, η απειλή του αυταρχισμού πλανάται πάνω από όλους, προαναγγέλλοντας την εγκαθίδρυση μιας κατάστασης έκτακτης ανάγκης και απαγόρευσης κυκλοφορίας ώστε να καταπνίξει τη δυνατότητα διαμαρτυρίας, καθώς και τη μεταρρύθμιση της κρατικής γραφειοκρατίας – ένας ελιγμός που αποσκοπεί στην επιβολή μαζικών απολύσεων των αντιπάλων και οποιουδήποτε θεωρείται επικριτικός απέναντι στο καθεστώς.

Ταυτόχρονα, η αστυνομική καταστολή εντείνεται: εκατοντάδες άνθρωποι έχουν συλληφθεί, συμπεριλαμβανομένων ανηλίκων και νεαρών ενηλίκων – η αστυνομία έχει στείλει πολλούς ανθρώπους στο νοσοκομείο, αφήνοντας έναν νεαρό στην εντατική, ενώ διεξάγει μαζικές έρευνες και ξυλοκοπεί και εξευτελίζει ανθρώπους στους δρόμους. Όσοι αξιωματικοί των “μονάδων αποκατάστασης της τάξης” επιδιώκουν να παραιτηθούν πιέζονται οι ίδιοι από τους συναδέλφους τους, όπως αποκάλυψε ένας αξιωματικός που εγκατέλειψε τη χώρα. Εδώ και αρκετές νύχτες, είναι οι “zonderebi”, οι “titushkebi” -οι ένοπλοι «ισχυροί άνδρες» με πολιτικά που προσλαμβάνονται για τη «βρώμικη δουλειά»- που περιφέρονται στους δρόμους για να κακοποιήσουν διαδηλωτές και δημοσιογράφους. Η κυβέρνηση ανακοίνωσε επίσης μια μεταρρύθμιση της αστυνομίας, διευκολύνοντας την πρόσβαση στις υπηρεσίες χωρίς να περάσει από διαγωνισμούς, προκειμένου να επιταχύνει την πρόσληψη νέου προσωπικού για να αποκτήσει την ικανότητα να καταπνίξει ένα κίνημα που λαμβάνει πλέον εθνικές διαστάσεις.

Αν το κόμμα Γεωργιανό Όνειρο ήρθε στην εξουσία το 2012 αντιτιθέμενο στη νεοφιλελεύθερη κυβέρνηση του Μιχαήλ Σαακασβίλι και το αιματηρό αστυνομικό κράτος της, έκτοτε έχει καταλήξει να εκπροσωπεί το ίδιο αστυνομικό σύστημα. Χρησιμοποιεί την αστυνομική και δικαστική βία σε τριμερή μορφή: Καταστολή στους δρόμους γαλλικού τύπου (όπλα κατά των ταραχών, εγκλωβισμοί, ξυλοδαρμοί και άλλα παρόμοια), δικαστική καταστολή ρωσικού τύπου (συλλήψεις και ποινές φυλάκισης ακτιβιστών και αντιπάλων) και μαφιόζικη βία (ξυλοδαρμοί από τους «κακοποιούς», βία με στόχο ανθρώπους στα σπίτια τους, απειλές κατά συγγενών και μελών της οικογένειας) που θυμίζει τις μεθόδους του καθεστώτος του Μιχαήλ Σαακασβίλι, ο οποίος εγκατέλειψε την εξουσία το 2013.

Η γενικευμένη οργή κατά του «Κότσι» και του «Νάτσι» -υποτιμητικοί όροι που χαρακτηρίζουν αντίστοιχα το κόμμα εξουσίας και την αντιπολίτευση, το Ενωμένο Εθνικό Κίνημα (UNM), καθώς και τους συμμάχους τους- είναι εμφανής στο σίριαλ των προσβολών που εκτοξεύτηκαν εναντίον και των δύο στρατοπέδων κατά τη διάρκεια των συγκεντρώσεων. Ο θυμός είναι πολύ μεγάλος για να χρησιμοποιούν οι άνθρωποι εκλεπτυσμένη ρητορική – οι προσβολές εκτοξεύονται σε ξεσπάσματα στην τηλεόραση και κατά τη διάρκεια δημόσιων ομιλιών. Για τον ίδιο λόγο, οι πολιτικοί της UNM εκδιώκονται από τους διαδηλωτές, ορισμένοι από τους οποίους υπέφεραν υπό το καθεστώς τους πριν το Γεωργιανό Όνειρο έρθει στην εξουσία. «Η αντίσταση στο αστυνομικό καθεστώς που επέτρεψε σε αυτή την κυβέρνηση να αναλάβει την εξουσία θα σηματοδοτήσει και το τέλος της», δηλώνουν οι ακτιβιστές κατά τη διάρκεια των ομιλιών τους, ιδιαίτερα κατά τη διάρκεια των συγκεντρώσεων που οργανώνονται για την απελευθέρωση όλων των κρατουμένων.

Αυτή η απόρριψη και των δύο κομμάτων αντανακλά μια βαθιά περιφρόνηση για τις Αρχές και μια άρνηση να υποταχθούν στις καρικατούρες των δυϊσμών που προωθούν: το δυτικό πολιτιστικό σχέδιο έναντι του ρωσικού πολεμικού σχεδίου, προοδευτισμός έναντι σκοταδισμού, υποταγή στη δυτική ηγεμονία έναντι υποταγής στον εδαφικό ιμπεριαλισμό, υπερφιλελεύθερος εθνικισμός έναντι υπερσυντηρητικού εθνικισμού. Το σημείο όπου συγκλίνουν αυτοί οι δυϊσμοί είναι και το σημείο θραύσης τους: αχαλίνωτη αστυνόμευση, πολιτικές που καθιστούν αδύνατη τη ζωή, εκμετάλλευση των φυσικών πόρων ως μέρος της παγκόσμιας αυτοκρατορικής αγοράς, εξαθλίωση του πληθυσμού με αντάλλαγμα οικονομικές και γεωστρατηγικές συμμαχίες με ξένες δυνάμεις.

Για να απονομιμοποιήσει το κίνημα, η κυβέρνηση χρησιμοποιεί μια ρητορική για να αναβιώσει τις διαιρέσεις που συνδέονται με την «πόλωση», βάζοντας στο επίκεντρο τους πολιτικούς του UNM. Η κυβέρνηση παρουσιάζει τον εαυτό της ως εγγυητή της εθνικής κυριαρχίας απέναντι στην απειλή πολέμου από τον βορρά και τον κίνδυνο πραξικοπήματος από τις δυτικές δυνάμεις, χειραγωγώντας συνεχώς με το παράδειγμα της Ουκρανίας για να σπείρει τον φόβο. Συγκρίνουν το σημερινό κίνημα με την εξέγερση του Μαϊντάν για να υποστηρίξουν ότι δεν είναι αυτοδιαχειριζόμενο αλλά ελέγχεται από τους κομματικούς του Μαϊντάν και της UNM, επιμένοντας ότι η ουκρανική επανάσταση οδήγησε σε εκατοντάδες θανάτους και στη συνέχεια, σε πόλεμο.

Αυτή η αντι-ουκρανική ρητορική ελαχιστοποιεί τόσο την κοινωνική διάσταση όσο και τη μορφή δράσης που χαρακτηρίζει το κίνημα του Μαϊντάν, το οποίο δεν μπορεί να αναχθεί μόνο σε νεοναζιστικές δυνάμεις. Είναι συνεπής με την αντιπολεμική ρητορική που αναπτύχθηκε καθ’ όλη τη διάρκεια της προεκλογικής εκστρατείας.

Ο τρόπος με τον οποίο η κυβέρνηση εμφάνισε εικόνες των πολέμων ως προεκλογική διαφήμιση αποδεικνύει ότι, πίσω από την ψευδαίσθηση της διατήρησης της ειρήνης, βρίσκουμε τις πιο απεχθείς μεθόδους διατήρησης της εξουσίας.

Εκμεταλλεύονται τα τραύματα της συλλογικής μας μνήμης, τα οποία παραμένουν ωμά – όχι μόνο από τον πόλεμο που έγινε το 2008, αλλά και από τα ταραγμένα χρόνια της δεκαετίας του 1990, όπου ένα κίνημα ανεξαρτησίας συνοδεύτηκε από ένα πραξικόπημα, έναν εμφύλιο πόλεμο και πολυεθνικές συγκρούσεις.

Ο νόμος περί «ξένων πρακτόρων»

Η σημερινή χρήση αστυνομικής βίας και νομικής καταστολής διευκολύνθηκε από τη νέα νομοθεσία που ψηφίστηκε την περασμένη άνοιξη, η οποία χρησιμεύει επίσης ως θεμέλιο για ιδεολογική ρητορική βασισμένη στον αντιδυτικό αυταρχισμό.

Ο νόμος σχετικά με τη «διαφάνεια της επιρροής ξένων δυνάμεων» επαναφέρει ένα σχέδιο που είχε εγκαταλειφθεί πριν από ενάμιση χρόνο μετά από μαζικές διαμαρτυρίες. Ο νόμος εγκρίθηκε την περασμένη άνοιξη, ένα χρόνο αργότερα, μετά από δύο μήνες διαδηλώσεων και την παράκαμψη ενός προεδρικού βέτο.

Με πρότυπο το ρωσικό πρωτότυπο, ο νόμος αυτός απαιτεί από κάθε μη κερδοσκοπική οργάνωση που λαμβάνει το 20% των ετήσιων εσόδων της από ξένες πηγές -είτε πρόκειται για επιχορηγήσεις είτε για ατομική χρηματοδότηση- να εγγραφεί ως «οντότητα που εκπροσωπεί τα συμφέροντα μιας ξένης δύναμης». Σε μια τοπική οικονομία που χαρακτηρίζεται από την απουσία δημόσιων επιχορηγήσεων και εναλλακτικών πηγών εισοδήματος, σε αντίθεση με την επίσημη ρητορική, ο νόμος αυτός δεν θέτει σε κίνδυνο τις μεγάλες ΜΚΟ όσο τις μικρές ενώσεις, τα συνδικάτα και τα ανεξάρτητα μέσα ενημέρωσης, καθώς και τις τοπικές και αυτοδιαχειριζόμενες συλλογικότητες.

Ο πρωθυπουργός Irakli Kobakhidze δήλωσε ανοιχτά ότι ο νόμος αυτός αποσκοπεί πρωτίστως στη φίμωση των κέντρων αντίστασης και αγώνα κατά την ενημέρωσή του στις 3 Δεκεμβρίου: «Θα κατασκευάσουμε το φράγμα Namakhvani».[1] Ο υπαινιγμός ήταν ότι με την εφαρμογή αυτού του νόμου, τίποτα δεν θα εμποδίσει την υλοποίηση υδροηλεκτρικών μεγαλεπήβολων έργων, που θεωρούνται το αποκορύφωμα της οικονομικής ανάπτυξης. Ο Kobakhidze αναφερόταν στο κίνημα της Κοιλάδας Ριόνι, το οποίο χαρακτηρίζεται πλέον φιλοδυτικό, παρά το γεγονός ότι πριν από τρία χρόνια χαρακτηριζόταν φιλορωσικό. Το κίνημα αυτό, ένας αυτοδιαχειριζόμενος περιβαλλοντικός αγώνας υπό την ηγεσία των ντόπιων, ο οποίος κατάφερε να αναγκάσει μια τουρκική εταιρεία να υποχωρήσει από την κατασκευή ενός μεγα-υδροηλεκτρικού φράγματος, έχει γίνει ένας από τους κύριους στόχους της ρητορικής της κυβέρνησης- το πλαισιώνουν ως απειλή για τη λεγόμενη ενεργειακή κυριαρχία και ανεξαρτησία. Ως απάντηση στη δήλωση του πρωθυπουργού, οι κάτοικοι της κοιλάδας κράτησαν πανό σε συγκέντρωση στην Τιφλίδα: «Το φράγμα Namakhvani δεν θα κατασκευαστεί».

Εκτός από το κίνημα της Κοιλάδας Ριόνι, πολλά τοπικά κινήματα αντίστασης αγωνίζονται ενάντια στις κοινωνικές και περιβαλλοντικές αδικίες που προκαλούνται από μεγάλα οικονομικά έργα, συμπεριλαμβανομένης της εκμετάλλευσης και της εξόρυξης φυσικών πόρων.

Στη Μινγκρέλια, στη δυτική Γεωργία, οι κάτοικοι του χωριού Μπάλντα κινητοποιούνται για να αποτρέψουν την έναρξη των κατασκευαστικών εργασιών ενός έργου οικοτουριστικής ανάπτυξης που περιλαμβάνει την ιδιωτικοποίηση του ποταμού, της γης και των χώρων διαβίωσης, καθώς και σημαντικές ζημιές στις ορεινές πλαγιές.

Στο Shukruti, οι κάτοικοι αγωνίζονται ενάντια στην εκμετάλλευση του εδάφους για την εξόρυξη μαγγανίου από την εταιρεία Georgian Manganese, μια βρετανική εταιρεία συμμετοχών της Stemcor. Λόγω των εκρήξεων, το χωριό βυθίζεται στο έδαφος, παίρνοντας μαζί του τα σπίτια των κατοίκων του. Οι συνήθεις ολονυκτίες κατάληψης του εργοταξίου μεταφέρθηκαν αυτό το φθινόπωρο στο Κοινοβούλιο της Τιφλίδας, με πιο ριζοσπαστικές μορφές διαμαρτυρίας: απεργίες πείνας και ραμμένα χείλη.

Ενεργειακή γεωπολιτική

Αλλά πίσω από αυτούς τους μικρούς λαϊκούς αγώνες κρύβονται τα διακυβεύματα των μεγάλων οικονομικών παραγόντων: Κίνα, Ρωσία, Τουρκία, Αζερμπαϊτζάν, Ιράν και, φυσικά, Ευρωπαϊκή Ένωση. Οι αγώνες τους για την εξουσία μεταφράζονται σε ενδοϊμπεριαλιστικές συμμαχίες, συγκρούσεις και πολέμους, στους οποίους η ενέργεια είναι το κατ’ εξοχήν όπλο.

Ο πόλεμος στην Ουκρανία και οι κυρώσεις κατά της Ρωσίας ενίσχυσαν τη γεωστρατηγική θέση της Γεωργίας στο πλαίσιο έργων οικονομικής υποδομής, όπως ο διάδρομος φυσικού αερίου και πετρελαίου, οι υδροηλεκτρικοί πόροι και οι θαλάσσιες και χερσαίες διαδρομές διέλευσης. Ο νόμος για τους ξένους πράκτορες παρουσιάζεται ως εγγυητής της υλοποίησης τέτοιων έργων. Ταυτόχρονα, η κυβέρνηση έχει υιοθετήσει τον νόμο για τις υπεράκτιες δραστηριότητες, τον νόμο κατά των ΛΟΑΤ και τροποποιήσεις του νόμου για τις συντάξεις, καθώς και την υπογραφή ενεργειακών και οικονομικών μνημονίων με την Τουρκία και την Κίνα.

Όλα αυτά φαίνεται να εντάσσονται σε μια στρατηγική προσέγγισης με τις χώρες BRICS, ιδίως με την Κίνα και το Αζερμπαϊτζάν, για την ενίσχυση του εμπορίου με την επέκταση του ρόλου της ως διαδρόμου διέλευσης. Η Γεωργία διαδραματίζει στρατηγικό ρόλο στην πρωτοβουλία Belt and Road Initiative (BRI), την πρωτοβουλία της Κίνας για τη δημιουργία ενός «νέου δρόμου του μεταξιού» με την ενσωμάτωση του οικονομικού διαδρόμου Κίνα-Κεντρική Ασία-Δυτική Ασία. Η συμμετοχή της Γεωργίας βασίζεται σε δύο βασικά έργα: την κατασκευή ενός νέου λιμανιού στην Ανάκλεια, το οποίο προορίζεται να καταστεί σημαντικός κόμβος, και τη σιδηροδρομική γραμμή Μπακού-Τιφλίδα-Καρς, που προορίζεται να ενισχύσει τις υλικοτεχνικές συνδέσεις μεταξύ Ασίας και Ευρώπης.

Αυτή η στρατηγική θέση επιτρέπει στη γεωργιανή κυβέρνηση να ασκεί πιέσεις στην Ευρωπαϊκή Ένωση, ιδίως λόγω της συμμετοχής της στο κολοσσιαίο έργο κατασκευής ενός εκτεταμένου υποθαλάσσιου καλωδίου μεταφοράς ηλεκτρικής ενέργειας, το οποίο θα μεταφέρει την ηλεκτρική ενέργεια που προμηθεύεται το Αζερμπαϊτζάν στην Ευρωπαϊκή Ένωση, περνώντας από τη Μαύρη Θάλασσα στη Γεωργία. Σημαντικό μέρος της διαμετακόμισης ενέργειας πραγματοποιείται ήδη μέσω αγωγών που διασχίζουν τη Γεωργία, συμπεριλαμβανομένου του πετρελαιαγωγού BTC (Μπακού-Τιφλίδα-Τζεϊχάν) και του αγωγού φυσικού αερίου SCP (South Caucasus Pipeline), οι οποίοι συνδέουν την Κασπία Θάλασσα με την Τουρκία μέσω του γεωργιανού εδάφους. [2]

Λαμβάνοντας υπόψη αυτές τις γεωστρατηγικές συμμαχίες για την κατάκτηση πόρων, μπορούμε να δούμε ότι η απλοϊκή διαίρεση του κόσμου σε δύο μεγάλα μπλοκ -από τη μία πλευρά το ευρωατλαντικό μπλοκ και από την άλλη η Ρωσία- δεν έχει πλέον νόημα. Τώρα, πρέπει να κατανοήσουμε τη γεωπολιτική σκακιέρα ως πολυπολικό χώρο. Ομοίως, από γεωπολιτική άποψη, το κόμμα Γεωργιανό Όνειρο συμμαχεί τόσο με τις κυβερνήσεις της ευρωατλαντικής ακροδεξιάς (Ντόναλντ Τραμπ, Βίκτορ Όρμπαν) όσο και με περιφερειακές δυνάμεις στη βάση ενός λαϊκιστικού, κυριαρχικού και συντηρητικού λόγου. Από οικονομικής άποψης -από την άποψη των ληστρικών πολιτικών εξόρυξης και της πρόθεσής του να στερήσει και να εξαθλιώσει τους πληθυσμούς- ευθυγραμμίζεται πλήρως με την παγκοσμιοποιημένη καπιταλιστική αγορά παράλληλα με το προοδευτικό στρατόπεδο.

Ο νόμος κατά της ΛΟΑΤΚΙ κοινότητας

Προκειμένου να ενισχύσει την κοινωνική σύγκρουση που έχει ήδη ξεκινήσει από την εγκαθίδρυση της δυτικής ηγεμονίας στη χώρα αυτή, ιδίως μέσω της παρέμβασης θεσμών και ΜΚΟ στον οικονομικό και πολιτιστικό τομέα, η κυβέρνηση οικειοποιήθηκε επιδέξια έναν αντιδυτικό λόγο, προκαλώντας τη συμπάθεια ενός τμήματος του πληθυσμού που περιφρονεί το «φιλοδυτικό» τμήμα. Αυτή η ρητορική μεταμφίεση της επιτρέπει να θέσει ορισμένες «κοινωνικές ομάδες» ως αποδιοπομπαίους τράγους προκειμένου να δικαιολογήσει την εγκαθίδρυση ενός αυταρχικού καθεστώτος για την υπεράσπιση της «ειρήνης, της παράδοσης και της οικονομικής κυριαρχίας». Εκτός από εκείνους που «εμποδίζουν» την ενεργειακή ανεξαρτησία, είναι «η ομάδα ΛΟΑΤ» που υποτίθεται ότι αντιπροσωπεύει μια από τις κύριες απειλές για την πολιτιστική και θρησκευτική μας ταυτότητα.

Σε αυτό το πλαίσιο τέθηκε σε ισχύ στις 2 Δεκεμβρίου ο νέος αντι-ΛΟΑΤ νόμος, που ονομάζεται «Νόμος για τις οικογενειακές αξίες και την προστασία των ανηλίκων». Ο νόμος, ο οποίος εξισώνει τις ομοφυλοφιλικές σχέσεις και την ταυτότητα φύλου με την αιμομιξία, ποινικοποιεί τα ίδια τα queer άτομα καθώς και την πρόσβαση στην υγειονομική περίθαλψη που ο νόμος θεωρεί «ιατρική χειραγώγηση». Εκτός από την queer κοινότητα, ο νόμος ποινικοποιεί επίσης κάθε μορφή υποστήριξης, διαδήλωσης, δημόσιας συγκέντρωσης ή δημόσιας στάσης που θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ως «προπαγάνδα υπέρ των queer». Η συλλογικότητα Queer Resistance έγραψε για την εφαρμογή του νόμου στο «αντιφασιστικό μανιφέστο» της:

«Στη Γεωργία, όπου σχεδόν ένα εκατομμύριο άνθρωποι έχουν εγκαταλείψει τη χώρα για να μεταναστεύσουν σε αναζήτηση εργασίας τα τελευταία πέντε χρόνια, όπου ένα στα τρία παιδιά ζει σε συνθήκες ακραίας φτώχειας, ενώ τα συστήματα εκπαίδευσης και υγείας βρίσκονται σε ερείπια, ο άπληστος ολιγάρχης στήριξε την προεκλογική του εκστρατεία σε ψεύτικες υποσχέσεις ειρήνης και στη διάδοση τεχνητού μίσους.

«Ποινικοποιώντας ένα μέρος του πληθυσμού -τους ομοφυλόφιλους- και νομιμοποιώντας το μίσος και τη λογοκρισία για την εγκαθίδρυση ολοκληρωτικού ελέγχου, ο νόμος ορίζει επίσης ως εγκληματίες όλους εκείνους και όλα όσα αντιτίθενται στη νομοθεσία αυτού του κακού».

Αντιμετωπίζοντας την εξαθλίωση και την εκτεταμένη υπερχρέωση του πληθυσμού, μια κατάσταση στην οποία οι τράπεζες και οι ιδιωτικές υπηρεσίες κατέχουν την απόλυτη εξουσία, ενώ το ζήτημα της εθνικής ταυτότητας δεν έχει ακόμη καθοριστεί, κατέστη αναγκαίο να δημιουργηθεί μια νέα εικόνα του εχθρού. Αυτός ο εχθρός δεν βρίσκεται μακριά στη Ρωσία ή την Τουρκία, αλλά ακριβώς μπροστά στα μάτια μας, εισαγόμενος βίαια από τη Δύση: ο εχθρός του οποίου η ίδια η ζωή, καθώς και η εμφάνισή του δημοσίως, απειλεί τα ήθη και τις παραδόσεις μας και συμβάλλει στα δημογραφικά προβλήματα. Αυτό αποτελεί μέρος μιας επιχείρησης αναπροσανατολισμού της οργής για τα κοινωνικά προβλήματα, με στόχο την αντικατάσταση ενός παλιού αρχέτυπου εχθρού με ένα νέο, ως καταλύτη για την κατασκευή ταυτότητας.

Ωστόσο, αν η ευθύνη για την ποινικοποίηση των queer ατόμων ανήκει στην κυβέρνηση, ο δυτικός σεξουαλικός ιμπεριαλισμός φέρει κάποια ευθύνη για την εργαλειοποίηση του queer ζητήματος. Ενώ οι ιεραπόστολοι των «ανθρωπίνων δικαιωμάτων» υποτίθεται ότι προστάτευαν τις καταπιεσμένες μειονότητες, η υπερσυντηρητική αντίδραση τις έκανε έναν από τους πρώτους στόχους της, χρησιμοποιώντας το αντιδυτικό επιχείρημα. Το ξέπλυμα των queer ενίσχυσε μόνο το κοινωνικό και πολιτισμικό χάσμα, διαχωρίζοντας τους «θρησκευτικούς σκοταδιστές» από τους φιλελεύθερους προοδευτικούς. Η κυβέρνηση εκμεταλλεύεται το ζήτημα των ΛΟΑΤΚΙ με τόση σφοδρότητα, επειδή ξέρει πώς να προκαλεί μια ισχυρή πολιτισμική και υπαρξιακή ένταση, αναπαράγοντας αυτή την αντίθεση και υπερασπιζόμενη το αντιπροοδευτικό στρατόπεδο που περιφρονείται από τις «πολιτιστικές» πολιτικές.

Η επιθυμία για τη Δύση;

Αυτό το μαζικό κίνημα διαμαρτυρίας, το οποίο έχει παρουσιαστεί απλώς σαν φιλοευρωπαϊκές συγκεντρώσεις, έχει τις δικές του ειδικές μορφές οργάνωσης, κοινωνικότητας και αλληλοβοήθειας.

Οι μητέρες συνοδεύουν τα παιδιά τους – με τη μάταιη ελπίδα να τα προστατεύσουν από την αστυνομική κακοποίηση. Η κραυγή μιας μητέρας – «Αφήστε την, είναι το παιδί μου!» – έχει γίνει το σύνθημα της διαμαρτυρίας, το οποίο έχει πλέον γραφτεί σε γκράφιτι. Οι γιαγιάδες, όταν έχουν ακόμα τη δύναμη να κινηθούν, περικυκλώνονται και προστατεύονται από διαδηλωτές από τα πυρά των κανονιών νερού – οι ιερείς βγαίνουν από την εκκλησία του Κασβέτι για να προστατεύσουν τους διωκόμενους διαδηλωτές.

Πίσω από τις μάσκες αερίων, τις ασπίδες που είναι ζωγραφισμένες με τους αριθμούς «1312», υπάρχει επίσης η ιδέα του κοινού, η οποία εκφράζεται πρώτα απ’ όλα ως αίσθηση συλλογικού ανήκειν, συνθλίβεται σε όλη την ιστορία της ύπαρξής της και προσδίδει μια ισχυρή πολιτισμική, ακόμη και υπαρξιακή διάσταση στην πολιτική αντίσταση.

Η λεωφόρος Ρουσταβέλι έχει δει πολλές επιδρομές αστυνομικών, στρατιωτικών και παραστρατιωτικών δυνάμεων από το κίνημα ανεξαρτησίας της δεκαετίας του 1990. Οι διαδηλωτές της «γενιάς των γονέων» ανασύρουν τη μνήμη της 9ης Απριλίου 1989, της ημερομηνίας που σηματοδοτεί την τραγική έναρξη του κινήματος ανεξαρτησίας με τον θάνατο νεαρών διαδηλωτών που συνθλίφθηκαν κάτω από τα ρωσικά τανκς. Η χρήση άτακτων δυνάμεων και οι χειρισμοί γύρω από το ζήτημα του πολέμου επικαλούνται τη συλλογική μνήμη: τα εγκλήματα πολέμου της παραστρατιωτικής ομάδας Mkhedrioni, ιδιαίτερα στις περιοχές της Μινγκρέλια και της Αμπχαζίας, ένα συλλογικό τραύμα που προκύπτει από την καταστροφή τόσο των σωμάτων όσο και των ψυχών μετά τις σφαγές των Οσετών και των Αμπχαζών, τις εθνοκάθαρσεις των Γεωργιανών και τις αναγκαστικές εκτοπίσεις, καθώς και τη ρήξη των δια-εθνικών και οικογενειακών δεσμών.

Για να καταλάβουμε τι διακυβεύεται πίσω από αυτό που μπορεί να ερμηνευτεί ως επιθυμία για τη Δύση, πρέπει να έχουμε κατά νου αυτή την ιστορία. Πρώτα η τσαρική αυτοκρατορία και στη συνέχεια η σοβιετική αυτοκρατορία κατέστησαν τη Ρωσία μία από τις κύριες αποικιοκρατικές δυνάμεις που κυβέρνησαν τη Γεωργία, μετά την Οθωμανική Αυτοκρατορία.

Για να θυμηθούμε την πορεία της πρόσφατης ιστορίας της απελευθέρωσης, η Γεωργία και στη συνέχεια η Τσετσενία ανακήρυξαν την ανεξαρτησία τους το 1991, πριν από την πτώση της ΕΣΣΔ. Όλα αυτά συνέβησαν σε ένα τοπίο που σημαδεύτηκε από την όξυνση τόσο των εθνικιστικών όσο και των εθνο-εθνικιστικών αγώνων, που ζητούσαν την απόσχιση μειονοτικών εθνοτικών ομάδων υπό την προστασία της ΕΣΣΔ (Ναγκόρνο-Καραμπάχ, Αμπχαζία, Οσετία).

Μετά από πραξικόπημα, ξέσπασε εμφύλιος πόλεμος στην πρωτεύουσα μεταξύ των Γεωργιανών αυτονομιστών, με επικεφαλής τον Ζβιάτ Γκαμσαχούρντια, και της πραξικοπηματικής αντιπολίτευσης, η οποία έγινε το Κρατικό Συμβούλιο με επικεφαλής τον πρώην κομμουνιστή ηγέτη Έντουαρντ Σεβαρντνάτζε. Ο πόλεμος αυτός εκφυλίστηκε σε μια λεγόμενη διαεθνοτική σύγκρουση από το 1991 έως το 1993 στην Αμπχαζία.

Ο πόλεμος του 2008 με τη Ρωσία, αν και έλαβε χώρα σε διαφορετικό πλαίσιο από αυτό της δεκαετίας του 1990, αναζωπύρωσε τις ίδιες πληγές που σχετίζονται με τις εθνοτικές και εδαφικές συγκρούσεις. Αυτή τη φορά, ήταν η Νότια Οσετία, μια άλλη περιοχή που κατοικείται κυρίως από εθνοτικές μειονότητες, η οποία κατέληξε να καταληφθεί από τη Ρωσική Ομοσπονδία.

Αλλά ας μην υπάρχει κάποια παρανόηση: αν και το ζήτημα της αυτονομίας των εθνοτικών μειονοτήτων σε μια περιοχή όπου συνυπάρχει μια πληθώρα γλωσσών, θρησκειών και παραδόσεων είναι ένα κρίσιμο ζήτημα, η Ρωσία παραμένει μια εξωτερική υπερδύναμη που χρησιμοποιεί τις εθνοτικές εντάσεις ως μοχλό πίεσης σε μια μάχη εξουσίας με μοναδικό στόχο την επέκταση της εδαφικής της κυριαρχίας. Ακριβώς όπως και στην Ουκρανία, η Ρωσία ήξερε πάντα πώς να συνδέει τη βία του αυτοκρατορικού της καθεστώτος με τις συγκρούσεις για την εθνοτική ταυτότητα στον Καύκασο, παρουσιάζοντας τον εαυτό της ως «σωτήρα των καταπιεσμένων εθνοτικών μειονοτήτων».

Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο, πίσω από ευρωπαϊκές σημαίες, βρίσκεται ελπίδα για έναν καλύτερο κόσμο και πίσω από την επιθυμία για τη Δύση – η επιθυμία για ανεξαρτησία. Αλλά η ιδέα της Ευρώπης ως ορίζοντα δεν προκύπτει μόνο σε αντίθεση με τη Ρωσία. Αναδύεται επίσης από την προπαγάνδα και την ήπια ισχύ της ευρωατλαντικής νεοφιλελεύθερης ηγεμονίας, η οποία συνεχίζει να επεκτείνει τη ζώνη επιρροής της στα μετασοβιετικά εδάφη μετά την κατάρρευση της ΕΣΣΔ.

Για εμάς, τη γενιά της δεκαετίας του 1990, που μεγαλώσαμε στη μεταπολεμική περίοδο μετά την παρακμή του κινήματος ανεξαρτησίας, η υπόσχεση της φιλοδυτικής πορείας αντιπροσώπευε το όνειρο ενός καλύτερου κόσμου που βρισκόταν στην άλλη πλευρά του Σιδηρούν Παραπετάσματος: ειρήνη, ψωμί, ηλεκτρικό ρεύμα, ζεστό νερό, εκπαίδευση και υγεία. Σήμερα, ακόμη και αν η Ευρώπη συνεχίζει να ενσαρκώνει ένα είδος υπόσχεσης για ένα μέρος του πληθυσμού, κανείς δεν ξεγελιέται.

Μετά την απελευθέρωση των βίζων το 2017, η Γεωργία παραμένει στον κατάλογο των χωρών με υψηλή ζήτηση ασύλου, μαζί με το Αφγανιστάν και το Μπαγκλαντές. Η στατιστική αυτή δείχνει ότι, σε έναν πληθυσμό 3,5 εκατομμυρίων κατοίκων, κάθε οικογένεια έχει τουλάχιστον ένα μέλος στην εξορία και τη μετανάστευση, αναζητώντας προστασία και συνθήκες διαβίωσης, προκειμένου να αποκτήσει πρόσβαση σε δωρεάν υγειονομική περίθαλψη ή επαρκείς οικονομικούς πόρους για να στηρίξει τους συγγενείς που έχουν παραμείνει στη χώρα, ή αλλιώς για να αποπληρώσει τα δάνεια μιας οικογένειας που είναι βαθιά χρεωμένη. Χαρακτηριζόμενοι ως «κακοί εξόριστοι» επειδή είναι «οικονομικοί μετανάστες» ή μεταναστεύουν «για λόγους υγείας», όχι μόνο στερούνται του δικαιώματος να ταξιδεύουν ελεύθερα, αλλά, επιπλέον, υφίστανται κάθε είδους θεσμική και αστυνομική βία, από εκατοντάδες παράνομες απελάσεις μέχρι τους θανάτους κρατουμένων στα κέντρα κράτησης μετά από αστυνομική βία. [3]

Ενώ η Ευρώπη θα ήθελε να χαρτογραφήσει τη Γεωργία στη σφαίρα επιρροής της, η αντιμετώπιση του γεωργιανού πληθυσμού στην εξορία και της οικονομικής μετανάστευσης έχει αποκαλύψει την εξαπάτηση και τη διπροσωπία της.

Κατά συνέπεια, για τον μεταναστευτικό πληθυσμό, ιδιαίτερα στο πλαίσιο του αυξανόμενου ρατσισμού και της ανόδου της ακροδεξιάς, η Ευρώπη δεν αντιπροσωπεύει πλέον μια μυθική δύναμη που θα μπορούσε να μας σώσει από τον πολεμικό ιμπεριαλισμό και να εγγυηθεί καλύτερες κοινωνικές πολιτικές σε μια χώρα έρμαιο της ιδιωτικής αρπαγής. Για τον πληθυσμό της Γεωργίας, στον βαθμό που τα γεωπολιτικά ζητήματα αναμειγνύονται με ζητήματα ταυτότητας, αν η στροφή προς την Ευρώπη αποτελεί στρατηγική επιβίωσης για ορισμένους, η κύρια ανησυχία, τώρα ακόμη περισσότερο από πριν, παραμένει ο αυταρχισμός της τοπικής κυβέρνησης.

Για τη διεθνιστική αλληλεγγύη

Κλείνοντας, θα ήθελα να μοιραστώ το μήνυμα υποστήριξης που στάλθηκε στους συντρόφους στη Γεωργία από το Παρίσι:

«Από τη συγκέντρωση των Σύριων συντρόφων που γιορτάζουν την πτώση του καθεστώτος του δικτάτορα Μπασάρ Αλ Άσαντ και των Γεωργιανών συντρόφων που οργανώνονται για την υποστήριξη του σημερινού κινήματος διαμαρτυρίας, θέλουμε να μεταφέρουμε το μήνυμα της διεθνιστικής αλληλεγγύης στους λαούς που αγωνίζονται ενάντια στον ιμπεριαλισμό, τα τοπικά αυταρχικά καθεστώτα και την κοινωνική αδικία.

«Σε μια εποχή γενοκτονίας στην Παλαιστίνη, πολέμων στην Ουκρανία, το Λίβανο και το Σουδάν, της ανόδου αυταρχικών καθεστώτων στη Γεωργία, το Ιράν και τη Ρωσία και της ακροδεξιάς στην Ευρώπη, η μόνη ελπίδα βρίσκεται στην οικοδόμηση συμμαχιών και αλληλεγγύης μεταξύ των καταπιεσμένων λαών. Μόνο ο λαός μπορεί να σώσει το λαό!

«Από τη Συρία μέχρι τη Γεωργία, μακάρι τα καθεστώτα να πέσουν παντού!

«Ελευθερία σε όλους τους φυλακισμένους στη Γεωργία!

«Αγάπη και οργή,

«Διεθνιστές σύντροφοι από το Παρίσι»

The post Γεωργία: Αντίσταση στον τοπικό αυταρχισμό & στους πολυπολικούς ιμπεριαλισμούς first appeared on Aυτολεξεί.

ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΓΙΑ ΤΗ Β’ ΕΚΔΟΣΗ

Το αντικείμενο αυτής της μελέτης είναι η Ουγγρική Επανάσταση του Οκτώβρη 1956, η πρώτη μετά τον δεύτερο παγκόσμιο ιμπεριαλιστικό πόλεμο, προλεταριακή επανάσταση. Τα εξαιρετικά πολύτιμα για τις εργαζόμενες μάζες διδάγματα απ’ αυτήν εκτίθενται και αξιολογούνται σ’ αυτή τη μελέτη από τον αναμφισβήτητα πιο αρμόδιο γι’ αυτό. Ο Καστοριάδης είναι αυτός που από το ‘46, από δέκα χρόνια δηλαδή πριν το ‘56 είχε αποκαλύψει τον μύθο του «Εργατικού» Κράτους, την ταξική φύση αυτής της εκμεταλλευτικής κοινωνίας και την ασυμφιλίωτη αντίθεση ανάμεσα στις εργαζόμενες μάζες και τη σταλινική γραφειοκρατία, αντίθεση που με τη δύναμη φυσικού νόμου οδηγεί σε μια πάλη μέχρι θανάτου μεταξύ τους. Οι Ούγγροι εργάτες με το όπλο στο χέρι επαληθέψανε αυτή την κριτική.

«Αποδείξανε με τις πράξεις τους ότι η διαφορά μεταξύ των εργατών και του «εργατικού κράτους», είναι η διαφορά μεταξύ ζωής και θανάτου.

Και ότι θα προτιμούσαν να πεθάνουν πολεμώντας το «εργατικό κράτος», παρά να ζούνε ως εργάτες κάτω από το «εργατικό κράτος»…». Η ουγγρική επανάσταση δεν αποκάλυψε μόνο την απάτη του «εργατικού κράτους» με δεμένους και φιμωμένους τους εργάτες, αλλά απόδειξε για μια ακόμα φορά εκείνο που έχουν αποδείξει όλες οι πραγματικά λαϊκές επαναστάσεις: την ικανότητα των λαϊκών μαζών να πάρουν αυτές οι ίδιες στα χέρια τους την υπόθεσή τους και να αναλάβουν αυτές οι ίδιες, δίχως μια δήθεν φωτισμένη και δήθεν κάτοχο των ιστορικών νόμων ηγεσία, τη διεύθυνση της κοινωνίας. «Στην Ουγγαρία το κίνημα των μαζών ήταν ισχυρό και τόσο ριζοσπαστικό που μέσα σε λίγες μέρες έκαμε κυριολεκτικά σκόνη και το κομμουνιστικό κόμμα και ολάκερο τον κρατικό μηχανισμό. Ούτε καν «δυαδική εξουσία». Ό,τι υπήρχε ως εξουσία ήταν στα χέρια της ένοπλης νεολαίας και των εργατικών συμβουλίων. Το «Πρόγραμμα» των εργατικών συμβουλίων ήταν απολύτως ασυμβίβαστο με τη διατήρηση της γραφειοκρατικής δομής της κοινωνίας. Αξίωνε την αυτοδιαχείριση των επιχειρήσεων, να καταργηθούν οι νόρμες εργασίας, τη δραστική μείωση των ανισοτήτων στους μισθούς, το πρόσταγμα στις γενικές απόψεις του σχεδιασμού, τον έλεγχο στη σύνθεση της κυβέρνησης και καινούργιο προσανατολισμό της εξωτερικής πολιτικής…

Η ελευθερία του λόγου και της οργάνωσης για όλους, οποιεσδήποτε και αν είναι οι ιδιαίτερες πολιτικές γνώμες του καθενός, θεωρήθηκε αμέσως αυτονόητη…

Ποια είναι η ιστορική και κοινωνιολογική σημασία αυτού του έκτακτου πολλαπλασιασμού κομμάτων, οργανώσεων κ.λπ. μέσα σε λίγες μέρες; Είναι ακριβώς αυτό: μία αυθεντική επανάσταση έγινε. Παρόμοιος πολλαπλασιασμός, ενώ ταυτόχρονα εκφράζονται με όλες τις παραλλαγές τους οι αντίστοιχες ιδέες είναι, πράγματι το διακριτικό σήμα της επανάστασης… Όλοι οι τομείς, όλα τα στρώματα του έθνους αφήνουν την παθητικότητά τους και την κομφορμιστική υποταγή τους στην παλαιά τάξη. Όλοι προσπαθούν να πάρουν ενεργό μέρος στο γκρέμισμά της και στη διαμόρφωση μιας νέας τάξης. Η κοινωνία καταπιεσμένη ίσαμε τότες, ολάκερη αδράχνει τη δυνατότητα να εκφράζεται, ο καθένας σηκώνεται και βροντοφωνάζει τις ιδέες και τις διεκδικήσεις του… Η επανάσταση είναι η κατάσταση εκείνη, υπερθέρμανσης και τήξης της κοινωνίας, που συνοδεύει τη γενική κινητοποίηση όλων των κατηγοριών και όλων των στρωμάτων και την κατεδάφιση όλων των κατεστημένων φραγμών. Αυτό το χαρακτηριστικό γνώρισμα είναι που κάνει κατανοητή την έκτακτη απελευθέρωση και τον έκτακτο πολλαπλασιασμό του δημιουργικού δυναμικού της κοινωνίας κατά τις επαναστατικές περιόδους, το σπάσιμο των επαναλαμβανομένων κύκλων της κοινωνικής ζωής και το ξαφνικό άνοιγμα της ιστορίας… Παρά τη μικρή της ζωή, η ουγγρική επανάσταση έθεσε κατ’ αρχήν τις οργανωτικές μορφές και τα κοινωνικά νοήματα που δηλώνουν μία κοινωνικοϊστορική θεσμική δημιουργία. Η πηγή αυτής της δημιουργίας ήταν η δραστηριότητα του ουγγρικού λαού: διανοουμένων, φοιτητών, εργατών…

Κατά την αυτόνομη δραστηριότητά του και με τη βοήθειά της, ο λαός δημιούργησε νέες θετικές αλήθειες. Τις ονομάζω θετικές γιατί ενσαρκώνονται σε πράξεις και σε οργανωτικές μορφές με προορισμό όχι μόνο ν’ αγωνιστούν εναντίον της καταπίεσης και της εκμετάλλευσης της γραφειοκρατίας, αλλά επίσης και προπαντός να υπηρετήσουν νέες μορφές οργάνωσης της κοινωνικής ζωής στη βάση νέων αρχών. Αυτές οι αρχές συνεπάγονται ριζική ρήξη με τις κατεστημένες κοινωνικές δομές (στην Ανατολή όσο και στη Δύση) και από τη στιγμή που διατυπώνεται ρητά κάνουν χωρίς νόημα τη «θεωρία και την κληρονομημένη πολιτική «φιλοσοφία». Αυτό με τη σειρά του, ανατρέπει την πατροπαράδοτη σχέση μεταξύ «θεωρίας και «πράξης» καθώς και μεταξύ «θεωρητικών» και απλών ανθρώπων. Στην ουγγρική επανάσταση -όπως και στα άλλα ιστορικά παραδείγματα- βρίσκουμε μια καινούργια αφετηρία, μια καινούργια πηγή, που μας αναγκάζει να στοχαστούμε εκ νέου πάνω στο πρόβλημα της πολιτικής -δηλαδή της συνολικής θέσμισης της κοινωνίας- στο σύγχρονο κόσμο και μας δίνει ταυτόχρονα μερικά από τα όργανα αυτού του στοχασμού».

Παρέθεσα αρκετά αποσπάσματα από τη μελέτη αυτή του Καστοριάδη. Είναι από το μέρος εκείνο της μελέτης που θα πρέπει να συγκεντρώσει τη μεγαλύτερη προσοχή του αναγνώστη: τι είναι η Επανάσταση; Τι είναι το αυθόρμητο; Τι είναι αυτή η απότομη απροειδοποίητη τρομακτική έκρηξη που ανατινάζει στον αέρα αιωνόβιους θρόνους και υπεραιωνόβιους θεσμούς; Τι αλλαγές συντελούνται στη συνείδηση, στη σκέψη, στην ψυχή αυτών των μέχρι χθες αδιάφορων ή φαινομενικά αδιάφορων μαζών; Πού βρίσκονται κρυμμένες και πώς εξηγούνται οι απίστευτες πνευματικές αρετές και οι ακόμα περισσότερο απίστευτες δημιουργικές ικανότητες που αποκαλύπτονται σ’ αυτές τις μεγάλες στιγμές; Σ’ όλα αυτά ο αναγνώστης θα βρει μια θετική απάντηση στη μελέτη αυτή του Καστοριάδη. Και είναι μια απάντηση που δίνει πεποίθηση, θάρρος και ελπίδες για το μέλλον του κινήματος των λαών, για τη χειραφέτησή τους.

Ό,τι έχει μία πραγματική αξία για τους αγώνες των λαών για την απελευθέρωσή τους, αυτό το βρήκανε οι ίδιες οι επαναστατημένες μάζες. Ο Μαρξ στο Κομμουνιστικό Μανιφέστο γράφει για την ανύψωση της εργατικής τάξης σε άρχουσα τάξη. Τίποτα όμως για τη μορφή της εξουσίας. Πώς οι εργαζόμενες μάζες μπορούν να εξασφαλίσουν την κυριαρχία τους και πώς μπορούν να προφυλάξουν τον εαυτό τους από τον πάντα υπαρκτό κίνδυνο να τις ξαναδώσουν και να τις ξαναβάλουν στον ζυγό οι ίδιοι οι αντιπρόσωποι; Αυτό που δεν σκέφτηκε ή δεν μπόρεσε να βρει ο Μαρξ, το βρήκαν οι επαναστατημένοι εργάτες στο Παρίσι τον Μάρτη του 1871.

Και ο Μαρξ έγραφε γι’ αυτό στο έργο του «Ο Εμφύλιος πόλεμος στη Γαλλία»: «Το πρώτο διάταγμα της Κομμούνας ήταν η κατάργηση του μόνιμου στρατού και η αντικατάστασή του από το ένοπλο έθνος… Το συμβούλιο της κομμούνας απαρτιζόταν από δημοτικούς εκπροσώπους εκλεγομένους με καθολική ψηφοφορία στα διάφορα διαμερίσματα του Παρισιού. Αυτοί ήταν υπεύθυνοι και ανακλητοί κάθε στιγμή… Από τα μέλη του συμβουλίου της κομμούνας ως τον τελευταίο εργάτη, όλοι στις δημόσιες υπηρεσίες πληρώνονταν με τον ίδιο μισθό σαν απλοί εργάτες. Όλα τα προνόμια και οι ιδιαίτερες επιχορηγήσεις που προσφέρονταν στις υψηλές θέσεις του κράτους εξαφανίστηκαν μαζί με τις θέσεις… Τίποτε δεν ήταν πιο ξένο στο πνεύμα της κομμούνας από το να ζητήσει να αντικαταστήσει την καθολική ψήφο με ένα καθεστώς ιεραρχικών διορισμών…»

Και ο Ένγκελς στον πρόλογό του σ’ αυτό το έργο του Μαρξ γράφει: «Η Κομμούνα ήταν υποχρεωμένη να αναγνωρίσει αμέσως, ότι η εργατική τάξη δεν μπορούσε να εξακολουθήσει τις κυβερνητικές λειτουργίες με τον παλιό κρατικό μηχανισμό. Ότι για να μην χάσει πάλι την νεοαποχτημένη κυριαρχία της, έπρεπε από το ένα μέρος να σαρώσει ολόκληρη την παλιά κατασταλτική μηχανή, που έως τότε είχε χρησιμοποιηθεί εναντίον της, και από το άλλο να εξασφαλίσει απέναντι των δικών της αντιπροσώπων και υπαλλήλων καθιερώνοντας την αρχή ότι όλοι χωρίς εξαίρεση μπορούσαν σε κάθε στιγμή να ανακληθούν… Κατά της μοιραίας αυτής μεταμόρφωσης όλων των κυβερνητικών συστημάτων που είχαν υπάρξει, δηλαδή της μεταμόρφωσης του κράτους και των οργάνων του από υπηρέτες σε κυβερνήτες της κοινωνίας, η Κομμούνα χρησιμοποίησε δύο αποτελεσματικά μέσα: Πρώτον, διόριζε σ’ όλες τις θέσεις… πρόσωπα εκλεγόμενα με καθολική ψηφοφορία καθιερώνοντας συγχρόνως το δικαίωμα ανακλητότητας σε κάθε στιγμή για τους εκλεγομένους από τους εκλογείς τους. Δεύτερον, πλήρωνε όλους τους υπαλλήλους ανώτερους και κατώτερους με το ίδιο ημερομίσθιο που έπαιρναν και οι εργάτες…»

Αυτά δεν είναι θεωρητικά σχήματα, αλλά η ακριβής περιγραφή της πραγματικότητας εκείνου που δημιουργήσανε οι επαναστημένες μάζες για να προφυλάξουν την ελεύθερη κοινότητα που εγκατέστησαν από μία νέα τυραννία. Σ’ όλα τα μεγάλα λαϊκά κινήματα οι μάζες δεν εξεγερθήκανε μόνο εναντίον της εκμετάλλευσης και της καταπίεσης αλλά θέσανε και το πρόβλημα της νέας οργάνωσης της κοινωνίας. Η Παρισινή Κομμούνα του 1871, τα ρωσικά Σοβιέτ το 1905 και 1917, τα εργατικά συμβούλια στη Γερμανία το 1919, οι εργατικές Επιτροπές στην Ισπανία το 1936, τα εργατικά συμβούλια στην Ουγγαρία το 1956 ήταν όργανα πάλης εναντίον των εκμεταλλευτών και του κράτους τους και νέες μορφές οργάνωσης των ανθρώπων στηριζόμενες σε αρχές αντίθετες απ’ αυτές της εκμεταλλευτικής κοινωνίας.

Αυτά τα μεγαλειώδη δημιουργήματα των επαναστατημένων μαζών μένουν άγνωστα στους ίδιους. Πόσοι ξέρουν τι λέγανε και τι κάνανε με δική τους πρωτοβουλία και με δική τους συλλογική δράση έξω από κομματικές εντολές οι εργάτες και χωρικοί της Ρωσίας το 1917-’18; Πόσοι ξέρουν για τα ελεύθερα σοβιέτ της Νότιας Ουκρανίας; Πόσοι ξέρουν για τη διεύθυνση της παραγωγής από τους εργάτες στη Βαρκελώνη το 1936; Πόσοι ξέρουν για τις ελεύθερες κομμούνες των αναρχικών χωρικών στη Λεβάντα, την Αραγωνία, την Ανδαλουσία, την Καστίλη, για την πραγματικά ανθρώπινη συλλογική τους ζωή; Πολύ λίγοι.

Ο «αμερόληπτος» ιστορικός είναι ίσως το πιο σπάνιο είδος στον κόσμο μας. Ακόμη και αυτοί οι σπάνιοι, που είναι ή που θεωρούνται αμερόληπτοι και σοβαροί, είναι πάντα τόσο επιεικείς στα εγκλήματα των εκμεταλλευτών και των δημίων που κυβερνούν τους λαούς, όσο είναι αυστηροί για τους λαούς όταν παίρνουν τα όπλα εναντίον των δημίων τους. Αλλά οπωσδήποτε μπορείς να βρεις μερικές αλήθειες σ’ αυτούς. Την ηρωϊκή ιστορία του Σπάρτακου δεν τη γράψανε δούλοι. Εκεί που δεν θα βρεις ούτε ίχνος αλήθειας είναι η ιστορία του εργατικού κινήματος από το 1917 και ύστερα. Εκεί δεν υπάρχει τίποτε άλλο πέρα  από πλαστογραφία και παραποίηση, από μύθους και απάτη. Ένα από τα πιο βασικά και πιο άμεσα αλλά και τα πιο δύσκολα καθήκοντα των επαναστατών σήμερα είναι η αποκατάσταση της αλήθειας για την ιστορία του εργατικού κινήματος, για την ιστορία δηλαδή των μαχόμενων για τη χειραφέτησή τους προλεταριακών μαζών.

Αυτή η κοινωνική, οικονομική, πολιτική, πνευματική χειραφέτησή τους, αυτά ήταν για αυτές, όπως και για τούς επαναστάτες ο Σοσιαλισμός. Και αυτή η χειραφέτηση δεν συμβιβάζεται με κανενός είδους κηδεμονία και χειραγώγηση και δεν μπορεί να πραγματοποιηθεί παρά από τις ίδιες τις μάζες και από κανέναν άλλον που ενεργεί δήθεν για λογαριασμό τους. Το πρώτο άμεσο έργο μιας νικηφόρου σοσιαλιστικής επανάσταση είναι η ολοκληρωτική καταστροφή του κράτους και η ανάληψη όλων των εξουσιών από τις επαναστατημένες μάζες μέσω των εργατικών συμβουλίων, οργάνων δηλαδή που εκλέγονται απ’ αυτές στα εργοστάσια, στα ορυχεία, στα λιμάνια, στα ιδρύματα, στα καράβια, στις σχολές, στις στρατιωτικές μονάδες, στα χωριά, που βρίσκονται κάτω από την άμεση εξάρτησή τους, που είναι υπεύθυνα απέναντί τους, που λογοδοτούν σ’ αυτές και που ανακαλούνται οποτεδήποτε απ’ αυτές. «Η ύπαρξη αυτών των αυτόνομων οργάνων των μαζών (Συμβούλια, Επιτροπές, Κομμούνες) δεν είναι απλώς μια μορφή εξουσίας αλλά αυτή η ίδια η Επανάσταση».

Η ελευθερία του λόγου, του τύπου, της οργάνωσης, της συγκέντρωσης, της διαδήλωσης, της απεργίας είναι απεριόριστη. Είναι δίχως νόημα η ουσιαστική κυριαρχία των μαζών δίχως αυτή την χωρίς όρια και φραγμούς ελευθερία. Αυτή ακριβώς «η φυσική, ελεύθερη, ανεμπόδιστη εκτύλιξη της αυτόνομης δημιουργικής δραστηριότητας των μαζών που εγκαθιστούν νέες μορφές συλλογικής ζωής αυτή είναι η ουσία της σοσιαλιστικής αλλαγής».

«Οι επαναστατημένες μάζες δεν μπορούν να πραγματοποιήσουν τον αντικειμενικό σκοπό της επανάστασής τους, παρά εάν οικοδομήσουν την ίδια τους την εξουσία σ’ όλους τους τομείς της κοινωνικής τους δραστηριότητας». Εάν οι δυσκολίες κλονίσουν την εμπιστοσύνη τους στον εαυτό τους, εάν εμπιστευθούν την υπόθεσή τους στους «αρχηγούς», στους «ειδικούς», στο «κόμμα», η εκμετάλλευση και η καταπίεση μοιραία θα ξαναγεννηθούν. Η ανάληψη της εξουσίας από το «κόμμα» αυτόματα αναπαράγει και με οξύτερη ακόμα μορφή, εκείνο που η επανάσταση κατάργησε και εκείνο που προκάλεσε την επανάσταση: τη διαίρεση των ανθρώπων στους λίγους που διευθύνουν και αποφασίζουν και στις λαϊκές μάζες που απλώς εκτελούν εκείνα που αποφάσισαν άλλοι για λογαριασμό τους. Αναπαράγεται δηλαδή το θεμέλιο πάνω στο οποίο μόνο μία εκμεταλλευτική κοινωνία είναι δυνατό να οικοδομηθεί. Οι δήθεν «ιστορικές κατακτήσεις» (κρατικοποιήσεις, σχέδιο) που υπερασπίζουν οι νέοι κύριοι της κοινωνίας, αφού εκτοπίσανε τις μάζες από την εξουσία και αφού τις ξαναβάλαν στο ζυγό, δεν είναι παρά ο τύπος της εκμεταλλευτικής κονωνίας στο σημερινό της στάδιο: στον γραφειοκρατικό καπιταλισμό. Και σ’ αυτή τη μετατροπή δεν υπάρχει τίποτε το αντίθετο με τη λογική της πάλης των τάξεων και τίποτε το ιστορικά παράδοξο.

«Η σύγχρονη κοινωνία είναι κοινωνία γραφειοκρατικού καπιταλισμού. Στη Ρωσία, στην Κίνα και στις άλλες χώρες που περνιούνται για «σοσιαλιστικές» πραγματώνεται η πιο καθαρή και η πιο ακραία μορφή του γραφειοκρατικού καπιταλισμού…

… η γραφειοκρατία είναι μία νέα εκμεταλλευτική και καταπιεστική τάξη με αυτόνομες και αυτοφυείς ιστορικές βάσεις… Η εθνικοποίηση των μέσων παραγωγής και η σχεδιοποίηση της οικονομίας δεν έχουν σαν τίποτα, και από μόνες τους, καμία σχέση με τον σοσιαλισμό, αντίθετα αποτελούν την πλήρη και ιδεώδη μορφή που επιτρέπει την απόλυτη συγκέντρωση της κοινωνικής, πολιτικής, οικονομικής, ιδεολογικής εξουσίας στα χέρια μιας κυρίαρχης μειοψηφίας, που φυσικά δεν ασκεί την εξουσία αυτή παρά για τα δικά της συμφέροντα, για να αυξήσει τα προνόμιά της και να επεκτείνει τη δύναμή της». «Η πρώτη μετά το δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο σοσιαλιστική επανάσταση πνίγηκε στο αίμα. Στην απόφαση του ουγγρικού λαού να διευθύνει ο ίδιος δίχως ανεξέλεγκτους κηδεμόνες τη συλλογική του ζωή, το Κρεμλίνο εξαπέλυσε εναντίον του 2.500 τανκς και 200.000 στρατό. Κι αυτός ο στρατός, με μία δίχως προηγούμενο λύσσα, γκρεμίζει, καταστρέφει, πυρπολεί, σκοτώνει και σφάζει δίχως διάκριση φύλου και ηλικίας. 30.000 νεκροί, 200.000 πρόσφυγες σε άλλες χώρες και αρκετές χιλιάδες -προπαντός νέοι- φορτώνονται αλυσοδεμένοι στα βαγόνια για τα βάθη της Σιβηρίας. Η Βουδαπέστη γίνεται ερείπια και νεκροταφείο. Αυτός είναι ο απολογισμός του έργου των σφαγέων του ουγγρικού λαού.

Απ’ όλες τις άρχουσες τάξεις, από όλους τους εκμεταλλευτές και από όλους τους δήμιους της ιστορίας, η πιο θηριώδης, η πιο κτηνώδης, η πιο αδίστακτη και η πιο κυνική είναι η «σοσιαλιστική» γραφειοκρατία. Αυτή υποδουλώνει λαούς και έθνη, αλλά αυτό πρέπει να πιστεύουν ότι το κάνει εν ονόματι του Σοσιαλισμού. Κι αυτός ο μύθος του Σοσιαλισμού πρέπει να διατηρείται. Της είναι τόσο αναγκαίος για τους ιμπεριαλιστικούς της σκοπούς, όσο είναι για τους Αμερικανούς η «υπεράσπιση της δημοκρατίας, και των ανθρωπίνων δικαιωμάτων των λαών». Κάθε θαρραλέα πρωτοβουλία από το μέρος των λαών στη Ρωσική αυτοκρατορία για την απελευθέρωσή τους ή ακόμα για τα πιο στοιχειώδη τους οικονομικά συμφέροντα είναι και μία απειλή για την αποκάλυψη του μύθου του Σοσιαλισμού, για την αποκάλυψη δηλαδή της πιο μεγάλης και της πιο τερατώδους απάτης της Ιστορίας· της απάτης του «Εργατικού» Κράτους και του Σοσιαλισμού με τις εργαζόμενες μάζες αποξενωμένες από τα μέσα παραγωγής και το προϊόν εργασίας τους, στερημένες από κάθε δυνατότητα συμμετοχής στην πολιτική ζωή, στερημένες από τα πολιτικά και δημοκρατικά δικαιώματα που με ποτάμια αίμα είχαν κατακτήσει, σκλάβοι και άβουλα εκτελεστικά όργανα στα χέρια των εκμεταλλευτών τους, της «σοσιαλιστικής» γραφειοκρατίας. Αυτόν τον μύθο απεκάλυψε η εξέγερση του ουγγρικού λαού τον Οκτώβρη του ‘56. «Αποδείξανε με τις πράξεις τους ότι η διαφορά μεταξύ των εργατών και του «εργατικού κράτους» είναι η διαφορά μεταξύ ζωής και θανάτου και ότι προτίμησαν να πεθάνουν πολεμώντας το «εργατικό κράτος», παρά να ζούνε σαν εργάτες κάτω από το «εργατικό κράτος».

Φεβρουάριος 1980

A. Στίνας

#Σαν_σήμερα

The post Οκτώβρης του ’56: Ο Άγις Στίνας για την Ουγγρική Επανάσταση first appeared on Aυτολεξεί.

Yavor Tarinski: Ο Nicolas Trifon, γεννημένος στις 29 Μαΐου 1949 στο Βουκουρέστι, ήταν συγγραφέας, εκδότης και κοινωνιο-γλωσσολόγος με καταγωγή από τους Αρμάνους (Βλάχους) και ελευθεριακές πεποιθήσεις. Μετανάστευσε στη Γαλλία και συγκεκριμένα στο Παρίσι, το 1977 για να αποφύγει τη δίωξη λόγω της πολιτικής του δράσης στην κομμουνιστική Ρουμανία. Στο Παρίσι συνέχισε να είναι πολιτικά ενεργός. Για αρκετά χρόνια είχε εκπομπές στον αναρχικό ραδιοσταθμό Libertaire, συνεργαζόταν με το γαλλόφωνο ειδησεογραφικό μέσο Le Courrier des Balkans και ήταν επίσης αρχισυντάκτης του θρυλικού αναρχικού περιοδικού Iztok (Ανατολή) [1979-1991] – ένα περιοδικό που έπαιξε καθοριστικό ρόλο στη συλλογή και διάδοση πληροφοριών στη Γαλλία για πρωτοβουλίες από τα κάτω και αναρχικές ομάδες στην Ανατολική Ευρώπη, καθώς επίσης και στην παροχή ελευθεριακών αναλύσεων για τα τρέχοντα γεγονότα στις χώρες εκεί. Το περιοδικό επέτρεψε στους αναρχικούς εξόριστους από την Ανατολική Ευρώπη να βγουν από την απομόνωσή τους στη Γαλλία τον 20ό αιώνα λόγω της συστηματικής φίμωσης που τους επιβλήθηκε από τις δογματικές αριστερές τάσεις στη χώρα. Ο Κορνήλιος Καστοριάδης ήταν μεταξύ αυτών που είχαν επαφή με τον Nicolas Trifon και το περιοδικό. Το Iztok κυκλοφορούσε επίσης και εκδόσεις στα ρουμανικά, βουλγαρικά και πολωνικά.

Ο Nicolas Trifon έχει συγγράψει πολυάριθμα άρθρα και βιβλία για την πολιτική θεωρία, τα Βαλκάνια και ειδικότερα για τους Αρμάνους. Στα έργα του δίνει έμφαση στην αξία της εξέτασης των προεθνικών πραγματικοτήτων από μια μη εθνική προοπτική. Επικαλείται τον Pierre Clastres, αναρωτώμενος αν η παραδοσιακή αρμανική κοινότητα δεν είναι μόνο στερημένη από ένα έθνος, αλλά και ενεργά ενάντια στο έθνος. Η προσέγγισή του Trifon είναι ιστορική, ανθρωπολογική και/ή κοινωνιο-γλωσσική, αλλά πάντα μέσα από τις ελευθεριακές πολιτικές του ιδέες.

Είχα την τιμή να είμαι σε επαφή μαζί του. Η σκέψη του δεν ήταν δογματική, γεγονός που τον οδήγησε να διασταυρωθεί με ανθρώπους όπως ο Καστοριάδης, από τον οποίον και πήρε συνέντευξη για το Iztok (την οποία μεταφράσαμε στα ελληνικά και δημοσιεύσαμε στο Αυτολεξεί). Όπως μου έγραψε σε ένα από τα μηνύματα του: “από την αρχή, η αναρχική μου προσήλωση ήταν πολυδιάστατη, υπάρχει χώρος για αναφορές που μερικές φορές μπορεί να φαίνονται δογματικά ασυμβίβαστες. Για μένα, η πράξη υπερέχει της θεωρίας!” Παρά την μη δογματική του προσέγγιση, παρέμεινε πιστός στις ελευθεριακές αρχές του, γράφοντάς μου ότι αυτές του παρείχαν συνεπή επιχειρήματα ενάντια στον κρατικό κομμουνισμό, του επέτρεψαν να διαχωριστεί σαφώς από αυταρχικές τάσεις (που μερικές φορές εμφανίζονται ως αναρχικές), καθώς και από φιλελεύθερες θέσεις και να εγγραφεί σε μια ιστορική παράδοση. Ήταν πραγματική πηγή έμπνευσης.

Θα λείψει πολύ, αλλά η κληρονομιά του θα ζήσει! Rest in Power!

Ακολουθεί ο επικήδειος που γράφτηκε πέρυσι από τη γαλλική Union Communiste Libertaire με αφορμή το θάνατο του Nicolas Trifon

Ο Nicolas Trifon ήταν ένας Γαλλο-Ρουμάνος Αρμανός (Βλάχος) αναρχικός, που είχε καταφύγει στη Γαλλία όπου και εξέδιδε το περιοδικό Iztok, μια «αναρχική επιθεώρηση για την Ανατολική Ευρώπη» από το 1979 έως το 1991. Γνωστός για την καυστική του ερμηνεία στα πράγματα, έγραφε τακτικά για την εφημερίδα Le Courrier des Balkans.

Στη δεκαετία του 1980, καθώς οι ρωγμές στο σοβιετικό μπλοκ πολλαπλασιάζονταν, μια μικρή γαλλόφωνη επιθεώρηση παρακολουθούσε, από αναρχική σκοπιά, τις αντιεξουσίες, τα σαμιζντάτ, τους κοινωνικούς αγώνες, τα ελεύθερα συνδικάτα, τους αναρχικούς και αριστερούς διαφωνούντες που εμφανίζονταν στην ΕΣΣΔ, στην Πολωνία, στη Ρουμανία, στη Βουλγαρία… Αυτή η έκδοση ήταν το Iztok, μια «αναρχική επιθεώρηση για την Ανατολική Ευρώπη», του οποίου το πρώτο τεύχος στα γαλλικά κυκλοφόρησε τον Σεπτέμβριο του 1979 και του οποίου ο Nicolas Trifon ήταν, μέχρι τέλους, μαζί με τους Frank Mintz και Vincent Albouy, ένας από τους κύριους δημιουργούς.

Γεννημένος στη Ρουμανία το 1949, ο Nicolas Trifon ήταν 19 ετών κατά την Άνοιξη της Πράγας και τον Μάιο του 1968 στη Γαλλία. Νεαρός δάσκαλος που έγινε αποκλίνων με μακριά μαλλιά – ένας «κοινωνικός χίπης» σύμφωνα με την ορολογία που χρησιμοποιούσε ο Τσαουσέσκου – είχε υποστεί καταστολή και κατάφερε να καταφύγει στη Γαλλία το 1977.

Λίγο μετά την άφιξή του, δραστηριοποιήθηκε στην Organisation Combat Anarchiste (Οργάνωση Αναρχικού Αγώνα, OCA), η οποία το 1979 έπρεπε να συγχωνευθεί στην Union des Travailleurs Communistes Libertaires (Ένωση των Εργατών  Ελευθεριακών Κομμουνιστών, UTCL). Ωστόσο, ο Trifon δεν εντάχθηκε στην ενιαία οργάνωση και αφοσιώθηκε στην έναρξη του Iztok.

Το περιοδικό είχε μεγάλη επιτυχία, τα άρθρα του συχνά μεταφράζονταν στα ιταλικά, γερμανικά, αγγλικά και ισπανικά. Η συλλογικότητα του Iztok («Ανατολή» στα βουλγαρικά) προσπάθησε επίσης να διαδώσει την αναρχική σκέψη στην Ανατολή, με φυλλάδια γραμμένα στα πολωνικά, ουγγρικά, βουλγαρικά και ρουμανικά, αν και η κυκλοφορία τους από την άλλη πλευρά του σιδηρούν παραπετάσματος αποδείχθηκε δύσκολη. Μετά την πτώση του Τείχους του Βερολίνου, το αναρχικό κίνημα άρχισε να οργανώνεται στην Ανατολική Ευρώπη και η ομάδα του Iztok έκρινε ότι ο ρόλος της είχε ξεπεραστεί. Η έκδοση έκλεισε με το 20ο τεύχος, τον Ιούνιο του 1991.

Ο Nicolas Trifon εντάχθηκε στο συνδικάτο διορθωτών της CGT το 1985 και εργάστηκε αδιαλείπτως στον ημερήσιο τύπο (Les Echos και Le Parisien libéré). Από το 2005, ξεκίνησε μια τακτική συνεργασία με την εφημερίδα Le Courrier des Balkans (Η Εφημερίδα των Βαλκανίων) και έγινε στυλοβάτης αυτού του μέσου. Την ίδια χρονιά, δημοσίευσε το βιβλίο Les Aroumains, un peuple qui s’en va (Acratie), εξετάζοντας την αρμανική (βλάχικη) μειονότητα της Ρουμανίας από την οποία κατάγονταν.

Όπως γράφει ο Florentin Cassonnet στο Le Courrier des Balkans, ο πόλεμος στην Ουκρανία ήταν η τελευταία δέσμευση του Nicolas Trifon: «Προσπαθώντας να ακουστεί η φωνή των αναρχικών που αντιτίθενται στον ρωσικό ιμπεριαλισμό αλλά και σε όλες τις μορφές εθνικισμού, αναφερόταν στη μορφή του Nestor Machno – ο αναρχικός μαχητής της Ουκρανίας κατά τη διάρκεια του ρωσικού εμφυλίου πολέμου.» [Με τον πόλεμο που εξαπέλυσε η Ρωσία στην Ουκρανία, ο Trifon δημοσίευσε στα ρουμανικά μία μπροσούρα, με τίτλο «Ουκρανία, νέα από το ελευθεριακό μέτωπο», στην οποίο περιλάμβανε κείμενα και συνεντεύξεις με Ουκρανούς αναρχικούς που αντιστέκονται στην εισβολή (συμπεριλαμβανομένης της συνέντευξής μας με αναρχικούς από την Ανατολική Ουκρανία). Με πολλούς τρόπους, αυτό το φυλλάδιο μπορεί να θεωρηθεί ως ένα μεταθανάτιο τεύχος του Iztok.]

Πάσχοντας από καρκίνο, ο Nicolas Trifon πέθανε στις 18 Αυγούστου 2023. Η μνήμη του χαιρετίστηκε ευρέως.

> Αναλυτικό άρθρο για τη ζωή του στα αγγλικά, δημοσιευμένο στο περιοδικό “Contradictions” – A Journal for Critical Thought, Volume 7, number 2 (2023): https://kramerius.lib.cas.cz/

ΒΛ. ΕΠΙΣΗΣ

Καστοριάδης: «Η Ρωσία, πρώτη υποψήφια για μια κοινωνική επανάσταση» (IZTOK no 16, 1988)

#Σαν_σήμερα

The post Θυμόμαστε τον Nicolas Trifon (1949-2023) από το θρυλικό περιοδικό Iztok first appeared on Aυτολεξεί.

Ο Joseph Grim Feinberg είναι πολιτισμικός ανθρωπολόγος και κοινωνικός θεωρητικός στο Ινστιτούτο Φιλοσοφίας της Τσεχικής Ακαδημίας Επιστημών. Στα ελληνικά κυκλοφορεί το βιβλίο του «Δημοκρατία χωρίς Δήμο: Νεοφιλελευθερισμός εναντίον κοινωνίας» από τις εκδόσεις Έρασμος. Πρώτη δημοσίευση: dversia.net | Μετάφραση για το Αυτολεξεί: Φ.Ν.

Σε ένα συνέδριο στην Πράγα την περασμένη άνοιξη (τον Μάιο του 2023), ένας διακεκριμένος θεωρητικός της αποικιοκρατίας μας μίλησε μέσω video chat από το γραφείο του στην Αμερική. Τον ρωτήσαμε τι γνώμη έχει για τους ισχυρισμούς ότι η σχέση της Ρωσίας με την Ουκρανία είναι αποικιακή. Ανυπομονούσα να τον ακούσω να εφαρμόζει τη συνήθη λεπτότητα και διορατικότητά του στην κατάσταση στην Ανατολική Ευρώπη, αλλά όπως φαίνεται να συμβαίνει συχνά με τους ανθρώπους που παρακολουθούν αυτόν τον πόλεμο, ούτε ιδιαίτερη λεπτότητα ούτε διορατικότητα επιδείχθηκε. Απλά απάντησε ότι, επειδή οι σχέσεις της Ρωσίας με την Ουκρανία είναι απόλυτα διαφορετικές από τη μεταχείριση των δυτικών δυνάμεων στην Αμερική και την Αφρική, ο όρος “αποικιοκρατία” είναι εντελώς ακατάλληλος. Και προφανώς, κατά την άποψή του, αν η σχέση δεν ήταν αποικιοκρατική, δεν υπήρχε λόγος να ασχοληθούμε με λεπτομέρειες. Κατά συνέπεια, η εισβολή της Ρωσίας ήταν μια φυσιολογική αντίδραση μιας αυτοκρατορικής δύναμης στις κυριαρχικές ενέργειες μιας άλλης, και δεν ήταν δουλειά των θεωρητικών της αντιαποικιοκρατίας να πάρουν θέση. Λες και όπου δεν ισχύουν τα μετα-αποικιακά πλαίσια δεν είχαμε άλλη εναλλακτική λύση από τη ρεαλιστική σχολή των διεθνών σχέσεων των Μεγάλων Δυνάμεων.

Απέφυγα να κατονομάσω αυτόν τον μελετητή από σεβασμό για το προσεκτικό θεωρητικό του έργο, το οποίο δεν πρέπει να επισκιάζεται από τις αναλυτικές ανεπάρκειες ενός και μόνο βιαστικού (αν και πολύ μακροσκελούς και σίγουρου για τον εαυτό του) σχολίου. Όμως η απάντησή του καταδεικνύει μια βαθύτερη αποτυχία – ή μάλλον, μια σειρά αλληλοενισχυόμενων αποτυχιών – στις πρόσφατες προσπάθειες κατανόησης της διεθνούς και διαπολιτισμικής κυριαρχίας στην Ανατολική Ευρώπη [1].

Τόσο στο ακαδημαϊκό έργο, όσο και το σημαντικότερο, στον δημόσιο διάλογο, η συζήτηση για την κυριαρχία στην Ανατολική Ευρώπη έχει χωριστεί σε δύο αντίθετα στρατόπεδα, κανένα από τα οποία δεν αποτυπώνει επαρκώς την ιδιαιτερότητα της κατάστασης.

Στο ένα στρατόπεδο βλέπουμε προσπάθειες εφαρμογής αποικιοκρατικών και μετα-αποικιοκρατικών εννοιών στην περιοχή, συχνά χωρίς αποχρώσεις ή προσοχή στις ιδιαιτερότητές της. Στον λόγο εκείνων που καταδικάζουν τη ρωσική εξουσία ως αποικιακή, οι τεράστιες διαφορές μεταξύ αυτής στην Ανατολική Ευρώπη και της Δυτικής εξουσίας στον Παγκόσμιο Νότο συχνά διαγράφονται ως ασήμαντες, δευτερεύουσες σε σχέση με τη ρητορική επιταγή της καταδίκης της ρωσικής κυριαρχίας. Σπάνια τίθεται το ερώτημα αν οι υποτελείς πληθυσμοί θα μπορούσαν να αντιμετωπίσουν διαφορετικές μορφές κυριαρχίας (αποικιακή ή ιμπεριαλιστική, ανατολική, δυτική ή νότια) με διαφορετικές στρατηγικές αντίστασης.

Στη συνέχεια, στο απέναντι στρατόπεδο, έχουμε απαντήσεις που απορρίπτουν αυτή την απλοϊκή χρήση των εννοιών. Αντί όμως να επινοήσουν καλύτερες έννοιες, αγνοούν ολόκληρο το πρόβλημα, ότι δηλαδή μπορεί να υπάρχουν και άλλες σημαντικές μορφές κυριαρχίας πέρα από τη Δυτική αποικιοκρατία. Αν η Ρωσία δεν είναι αποικιοκρατική με τον ίδιο τρόπο που ήταν η Ισπανία ή η Αγγλία, τότε αυτό ελάχιστα απασχολεί τους ορθόδοξους επικριτές της αποικιοκρατίας. Αν η Ρωσία δεν είναι αποικιακή, αλλά απλώς ιμπεριαλιστική, τότε από αυτή την άποψη το επόμενο λογικό βήμα είναι να αρχίσουμε να συγκρίνουμε τις αυτοκρατορίες, εξετάζοντας πόσο κακές είναι όλες, χωρίς να μπλέκουμε σε ενδο-ϊμπεριαλιστικές συγκρούσεις. Αν η Ουκρανία δεν είναι αποικιοκρατούμενο έδαφος με τη γνωστή έννοια, τότε οι προοπτικές της κυβέρνησής της και του λαού της φαίνονται ασήμαντες. Η παραδοσιακή αριστερή τάση να εξετάζουμε την πολιτική από τα κάτω δίνει τη θέση της στον ρεαλισμό εκείνων που, όπως ο John Mearsheimer, μας δείχνουν την πολιτική από την οπτική γωνία των αυτοκρατορικών κέντρων όπως η Ουάσιγκτον και η Μόσχα. Ο κενός χώρος μεταξύ των συγκρουόμενων αυτοκρατοριών περνάει σχεδόν απαρατήρητος. Εφόσον δεν έχουμε εφαρμόσιμες έννοιες, ολόκληρη η περιοχή ανάμεσα στη Ρωσία και τη Δύση γίνεται σχεδόν αόρατη, παρόλο που ένας από τους μεγαλύτερους πολέμους της πρόσφατης ιστορίας διαδραματίζεται πάνω σε αυτό το έδαφος.

Είτε οι συζητήσεις διεξάγονται σε παγκόσμια κλίμακα, είτε αυστηρά μεταξύ των Ανατολικοευρωπαίων, συχνά φαίνεται ότι η Ανατολική Ευρώπη μπορεί να θεωρηθεί ως μια δική της οντότητα μόνο αν είναι αναγνωρίσιμη μέσα σε ένα δυτικό επιστημολογικό πλαίσιο. Είτε είναι αναγνωρίσιμη ως αποικία, η έννοια μέσω της οποίας οι δυτικές δυνάμεις έμαθαν να προσδιορίζουν τις υποταγμένες περιφέρειες τους, είτε εμφανίζεται μόνο ως τμήμα της Ανατολής ή της Δύσης, είτε ως φυσικό τμήμα της σφαίρας επιρροής της Ρωσίας, είτε ως φυσικό κομμάτι της (δυτικής) “Ευρώπης” που αδίκως αποσπάστηκε. Εξ ου και τόσες πολλές δηλώσεις από το ένα στρατόπεδο ότι η Ουκρανία είχε ιστορικά κατηγοριοποιηθεί λάθος, ότι ήταν πάντα πραγματικά μέρος της Δύσης και έγινε “ανατολική” μόνο κατά λάθος, σε μια περίπτωση λανθασμένων ταυτοτήτων, που προέκυψαν από τη σύγχυση της αποικιοκρατικής ιδεολογίας. Γι’ αυτό έχουν καταγραφεί και τόσες δηλώσεις από το άλλο στρατόπεδο ότι η Ουκρανία ήταν ιστορικά μέρος της Ανατολής, το αντίθετο της Δύσης, και επομένως δεν εμπίπτει στη σφαίρα του νόμιμου ενδιαφέροντος της Δύσης.

Συχνά έχει κανείς την εντύπωση ότι το να είναι από την Ανατολή δικαιολογεί το να κυριαρχείται και να εισβάλλεται, και ότι μόνο το να βρίσκεσαι στη Δύση θα μπορούσε να δικαιολογήσει την αυτοδιάθεση. Είτε τα εδάφη της Ανατολικής Ευρώπης είναι αποικίες μιας ανατολικής δύναμης, όπως τις γνωρίζει η Δύση, και επομένως δεν ανήκουν στην πραγματικότητα στην Ανατολή, είτε οι δοκιμασίες και οι αγώνες τους αγνοούνται, αντιμετωπίζονται ως επιπόλαια θεάματα σε έναν παγκόσμιο αγώνα αυτοκρατοριών.

Μπορούμε να υπερβούμε αυτά τα δύο στρατόπεδα με το απλοϊκό πλαίσιο της Δύσης, της Ανατολής και των αποικιών και να εισάγουμε την ιδιαιτερότητα της ανατολικοευρωπαϊκής εμπειρίας στην πολιτική μας επιστημολογία;

Η πτώση και η αμφίσημη άνοδος του ανατολικοευρωπαϊκού αντιαποικιοκρατισμού

Μια από τις ειρωνείες είναι ότι, για μεγάλο χρονικό διάστημα, το ζήτημα της αποικιοκρατίας απουσίαζε σε μεγάλο βαθμό από τον ανατολικοευρωπαϊκό λόγο. Όταν έληξε η κυριαρχία των κομμουνιστικών κομμάτων στην περιοχή, έληξε και η υποστήριξη των χωρών αυτών στους αντιαποικιακούς αγώνες. Τα κομμουνιστικά κόμματα μπορεί να αρνούνταν την ευθύνη για την αποικιοκρατία, αλλά τουλάχιστον αναγνώριζαν την αποικιοκρατία ως πρόβλημα. Και επειδή η Ανατολική Ευρώπη υποτίθεται ότι δεν συμμετείχε στην αποικιοκρατία, μπορούσε να συμμετάσχει στους αγώνες των αποικιοκρατούμενων. Όταν τα κομμουνιστικά κόμματα έπεσαν από την εξουσία, ολόκληρη η κληρονομιά της υποστήριξης των αντιαποικιακών αγώνων αντιμετωπίστηκε ως παρωχημένη και η υποτιθέμενη αθωότητα της Ανατολικής Ευρώπης μετατράπηκε από δικαιολογία για αλληλεγγύη σε δικαιολογία για την απόρριψη των αντιαποικιακών πολιτικών και την απόρριψη των επικρίσεων της νεοαποικιοκρατίας. Η φράση “Το έθνος μας δεν αποίκισε ποτέ κανέναν“, θα μπορούσε τώρα να ειπωθεί, “άρα η αποικιοκρατία δεν είναι δικό μας πρόβλημα“. Η αποικιοκρατία μπορεί να σηματοδοτεί μια ατυχή ηθική αποτυχία στην κατά τα άλλα αξιοθαύμαστη πορεία της δυτικής ιστορίας, αλλά δεν ήταν κάτι που θα έπρεπε να αναμένεται από εμάς να βοηθήσουμε στο να διορθωθεί.

Κατά κάποιο τρόπο, ο κυρίαρχος μετα-κομμουνιστικός λόγος περί αποικιακής αθωότητας δεν ενοχλήθηκε από το γεγονός ότι η Ανατολική Ευρώπη αναδιαμορφώθηκε τη δεκαετία του 1990 από τις ίδιες τις δυτικές δυνάμεις που ήταν υπεύθυνες για τις χειρότερες αποικιακές βαρβαρότητες στην παγκόσμια ιστορία και των οποίων η σύγχρονη ευημερία προερχόταν από την ιστορία της αποικιακής και μετα-αποικιακής εξόρυξης και εκμετάλλευσης. Οι χώρες της Ανατολικής Ευρώπης υποτίθεται ότι θα κέρδιζαν όλη την ευημερία της Δύσης, ενώ δεν θα αναλάμβαναν καμία από τις ενοχές της. Αλλά ακόμη και ενώ η Ανατολική Ευρώπη πάλευε με τη φτώχεια, η οποία επιδεινώθηκε από τις ίδιες τις πολιτικές που της υπαγόρευσαν μετά το 1989 οι δυτικοί θεσμοί και κυβερνήσεις, η παγκόσμια γεωγραφία της ανισότητας έγινε ξαφνικά άσχετη, επειδή η Ανατολική Ευρώπη υποτίθεται ότι θα γινόταν Δυτική. Η φτώχεια της υποτίθεται ότι ήταν προσωρινή και άσχετη με τις επίμονες διαρθρωτικές ανισότητες που μάστιζαν το παγκόσμιο σύστημα. Το μόνο πρόβλημα ήταν ότι οι χώρες της Ανατολικής Ευρώπης είχαν λανθασμένα και άδικα τοποθετηθεί στην πλευρά των φτωχών του παγκόσμιου χάσματος και ήρθε η ώρα να πάρουν επιτέλους τη θέση που τους αρμόζει ανάμεσα στους πλούσιους. Στον κυρίαρχο λόγο, δεν εξετάστηκε σχεδόν ποτέ ότι η είσοδος (ή η “επιστροφή”) στη Δύση θα μπορούσε να σημαίνει είτε την ένταξή της ως συναδέλφων (μετα)αποικιοκρατικών εκμεταλλευτών, είτε την είσοδό της ως αποικιών – εφόσον η ίδια η Δύση και η σχέση της με τον κόσμο παρέμεναν αμετάβλητες.

Αλλά τελικά η αποικιοκρατία άρχισε να φαντάζει και πάλι σχετική με την Ανατολική Ευρώπη, αν και με δύο αντίθετους τρόπους. Σε ένα μέρος του πολιτικού πεδίου, η κριτική της αποικιοκρατίας αναθεωρήθηκε ώστε να γίνει συμβατή με το φιλοδυτικό consensus. Αντί να αναγνωριστεί και να συμβιβαστεί με τη δυτική αποικιακή κληρονομιά, η κριτική της αποικιοκρατίας αναβίωσε ως μέσο καταδίκης της Ανατολής. Εμείς, οι λαοί της λεγόμενης Ανατολικής Ευρώπης, υπήρξαμε θύματα της ρωσικής και σοβιετικής αποικιοκρατίας, και η καταπολέμηση της αποικιοκρατίας θα μπορούσε τώρα να σημαίνει την καταπολέμηση μιας καθυστερημένης ανατολικής δύναμης, αντί της καταπολέμησης των παραδοσιακών δυνάμεων της Δύσης. Σε άλλους πολιτικούς χώρους, εν τω μεταξύ, η ρητορική της αντιαποικιοκρατίας έγινε χρήσιμη για την καταδίκη της ανερχόμενης δύναμης της Δύσης και, το σημαντικότερο, για την καταδίκη σχεδόν κάθε τι που θα μπορούσε να περάσει αόριστα ως δυτικό, ενισχύοντας έτσι τις τοπικές απολυταρχίες ώστε να μην γίνουν δυτικές αποικίες.

Αυτές οι ανταγωνιστικές διεκδικήσεις υποδεικνύουν πραγματικές και σοβαρές ανισορροπίες στην παγκόσμια ισχύ. Δείχνουν επίσης πόσο χαλαρά έχει χρησιμοποιηθεί ο όρος “αποικία”, πόσο εύκολα μπορεί να αδειάσει από αναλυτικό περιεχόμενο και κριτική αξία. Για κάθε προσεκτική ανάλυση των δυτικών και ανατολικών αποικιοκρατικών πρακτικών στην Ανατολική Ευρώπη (π.χ. Platt, 2013- Švihlíková, 2015- Snyder, 2015- Balugun, 2022), υπάρχουν εκατοντάδες απλουστευτικές και διαστρεβλωτικές δηλώσεις από προσωπικότητες όπως ο Orbán ή ο Πούτιν, οι οποίοι περιφέρουν το επίθετο “αποικιοκρατικός” για να φιμώσουν τους αντιπάλους και να καλύψουν τις δικές τους πολιτικές με αμφίβολη πατριωτική ηθική (βλ. Snochowska-Gonzalez, 2012- Melito, 2022). Η αναβίωση του κοντόφθαλμου αντιαποικιακού λόγου στην περιοχή είχε ως αποτέλεσμα την απόκρυψη της παγκόσμιας διάστασης της αποικιοκρατίας, ενισχύοντας την ιδέα ότι η αποικιοκρατία αφορά την Ανατολική Ευρώπη μόνο στο βαθμό που οι ίδιοι οι κάτοικοί της μπορούν να παρουσιαστούν ως θύματα. Μόνο οι φωνές μιας μειοψηφίας έχουν καλέσει την περιοχή να συμμετάσχει σε μια παγκόσμια αμφισβήτηση των αποικιοκρατικών κληρονομιών παντού (π.χ. Ishchenko, 2022), αλλά οι φωνές αυτές αγωνίζονται να ακουστούν.

Καθορισμός της αποικιοκρατίας

Η Ανατολική Ευρώπη βιώνει μια παράδοξη τάση να αρνείται την ιδιαιτερότητά της, επιμένοντας ότι αποτελεί πλήρες τμήμα της Δύσης, ενώ ταυτόχρονα εκφράζει έναν εγωισμό σε σχέση με τα προβλήματα του υπόλοιπου κόσμου. Μπορεί άραγε να αρχίσει (ξανά) να εντάσσει τους τοπικούς αγώνες για ισότητα και αυτοδιάθεση στους παγκόσμιους αγώνες; Ένα πρώτο βήμα προς αυτή την κατεύθυνση θα ήταν να αποσαφηνιστεί η φύση της διεθνούς και διαπολιτισμικής κυριαρχίας στην Ανατολική Ευρώπη, να φανεί ότι οι τοπικοί αγώνες δεν είναι ούτε μοναδικοί ούτε ταυτόσημοι με τους αγώνες αλλού, αλλά εμπλέκονται σε συγκεκριμένα σημεία στον παγκόσμιο ορίζοντα. Και για να επιτευχθεί αυτό, θα βοηθούσε να αποσαφηνιστεί η σχέση μεταξύ της αποικιοκρατίας (της οποίας ο αντίκτυπος στην Ανατολική Ευρώπη είναι περίπλοκος και συχνά έμμεσος) και του ιμπεριαλισμού (ο οποίος έχει διαδραματίσει κυρίαρχο ρόλο στη διαμόρφωση των πολιτικών και πολιτιστικών συστημάτων της Ανατολικής Ευρώπης επί αιώνες).

Αυτά τα δύο φαινόμενα, το αποικιακό και το ιμπεριαλιστικό, είναι αλληλένδετα στην ιστορία της Ανατολικής Ευρώπης, αλλά αυτό δεν τα καθιστά ταυτόσημα. Είναι συνυφασμένα παντού και με διαφορετικούς τρόπους. Ωστόσο, πάρτε για παράδειγμα, τον χαρακτηρισμό του Timothy Snyder για αυτό που θεωρεί ως διαδικασία αποαποικιοποίησης στα Βαλκάνια:

Οι βαλκανικές επαναστάσεις κατά της οθωμανικής κυριαρχίας, οι οποίες συνήθως κατηγοριοποιούνται ως εθνικές, αποτέλεσαν την αρχή της αποαποικιοποίησης. Η εκδοχή του εθνικισμού που προσέφεραν ήταν, σε παγκόσμια κλίμακα, πιο σημαντική από το πιο διάσημο γαλλικό μοντέλο, επειδή στους δύο αιώνες που θα ακολουθούσαν, ο εθνικισμός θα ήταν γενικά αντι-ιμπεριαλιστικός και όχι αντι-βασιλικός. (Snyder, 2015, 696)

Και στη συνέχεια, προχωρώντας μερικές δεκαετίες μπροστά, γράφει ότι κατά τη διάρκεια του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου “όλες οι ευρωπαϊκές χερσαίες αυτοκρατορίες είτε ηττήθηκαν είτε υπέκυψαν στην επανάσταση. Αυτό σήμαινε την ολοκλήρωση της αποαποικιοποίησης εντός της Ευρώπης από το 1922 περίπου” (Snyder, 2015, 696-7). Αυτή είναι η αρχή μιας, κατά τα άλλα, ευκρινούς υπόθεσης για την “εισαγωγή της ανατολικής Ευρώπης στην ιστορία της αποικιοκρατίας” (Snyder, 2015, 696, ftnt. 4). Όμως, ο διαχωρισμός του αποικιακού και του αυτοκρατορικού είναι άμεσος – η πρώτη απόδειξη που προσφέρεται για την αποικιοκρατία είναι η παρουσία της αυτοκρατορίας [2].

Υπάρχει πρόβλημα; Ένας ορισμός είναι τόσο έγκυρος όσο είναι και χρήσιμος, και άνθρωποι τόσο διαφορετικοί όσο ο Σνάιντερ και ο Πούτιν θεωρούν σαφώς χρήσιμο να ορίζουν την αποικιοκρατία με έναν ευρύ τρόπο. Είναι πραγματικά σημαντικό να κάνουμε διάκριση μεταξύ των δύο λογικών της κυριαρχίας, που είναι και οι δύο τρομερές και καταδικαστέες;

Ναι, είναι σημαντικό γιατί ο τρόπος με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε το πρόβλημά μας διαμορφώνει τον τρόπο με τον οποίο το αντιμετωπίζουμε. Στις δεκαετίες του 1970 και του 1980, οι ανατολικοευρωπαίοι αντιφρονούντες έβλεπαν την κυριαρχία των χωρών τους ως ειδικές περιπτώσεις αυτοκρατορικής κυριαρχίας, αποκομμένες από τις παγκόσμιες διαστάσεις της αποικιοκρατίας. Από αυτή την άποψη, ήταν λογικό να καταγγέλλουν την ιμπεριαλιστική δύναμη της Σοβιετικής Ένωσης (ή σε μια τυπική εκτροπή της “Ρωσίας”), ενώ αντιμετώπιζαν τη δυστυχία του Παγκόσμιου Νότου ως δευτερεύον ζήτημα. Η σχετική έλλειψη ενδιαφέροντος των αντιφρονούντων για την αποικιοκρατία άνοιξε, λοιπόν, τον δρόμο για την έλλειψη ενδιαφέροντος του γενικού ανατολικοευρωπαϊκού κοινού για την παγκόσμια μετα-αποικιοκρατία τη δεκαετία του 1990.

Πιο πρόσφατα, η ανακρίβεια της κριτικής πήγε προς την αντίθετη κατεύθυνση. Όταν οι αντίπαλοι του ρωσικού ιμπεριαλισμού τον καταγγέλλουν ως αποικιοκρατία, κινδυνεύουν να ασκήσουν κριτική σε λάθος πράγματα, ενώ αφήνουν άθικτο μεγάλο μέρος του υποκείμενου προβλήματος. Η σύνθετη ιστορική δράση της Ουκρανίας, η συγκεκριμένη θέση της στις περιπλεγμένες ιστορίες των γύρω αυτοκρατοριών, περιορίζεται σε ένα ζήτημα αποδοχής ή απόρριψης της ρωσικής επιρροής, αποδοχής ή απόρριψης της ευκαιρίας να ενταχθεί στη Δύση. Και όπως έχει υποστηρίξει ο Volodymyr Ishchenko (Ishchenko, 2022), μια στενά αντιαποικιακή στάση συχνά μετατοπίζει την κριτική εστίαση σε μεμονωμένους Ρώσους και σύμβολα του ρωσικού πολιτισμού, αντί να προσφέρει ένα νέο όραμα της ουκρανικής κοινωνίας και της θέσης της στην παγκόσμια χειραφέτηση.

Η αποικιοκρατία, για να είμαστε σαφείς, έχει διαδραματίσει ρόλο στην ιστορία της Ανατολικής Ευρώπης, και ο ρόλος αυτός έχει λανθασμένα παραβλεφθεί από τη δυτική ιστοριογραφία. Αλλά για να εντάξουμε αποτελεσματικά την Ανατολική Ευρώπη στην παγκόσμια αποικιοκρατική ιστορία, θα πρέπει να διευκρινίσουμε τις μορφές που πήρε εδώ η αποικιοκρατία.

Μερικά παραδείγματα:

Σκεφτείτε, για παράδειγμα, το Τευτονικό Τάγμα, το οποίο τον 13ο αιώνα κατέκτησε μεγάλα εδάφη της Βαλτικής, εξαλείφοντας το μεγαλύτερο μέρος του ντόπιου πληθυσμού και δημιουργώντας επικερδείς εμπορικές επιχειρήσεις που συνέδεαν τους πόρους της Ανατολής με τους δυτικούς αγοραστές. Πολύ πριν από τη γενοκτονική κατάκτηση του Νέου Κόσμου, αυτός ο αποικισμός της Ανατολικής Ευρώπης παρείχε ένα μοντέλο που θα μπορούσε αργότερα να εφαρμοστεί καθώς εξαπλώνονταν τα ευρωπαϊκά αποικιοκρατικά σχέδια. Και η Πρωσία, ο μεγαλύτερος διάδοχος της τευτονικής κατάκτησης, θα γινόταν τελικά το ισχυρότερο από τα γερμανικά κράτη, αποκτώντας τις δικές της αποικιακές κτήσεις στον Παγκόσμιο Νότο.

Σκεφτείτε επίσης τις βραχύβιες προσπάθειες της Κουρλάνδης, ενός άλλου κράτους που διαδέχθηκε την τευτονική κατάκτηση και ήταν υποτελής της Πολωνίας, να αποικίσει το Τομπάγκο και ένα τμήμα της σημερινής Γκάμπια τον δέκατο έβδομο αιώνα. Ή αναλογιστείτε την αποτυχημένη εκστρατεία του εξερευνητή Stefan Szolc-Rogoziński τον δέκατο ένατο αιώνα να ιδρύσει μια πολωνική αποικία στο Καμερούν. Ή σκεφτείτε τις φαντασιώσεις των Τσεχοσλοβάκων για την αποικιοποίηση του Τόγκο, καθώς η νέα χώρα διαμορφωνόταν μετά τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο. Η αποτυχία αυτών των προσπαθειών δείχνει πόσο αδύναμη ήταν τότε η Ανατολική Ευρώπη σε παγκόσμια κλίμακα (η Πρωσία είχε μετατραπεί από ανατολική αποικία σε δυτική δύναμη), αλλά δείχνει επίσης ότι το αποικιακό φαντασιακό κάθε άλλο παρά απουσίαζε από αυτές τις κοινωνίες που αργότερα θα χαιρόντουσαν που δεν πήραν ποτέ μέρος στην αποικιοκρατία.

Και σκεφτείτε φυσικά τη Ρωσία. Η ρωσική κατάκτηση της Σιβηρίας και της Κεντρικής Ασίας μεταξύ του δέκατου έκτου και των αρχών του εικοστού αιώνα μπορεί να αγνοηθεί στην αποικιακή ιστοριογραφία, επειδή διαφέρει σαφώς από τις κλασικές περιπτώσεις ευρωπαϊκών μητροπόλεων που ιδρύουν αποικίες στο εξωτερικό. Έχει όμως πολλά κοινά με τη δυτική επέκταση των Ηνωμένων Πολιτειών, μια νέα αυτοκρατορία που επεκτείνεται ταχύτατα σε μια τεράστια ενδοχώρα. Και πέρα από την έλλειψη ενός ωκεανού που χωρίζει τον αποικιοκράτη από τον αποικισμένο, τα κλασικά σημάδια είναι εκεί: ένα υπερπληθυσμιακό αποικιακό κέντρο όχι μόνο επεκτείνει την πολιτική εξουσία σε νέα εδάφη, αλλά και στέλνει ανθρώπους να εγκαταστήσουν τις περιοχές, διαδίδοντας τον κυρίαρχο πολιτισμό, ενώ παράλληλα εκμεταλλεύεται τους πόρους των περιοχών. Η αποικιοκρατική εξουσία αντιμετωπίζει τις υπάρχουσες κοινωνικές και πολιτικές δομές σε μεγάλο βαθμό ως ανύπαρκτες ή άσχετες και εύκολα παρακάμπτουσες ή καταπιεσμένες, και εγκαθιδρύει μια διχασμένη κοινωνική τάξη, με ένα σύστημα που περιλαμβάνει τα πλήρη μέλη της αποικιοκρατικής πολιτείας (στην προκειμένη περίπτωση κυρίως Ρώσους εποίκους, αλλά επίσης με μεγάλο αριθμό Ουκρανών και Γερμανών), παράλληλα με ένα δεύτερο, ξεχωριστό σύστημα που περιλαμβάνει τον γηγενή πληθυσμό.

Ένας άλλος σημαντικός τόπος ξεκάθαρης ρωσικής αποικιοκρατικής πρακτικής ήταν η νότια Ουκρανία καθ’ όλη τη διάρκεια του 18ου αιώνα: σε αυτή την περίπτωση, ο γηγενής πληθυσμός είχε ήδη εκτοπιστεί σε μεγάλο βαθμό τους αιώνες που ακολούθησαν την καταστροφή του Ρως του Κιέβου από τους Μογγόλους τον 13ο αιώνα, όπου διεξήχθη ένας μακροχρόνιος ακανόνιστος πόλεμος μεταξύ Κοζάκων και Τατάρων της Κριμαίας. Όταν η Ρωσία απέκτησε τον έλεγχο των εδαφών, κατοικήθηκαν από Ουκρανούς κοζάκους και αγρότες καθώς και από Τατάρους εμπόρους, αλλά ο πληθυσμός ήταν αραιός. Η Ρωσία ενθάρρυνε τους εμπόρους, τους εργάτες και τους αγρότες να μετακινηθούν από τη μητρόπολη και έδωσε στην περιοχή το πιο αποικιοκρατικό από όλα τα πιθανά ονόματα, “Νέα Ρωσία” (Novorossiya). Υπήρχε, ωστόσο, μια σημαντική ανατροπή: πολλοί από τους αποίκους – εποίκους ήταν Ουκρανοί, τους οποίους το ρωσικό κράτος αντιμετώπιζε, ως επί το πλείστον, ως κανονικούς αυτοκρατορικούς υπηκόους – και ως εκ τούτου, ως αποτελεσματικούς φορείς του σχεδίου αποικισμού – αντί να τους αντιμετωπίζει ως αυτόχθονα πληθυσμό που έπρεπε να εξαλειφθεί ή να παρακαμφθεί.

Η γενοκτονία επίσης, ιστορικό χαρακτηριστικό της αποικιοκρατίας, έχει αφήσει το σημάδι της στην Ουκρανία, πρώτα με τον τεχνητό λιμό της δεκαετίας του 1930 (το Holodomor), και αργότερα με τη ναζιστική εξόντωση των Εβραίων και τη σκόπιμη πείνα των αστικών πληθυσμών στα κατεχόμενα σοβιετικά εδάφη. Σε αντίθεση με τις σφαγές Πολωνών και Εβραίων τον 17ο αιώνα από τους Κοζάκους αντάρτες υπό την ηγεσία του Bohdan Khmelnytsky, οι οποίες είχαν περισσότερο τον χαρακτήρα αυθόρμητου, αποπροσανατολισμένου αντιιμπεριαλισμού, οι ναζιστικές πολιτικές έφεραν σαφώς αποικιοκρατικά χαρακτηριστικά, με την προτεραιότητα που έδιναν στην εξόρυξη πόρων έναντι της ανθρώπινης ζωής, με τη σαφή διάκριση μεταξύ αποικιοκρατικών υποκειμένων και αποικιοκρατούμενων μη-υποκειμένων που στερούνται νομικής υπόστασης, και φυσικά με τα σχέδιά τους για την αποικιοκρατία των εποίκων (Lebensraum).

Το Holodomor έχει επίσης πολλά κοινά στοιχεία με τους λιμούς στις δυτικές αποικίες (όπως εκείνους που ο Mike Davis (2000) αναφέρει ως “όψιμα βικτωριανά ολοκαυτώματα“). Το αν όλοι αυτοί οι λιμοί διεξήχθησαν με συνειδητούς γενοκτονικούς στόχους ή όχι, δεν έχει σημασία. Η λογική της αποικιοκρατίας αντιμετωπίζει τους αυτόχθονες πληθυσμούς ως μη-οντότητες πριν τους αντιμετωπίσει ως εχθρούς. Αν φαίνονται ενοχλητικοί για τους αποικιοκράτες, οι αποικιοκράτες μπορούν να τους μετατρέψουν σε εχθρούς και να τους εξοντώσουν σκόπιμα – αν φαίνονται περιττοί, οι αποικιοκράτες μπορούν να τους εξαλείψουν απλώς ανακατευθύνοντας την τροφή τους σε πιο ευνοημένους καταναλωτές.

Αλλά ίσως εξίσου σημαντικοί είναι και αρκετοί λιγότερο προφανείς, μερικές φορές έμμεσοι δεσμοί με το παγκόσμιο αποικιακό σύστημα. Ο Snyder τονίζει, για παράδειγμα, ότι η Ρωσία δημιούργησε την εξω-ευρωπαϊκή της αυτοκρατορία την ίδια στιγμή που οι δυτικές δυνάμεις δημιουργούσαν τη δική τους – η Ρωσία τις μιμούνταν και τις ανταγωνιζόταν (Snyder, 2022). Η Πολωνία-Λιθουανία, η Αυστροουγγαρία και η Γερμανία δανείστηκαν επίσης από τα φαντασιακά και τις στρατηγικές που ανέπτυξαν οι δυτικές αποικιοκρατικές δυνάμεις όταν προσπάθησαν να μετατρέψουν τις ανατολικές αγροτικές ενδοχώρες και σφαίρες επιρροής τους σε παραγωγικές πηγές εμπορευμάτων που θα πωλούνταν στην παγκόσμια αγορά, προς το συμφέρον της αυξανόμενης διεθνούς ισχύος.

Προσδιορισμός του ιμπεριαλισμού

Παράλληλα όμως με αυτές τις εξελίξεις, οι οποίες αναδεικνύουν την αποικιοκρατία στην Ανατολική Ευρώπη και εισάγουν την ανατολικοευρωπαϊκή ιστορία στην παγκόσμια αποικιοκρατική ιστορία, υπάρχει ένα άλλο σκέλος ιστορικής εξέλιξης, πιο σημαντικό στο ανατολικοευρωπαϊκό πλαίσιο, που προσδιορίζεται καλύτερα ως ιμπεριαλιστικό. Ας δούμε και πάλι μερικά ιστορικά παραδείγματα:

Τον δέκατο τέταρτο αιώνα, όταν η Λιθουανία νίκησε τη μετα-μογγολική Χρυσή Ορδή για τον έλεγχο των κεντρικών τμημάτων του πρώην Έως του Κιέβου, αντί να εκκαθαρίσει τα παλιά σύμβολα και τις πολιτικές δομές της, τα υιοθέτησε, διεκδικώντας να είναι ο διάδοχος των Ρως στην περιοχή. Η Λιθουανία, ένα νέο ισχυρό κράτος, έβλεπε την κληρονομιά των Ρως ως σήμα κύρους του πολιτισμού, το οποίο έπρεπε να κατακτηθεί και να οικειοποιηθεί παρά να αντικατασταθεί. Αυτή δεν είναι η λογική της αποικιοκρατίας, αλλά του ιμπεριαλισμού.

Όταν, μετά τον δέκατο έκτο αιώνα, η πολωνική αριστοκρατία απέκτησε αυξανόμενο έλεγχο αυτών των ίδιων εδαφών στο πλαίσιο της Πολωνο-Λιθουανικής Κοινοπολιτείας, αφού είχε ήδη αναλάβει τον άμεσο έλεγχο των δυτικότερων τμημάτων του πρώην Ρως, δεν προχώρησε σε εκστρατεία ταχείας εγκατάστασης και εκτόπισης του πληθυσμού ή εντατικής εξόρυξης πόρων. Έβαλε περισσότερες προσπάθειες για τη διάδοση των πολιτικών και πολιτιστικών δομών της, αντιμετωπίζοντας τις λιθουανικές και ρουθηναϊκές (Ρως) ελίτ ως πολωνικές και αντιμετωπίζοντας πόλεις όπως το Lwów ως πολωνικές πόλεις και όχι ως αποικιακά φυλάκια. Αυτή – και πάλι – είναι η λογική του ιμπεριαλισμού.

Έναν αιώνα αργότερα, όταν το ρωσικό κράτος απέκτησε τον έλεγχο των ανατολικών εδαφών του παλαιού Ρως, δεν αγνόησε την κληρονομιά της Ρωσίας, αλλά την διεκδίκησε, δηλώνοντας ότι είναι ο νόμιμος κληρονόμος του παλαιού κράτους και αναδρομικά ανακηρύσσοντας το Κίεβο ως την ιδρυτική πολιτεία του. Επίσης, η Ρωσία δεν εξάλειψε τον τοπικό ουκρανικό πληθυσμό, αλλά αντίθετα αντιμετώπισε τους Ουκρανούς ως δικούς της υπηκόους. Απαξίωσε την τότε σύγχρονη ουκρανική κουλτούρα, όχι αντιμετωπίζοντας την τοπική κληρονομιά ως ασήμαντη, αλλά αντιμετωπίζοντας τη ρωσική κουλτούρα ως τη μοναδική κουλτούρα κύρους που διεκδικούσε την κληρονομιά του Κιέβου. Αυτή είναι μια στρατηγική του ιμπεριαλισμού, όχι της αποικιοκρατίας.

Και στη συνέχεια, όταν η νέα ισχυρή Ρωσική Αυτοκρατορία απέκτησε τον έλεγχο της Λιβονίας (της σημερινής Λετονίας), της Εσθονίας και αργότερα της Λιθουανίας, της Πολωνίας και της Φινλανδίας, δεν ενήργησε με τον τρόπο που είχε ενεργήσει το Τευτονικό Τάγμα κατά την κατάκτηση της Πρωσίας. Η Ρωσία – γνωρίζοντας ότι είχε στην κατοχή της εδάφη με ισχυρούς θεσμούς διακυβέρνησης, σχετικά ευημερούσες εμπορικές οικονομίες (τουλάχιστον σε σύγκριση με το μεγαλύτερο μέρος της Ρωσίας) και πολιτισμούς κύρους (συμπεριλαμβανομένου του πολωνικού, του γερμανικού και του σουηδικού υψηλού πολιτισμού και του δυτικού χριστιανισμού) – δεν αγνόησε τις υπάρχουσες κοινωνικοπολιτισμικές δομές, αλλά ξεκίνησε μια στρατηγική ενσωμάτωσής τους, επωφελούμενης από αυτές και ανταγωνιζόμενης με αυτές. Και πάλι, πρόκειται για μια ιμπεριαλιστική και όχι αποικιακή προσέγγιση της κατάκτησης.

Όταν η Σοβιετική Ένωση δήλωνε αντιιμπεριαλιστική, γενικά (αν και όχι εντελώς) απέφευγε τις τακτικές της αποικιοκρατίας, οι οποίες ξεκάθαρα διακρίνουν τους αποικιοκράτες από τους αποικιοκρατούμενους. Αντ’ αυτού, το περίπλοκο μείγμα ιμπεριαλισμού και αντιιμπεριαλισμού της διέδιδε την ακατάστατη λογική της ιμπεριαλιστικότητας, με την περίπλοκη ιεραρχία των θεσμών και των πολιτισμών της, τις ανταγωνιστικές αξιώσεις ένταξης και αποκλεισμού και τις στραβές, διχαλωτές γραμμές μεταξύ της αυτοκρατορίας και των υπηκόων της.

Αποικιοκρατία εναντίον ιμπεριαλισμού, μια σύντομη διάκριση

Τόσο η λογική της αποικιοκρατίας όσο και η λογική του ιμπεριαλισμού είναι παρούσες στην Ανατολική Ευρώπη και θα ήταν λάθος να αντιτάξουμε μόνο τη μία και να αγνοήσουμε την άλλη. Αλλά είναι σημαντικό να τις διαχωρίσουμε, να κατανοήσουμε τις διαφορετικές λογικές στο στόχαστρο καθώς αναζητούμε μορφές αντίστασης που να ανταποκρίνονται σε αυτές – στην περίπτωση της αποικιοκρατίας, μια λογική κυριαρχίας μέσω του αυστηρού διαχωρισμού μεταξύ των αποικιοκρατών και των αποικιοκρατούμενων, και στην περίπτωση της ιμπεριαλιστικότητας μια λογική κυριαρχίας μέσω της ιεραρχικής ενσωμάτωσης.

Ακολουθεί μια σύντομη προσπάθεια διάκρισης που έχω κατά νου. Αυτή η σχηματική παρουσίαση, φυσικά, θα πρέπει να βελτιωθεί υπό το πρίσμα βαθύτερης ιστορικής ανάλυσης, και θα πρέπει να κρατηθεί για σύγκριση με αποικιακές και ιμπεριαλιστικές καταστάσεις σε ολόκληρο τον κόσμο. Αλλά εδώ θέλω να τονίσω αυτό που θεωρώ ότι έχει τη μεγαλύτερη σημασία για την Ανατολική Ευρώπη.

Η αποικιοκρατία και ο ιμπεριαλισμός αφορούν διαφορετικά είδη κρατών.
Όπως σημειώνει η Todorova επιχειρηματολογώντας κατά του Snyder, η Οθωμανική Αυτοκρατορία δεν ήταν αποικιοκρατική δύναμη στα Βαλκάνια – η αποικιοκρατία προϋποθέτει μια προηγουμένως σταθερή οντότητα που στη συνέχεια ξεκινά μια πολιτική αποικισμού (Todorova, 2015, 711). Ο ιμπεριαλισμός, συχνότερα, είναι μια διαδικασία σχηματισμού κρατών, καθώς οι νεοσύστατες αυτοκρατορίες απλώνουν το χέρι τους προς πολλαπλές κατευθύνσεις για την εξεύρεση πόρων που θα οικοδομήσουν τη νομιμότητα των νέων κυριαρχιών τους.

Η αποικιοκρατία και ο ιμπεριαλισμός συνεπάγονται διαφορετικούς τρόπους διακυβέρνησης.
Ενώ το αποικιοκρατικό κράτος κυβερνά με καθαρό διαχωρισμό (διατηρώντας τα υποκείμενα σε διαφοροποιημένες κατηγορίες με διαφορετική νομική προστασία), το ιμπεριαλιστικό κράτος κυβερνά με ενσωμάτωση, είτε διαγράφοντας τη διαφορά μεταξύ των υποκειμένων, είτε εντάσσοντάς τα σε ένα κοινό ιεραρχικό σύστημα, με τους λαούς να διαχωρίζονται βαθμιαία, αλλά όχι απόλυτα. Οι αυτοκρατορίες, για να είμαστε σαφείς, μπορεί να είναι de facto ετερογενείς. Ποτέ δεν πετυχαίνουν πλήρως την ενσωμάτωση, και η συνεχής διαδικασία του ιμπεριαλισμού φέρνει ποικίλες κοινωνικές και πολιτισμικές μορφές στην αυτοκρατορία, όπου η αρχή της διακυβέρνησης είναι η ενσωμάτωση αυτών των διαφορών σε ένα ενιαίο σύστημα και όπου η πολιτική ετερογένεια είναι συνήθως αποτέλεσμα συμβιβασμού (π.χ. Πολωνία-Λιθουανία, Αυστροουγγαρία, Ρωσοκρατούμενη Φινλανδία), τον οποίο η αυτοκρατορική εξουσία προσπαθεί σταδιακά να διαλύσει.

Οι αποικιοκρατικοί και ιμπεριαλιστικοί τρόποι διακυβέρνησης εφαρμόζουν διαφορετικές στρατηγικές κωδικοποίησης της διαφοράς.
Ενώ η αποικιοκρατία εγκαθιδρύει ξεχωριστά συστήματα διακυβέρνησης που εφαρμόζονται στους αποικιοκρατούμενους και τους αποικιοκράτες, με την αποικία ως ουσιαστικά υποτελές κράτος, η αυτοκρατορία ενσωματώνει πολλές κατηγορίες ανθρώπων σε ένα ενιαίο σύστημα διακυβέρνησης. Η Μεγάλη Βρετανία μπορούσε να εξακολουθεί να είναι ένα μικρό ευρωπαϊκό κράτος ακόμη και ενώ διοικούσε τη μεγαλύτερη αυτοκρατορία του κόσμου, επειδή (εκτός, αναμφισβήτητα, από την Ιρλανδία) οι αποικίες δεν αντιμετωπίζονταν ως τμήμα της ίδιας της Βρετανίας. Αλλά ακόμη και σύνθετες αυτοκρατορίες όπως η Πολωνία-Λιθουανία, η Αυστροουγγαρία ή η Ρωσία μετά την κατάληψη της Φινλανδίας και της κεντρικής Πολωνίας εξακολουθούσαν να μοιράζονται μια ενιαία σύνθετη δομή. Η Βρετανία δεν θέλησε ποτέ να καταστήσει την Ινδία τμήμα της Βρετανίας – η Ρωσία ήταν πρόθυμη να καταργήσει την αυτονομία που είχε παραχωρήσει πρώτα στην Πολωνία.

Η αποικιοκρατία και ο ιμπεριαλισμός δημιουργούν διαφορετικούς τύπους υπηκόων.
Η αποικιοκρατία δημιουργεί αποχαρακτηρισμένα αποικιακά υποκείμενα, τα οποία μπορούν να αντιμετωπίζονται ελάχιστα ως υποκείμενα, να αναγνωρίζονται ελάχιστα ως άνθρωποι, να μετατρέπονται σε καθαρά αντικείμενα της αποικιακής πολιτικής ή σε καθαρά ξένους παράγοντες που πρέπει να εξαλειφθούν από συστήματα που δεν βρίσκουν κανένα χρήσιμο μέσο για την εκμετάλλευσή τους. Ο ιμπεριαλισμός, αντίθετα, ταξινομεί τα υποκείμενά της και κυριαρχεί στους πληθυσμούς ενσωματώνοντάς τους στο σύστημά του.

Η αποικιοκρατία και ο ιμπεριαλισμός χαράζουν διαφορετικά είδη συνόρων.
Η αποικιοκρατία οριοθετεί με σαφήνεια το όριο μεταξύ των αποικιοκρατών και των αποικιοκρατούμενων, ακόμη και όταν διασχίζει συνεχώς τα γεωγραφικά σύνορα, επεκτεινόμενη σε πολιτικά αδύναμους χώρους- τα σημαντικότερα σύνορα της αποικίας δεν είναι εδαφικά, αλλά νομικά, σύνορα μεταξύ αποικιοκρατικών υποκειμένων και αποικιοκρατούμενων αντικειμένων. Ο ιμπεριαλισμός, αντίθετα, δημιουργεί μεταβαλλόμενες συνοριακές περιοχές, όπου οι λαοί αναμειγνύονται καθώς οι αυτοκρατορίες συγκρούονται, καθώς η ισχύς των ιμπεριαλιστικών κέντρων διασταυρώνεται και καθώς τα αυτοκρατορικά υποκείμενα επεκτείνουν ή διαστρεβλώνουν ή αντιστέκονται σε αυτή την εξουσία – εκεί τα κρίσιμα σύνορα είναι εδαφικά, ενώ τα νομικά όρια μεταξύ των υποκειμένων της αυτοκρατορίας συνεχώς υπερβαίνονται καθώς τα υποκείμενα παλεύουν για τη θέση τους.

Η αποικιοκρατία και ο ιμπεριαλισμός παράγουν διαφορετικές οικονομικές δομές.
Οι αποικιοκράτες έποικοι και οι επικυρίαρχοι εκμεταλλεύονται και εξορύσσουν τους τοπικούς πόρους ή τους αυτόχθονες πληθυσμούς, παράγοντας άμεσα εμπορεύματα για την παγκόσμια αγορά. Οι αυτοκρατορικοί υπήκοοι βρίσκουν τη θέση τους σε σύνθετα οικονομικά συστήματα που συγκεντρώνει η κατάκτηση, όπου τα παλαιά φεουδαρχικά συστήματα μπορεί να προστατεύονται προς το συμφέρον της συγκέντρωσης της υποστήριξης των ευγενών, οι τοπικές αγορές μπορεί να προστατεύονται από τον παγκόσμιο ανταγωνισμό, οι εθνικές βιομηχανίες μπορεί να υποδαυλίζονται προς το συμφέρον του ιμπεριαλιστικού κράτους και των ανταγωνιστών υποστηρικτών του.

Και τέλος, η αποικιοκρατία και ο ιμπεριαλισμός γεννούν διαφορετικές μορφές αντίστασης.
Επειδή η αποικιοκρατία εμφανίζεται στους αποικιοκρατούμενους ως μια ξένη δύναμη, ο αντιαποικιοκρατισμός τείνει να εστιάζει στην απομάκρυνση του ξένου στοιχείου. Καθώς το αποικιακό αντικείμενο μετατρέπεται σε αντιαποικιακό υποκείμενο, δίνει έμφαση στην αντίσταση σε κάτι απολύτως ξεχωριστό από τον εαυτό του, σε κάτι αυστηρά εξωτερικό, ενώ τα εσωτερικά χαρακτηριστικά της αποικιοκρατούμενης κοινωνίας βρίσκονται εκτός του πεδίου της επείγουσας κριτικής, αφήνει τα δικά της προβλήματα άλυτα. Σε ένα αμιγώς αντιαποικιακό κίνημα (που δεν χαρακτηρίζεται από αντιιμπεριαλισμό ή αντικαπιταλιστικό διεθνισμό), οτιδήποτε δεν είναι αποικιακό μπορεί να αξιοποιηθεί στο βαθμό που υποτιμήθηκε από τους αποικιοκράτες. Η στάση αυτή είναι κατανοητή και θεμιτή, αλλά μπορεί να έχει την τραγική συνέπεια να αναβάλει τη διαδικασία αυτομετασχηματισμού για μετά την αποαποικιοποίηση. Μπορεί να αφήσει ασχολίαστη την εσωτερική διαφοροποίηση των αποικιοκρατικών υποκειμένων, αγνοώντας την εσωτερική οικονομική ή πολιτιστική διαστρωμάτωσή τους, καθώς το αντιαποικιακό κίνημα επιδιώκει την ενότητα ενάντια στον αποικιοκράτη. Αλλά η ιμπεριαλιστικότητα, επειδή δεν είναι ποτέ καθαρή, υποχρεώνει τα αντιιμπεριαλιστικά κινήματα – όταν αναγνωρίζουν τον αντίπαλό τους ως ιμπεριαλιστή – να αναρωτηθούν ποιοι είναι.

Αυτός ο τελευταίος ισχυρισμός απαιτεί διευκρίνιση. Δεν καθυστερούν όλα τα κινήματα που προσδιορίζονται ως αντιαποικιακά να αντιμετωπίσουν τα εσωτερικά προβλήματα της αποικιοκρατούμενης κοινωνίας, ενώ αγωνίζονται ενάντια σε μια απολύτως ξεχωριστή, εξωτερική δύναμη. Ούτε όλα τα κινήματα που προσδιορίζονται ως αντι-ιμπεριαλιστικά λαμβάνουν σοβαρά υπόψη τους τη διαπλοκή εξωτερικής και εσωτερικευμένης κυριαρχίας που, νομίζω, είναι θεμελιώδης για τον ιμπεριαλισμό. Αυτό που θέλω να υποστηρίξω είναι ότι αυτές οι διαφορετικές μορφές αντίστασης είναι λογικές συνέπειες των διαφορετικών τρόπων κατανόησης της κυριαρχίας. Αν οι λογικές αυτές μπορούν να διαχωριστούν, μπορούμε να προσδιορίσουμε καλύτερα πότε ένας αντιαποικιακός αγώνας μπορεί να είναι πιο επείγων και πότε μια ξεχωριστή μορφή αντι-ιμπεριαλιστικού αγώνα είναι απαραίτητη.

Ένα αντι-ιμπεριαλιστικό κίνημα, αν αναγνωρίζει την ειδική ιμπεριαλιστική φύση αυτού που αντιμετωπίζει, πρέπει να αντιμετωπίσει από την αρχή το πρόβλημα της δικής του ετερογένειας. Συγκρουόμενες τάξεις, διαπλεκόμενα πολιτικά συστήματα και ανταγωνιστικές πολιτισμικές διεκδικήσεις αναμειγνύονται μέσα στο υποκείμενο που ζητά χειραφέτηση. Οι αποικιοκρατικές δυνάμεις τείνουν να ομογενοποιούν τους αποικιοκρατούμενους υπό τον έλεγχό τους, αλλά οι ιμπεριαλιστικές δυνάμεις ενσωματώνουν τα υποκείμενά τους, ενώ διαφοροποιούνται μεταξύ τους, και τα αντι-ιμπεριαλιστικά κινήματα αναγκάζονται να δουλέψουν μέσα από αυτή τη διαφορά στη διαδικασία αποτίναξης της αυτοκρατορίας.

Το αμιγώς αντιαποικιακό υποκείμενο μπορεί να εμφανιστεί ως ένα καθαρό, προ-αποικιακό υποκείμενο, το οποίο σκέφτεται μόνο την απομάκρυνση του αποικιοκράτη. Το αντι-ιμπεριαλιστικό υποκείμενο δεν μπορεί ποτέ να είναι καθαρό, επειδή η αυτοκρατορία κυβερνά μέσω της ανάμειξης και της ενσωμάτωσης και όχι μέσω του διαχωρισμού και της απομάκρυνσης. Το αντι-ιμπεριαλιστικό υποκείμενο αναμιγνύεται, ενσωματώνεται και πρέπει να βρει το δρόμο του μέσα από αυτό το τέλμα.

Μια από τις μεγάλες τραγωδίες των ιστορικών εθνικοαπελευθερωτικών κινημάτων στην Ανατολική Ευρώπη είναι ότι συνήθως ξεκίνησαν με την κατανόηση του μπερδεμένου καθεστώτος τους ως αυτοκρατορικών υπηκόων, αναζητώντας υπερεθνικούς τρόπους απελευθέρωσης, αλλά προχώρησαν στη μετατροπή τους σε κάτι που έμοιαζε περισσότερο με αντιαποικιακά κινήματα, υποστηρίζοντας τη δική τους εθνική καθαρότητα και προσδιορίζοντας την αυτοκρατορία ως μια καθαρά εξωτερική δύναμη. (Ο Σνάιντερ το αποκάλεσε αυτό, στο απόσπασμα που παρατίθεται παραπάνω, “βαλκανικό” μοντέλο εθνικισμού, αλλά δεν είναι ειδικά βαλκανικό και αναφέρεται μόνο σε μια στιγμή των ιστορικών συμβάντων της περιοχής).  Σε αυτή τη διαδικασία, τα κινήματα είχαν μεγάλη βοήθεια από τις δυτικές αποικιοκρατικές δυνάμεις, οι οποίες δύσκολα κατανοούσαν τις ανατολικές αυτοκρατορίες, αλλά ήταν ευτυχείς να προβάλλουν τις συμπεριφορές των δικών τους αποικιοκρατούμενων λαών στους υπηκόους άλλων αυτοκρατοριών.

Στον βαθμό που οι Ουκρανοί πολεμούν τη ρωσική αποικιοκρατία, είναι λογικό να ταυτίζουν τους Ρώσους στην Ουκρανία ως αποικιοκράτες και τη ρωσική κουλτούρα ως ξένη εισαγωγή. Και μπορεί να είναι λογικό να βοηθήσουν τους Ρώσους στην Ουκρανία να αποβάλουν τα αποικιοκρατικά χαρακτηριστικά της πολιτιστικής τους ζωής. Όμως ο αντιαποικιακός αγώνας, αν είναι καθαρά αντιαποικιακός, μπορεί να επιδιώξει να εξαγνίσει το ίδιο του το υποκείμενο δηλώνοντας ότι όλα τα ρωσικά πράγματα είναι εργαλεία ενός εσωτερικού εχθρού που πρέπει να εξαλειφθεί.

Στον βαθμό που οι Ουκρανοί πολεμούν τον ρωσικό ιμπεριαλισμό, η επιταγή αλλάζει. Οι Ρώσοι στην Ουκρανία, καθώς και οι πολλοί ρωσόφωνοι που δεν θεωρούν τους εαυτούς τους Ρώσους, εμφανίζονται ως συνυποκείμενα του ίδιου συστήματος ιεραρχικής ταξινόμησης και μπορούν όλοι μαζί να πολεμήσουν αυτό το σύστημα. Μπορούν να πολεμήσουν όχι μόνο τον εξωτερικό αποικιοκράτη, αλλά και την αυτοκρατορία που αποτελεί μέρος του κοινού τους κοινωνικού συστήματος. Και ο στόχος του αγώνα δεν είναι μόνο στην αποικία, αλλά οπουδήποτε βρίσκεται η αυτοκρατορία και όπου χρειάζεται να ξεπεραστεί. Ένα επιτυχημένο αντιαποικιακό κίνημα απελευθερώνει την περιφέρεια από τον πυρήνα, και αυτό δεν είναι μικρό έργο. Αλλά ένα επιτυχημένο αντι-ιμπεριαλιστικό κίνημα πρέπει να απελευθερώνει την περιφέρεια απελευθερώνοντας το κέντρο από τον εαυτό του. Αυτό μπορεί να είναι κάτι πραγματικά μνημειώδες.

Βιβλιογραφικές αναφορές 

Balogun, B. (2022). Eastern Europe: The “other” geographies in the colonial global economy. Area, 54(3), 460–467.

Davis, M. (2000). Late Victorian Holocausts. Verso.

Ishchenko, V. (2022, November/December). Ukrainian Voices?. New Left Review. Volodymyr Ishchenko, Ukrainian Voices?, NLR 138, November–December 2022 (newleftreview.org).

Melito, F. (2022). Anti-colonial neo-traditionalism in Central-Eastern Europe: A theoretical examination. New Perspectives, 30(4), 349–366.

Platt, K. (2013). Occupation versus colonization: Post-Soviet Latvia and the provincialization of Europe. In Blacker, U., Etkind, A., & Fedor, J. (Eds.), Memory and Theory in Eastern Europe (125-145). Palgrave Macmillan.

Snochowska-Gonzalez, C. (2012). Post-colonial Poland – on an unavoidable misuse. East European Politics and Societies, 26(4), 708–723.

Snyder, T. (2015). Integration and disintegration: Europe, Ukraine, and the World. Slavic Review, 74(4), 695–707.

Snyder, T. (2022, December 7). The making of modern Ukraine. Youtube.  https://www.youtube.com/playlist?list=PLh9mgdi4rNewfxO7LhBoz_1Mx1MaO6sw_ (Accessed: 12 October 2023).

Švihlíková, I. (2015). Jak jsme se stali kolonií [How we become a colony]. Rybka.

Todorova, M. (2015). On Public Intellectuals and Their Conceptual Frameworks. Slavic Review, 74(4), 708–714.

Υποσημειώσεις 

1. Με τον όρο “Ανατολική Ευρώπη” εννοώ μια ευρεία περιοχή που βρίσκεται ιστορικά σε μια ζώνη έντονου ανταγωνισμού και σύγκρουσης μεταξύ των δυτικών και ανατολικών ιμπεριαλιστικών δυνάμεων, ιδίως καθώς αυτές συσπειρώθηκαν κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου και των συνεπειών του. Αυτό σημαίνει ότι συμπεριλαμβάνω τα Βαλκάνια καθώς και την περιοχή που συχνά αποκαλείται “Κεντρική Ευρώπη”, και είμαι έτοιμος να αντιμετωπίσω την οργή όλων όσοι αισθάνονται προσβεβλημένοι με το να βρεθούν σε αυτή την ανατολικοευρωπαϊκή παρέα. Χωρίς να αμφισβητώ την τεράστια ετερογένεια εντός της περιοχής, με απασχολούν εδώ οι ιδιαιτερότητες που μοιράζεται η περιοχή στο σύνολό της.

2. Η Todorova έχει ήδη επισημάνει αυτή την ανάμειξη του αποικιακού και του ιμπεριαλιστικού στην απάντησή της στο άρθρο του Snyder στο ίδιο τεύχος του Slavic Review (Todorova, 2015, 710). Όμως ο Snyder επέμεινε, διατηρώντας την ίδια ορολογική ολίσθηση, για παράδειγμα, στη δημοφιλή σειρά διαλέξεών του για την ουκρανική ιστορία (Snyder, 2022).

The post Η πτώση και η αμφίσημη άνοδος του ανατολικοευρωπαϊκού αντιαποικιοκρατισμού first appeared on Aυτολεξεί.

Η νέα ταινία της Πολωνής Ανιέσκα Χόλαντ, “Πράσινα Σύνορα”, κατάφερε να αποσπάσει το βραβείο της επιτροπής και παράλληλα να χωρίσει την Πολωνική κοινωνία στα δύο. Η διακεκριμένη σκηνοθέτης, χωρίς να περιμένει να “περάσει κάποιος καιρός”, και ενώ μέχρι σήμερα τα σύνορα μεταξύ της Πολωνίας και της Λευκορωσίας μοιάζουν με πεδίο κάποιας μάχης, επέλεξε να φτιάξει μια ταινία για τη μετανάστευση, την εργαλειοποίηση των σωμάτων, το απρόσωπο της εξουσίας και την ανθρωπιά.

Λίγα λόγια για την κατάσταση στη περιοχή:

Από το καλοκαίρι του 2021, και αφού οι σχέσεις μεταξύ της Λευκορωσίας με την Ευρωπαική Ένωση πηγαίναν από το κακό στο χειρότερο, ο δικτάτορας Λουκασένκο απείλησε πως “θα πνίξει την Ευρώπη στα ναρκωτικά και τους μετανάστες”. Λίγο καιρό αργότερα, τόσο οι αρχές όσο και τουριστικά γραφεία ξεκίνησαν καμπάνιες στην μέση ανατολή μιλώντας για υποτιθέμενη “ελεύθερη είσοδο στην ΕΕ από την πλευρά της Λευκορωσίας”.

Δεν χρειάστηκε πολύς χρόνος για να δημιουργηθεί μια νέα “διαδρομή” ανθρώπων από την Τουρκία προς τη Λευκορωσία, με ελπίδα για είσοδο στην ΕΕ και μια καλύτερη ζωή. Χρονικά, ταίριαξε πολύ εύκολα στον δικτάτορα καθώς η “βαλκανική διαδρομή”, αυτή μέσω της Ελλάδας, είχε μετατραπεί σε μια από τις πιο θανατηφόρες, με πολλαπλές κατηγορίες προς το Ελληνικό λιμενικό για απαγωγές μεταναστών που είχαν ΗΔΗ φτάσει σε ελληνικό έδαφος και επαναπροώθηση τους μέσω πλωτών σκηνών χωρίς μηχανή.

Από την άλλη πλευρά των συνόρων, οι αρχές δεν είχαν καμία πρόθεση να επιτρέψουν το δικαίωμα άσκησης άσυλου με την Πολωνική κυβέρνηση να μεταφέρει γρήγορα χιλιάδες συνοριοφύλακες, στρατό αλλά και την ανέγερση ενός φράχτη στο δάσος, ή αλλιώς το “πράσινο σύνορο” που χωρίζει τις δύο χώρες.

Η στρατιωτικοποίηση των συνόρων, παρέα με τον βαρύ χειμώνα της Πολωνίας κατάφερε να κορυφώσει την κρίση το χειμώνα του 2022 όταν και δεκάδες άτομα έχασαν τη ζωή τους στη προσπάθεια τους να βρεθούν εντός ζώνης της ΕΕ.

Η είδηση της ταινίας, δημιούργησε αμέσως “εμφύλιο” στη Πολωνία. O πρωθυπουργός της χώρας, Ματέους Μοραβιέτσκι, χαρακτήρισε τη ταινία ως “μια συλλογή απροκάλυπτων ψεμάτων” που ως στόχο έχει “να δυσφημίσει τη Δύση και να αποσπάσει τη προσοχή από τον ένδοξο και βασικό ρόλο της Πολωνίας στη βοήθεια του αγώνα στην Ουκρανία”. Ακόμη πιο απροκάλυπτα, ο υπουργός δικαιοσύνης Ζμπίγκνιου Ζιόμπρο, παρομοίασε την Χόλαντ με τον Γιόζεν Γκέμπελς, τον επικεφαλή της ναζιστικής προπαγάνδας και την ταύτησε με τους “Σοβιετικούς και τους Ναζί” που “χρησιμοποιούσαν προπαγανδιστικές ταινίες για να καταστρέφουν την εικόνα της Πολωνίας και των Πολωνών”. Εθνικιστικές οργανώσεις επίσης κάλεσαν για μποικοτάζ της ταινίας αποκαλώντας την “αντι-Πολωνική προπαγάνδα” και “ασεβή προς τους γενναίους άντρες που φυλάνε τα σύνορα μας” στην πιο ίσως εθνικά αφομοιωμένη χώρα στην Ευρώπη.

Πριν ξεκινήσουν ακόμη οι προβολές, ακροδεξιά τρολ διοργάνωσαν διαδικτυακές επιθέσεις ενάντια της ταινίας σε ιστοσελίδες όπως το IMDB και το Πολωνικό FilmWeb, καταρρακώνοντας έτσι τις ιντερνετικές της βαθμολογίες.

Λίγο καιρό αργότερα, όταν και η ταινία ξεκίνησε να διανέμεται στα σινεμά της χώρας, εθνικιστικές ομάδες προσπάθησαν μέσω συγκεντρώσεων να αποτρέψουν την προβολή της ή την προσέλευση του κόσμου σε αυτή. Από την άλλη, ακτιβιστικές οργανώσεις που ασχολούνται με τους πρόσφυγες, αντιφασιστικές ομάδες αλλά και καλλιτεχνικές οργανώσεις που στέκονται ενάντια στη φίμωση της τέχνης βρισκόντουσαν συχνά απέναντί τους.

Οι εθνικιστές συγκεντρωνόντουσαν έξω από τα σινεμά της χώρας με σλόγκαν όπως “Ο Πούτιν σας ευχαριστεί γι’ αυτό που κάνετε” και “Όχι στην Πολωνία-Ουράνιο τόξο”. Οι αντιφασίστες που στέκονταν απέναντι τους, οι οποίοι ταύτιζαν συχνά τη βοήθεια προς τους πρόσφυγες με την βοήθεια που αντιφασίστες παρείχαν σε Εβραικές οικογένειες κατά τη διάρκεια του δευτέρου παγκοσμίου πολέμου, απαντούσαν με το σύνθημα “Πολωνία λευκή, μόνο τον χειμώνα!”

Η ταινία, μπλέκοντας πραγματικά όσο και φανταστικά γεγονότα, περιγράφει την κόλαση των “πράσινων συνόρων” μέσα από τα μάτια μιας οικογένειας από την Συρία, μιας ομάδας ακτιβιστών αλλά και των συνοριοφυλάκων.

Στην Ελλάδα προβλήθηκε ήδη στις νύχτες πρεμιέρας και η διανομή της ξεκινάει στην Αθήνα στις 23 Νοέμβρη.

The post ΠΟΛΩΝΙΑ ΛΕΥΚΗ, ΜΟΝΟ ΤΟΝ ΧΕΙΜΩΝΑ! Για τα “Πράσινα Σύνορα”, τη νέα ταινία της Ανιέσκα Χόλαντ first appeared on Aυτολεξεί.

Η συλλογικότητα της κατάληψης Rozbrat μόλις έκανε μια σημαντική ανακοίνωση: κατάφερε να αγοράσει μέρος του χώρου στον οποίο βρίσκεται η κατάληψη!

Η κατάληψη Rozbrat, που βρίσκεται στην πόλη Πόζναν, αποτελεί την παλαιότερη κατάληψη στην Πολωνία και ξεκίνησε την ύπαρξή της το 1994, με την κατάληψη ενός πρώην εργοστασίου χρωμάτων. Έκτοτε, η Rozbrat αποτελεί ζωτικό κόμβο αυτοοργάνωσης στην πόλη, φιλοξενώντας αμέτρητες εκδηλώσεις, εργαστήρια κ.λπ. αλλά και παρέχοντας οργανωτικό χώρο για κοινωνικά κινήματα και αντιφασιστικούς αγώνες. Έως σήμερα έχει βρεθεί πολλές φορές υπό τον κίνδυνο εκκένωσης. Έπειτα, ήρθε η δίκη, η τράπεζα, η δημοπρασία (με δικαστική απόφαση η ιδιοκτησία της Rozbrat είχε περάσει στα χέρια της τράπεζας από την οποία οι παλιότεροι ιδιοκτήτες είχαν πάρει μεγάλο δάνειο χωρίς να το εξοφλήσουν. Η τράπεζα έχει ξεκινήσει τη διαδικασία πώλησης της Rozbrat με δημοπρασία). 

Οι Αρχές της πόλης, ενάντια στα ίδια τους τα λεγόμενα, δεν ήθελαν τη Rozbrat να μείνει. Δεν στήριξαν ουδέποτε τον χώρο ούτε τον λόγο ύπαρξής της. Τα λόγια του αντιδημάρχου του Πόζναν δεν άφηναν περιθώρια για αισιοδοξία, όπως λένε οι καταληψίες: “δεν υπάρχει χώρος για μας εδώ που είμαστε τώρα, δεν υπάρχει χώρος για μας στο κέντρο της πόλης, μπορεί να υπάρχει κάτι στα προάστια αλλά αυτό έρχεται χωρίς μια σοβαρή πρόταση… οπότε δεν υπάρχει πιθανότητα. Η πολιτική της πόλης είναι ξεκάθαρη: πετάξτε έξω ό,τι είναι διαφορετικό, μη-κερδοφόρο, ό,τι δεν ταιριάζει στην εμπορική εικόνα του Πόζναν. Θέλουν να καθαρίσουν το κέντρο για να γίνει ένα ανεξέλεγκτο εμπορικό κέντρο”.

Πριν από κάποια χρόνια, η κοινότητα της Rozbrat υπέβαλε δικαστικώς αίτημα ώστε να διεκδικήσει την ιδιοκτησία του κτιρίου, βάση του νόμου περί επικαρπίας.

Παρακάτω ακολουθεί η νέα ανακοίνωσή τους:

Ελάτε μαζί μας!

Μόλις αγοράσαμε ένα σημαντικό μέρος της Rozbrat! Πιο συγκεκριμένα: ένα μερίδιο σε αυτή. Για να το κάνουμε αυτό, δανειστήκαμε πολλά χρήματα από διάφορους ανθρώπους και πρωτοβουλίες. Τώρα πρέπει να επιστρέψουμε 320 χιλιάδες ζλότι. Έχουμε ήδη χρησιμοποιήσει το μεγαλύτερο μέρος αυτών που αναπτύξαμε για να πραγματοποιήσουμε κοινωνικές και περιβαλλοντικές δραστηριότητες.

Προχωρήσαμε μπροστά, γιατί ξέρουμε ότι η Rozbrat και οι άνθρωποι γύρω της αξίζουν κάθε ρίσκο. Χρειαζόμαστε λοιπόν τη βοήθειά σας όχι μόνο για να εξοφλήσουμε το χρέος που έχουμε συσσωρεύσει, αλλά και για να συνεχίσουμε να λειτουργούμε.

Δεν θα το πραγματοποιούσαμε αυτό αν δεν υπήρχαν άνθρωποι σαν εσάς. Μπορούμε να αλλάξουμε τον κόσμο μαζί, επειδή έρχεστε στις δράσεις και τις συναντήσεις της Rozbrat, παίζετε σε συναυλίες της Rozbrat, μοιράζεστε τις αναρτήσεις σας, τρώτε τη vegan πίτσα της Rozbrat, κολλάτε αφίσες ή διαβάζετε βιβλία που έχουν εκδοθεί από τη Rozbrat. Ακόμα κι αν δεν μπορείτε να συμμετάσχετε άμεσα στις δράσεις της Rozbrat, τις χτίζετε όλες, γιατί είστε μαζί μας στους δρόμους, στις συναυλίες ή στο διαδίκτυο. Ή τώρα και εδώ. Σε αυτή την καμπάνια οικονομικής ενίσχυσης.

Διαδηλώσεις, πικετοφορίες, διαμαρτυρίες, συλλήψεις σε δράσεις και δικαστικές ακροάσεις που σέρνονται ατελείωτα, τόνοι επιστολών, ώρες συνομιλιών με ανθρώπους που έχουν ανάγκη, ανακτώντας τα χρήματά τους, παλεύοντας για τα δικαιώματά τους, ολονύχτια μπλόκα έξωσης, με ζωντανή κάλυψη σε όλη την Πολωνία, ο πρώτος σε αυτή τη χώρα ανελέητος αγώνας ενάντια στους καθαριστές των πολυκατοικιών, καταλήψεις, μπλόκα, συναντήσεις και συζητήσεις, ορθοστασία με πανό σε μια νεροποντή και πορεία στους δρόμους μέσα στη ζέστη… αυτό είναι η Rozbrat. Η Rozbrat είναι ο λαός.

320 χιλιάδες ζλότι. Το κάναμε για τη Rozbrat. Για σας. Για όλους-ες εκείνες-ους που δεν αδιαφορούν για τα κοινωνικά και περιβαλλοντικά προβλήματα. Που δεν θέλουν την πατρογονική ανάπτυξη, την τσιμεντοποίηση των πόλεων και την ανεξέλεγκτη κοπή των δέντρων. Που θέλουν να παίρνουν έναν αξιοπρεπή μισθό για τη δουλειά τους και να παρέχουν στην οικογένειά τους μια στέγη πάνω από το κεφάλι τους. Να ζήσουν σε έναν κόσμο χωρίς εκμετάλλευση και διακρίσεις. Για όλους εκείνους που θέλουν να αλληλεπιδράσουν και να οικοδομήσουν.

Αν νομίζετε πως το όλο θέμα έχει διευθετηθεί, καμία σχέση. Να θυμάστε ότι αυτό το κομμάτι που πήραμε -αν και τόσο σημαντικό- είναι μόνο ένα μέρος της κατάληψης. Δεν επαναπαυόμαστε στις δάφνες μας. Αγωνιζόμαστε για να διατηρήσουμε τη Rozbrat σε αμετάβλητη μορφή. Ξέρουμε τι πρέπει να κάνουμε, αλλά δεν θα προχωρήσουμε παραπέρα μέχρι να εξοφλήσουμε αυτό το χρέος. Μέχρι να δώσουμε πίσω τις 320.000.

Θα βοηθήσετε; Ας το κάνουμε μαζί!

Υποστηρίξτε μας οικονομικά εδώ:

https://zrzutka.pl/en/nsg6nx

The post Η εμβληματική κατάληψη Rozbrat αγοράστηκε από τους καταληψίες! (Καμπάνια οικ. ενίσχυσης) first appeared on Aυτολεξεί.

Στις 20 Αυγούστου 1968, στις 22.00 το βράδυ, το σύμφωνο της Βαρσοβίας παρέταξε τον καισαρικό και στρατιωτικό σοσιαλισμό του* και εισέβαλε στην Τσεχοσλοβακία.

Ούτε δυό εικοσιτετράωρα από την ώρα που τα πρώτα τεθωρακισμένα παραβίασαν τα σύνορα της χώρας, στις 12 το μεσημέρι όπως δείχνει το ρολόι του άγνωστου περαστικού, ο Γιόζεφ Κουντέλκα έβγαλε αυτή τη φωτογραφία στην άδεια Πλατεία Βέντσεσλας, άδεια γιατί την προηγούμενη μέρα είχαν πέσει πυροβολισμοί και το προαναγγελθέν συλλαλητήριο κατά της εισβολής ακυρώθηκε υπό το φόβο στρατιωτικού πραξικοπήματος. Μια παγωμένη στιγμή της ιστορίας φωτογραφήθηκε.

Η φωτογραφία αυτή, μαζί με τις υπόλοιπες (τουλάχιστον 5.000) φωτογραφίες του Γιόζεφ Κουντέλκα, φυγαδεύτηκαν από τη χώρα χέρι με χέρι, κι έφτασαν στον φωτογράφο του πρακτορείου magnum  Έλιοτ Έργουιτ, ο οποίος τις δημοσίευσε, με το ψευδώνυμο “Prague Photographer”.

Ο Γιόζεφ Κουντέλκα, δυο χρόνια μετά την εισβολή, το ‘σκασε και ζήτησε πολιτικό άσυλο στη Βρετανία. Δεν αποκάλυψε ότι οι φωτογραφίες της Πράγας είναι δικές του παρά μόνο το 1985, γιατί τότε πέθανε ο πατέρας του που είχε παραμείνει στην Τσεχοσλοβακία. Τότε σταμάτησε να φοβάται.

Πώς φωτογραφίσατε έτσι την άνοιξη της Πράγας και την εισβολή; τον ρώτησαν πολύ αργότερα. ”Γεννήθηκα, ξέρετε, σε ένα σύστημα μέσα στο οποίο οι λέξεις δεν είχαν καμία ιδιαίτερη σημασία. Όλοι έλεγαν αυτά που ήξεραν ότι θέλουν να ακούσουν οι άλλοι. Έκτοτε λοιπόν είχα πρόβλημα με τις λέξεις.” Και αυτή η φωτογραφία θα μπορούσε να λέγεται έτσι. Χωρίς λέξεις. Σιωπή.

[“Το πιο μεγάλο γεγονός του 20ου αιώνα ήταν το ότι το επαναστατικό κίνημα εγκατέλειψε τις αξίες της ελευθερίας και ότι ο σοσιαλισμός της ελευθερίας υποχώρησε απέναντι στον καισαρικό και το στρατιωτικό σοσιαλισμό. Από εκείνη τη στιγμή έσβησε από τον κόσμο μια ελπίδα κι άρχισε η μοναξιά του κάθε ελεύθερου ανθρώπου”, έγραφε ο Αλμπέρ Καμύ το 1951. Ο Αλεξάντερ Μπέρκμαν το είχε δει και γράψει νωρίτερα, όταν το Μάρτιο του 1921 οι μπολσεβίκοι χτύπησαν την εξέγερση της Κροστάνδης: “Πέρα από τον Νιέφσκι ακούγονται βροντές. Ξανά και πάλι, όλο και πιο δυνατά, όλο και πιο κοντά, λες κι έρχονται καταπάνω μου. Συνειδητοποιώ ότι είναι κανονιές. Είναι 6 τα ξημερώματα. Χτυπάνε την Κροστάνδη! Κάτι έχει πεθάνει μέσα μου. Ο κόσμος στους δρόμους προχωράει σαστισμένος και σκυφτός από τη θλίψη. Κανείς δεν τολμάει να μιλήσει. Ομοβροντίες σκίζουν τον αέρα.” Σαν να έγραψε ο Μπέρκμαν τις λέξεις που φωτογράφισε ο Κουντέλκα.]

Πηγές

1. Αλμπέρ Καμύ, Ο επαναστατημένος άνθρωπος
2. Αλεξάντερ Μπέρκμαν, Ο μπολσεβίκικος μύθος, (Μτφρ. Γ. Ιωαννίδης, Εκδ. Πανοπτικόν, 2016)
3. Το Βήμα 10-1-99, Συνέντευξη του Γιόζεφ Κουντέλκα στον Θανάση Λάλα
4. https://marginalia.gr/arthro/koudelka/

#Σαν_σήμερα

The post Πράγα, Αύγουστος 1968: μια φωτογραφία first appeared on Aυτολεξεί.