Στοχαστές όπως ο Καρλ Μαρξ και ο Πιότρ Κροπότκιν αναγνώρισαν την Kομμούνα ως το πολιτικό πλαίσιο για μια μετασχηματισμένη, ριζικά δημοκρατική κοινωνία. Μπορούμε να βρούμε παραδείγματα αυτού σε μερικούς από τους βασικούς κοινωνικούς και περιβαλλοντικούς αγώνες του κόσμου σήμερα.

Όταν ο Καρλ Μαρξ, από παρατηρητήριό του στο Λονδίνο, διάβασε αναφορές για το τι συνέβαινε στους δρόμους του Παρισιού την άνοιξη του 1871, υπάρχουν όλες οι ενδείξεις ότι άρχισε να οραματίζεται, για πρώτη φορά στη ζωή του, πώς μοιάζουν οι απλοί εργαζόμενοι όταν συμπεριφέρονται ως ιδιοκτήτες της ζωής τους και όχι ως μισθωτοί σκλάβοι.

Στο βιβλίο Ο εμφύλιος πόλεμος στη Γαλλία, ο Μαρξ σημειώνει δεόντως τα νομοθετικά επιτεύγματα των κομμουνάρων. Αλλά ήταν η μορφή που έπαιρνε η ζωή τους, η τέχνη και η διαχείριση της καθημερινότητάς τους, αυτή που του τράβηξε την προσοχή και η οποία θα άλλαζε την πορεία της δικής του έρευνας και συγγραφής την τελευταία δεκαετία της ζωής του. Τα ζητήματα που αντιμετώπισε τα επόμενα χρόνια, τα υλικά που επέλεξε και τα ευρύτερα πνευματικά, πολιτικά και γεωγραφικά τοπία που χαρτογράφησε, όλα υπέστησαν ουσιαστικές αλλαγές λόγω της συνάντησής του με τη μορφή της κομμούνας. Τα ιδεώδη των κομμουνάρων το 1871, όσο υψηλά και αν ήταν, δεν τον απασχολούσαν αυτά καθ’ εαυτά. Αντίθετα, ήταν οι κομμουναλιστικές πρακτικές -η ίδια η «πραγματική λειτουργική ύπαρξη» της Κομμούνας, όπως το έθεσε ο ίδιος- που είχαν σημασία.

Η μορφή της Κομμούνας

Η περιέργεια και ο θαυμασμός του Μαρξ επιφυλάσσονταν για την ανακάλυψη και την εφαρμογή από τους απλούς ανθρώπους, «επιτέλους», μιας μορφής: «Η πολιτική μορφή κάτω από την οποία θα εκπονηθεί η οικονομική χειραφέτηση της εργασίας». Η οικονομική χειραφέτηση της εργασίας, όπως αποδεικνύεται, δεν ήταν ένας επιδιωκόμενος στόχος ή μια ανταμοιβή για καλή συμπεριφορά. Στη ζωντανή, αναπνέουσα μορφή των ανθρώπων που ζούσαν μια ζωή χωρίς κανόνες, βασισμένη στη συνεργασία και την ένωση, στην «παθιασμένη συνεργασία» τους –η φράση είναι του Σαρλ Φουριέ– αυτή η χειραφέτηση βρισκόταν ήδη σε εξέλιξη σε υλικό επίπεδο.

Οι εργαζόμενοι ήθελαν να οργανώσουν την κοινωνική τους ζωή σύμφωνα με τις αρχές του συνεταιρίζεσθαι και της συνεργασίας. Έδωσαν σε αυτή την επιθυμία το όνομα «Κομμούνα», απηχώντας το σύνθημα που είχε αρχίσει να ηχεί στις εργατικές συγκεντρώσεις και τις λέσχες σε όλη την πόλη στο τέλος της Δεύτερης Αυτοκρατορίας. Η Παρισινή Κομμούνα ήταν μια ρεαλιστική παρέμβαση στο εδώ και τώρα. Η μορφή της κομμούνας αφορά πρώτα απ’ όλα τους ανθρώπους που ζουν διαφορετικά και αλλάζουν τις συνθήκες τους δουλεύοντας μέσα στις συνθήκες που υπάρχουν στο παρόν. Με αυτή την έννοια, η μορφή ως μορφή ήταν δυσδιάκριτη από τους συγκεκριμένους ανθρώπους που άλλαζαν τη ζωή τους, ζώντας διαφορετικά, εκείνη τη στιγμή και στον χώρο -τις γειτονιές- όπου το έκαναν.

Σε μια άλλη από τις συχνά αναφερόμενες διατυπώσεις του, ο Μαρξ γράφει ότι οι κομμουνάροι «συντρίβουν το κράτος». Ωστόσο, στις καθημερινές δραστηριότητες των κομμουνάρων, όπως το βλέπω εγώ, δεν συνέβαινε τόσο πολύ η συντριβή όσο ένα είδος σταδιακής αποσυναρμολόγησης. Η διάλυση οποιουδήποτε αριθμού κρατικών ιεραρχιών και λειτουργιών βρισκόταν σε εξέλιξη, και κυρίως εκείνης που καθιστά την πολιτική μια εξειδικευμένη δραστηριότητα απομονωμένη για τους λίγους και βαρύγδουπους που δρούσαν πίσω από κλειστές πόρτες.

Ανακάλυψη και επανανακάλυψη

Εκεί όπου ο Μαρξ είδε στην Παρισινή Κομμούνα του 1871 τη βαρυσήμαντη ανακάλυψη μιας μορφής, ο Πιότρρ Κροπότκιν, όπως φαίνεται, είδε μάλλον την επανανακάλυψη αυτής της μορφής.

Έτσι, ένας από τους πιο ενδιαφέροντες, από τους πολλούς, συλλογισμούς του Κροπότκιν σχετικά με τη μορφή της κομμούνας δεν εμφανίζεται στα γραπτά του για την εξέγερση του 1871, αλλά, μάλλον, κατά τη διάρκεια της μακράς ιστορίας του για μια άλλη γαλλική εξέγερση – τη μεγάλη, όπως την αποκαλούσε στον τίτλο του βιβλίου του La Grande Révolution: 1789-1793, ή Η Μεγάλη Γαλλική Επανάσταση: 1789-1793.

Εξίσου σημαντικές με τις συνοικίες της πρωτεύουσας, ξεκαθαρίζει ο Κροπότκιν, ήταν οι αγροτικές κομμούνες στην ύπαιθρο. Οι διαδοχικές εξεγέρσεις των αγροτών έπαιξαν τον γενικά υποτιμημένο αλλά αποφασιστικό ρόλο στη ριζοσπαστικοποίηση της επαναστατικής διαδικασίας μεταξύ 1789 και 1794. Αυτές οι τελευταίες δυνάμεις της υπαίθρου ήταν που απαίτησαν την κατάργηση των φεουδαρχικών δικαιωμάτων και την επιστροφή των φεουδαρχικών γαιών που οι άρχοντες και ο κλήρος είχαν αρπάξει από τα χωριά από τον δέκατο έβδομο αιώνα και μετά.

Άλλωστε, όπως μας υπενθυμίζει ο Κροπότκιν, το κύριο μέσο εκμετάλλευσης της ανθρώπινης εργασίας εκείνη την εποχή δεν ήταν το εργοστάσιο, που μόλις και μετά βίας υπήρχε, αλλά η γη. Η επαναστατική σκέψη του 18ου αιώνα επικεντρώθηκε στην κοινή κατοχή της γης. (Το ίδιο, θα μπορούσα να προσθέσω, θα μπορούσε να ειπωθεί και για τη δική μας εποχή). Η εξέγερση των κοινοτήτων των χωριών στην ύπαιθρο, γράφει, «είναι η ίδια η ουσία, το θεμέλιο της μεγάλης Επανάστασης».

Την ίδια στιγμή, το Παρίσι «προτίμησε να οργανωθεί σε μια τεράστια εξεγερμένη κομμούνα, και αυτή η κομμούνα, όπως μια κομμούνα του Μεσαίωνα, πήρε όλα τα απαραίτητα μέτρα άμυνας κατά του βασιλιά». Το Παρίσι ως Κομμούνα ήταν αυτό που ανέτρεψε τον βασιλιά, που έγινε το όπλο των sans-culottes (ξεβράκωτων) κατά της βασιλικής εξουσίας και των συνωμοτών και που ανέλαβε την ισοπέδωση των περιουσιών. Οι παρισινές συνοικίες επρόκειτο να κρατήσουν την επαναστατική πρωτοβουλία για σχεδόν δύο χρόνια. Οι συνοικίες δεν ήταν μόνο «το πραγματικό κέντρο και η πραγματική δύναμη της Επανάστασης», αλλά, όταν πέθαναν, η ίδια η Επανάσταση έληξε, καθώς μια συγκεντρωτική κυβέρνηση άρχισε να εδραιώνεται.

Άμεση Δημοκρατία

Τόσο για τον Μαρξ όσο και για τον Κροπότκιν, η επανάσταση είναι ταυτόσημη με την άμεση δημοκρατία της μορφής της Κομμούνας, και αυτή η δημοκρατία είναι μια εξέγερση που υπερβαίνει τις τρέχουσες πολιτικές μορφές. Αυτό εννοούσε ο Μαρξ όταν αναφερόταν στην Παρισινή Κομμούνα ως «μια πλήρως ευρύχωρη πολιτική μορφή». Η μορφή της κομμούνας, τόσο για τον Μαρξ όσο και για τον Κροπότκιν, είναι ταυτόχρονα το πλαίσιο και το περιεχόμενο της επανάστασης, ή, σύμφωνα με τα λόγια του Κροπότκιν, «το απαραίτητο πλαίσιο για την επανάσταση και τα μέσα για την πραγματοποίησή της». Η ονομασία «Κομμούνα», ως τέτοια, αντιπροσωπεύει και περιλαμβάνει αυτό που ο Κροπότκιν (και οι περισσότεροι ιστορικοί) αντιλαμβάνονται ως την πιο ριζοσπαστικά δημοκρατική δύναμη που έδρασε στη Γαλλική Επανάσταση. Αλλά ο Κροπότκιν λέει κάτι περισσότερο από αυτό.

Η επανάσταση, κατά την άποψή του, δεν είναι τίποτα περισσότερο από τη σύγκρουση μεταξύ του κράτους από τη μια πλευρά και των κομμούνων από την άλλη.

Η αντίφαση δεν είναι μεταξύ του κράτους και της αναρχίας, αλλά μεταξύ του κράτους και μιας άλλης οργάνωσης της πολιτικής ζωής, ενός εναλλακτικού είδους πολιτικής νοημοσύνης, ενός διαφορετικού είδους κοινότητας. Στον βαθμό που το κράτος υποχωρεί, οι κομμούνες και ο τρόπος ζωής τους ανθίζουν. Αν ο ρόλος του κράτους είναι στην πραγματικότητα να διαχειρίζεται όλες τις πτυχές των κοινωνιών, ενώ παράλληλα κυριαρχεί σε αυτές και τις διαιωνίζει, τότε ίσως θα ήταν καλύτερα να μην βλέπουμε την κρατική μορφή ως κάτι τελικό, ως κάτι ολοκληρωμένο. Ίσως είναι καλύτερα να τη βλέπουμε ως τάση, ως προσανατολισμό. Το ίδιο, λοιπόν, θα ίσχυε και για τη μορφή της κομμούνας: καλύτερα να τη θεωρούμε όχι ως κάτι ολοκληρωμένο, αλλά μάλλον ως τάση, ως προσανατολισμό.

Οι παρατηρήσεις που έκαναν ο Μαρξ και ο Κροπότκιν σχετικά με τη μορφή της κομμούνας στη γαλλική επαναστατική ιστορία μπορούν να μας βοηθήσουν να απομονώσουμε ορισμένα επαναλαμβανόμενα, αναγνωρίσιμα νήματα ή στοιχεία της εν λόγω πολιτικής μορφής. Ο χωροχρόνος της μορφής της κομμούνας εδράζεται στην τέχνη και την οργάνωση της καθημερινής ζωής και σε μια συλλογική και ατομική ευθύνη που αναλαμβάνεται για τα μέσα διαβίωσης. Αυτό επομένως, συνεπάγεται αναγκαστικά μια άκρως πραγματιστική παρέμβαση στο εδώ και τώρα και μια δέσμευση να δουλεύει με τα συστατικά της παρούσας στιγμής.

Προϋποθέτει ένα περιβάλλον τοπικό, γειτονικό ή οριοθετημένο. Οι διακριτές χωρικές διαστάσεις και η χρονικότητα της μορφής της κομμούνας ξεδιπλώνονται παράλληλα -ή στο πλαίσιο- ενός απομακρυσμένου, διαλυμένου ή διαλυόμενου κράτους ή ενός κράτους του οποίου οι υπηρεσίες έχουν καταστεί περιττές από μια ομάδα ανθρώπων που έχουν αναλάβει οι ίδιοι τη διαχείριση των δικών τους ανησυχιών.

Καθοριστικοί αγώνες

Ο στόχος μου σε αυτές τις σύντομες σκέψεις δεν είναι να δώσω έναν ορισμό μιας μορφής που λόγω της τυχαιότητας, της έλλειψης αφαιρετικότητας και της συνεχιζόμενης, ημιτελούς φύσης της δύσκολα θα μπορούσε να προσφερθεί για ένα τέτοιο έργο. Η μορφή της κομμούνας, ως μορφή, δεν προσφέρεται για έναν στατικό ορισμό, αμετάβλητο μέσα στο χρόνο· δεν εκτυλίσσεται με τον ίδιο τρόπο παντού στον κόσμο.

Πρόκειται για τοπικά πειράματα που αρνούνται να καθοριστούν από μία τοπικιστικό σωβινισμό. Μόνο με την αναδημιουργία παρελθοντικών καταστάσεων –επανατοποθετώντας αυτές που στην πραγματικότητα είναι τοπικές μάχες- μπορούμε να αρχίσουμε να αντιλαμβανόμαστε τη σχέση τους με άλλες εμπειρίες αλλού στον χρόνο και αλλού γεωγραφικά.

Τα τελευταία χρόνια, δυναμικοί εδαφικοί αγώνες όπως η ZAD (Zone A Defendre, δλδ Ζώνη προς Υπεράσπιση) κοντά στο αγροτικό χωριό Notre-Dame-des-Landes στη δυτική Γαλλία, ή οι καταλήψεις αγωγών στη Βόρεια Αμερική, έχουν αναβιώσει πτυχές της μορφής της κομμούνας και την έχουν οικειοποιηθεί. Κινήματα όπως η υπεράσπιση του δάσους Weelaunee στην Ατλάντα (Stop Cop City) δημιουργούν ισχυρές παρεμβάσεις στη συνεχώς επιταχυνόμενη καταστροφή του βιώσιμου περιβάλλοντος που συντελείται παντού γύρω μας.

Η ύπαρξη αυτών των κινημάτων σήμερα -και μόνο το γεγονός ότι υπάρχουν- έχει επίσης ένα δευτερεύον, αλλά, κατά τη γνώμη μου, όχι λιγότερο δραματικό αποτέλεσμα: μεταβάλλουν ό,τι είναι αντιληπτό για το πρόσφατο παρελθόν, και ιδιαίτερα για τις δεκαετίες του 1960 και του ’70. Οι οικολογικές ανησυχίες του σήμερα ξυπνούν νέους απόηχους από το πρόσφατο παρελθόν που με τη σειρά τους αλλάζουν την αντίληψή μας για το τι έχει σημασία τώρα.

Οι σύγχρονοι εδαφικοί αγώνες μάς βοηθούν να επαναπροσδιορίσουμε μια νέα αίσθηση των κύριων γραμμών σύγκρουσης κατά το δεύτερο μισό του 20ού αιώνα μέχρι και τη δική μας εποχή. Αλλάζουν την αντίληψή μας για το τι είχε σημασία τότε και τι έχει σημασία (ή τι μας είναι χρήσιμο) σήμερα. Οι μακροχρόνιες μάχες που δόθηκαν κατά τη δεκαετία του 1970 από τους αγρότες και τους συμμάχους τους στη νότια Γαλλία και έξω από το Τόκιο για να αποτρέψουν την αρπαγή της γης τους για την ανάπτυξη των υποδομών ή τον στρατό γίνονται ορατές ως αυτό που μπορούμε τώρα να δούμε ότι είναι: ως καθοριστικοί αγώνες της εποχής.

Υπό το πρίσμα των σύγχρονων κινημάτων, το πρόσφατο θεωρητικό τοπίο αναδιαμορφώνεται επίσης. Ο μαρξισμός που στράφηκε κατά της παραγωγής, της δεκαετίας του 1970, ενός στοχαστή όπως ο Henri Lefebvre, που αγνοήθηκε σε μεγάλο βαθμό εκείνη την εποχή στη Γαλλία (αν και όχι στην Αμερική), αποκτά νέα απήχηση σήμερα, σε μεγάλο βαθμό λόγω της ενασχόλησης του Lefebvre με το ζήτημα που είναι τόσο κεντρικό για τη μορφή της κομμούνας στη καθημερινή ζωή: τις δυσαρέσκειές της και τις εναλλακτικές της. Τα δικά του και άλλα κείμενα από τη δεκαετία του 1970 γίνονται εκ νέου διαθέσιμα για τη χρήση μας στις προσπάθειες να ξεπεράσουμε την καπιταλιστική λογική στο εδώ και τώρα μέσω της επανάκτησης του βιωμένου χρόνου και χώρου.

https://www.aftoleksi.gr/tag/kristin-ros/

The post Κριστίν Ρος: Το πνεύμα της Παρισινής Κομμούνας είναι ακόμα ζωντανό (απόσπασμα βιβλίου) first appeared on Aυτολεξεί.

Γιάβορ Ταρίνσκι, ΒΑΛΚΑΝΙΚΗ ΟΜΟΣΠΟΝΔΙΑ ΚΑΙ ΚΟΜΜΟΥΝΕΣ. Επαναστατικά προτάγματα στη Βουλγαρία του 19ου & 20ού αιώνα, Αθήνα: Αυτολεξεί, Νοέμβριος 2023, σελ. 136, διαστάσεις 19×13, ISBN 978-960-7280-63-3. Επιμέλεια: Ιωάννα-Μαρία Μαραβελίδη | Γραφιστικός σχεδιασμός – σελιδοποίηση: Απόλλωνας Πετρόπουλος | Εξώφυλλο: Τόνια Λέντζου

Από το οπισθόφυλλο:

Πόσο μας αναστατώνει ένα απραγματοποίητο παρελθόν που κάποτε υπήρξε ένα πιθανό μέλλον;

Σήμερα τα Βαλκάνια φαίνεται να κυριαρχούνται από εθνικισμούς, βία και ξενοφοβία – συμφορές που καλλιεργήθηκαν μετά τη διάλυση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και την παρέμβαση των Μεγάλων Δυνάμεων στην περιοχή. Οι λαοί των Βαλκανίων στριμώχτηκαν έκτοτε σε πολυάριθμες μικρές κρατικές οντότητες, με την καθεμιά να προωθεί τη δική της εθνική ιδέα.

Αλλά αυτό δεν ήταν η μόνη δυνατή εξέλιξη…

Υπήρξαν δυναμικά επαναστατικά κινήματα που αγωνίστηκαν για ενωμένα και ομόσπονδα Βαλκάνια, όπου οι λαοί θα συμμετείχαν ενεργά στην αυτοδιαχείριση των δημόσιων υποθέσεων. Η Βαλκανική Ομοσπονδία και η μορφή της Κομμούνας αναδύθηκαν ως κομμάτια του οράματος για ένα πιθανό μέλλον, γοητεύοντας τα μυαλά και τις καρδιές πολλών επαναστατών, αναρχικών και σοσιαλιστών της εποχής. Η παράδοση αυτή έχει βαθιές ρίζες στα εδάφη του χώρου που σήμερα είναι γνωστός ως Βουλγαρία.

Ο Yavor Tarinski, συγγραφέας πολιτικής θεωρίας, ανέλαβε το καθήκον να φωτίσει τα παραπάνω οράματα και πρακτικές στο παρόν βιβλίο. Βιβλία του έχουν εκδοθεί στα αγγλικά, βουλγαρικά και ισπανικά. Μελετά ανελλιπώς την ιστορία των λαών των Βαλκανίων και της Ανατολικής Ευρώπης.

Αυτή είναι ακόμη μία άγνωστη ιστορία των από-τα-κάτω που ζητά να ληφθεί σοβαρά υπόψη από τις επόμενες γενιές.

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

〉 Πρόλογος
〉 Εισαγωγή
〉 Η Βαλκανική Ομοσπονδία στο απελευθερωτικό κίνημα της Βουλγαρίας του 19ου αιώνα
〉 Το πρόταγμα της Βαλκανικής Ομοσπονδίας μετά τη Συνθήκη του Βερολίνου
〉 Η μορφή της Κομμούνας στην πράξη (19ος & αρχές 20ού αιώνα)
〉 ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ 1:
«Γελοίο μοιρολόι» Ο Χρίστο Μπότεφ προς υπεράσπιση της Παρισινής Κομμούνας
〉 ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ 2:
Άντα Καλέ: το βυθισμένο νησί των Βαλκανίων όπου κάποτε ζούσαν δίχως κράτος και αφέντες
〉 ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ 3:
Φωτογραφικό υλικό
〉 Βιβλιογραφία
〉 Ευρετήριο όρων και ονομάτων

〉〉 Βιβλιοπαρουσίαση στο jacobin.gr: Η Επαναστατική Κληρονομιά των Βαλκανίων στο Βιβλίο του Γιαβόρ Ταρίνσκι «Βαλκανική Ομοσπονδία και Κομμούνες»

ΛΙΓΑ ΛΟΓΙΑ ΓΙΑ ΤΟΝ ΣΥΓΓΡΑΦΕΑ

Ο Yavor Tarinski είναι συγγραφέας πολιτικής θεωρίας και ανεξάρτητος ερευνητής. Γεννήθηκε και μεγάλωσε στη Σόφια της Βουλγαρίας. Είναι συνιδρυτής του ελευθεριακού ιστότοπου & εκδόσεων Αυτολεξεί, υπεύθυνος βιβλιογραφίας έργων του Κορνήλιου Καστοριάδη στο Agora International και μέλος του Οργανωτικού Συμβουλίου του TRISE (Διεθνές Ινστιτούτο Κοινωνικής Οικολογίας). Αρθρογραφεί σε διεθνείς ιστοτόπους με κύρια ενδιαφέροντά του την ιστορία των από-τα-κάτω, την κοινωνική οικολογία και αυτονομία καθώς και τις πρακτικές άμεσης πολιτικής συμμετοχής. Συμμετέχει σε κινήματα στα Βαλκάνια καθώς και σε διεθνείς πρωτοβουλίες, αφιερωμένες στην παραγωγή γνώσης από τη βάση. Μελετά ανελλιπώς την ιστορία και το ελευθεριακό κίνημα των Βαλκανίων και της Ανατολικής Ευρώπης. Έχει δημοσιεύσει σχετικά το αφιέρωμα «Το μαύρο ημερολόγιο του ελευθεριακού κινήματος της Βουλγαρίας επί της εποχής του υπαρκτού σοσιαλισμού» στο aftoleksi.gr.

ΑΛΛΑ ΕΡΓΑ ΤΟΥ:

Αγγλικά: Direct Democracy: Context, Society, Individuality (Durty Books, 2019), Short Introduction to the Political Legacy of Castoriadis (Aftoleksi, 2020), Common Futures: Social Transformation and Political Ecology (με τον Αλέξανδρο Σχισμένο, Black Rose Books, 2021), Enlightenment and Ecology: The Legacy of Murray Bookchin in the 21st Century, ανθολόγηση (Black Rose Book, 2021), Concepts for a Democratic and Ecological Society (Zer0 Books, 2022), Asking questions with the Zapatistas: Reflections from Greece on our Civilizational Impasse (με τους Ιωάννα-Μαρία Μαραβελίδη και Θοδωρή Καρυώτη, TRISE, 2022), Reclaiming Cities: Revolutionary Dimensions of Political Participation (Black Rose Books, 2023)

Βουλγαρικά: Пряката демокрация на 21 век [Η άμεση δημοκρατία του 21ου αιώνα], ανθολόγηση (Anarres Books, 2013), Проектът за автономия [Το πρόταγμα της αυτονομίας], ανθολόγηση (Anarres Books, 2014)

Ισπανικά: Breve introducción al legado político de Castoriadis (CELAPEC, 2020), Preguntando con los zapatistas. Reflexiones desde Grecia sobre nuestro impasse civilizatorio (Chiapas: Cooperativa Editorial Retos, 2022)

Το προσωπικό του ιστολόγιο, με το σύνολο του έργου του, βρίσκεται στο: towardsautonomyblog.wordpress.com

ΣΗΜΕΙΑ ΔΙΑΘΕΣΗΣ

— Τις εκδόσεις Αυτολεξεί μπορείτε να τις βρείτε σε όλα τα ενημερωμένα βιβλιοπωλεία πανελλαδικά καθώς και σε κοινωνικούς χώρους —

Παραλαβές-παραγγελίες γίνονται στα βιβλιοπωλεία πανελλαδικά. Όσα βιβλιοπωλεία ενδιαφέρονται να κάνουν παραγγελίες, μπορούν να το κάνουν εδώ (πανελλαδική διάθεση): Σπύρος Κάτσαρης, τηλ. 210-5128304, e-mail: ekdoseis.vivliopelagos@gmail.com

Για οτιδήποτε άλλο, επικοινωνείτε μαζί μας απευθείας στο aftoleksi@gmail.com

ΣΗΜΕΙΑ ΔΙΑΘΕΣΗΣ (ενδεικτικά):

ΑΘΗΝΑ: Βιβλιοπωλείο Πολιτεία (Ασκληπιού 1-3), Βιβλιοπέλαγος (Επ. Ασπρογέρακα 61–πρώην Ισιδώρου), Εναλλακτικό (Θεμιστοκλέους 37), Ναυτίλος (Χαρ. Τρικούπη 28), Οι Εκδόσεις των Συναδέλφων (Καλλιδρομίου 30), Πρωτοπορία (Γραβιάς 3-5), Εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου (Ζαλόγγου 9), Βιβλιοπωλείο ΑΛΦΕΙΟΣ (Χαρ. Τρικούπη 22), Έναστρον Βιβλιοκαφέ (Σόλωνος 101), Στέγη Bibliotheque (Θεμιστοκλέους 76), Books Plus (Πανεπιστημίου 37), Βιβλιοπωλείο Λεμόνι (Ηρακλειδών 22, Θησείο), TRISE: Διεθνές Ινστιτούτο Κοινωνικής Οικολογίας (Κολοκοτρώνη 31, Σύνταγμα), Αυτοδιαχειριζόμενο Στέκι Πέρασμα (Ζωοδόχου Πηγής και Ισαύρων), Αυτοδιαχειριζόμενος κοινωνικός χώρος Μπερντές (Aράδου 55, Άνω Ιλίσια – πλ. Κύπρου), Αυτοδιαχειριζόμενο Στέκι Αργυρούπολης Υπόστεγο (25ης Μαρτίου 38), Κοινός τόπος (Πλούτωνος & Υψηλάντου στη Χαραυγή).

ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ: Ακυβέρνητες Πολιτείες (Αλ. Σβώλου 28), Το Κεντρί (Δ. Γούναρη 22), Oblik Editions (Σπανδωνή 29 / Αγορά Βλάλη, Καπάνι), ΕΚΧ Σχολείο (Βασιλέως Γεωργίου & Μπιζανίου)

ΠΑΤΡΑ: Πρωτοπορία (Γεροκωστοπούλου 31-33)

ΧΑΝΙΑ: Rosa Nera (Λοφός Καστέλι, παλιό λιμάνι)

ΑΓΡΙΝΙΟ: Αγαύη βιβλιοπωλείο (Γ. Καραπαπά 16)

ΙΩΑΝΝΙΝΑ: Βιβλιοπωλείο Αναγνώστης (Πυρσινέλλα 11), Κοινωνικός Χώρος Αλιμούρα (Αραβαντινού 6)

The post ΒΑΛΚΑΝΙΚΗ ΟΜΟΣΠΟΝΔΙΑ ΚΑΙ ΚΟΜΜΟΥΝΕΣ. Επαναστατικά προτάγματα στη Βουλγαρία του 19ου & 20ού αιώνα first appeared on Aυτολεξεί.

Η τέχνη πάντα υπήρξε πολιτική. Στην Κομμούνα του Παρισιού του 1871 καλλιτέχνες όλων των κλάδων και τεχνίτες, χωρίς διακρίσεις φύλου ή καταγωγής, έφτιαξαν το δικό τους Μανιφέστο.

Δείτε λίγα αποσπάσματα και προσέξτε, αν γνωρίζετε Ιστορία της Τέχνης –που είναι χρήσιμο αλλά όχι αναγκαίο–, προσέξτε τα ονόματα που υπογράφουν και σκεφτείτε ότι οι διώκτες τους (εκτός του αρχιφονιά Θιέρσου) ξεχάστηκαν:

«Οι καλλιτέχνες του Παρισιού, ακολουθώντας τις αρχές της Δημοκρατίας της Κομμούνας, δημιούργησαν μια Ομοσπονδία. Αυτή η ένωση όλων των καλλιτεχνικών διανοιών έχει ως βάση:

– την ελεύθερη ανάπτυξη της τέχνης, απαλλαγμένη από κάθε κυβερνητική εποπτεία και από όλα τα προνόμια
– την ισότητα των δικαιωμάτων μεταξύ όλων των μελών της ομοσπονδίας
– την ανεξαρτησία και την αξιοπρέπεια κάθε καλλιτέχνη που τίθεται υπό την προστασία όλων μέσω της δημιουργίας μιας επιτροπής που εκλέγεται από την καθολική ψηφοφορία των καλλιτεχνών.

[….] Αυτή η κυβέρνηση του κόσμου των τεχνών από τους καλλιτέχνες έχει ως αποστολή της:

– τη διατήρηση των θησαυρών του παρελθόντος,
– την εφαρμογή και τον φωτισμό όλων των στοιχείων του παρόντος,
– την αναγέννηση του μέλλοντος μέσω της παιδείας

[…] Τα μνημεία, από καλλιτεχνικής άποψης, μουσεία και ιδρύματα του Παρισιού που περιέχουν πινακοθήκες, συλλογές και βιβλιοθήκες έργων τέχνης που δεν ανήκουν σε ιδιώτες, ανατίθενται στη φύλαξη και τη διοικητική εποπτεία της επιτροπής. Θα τα ανεγείρει, θα τα συντηρεί και θα τα ρυθμίζει, θα συμπληρώνει σχέδια, απογραφές, ευρετήρια και καταλόγους, θα τα θέτει στη διάθεση του κοινού για να ενθαρρύνει τις μελέτες και να ικανοποιεί την περιέργεια των επισκεπτών, θα διαπιστώνει την κατάσταση διατήρησης των κτιρίων, θα υποδεικνύει τις επείγουσες επισκευές και θα υποβάλλει συχνά στην Κομμούνα απολογισμό των εργασιών της.

Η επιτροπή καλεί όλους τους πολίτες να της στέλνουν όλες τις προτάσεις, τα σχέδια, τις εκθέσεις και τις γνώμες που έχουν ως στόχο την πρόοδο της τέχνης, την ηθική ή πνευματική χειραφέτηση των καλλιτεχνών ή την υλική βελτίωση της τύχης τους.

Τέλος, με τον λόγο, με την πένα, με το μολύβι, με τη λαϊκή αναπαραγωγή αριστουργημάτων και με έξυπνες και εποικοδομητικές εικόνες που μπορούν να διαδοθούν σε αφθονία και να εκτεθούν στα δημαρχεία των πιο ταπεινών χωριών της Γαλλίας, η επιτροπή θα εργαστεί για την αναγέννησή μας, τη γέννηση της κοινοτικής πολυτέλειας, τη μελλοντική λαμπρότητα και την Παγκόσμια Δημοκρατία».

Υπογράφουν:
GUSTAVE COURBET, MOULINET, STEPHEN MARTIN, ALEXANDRE JOUSSE, ROSZEZENCH, TRICHON, DALOU, JULES HÉREAU, C. CHABERT, H. DUBOIS, A. FALEYNIÈRE, EUGÈNE POTTIER, PERRIN, A. MOUILLIARD.

ΒΛ. ΕΠΙΣΗΣ

Η «κοινοτική πολυτέλεια» στην Κομμούνα του Παρισιού

Κοινοτική πολυτέλεια σημαίνει ότι η καθεμιά και ο καθένας δεν έχουν δικαίωμα απλώς στο μερίδιό τους, αλλά στο μερίδιό τους από τα καλύτερα. 

∼Κριστίν Ρος

Το πολιτικό φαντασιακό της Παρισινής Κομμούνας μέσα από το νέο βιβλίο της Κριστίν Ρος

The post Η τέχνη πάντα υπήρξε πολιτική (από το Μανιφέστο Ομοσπονδίας Καλλιτεχνών της Παρισινής Κομμούνας) first appeared on Aυτολεξεί.

Κατά το δεύτερο μισό του δέκατου ένατου αιώνα, η Πάτρα και η Eρμούπολη Σύρου αποτελούσαν τα δύο μεγαλύτερα λιμάνια του «ελλαδικού» χώρου και μαζί με την Aθήνα ήταν τα πρώτα αστικά και εμπορικά κέντρα. Από το λιμάνι της Πάτρας εξαγόταν κυρίως η σταφίδα.

Στη δεκαετία του 1860, σημαντική θέση στην πόλη της Πάτρας κατείχε η ιταλική παροικία η οποία αποτελούσε το 10% περίπου του συνολικού πληθυσμού. H ιταλική παροικία συγκροτήθηκε στα χρόνια 1848-1850 από πρόσφυγες – κυρίως σοσιαλιστές και άλλους επαναστάτες. Φαίνεται, όμως, ότι ο κύριος όγκος των Ιταλών αποχώρησε από την πόλη στα τέλη της δεκαετίας του 1860 με αρχές της δεκαετίας του 1870 και παρέμεινε ένας μικρός μόνο αριθμός τους. Οι περισσότεροι ιστορικοί διατείνονται ότι οι αναρχικές και επαναστατικές ιδέες οφείλουν την εμφάνισή τους, είτε στους Επτανήσιους ριζοσπάστες είτε στην κατά διαστήματα δράση στην Ελλάδα Ευρωπαίων αναρχικών και άλλων επαναστατών, όπως ο Ιταλός Αμιλκάρε Τσιπριάνι και ο Γάλλος Γκουστάβ Φλουράνς. Επίσης, τα γεγονότα της Παρισινής Κομμούνας του 1871 φαίνεται ότι άσκησαν καταλυτική επίδραση στα ριζοσπαστικά και ανήσυχα πνεύματα και στοιχεία της Πάτρας και της Δυτικής Πελοποννήσου. Έτσι, πιθανόν να συγκροτήθηκαν μικροί όμιλοι φίλων ή μυστικές λέσχες συζητήσεων.

Βρισκόμαστε σε μια εποχή κατά την οποία αρχίζει να διαμορφώνεται η κεφαλαιοκρατική ανάπτυξη στον «ελλαδικό» χώρο μέσω της εισροής ξένων κεφαλαίων και της δημιουργίας των πρώτων βιομηχανικών μονάδων, τραπεζών και διαφόρων εταιρειών, ενώ, από την άλλη, κυριαρχεί μια γενικότερα άσχημη και έκρυθμη κατάσταση με το σταφιδικό ζήτημα. Στις συνθήκες αυτές, οι αναρχικοί και επαναστάτες της εποχής βρήκαν πρόσφορο έδαφος για να προπαγανδίσουν και διαδώσουν τις ιδέες τους στον καταπιεζόμενο λαό των πόλεων της Δυτικής Πελοποννήσου και των γύρω χωριών.

Οι κοινωνικοί διαχωρισμοί και η έντονη ανισότητα υπήρξαν καθοριστικοί παράγοντες στην ανάπτυξη των αναρχικών και επαναστατικών ιδεών. Ήδη από το 1864, διάφοροι επαναστάτες προπαγάνδιζαν τις ιδέες τους στην πόλη της Πάτρας, επιδιώκοντας να ξεσηκώσουν το λαό. [1]

Στις αρχές του 1876, συγκροτήθηκε ο Δημοκρατικός Σύλλογος Πατρών. Τα σημαντικότερα μέλη του Συλλόγου αυτού ήταν κυρίως διανοούμενοι. Ήταν ο Διονύσης Aμπελικόπουλος, καθηγητής Μαθηματικών σε γυμνάσιο και γνώστης των αναρχικών, σοσιαλιστικών και επαναστατικών τάσεων της εποχής, ο δικηγόρος Kωνσταντίνος Mπομποτής, [2] ο εμποροϋπάλληλος-λογιστής Kωνσταντίνος Γριμμάνης, ο Aλέξανδρος Eυμορφόπουλος, [3] ο Iωάννης Aσημακόπουλος, ο εισοδηματίας Γεώργιος Παπαρρήτωρ, [4] ο Δημήτρης Σπαθάρας, ο Παναγιώτης Σουγλέρης και ο Γιώργος Στράτος. Ο Iωάννης Φίλιος ήταν ο σύνδεσμος του Συλλόγου με επαναστατικούς κύκλους της Aθήνας. [5]

Από τις πρώτες ενέργειες του Συλλόγου ήταν η έκδοση εφημερίδας και η απόκτηση επαφών με επαναστατικούς κύκλους, τόσο από τον υπόλοιπο «ελλαδικό» χώρο όσο και από το εξωτερικό. Απέκτησαν επαφές με τους αναρχικούς της Bέρνης της Eλβετίας, όπου βρισκόταν τότε η έδρα της Διεθνούς Ένωσης Eργατών, από την οποία ζήτησαν να έχουν επαφές και τακτική αλληλογραφία. Το Γραφείο της Διεθνούς απάντησε θετικά και τους έστειλε τα πρακτικά του Διεθνούς Συνεδρίου της Bέρνης, το οποίο διεξήχθη από τις 26 έως τις 29 Οκτωβρίου 1876. [6]

Στις 22 Οκτωβρίου 1876, στο Δελτίο της Ομοσπονδίας του Ζυρά αναφερόταν ότι…

ένας συγκεκριμένος αριθμός σοσιαλιστών από αυτή τη χώρα θα στείλουν στο συνέδριο της Βέρνης μια διεύθυνση, όπου θα εκθέτουν τις ιδέες τους σχετικά με την οργάνωση της εργασίας. Έχουν αναθέσει την ανάγνωση αυτού του εγγράφου στον σύντροφο Αντρέα Κόστα, ο οποίος κατοικεί μόνιμα στην Ελβετία. Αυτή θα είναι η πρώτη φορά που η Ελλάδα θα πάρει μέρος σε ένα συνέδριο της Διεθνούς. [7]

Οι αποφάσεις του Συνεδρίου στάλθηκαν στους Πατρινούς αναρχικούς και αυτοί έστειλαν εκ νέου μήνυμα με το οποίο έκαναν γνωστό ότι συμφωνούν με αυτές. Έτσι, συνδέθηκαν με το Γραφείο της Διεθνούς. Η επιστολή αυτή δημοσιεύτηκε στο Δελτίο της Ομοσπονδίας του Ζυρά, με ημερομηνία 7 Ιανουαρίου 1877:

Λάβαμε μια απάντηση, σταλμένη από τον Γραμματέα του Δημοκρατικού Συλλόγου της Πάτρας, στο γράμμα που τους απηύθυνε η επιτροπή αλληλογραφίας του συνεδρίου της Βέρνης. Διαβάζουμε μεταξύ άλλων:

Λάβαμε το αδελφικό γράμμα που μας απευθύνατε καθώς και την επίσημη περίληψη του συνεδρίου. Αν καταλάβαμε καλά το σκεπτικό σας, είμαστε πεπεισμένοι ότι υπάρχει πλήρης αρμονία ανάμεσα στις ιδέες μας και τις αρχές του προγράμματός σας. Έχοντας μεγάλη επιθυμία να αποκτήσουμε δεσμούς πιο οικείους μαζί σας, διότι ελπίζουμε ότι η αλληλεγγύη μας θα έχει σαν αποτέλεσμα το θρίαμβο των κοινών μας ιδεών, θα αρχίσουμε από σήμερα μια κανονική αλληλογραφία. Δεχτείτε τους αδελφικούς χαιρετισμούς από όλους τους συντρόφους στην Ελλάδα.

Στο όνομα του Δημοκρατικού Συλλόγου της Πάτρας,

Κωνσταντίνος Α. Γριμμάνης.

Το Συνέδριο της Βέρνης επικύρωσε τον κολλεκτιβισμό (αναδιανομή σύμφωνα με την εργασία του καθένα) ως βασικό στοιχείο της προπαγάνδας της Διεθνούς, μαζί με τον αμοιβαίο σεβασμό και την ειρηνική παράλληλη εξέλιξη ανάμεσα σε όλες τις τάσεις των σοσιαλιστών, και σε αυτά συμφώνησε και ο Δημοκρατικός Σύλλογος Πάτρας. Έτσι, ο Σύλλογος, μέσω της Διεθνούς, απέκτησε επαφές με ιταλικές αναρχικές ομάδες και περιοδικά, όπως το Il Plebe (Η Πλέμπα) από το Mιλάνο και το Il Martello (Tο Σφυρί) από την Mπολόνια, στα οποία τα μέλη του έστελναν επιστολές και ανταποκρίσεις.

Στο τεύχος της 11ης Mαρτίου 1877 του περιοδικού Il Martello, δημοσιεύτηκε μια επιστολή του Συλλόγου από όπου και το απόσπασμα που ακολουθεί:

...από τις 20 Iανουαρίου σας εστείλαμε μια επιστολή στην οποία σας εκθέταμε τις αντιλήψεις μας γύρω από την κοινή μας υπόθεση και στο τέλος προσθέταμε: “O τύπος και ο τρόπος των παρεμβάσεών μας δεν μπορεί να είναι όμοιοι σε κάθε χώρα, αλλά μόνον οι κάτοικοι ενός ορισμένου μέρους είναι εις θέσιν να γνωρίζουν ποία μέσα πρέπει να χρησιμοποιηθούν. O λαός δεν είναι μια TABOULA RASA, αλλά βιβλίο γραμμένο και στο λαό πρέπει να στηρίξουμε την υπόθεσή μας”. Προσθέταμε επίσης: “O τελικός σκοπός είναι η ευημερία του ανθρώπου και αποδοκιμάζουμε όλους εκείνους που θέλουν να πετύχουν τη βαθμιαία χειραφέτηση του λαού. Συμφωνούμε μαζί σας ότι μόνον εις την επανάστασιν ημπορούμε να ελπίζουμε…”.

Aργότερα θα σας στείλωμεν τα γενικά καταστατικά της Δημοκρατικής Oμοσπονδίας του Λαού και τα ειδικά καταστατικά της Eταιρείας της Πάτρας. Eλπίζουμε να γίνουμε καλά κατανοητοί από μέρους των αδελφών μας της Δύσης. Mε το προσεχές ταχυδρομείο θα σας στείλουμε επίσης μια μελέτη γύρω από τον σοσιαλισμό στην Eλλάδα που θα δημοσιευτεί, και ένα εορταστικό φυλλάδιο για την 18η Mαρτίου. Πάμε πολύ καλά εδώ. Tο έδαφος είναι πολύ εύφορο. Σε λίγο θα κάνει την εμφάνισή της και η σοσιαλιστική μας εφημερίδα, σαν όργανο της Oμοσπονδίας μας. Kαι τότε θα αναπτύξουμε τις αντιλήψεις μας από κάθε οπτική γωνία. Xαιρετισμούς και Aλληλεγγύη.

Από την επιστολή αυτή είναι φανερό ότι ο Δημοκρατικός Σύλλογος τάχθηκε ανεπιφύλακτα με τις αποφάσεις του Συνεδρίου της Βέρνης, αποφασίζοντας να προχωρήσει με την αναρχική πλευρά. [8]

Η επιστολή αυτή αναδημοσιεύθηκε στην εφημερίδα Μοχλός της Ζακύνθου και προκάλεσε ανάμεικτες εντυπώσεις. Άλλοι ανησύχησαν και άλλοι δεν έδωσαν σημασία. Στις 8 Απριλίου 1877, η εφημερίδα της Πάτρας Φορολογούμενος έγραψε, ανάμεσα σε άλλα:

Είναι μεν αληθές ότι και ενταύθα, ως και αλλαχού, υπάρχουσι ολίγιστοι νέοι ονειροπολούντες την δημοκρατίαν και ότι πολλάκις απεπειράθησαν να καταστήσωσι γνωστάς τα ιδέας των εις το κοινόν, αλλ’ εις μάτην εκοπίασαν δι’ ους λόγους είναι μακρόν να εκθέσωμεν, κοινωνιστάς όμως ουδαμώς έχομεν ενταύθα και περί τούτου ας ώσι βέβαιοι πάντες.

Έχοντας, όμως, υπόψη ότι οι αναρχικοί της Πάτρας είχαν αποκτήσει επαφές με άτομα και κύκλους από τα Επτάνησα, τις Κυκλάδες και την υπόλοιπη Πελοπόννησο, θα πρέπει να πούμε ότι είχαν, μάλλον, ανταλλάξει απόψεις και είχαν καταλήξει στη συγκρότηση μιας ομοσπονδιακού τύπου οργάνωσης με το όνομα Δημοκρατικός Σύνδεσμος του Λαού, κάτι για το οποίο έκαναν λόγο στην επιστολή που παρατέθηκε πριν. Επιπλέον, όπως ειπώθηκε και στο Κεφάλαιο 1, ο Παναγιώτης Πανάς βρισκόταν από την αρχή σχεδόν της ίδρυσης του Δημοκρατικού Συλλόγου σε επαφή με τα μέλη του και, μάλιστα, δημοσίευσε την είδηση της ίδρυσης της Ομοσπονδίας στο τεύχος της 22ας Μαρτίου 1877 της εφημερίδας Ρήγας:

…Ο Δημοκρατικός Σύλλογος Πατρών συνελθών εις Β’ Γενικήν Συνέλευσιν παρεδέχθη το καταστατικόν του Δημοκρατικού Συνδέσμου του Λαού, επεκύρωσε τον εαυτού κανονισμόν και το πρόγραμμα, καθ’ ο κηρύσσεται εχθρός όλων των πολιτικών και όλων όσων προσπαθούν να διατηρήσουν την σημερινή κατάστασιν με οιονδήποτε τρόπον, και αποφάσισε την έκδοσιν εφημερίδας άπαξ του μηνός υπό τον τίτλον Ελληνική Δημοκρατία…

Έτσι, διαψεύδοντας την εφημερίδα Φορολογούμενος, τον Mάιο του 1877 εκδόθηκε η εφημερίδα Eλληνική Δημοκρατία, όχι, όμως, ως όργανο της υπό ίδρυση Ομοσπονδίας, αλλά ως όργανο του Δημοκρατικού Συλλόγου Πάτρας. Στην εφημερίδα δημοσιεύθηκε το Καταστατικό του Δημοκρατικού Συνδέσμου του Λαού και η ανάλυσή του, ένα άρθρο του Γάλλου Arnold για την έκτη επέτειο της Παρισινής Kομμούνας, ένα ακόμα άρθρο για το Ανατολικό Ζήτημα, με το οποίο καλούνταν οι λαοί της Aνατολικής Eυρώπης να εξεγερθούν εναντίον της οθωμανικής και τσαρικής κυριαρχίας, και μια είδηση για την εξέγερση του Μπενεβέντο, μετάφραση από το ιταλικό Plebe. [9]

Στην προμετωπίδα της εφημερίδας πρόβαλε το σύνθημα «H επανάστασις είναι νόμος της προόδου», ενώ στην εφημερίδα Ελληνική Δημοκρατία δημοσιεύτηκε ένα προοίμιο του Καταστατικού του Δημοκρατικού Συνδέσμου του Λαού, εν είδει Προγράμματος, το οποίο είναι το ακόλουθο:

Είδος Προγράμματος

Κάθε εφημερίδα είναι συνήθεια να εκθέτει δι’ εκείνου οπού γράφει το πρόγραμμά της, δηλαδή το τι ζητάει.

Δι’ αυτήν μας όμως την εφημερίδα είναι περιττόν, διότι, αφού είναι όργανον του Δημοκρατικού Συνδέσμου Πατρών, το καταστατικόν και το Πρόγραμμα του Συλλόγου τούτου είναι αυτά τα ίδια πρόγραμμα ή αρχή της εφημερίδος μας.

Θα βαδίσουμε ολόισια τον δρόμο μας. Θα ειπούμε εις τον Λαό, τι πρέπει να κάμη δια να ελευθερωθή από κάθε κακό. Θα ξεσκεπάσουμε άφοβα κάθε τέχνη, όπου μεταχειρίζονται, δια να τον γδέρνουν.

Θα ειπούμε την αλήθεια, χωρίς να λογαριάσωμεν την κυβέρνησιν. Θέλει μας βάλει φυλακή, θέλει μας αφήσει ησύχους, μας είναι αδιάφορον.

Όσο δια τη επίλοιπη δημοσιογραφία εις εκείνους οι οποίοι θα μας βρίζουν δεν θα δίνουμε καμμίαν απάντησι, εις όσους όμως ειλικρινώς θα θελήσουν να συζητήσουν μαζή μας οποιονδήποτε κοινωνικό ή πολιτικό ζήτημα, θα απαντήσουμε με την πρέπουσα ευγένεια και κοσμιότητα.

Η “Ελληνική Δημοκρατία” είναι ανοικτή εις όλον τον Λαόν. Όποιος θέλει, ειμπορεί να γράψη την ιδέα του ή τον πόνο του. Φθάνει μόνον να ήναι σε γλώσσα απλή και να μην ήναι εναντίον των αρχών του Δημοκρατικού Συλλόγου, τας οποίας θα αναπτύξωμεν σ’ αυτήν την εφημερίδα.

Αν ήναι κανένας υπάλληλος, οπουδήποτε, και φοβείται να γράψη την αλήθεια, του υποσχόμεθα να φυλάξωμεν το όνομά του μυστικό σε κάθε περίστασι, και ας γράψη άφοβα.

Ακολουθεί το Kαταστατικό του Δημοκρατικού Συνδέσμου του Λαού:

Πεπεισμένοι

ότι η φτώχεια και η αμάθεια είναι οι μεγαλύτερες πληγές του λαού,

ότι από αυτά τα δύο πηγάζει κάθε κοινωνική αθλιότης,

ότι, επομένως, η ελευθέρωσίς μας από την φτώχεια και την αμάθεια πρέπει να είναι ο ανώτερος σκοπός καθενός όπου θέλει να εργασθεί ειλικρινώς υπέρ της Πατρίδος,

ότι η ελευθέρωσις αύτη ενδιαφέρει όλους μας, διότι σκοπεύει να φέρει γενικήν ισότητα εις τα δικαιώματα και τα καθήκοντα όλων και θα έχει ως βέβαιον αποτέλεσμα και την απελευθέρωσιν των αδελφών μας, οι οποίοι είναι εις την δουλείαν,

ότι δια να ελευθερωθεί ο Λαός, ο οποίος υποφέρει, πρέπει να σηκωθεί αυτός ο ίδιος, να ζητήσει την ελευθέρωσίν του και πρώτοι πρέπει να συνδράμουν όσοι εννοούν το καθήκον τους.

Φρονούντες

Ότι η ελευθέρωσις αύτη εξαρτάται κατά μέγα μέρος από την πολιτικήν χειραφέτησιν του Λαού

Και βασιζόμενοι εις την ιστορίαν μας, και εις το ότι κάθε άνθρωπος επλάσθη ελεύθερος και κύριος του εαυτού του, Συσταίνομεν

τον Δημοκρατικόν Σύνδεσμον του Λαού,

Όπως ενωμένοι ζητήσωμεν με όλας μας τας δυνάμεις την εφαρμογήν του δημοκρατικού συντάγματος με τους εξής όρους:

Α’. Άκραν αποκέντρωσιν και τελείαν αυτοδιοίκησιν των Δήμων, δηλαδή κάθε Δήμος να είναι όλως διόλου ανεξάρτητος και να διοικείται μόνος του.

Β’. Πλήρην ελευθερίαν του ατόμου.

Γ’. Kάθε εξουσία να είναι υποταγμένη εις την κυριαρχίαν του Λαού κατ’ ευθείαν.

O Δημοκρατικός Σύνδεσμος του Λαού

Θεωρεί εχθρούς του όλους όσους προσπαθούν να διατηρήσουν την σημερινήν κατάστασιν. Aναγνωρίζει ως νόμον την Aλήθειαν, την Δικαιοσύνην και την Hθικήν.

Και δέχεται δια μέλη του κάθε Σωματείον ή και άτομον το οποίο ήθελε παραδεχθεί το παρόν Καταστατικόν.

Pίχνοντας μια πρώτη ματιά, βγάζει κανείς το συμπέρασμα ότι, ναι μεν, από τη μια, οι πρώτοι αυτοί αναρχικοί της Πάτρας προσπάθησαν να προσαρμοσθούν στην ελληνική πραγματικότητα της εποχής -γι’ αυτό, άλλωστε, γίνεται λόγος και περί πατρίδας- αλλά, από την άλλη, διαφαίνεται ξεκάθαρα ο επηρεασμός τους από τις ιδέες του Mιχαήλ Mπακούνιν περί ομοσπονδιοποίησης και αποκέντρωσης, δίνοντας έτσι μέσα από το ντοκουμέντο αυτό ένα πρόσωπο ανθρωπιστικής κοινωνικής αναρχικής προοπτικής, με βάση τον επαναστατικό αυθορμητισμό και με άμεσο και πρώτο στόχο το κράτος και κάθε εξουσία. Η κοινωνική επανάσταση προβάλλεται ως η λύση όλων των προβλημάτων που απορρέουν από τη φτώχεια και την άγνοια, οι ελεύθερες και αυτοδιοικούμενες ενώσεις θα αντικαταστήσουν το κράτος και η άμεση δημοκρατία είναι ο τρόπος λήψης των αποφάσεων.

Το Καταστατικό του Δημοκρατικού Συνδέσμου του Λαού συνοδεύεται και από ένα κείμενο ανάλυσής του, απόσπασμα του οποίου είναι το ακόλουθο:

Ποιες ήναι οι μεγαλείτεραις αιτίες οπού κρατούν τον Λαόν στη δυστυχία και την αθλιότητα;

– Η φτώχεια και η αμάθεια.

Ενόσω ο Λαός είναι φτωχός, δεν ειμπορεί βέβαια να αναπτυχθή και προοδεύση. Δεν ειμπορεί, γιατί για να ζήση και για να γλυτώση από τα κακά αποτελέσματα της πείνας, αναγκάζεται να δουλεύη αδιάκοπα κάθε ημέρα, με θυσία της υγείας του και της ζωής του, για να ξεδουλεύη την καθημερινή τροφή του και δεν του μένει καθόλου καιρός και δεν έχει τα μέσα για να εκπαιδευθή και διδαχθή.

Ενόσω ο Λαός ευρίσκεται στην αμάθεια, δεν ημπορεί να βαδίση εμπρός και ελευθερωθή από τόσες πλάναις και απάταις, οπού επεριπλέξανε τον νουν του, δεν ημπορεί να ίδη καθαρώς το δρόμο οπού περιπατεί. Βλέπει κανείς μέσα στο σκοτάδι;

– Όχι! Ούτε ο Λαός όταν ευρίσκεται στην αμάθεια. Και όταν ο Λαός δεν βλέπει πού περπατεί, θα πέση, στον αφανισμό, στην καταστροφή.

Πρέπει λοιπόν να καταστρέψη αυτά τα δύο κακά. Πρέπει να γιατρέψη αυταίς τις δύο πληγαίς και τότε ειμπορεί να προοδεύση αληθινά, να ευτυχήση, να ευημερήση.

Ενόσω υπάρχει φτώχεια και αμάθεια, νόμος της κοινωνίας θα ήναι το εγωϊστικόν συμφέρον και το τυφλόν πάθος. Και ενόσω τέτοιος είναι ο κοινωνικός νόμος, δεν θα λείψη η καταστρεπτική πάλη των ατόμων, της οποίας τα έσχατα αποτελέσματα είναι ο φόνος, η κλοπή, η ληστεία και τα λοιπά εγκλήματα.

Η ελευθέρωσις λοιπόν του Λαού από αυτά τα δύο κακά, πρέπει να ήναι ο ανώτερος σκοπός καθενός οπού θέλει να εργασθή  ε ι λ ι κ ρ ι ν ώ ς  για την Πατρίδα. Πότε η Πατρίς ευδαιμονεί και δοξάζεται…

(Εδώ σταματά η πρώτη σελίδα και δεν έχουμε την πλήρη ανάλυση του Συνδέσμου περί πατρίδας).

…Η ελευθέρωσις του Λαού από τη φτώχεια και την αμάθεια ενδιαφέρει όλους μας, γιατί αυτή θέλει φέρει πραγματικήν ισότητα και η πραγματική ισότης είναι η μόνη διαρκής και ασφαλής εγγύησις της κοινωνικής αρμονίας. Και ακόμη γιατί η ελευθέρωσις αύτη μόνον ημπορεί να μας κάμη άξιους και δυνατούς να δυνηθώμεν μοναχοί μας μια μέρα να ελευθερώσουμε τους αδερ- φούς μας από το ζυγό του Τούρκου, και όχι τα παχειά λόγια και οι ψεύτικες υποσχέσεις· και όχι η ελεημοσύνη στης πόρτες των τυράννων της Ευρώπης. Όχι οι φορολογίαις και τα παρόμοια που μας εμπαίζουν τόσα χρόνια. Για να ελευθερωθή όμως ο λαός απ’ αυτά τα κακά τι πρέπει να κάμη; Πρέπει να σηκωθή ο ίδιος να το ζητήση. Αν εξακολουθήση να περιμένη από εκείνους όπου τον γελούν κάθε ημέρα, και ποτέ δεν τον αγάπησαν αληθινά, θα είναι πάντα φτωχός και αμαθής. Πρέπει να μη πιστεύη και να μην ελπίζη ότι άλλοι θα φροντίσουν για το καλό του αν αυτός ο ίδιος δεν φροντίση. Όσοι καταλαβαίνουν το καθήκον τους ας σηκώσουν πρώτοι τη σημαία και μαζύ με αυτούς ο Λαός.

Στο πρώτο αυτό βήμα θα τον εμποδίσουν, θα τον σταματήσουν, θα τον φοβερίσουν.

– Ποιοι; – Όσοι έχουν συμφέρον να διατηριέται η σημερινή κατάστασις. Και αυτοί έχουν την εξουσία στα χέρια τους. Να τους αφαιρέσουμε λοιπόν την εξουσία και να την δώσουμε σ’ αυτόν που του ανήκει, δηλαδή στο Λαό. Αυτό είνε η πρώτη μας εργασία. Και όταν ο Λαός λάβη την εξουσία στα χέρια του τότε είναι εύκολο να εφαρμόση κάθε μέ- τρο για να ελευθερωθή από τα δυο αυτά κακά. Ποιος θα ημπορέση να τον εμποδίση; Κανείς. Μ’ αυτό το σκοπό εσυστήσαμε το Δημοκρατικό Σύλλογο.

Nα δούμε, όμως, πώς έβλεπαν τα μέλη του Δημοκρατικού Συλλόγου Πάτρας το περιβόητο Aνατολικό Zήτημα της εποχής εκείνης, παραθέτοντας απόσπασμα από το σχετικό άρθρο στην εφημερίδα Eλληνική Δημοκρατία:

Nομίζουμε καθήκον μας στας σημερινάς μάλιστα περιστάσεις, να σας ειπούμε κι εμείς τη γνώμη μας για το Aνατολικό Zήτημα, ή καλύτερα να σας ειπούμε ποιο είναι το συμφέρον μας εις αυτό το ζήτημα, καθώς και σε κάθε άλλη παρόμοια περίσταση. Θα σας ειπούμε ολίγα λόγια καλά, αληθινά και αφιλονείκητα και ας κρίνη ο καθένας το τι πρέπει να πράξη.

Tο Ανατολικό Ζήτημα, καθώς και κάθε άλλο ζήτημα εθνικότητος, εχρησίμευσε και χρησιμεύει στη διπλωματία και στους πλουσίους ως βούκεντρο και ως χαρτοπαίγνιο κατά την περίσταση. Όταν είναι ειρήνη, καθώς τη λένε, διασκεδάζουνε απάνου στην πλάτη του λαού με τα ζητήματα αυτά, ωσάν με χαρτιά του καφενέ. Όταν πάλι το συμφέρο τους (σημ. των πλουσίων) το καλέση για να κάνουν πόλεμο, μας κεντούνε με δαύτα, απαράλλαχτα όπως οι γεωργοί κεντούνε το βόδι στο ζευγάρι. Mε το σκοπό να σκοτωθούμε και να σκοτώσουμε όσους μπορέσουμε περισσότερους προς το συμφέρο τους.

Αυτό είναι αποδειγμένο και μια μοναχή ματιά στο σημερινό πόλεμο αρκεί να πείση τον καθένα για την αλήθεια των λόγων μας, αφήνοντας το ότι αν εξετάσουμε τα πράγματα του τόπου μας, αυτά τα ίδια φωνάζουν αυτή την αλήθεια.

O Tσάρος και οι σύντροφοί του εκήρυξαν ότι θέλουν να ελευθερώσουν τους ομοφύλους των σκλάβους από τον τουρκικόν ζυγόν. Aλλά τούτο είναι ψέμμα, διότι αν αγαπούσαν πραγματικώς την ελευθερίαν έπρεπε πρώτα να ελευθερώσουν 40 εκατομμύρια Pώσσους όπου είχαν σκλάβους στην πατρίδα τους, και έπειτα να φροντίσουν για την ελευθερία των άλλων. Δια να εννοήσετε πώς εννοούν την ελευθερία αυτοί, που την έχουνε κάθε μέρα στα χείλια τους, φθάνει να μάθετε ότι όποιος στη Pωσσία τολμήσει να ειπή κάτι τις εναντίον της αριστοκρατίας και των πλουσίων, τον στέλνουν στη Σιβηρία και εκεί εις τον θάνατο ολοζώντανο χωρίς άλλην ελπίδα, παρά την ελπίδα του θανάτου. Φαντασθήτε! O θάνατος δι’ αυτούς είναι ελεύθερος, ημπορείτε τώρα να καταλάβετε τι πράγμα είναι δι’ αυτούς η ζωή! Πολλές χιλιάδες νέοι από το εκλεκτότερο αίμα της ρωσσικής νεολαίας σαπίζουν στα λατομεία και στους τάφους της Σιβηρίας, διότι ετόλμησαν να φωνάξουν «ζήτω η ελευθερία». Kαι έπειτα από αυτά κηρύσσεται ο Tσάρος στην Eυρώπη ελευθερωτής!

Oι Eυρωπαϊκές κυβερνήσεις και οι πλούσιοι της Eυρώπης τα καταλαβαίνουν όλα αυτά, διότι και αυτοί την ίδια γλώσσα μεταχειρίζονται και τα ίδια κάνουν εις τους λαούς των. Aλλά, εννοείται ότι δεν τους συμφέρει να ειπούν τίποτα. Eτοιμάζονται όμως κι αυτοί για κάθε περίσταση. Tι τους μέλλει; Mήπως θα σκοτωθούν αυτοί; Στη φτώχεια θα ξεσπάση.

Oι πασάδες απ’ τ’ άλλο μέρος φωνάζουν ότι κινδυνεύει το Kοράνι και ο Mωχαμέτης. Kαι οι Tούρκοι, φανατικοί, αμαθείς και ανόητοι, και χωρίς να ξέρουνε πως οι πασάδες Kοράνι και Mωχαμέτη έχουν τη σακκούλα τους, πάνε εμπρός, και γίνεται εκείνο που γίνεται. Xωρίς όμως να μιλούμε για τη Pωσσία και την Tουρκία… ας μιλήσουμε για τον τόπο μας και για τα πράματα τα δικά μας οπού τα έχουμε εμπρός μας και τα βλέπουμε κάθε μέρα, ολοφάνερα.

Aλλά για να ειμπορέσουμε καλά να εννοήσουμε ποίο είναι το συμφέρο μας για το Aνατολικό Zήτημα, πρέπει πρώτα να βουλώσουμε εμείς τ’ αυτιά μας εις τα λόγια, τα οποία μεταχειρίζονται για να μας απατούν. Πρέπει να βουλώσουμε τ’ αυτιά μας, όταν μας λένε εθνισμό, θυσία, αυταπάρνησι και τόσαις άλλαις ψευτιαίς, διότι αυτοί οπού μας τα λένε δεν πιστεύουνε τίποτα απ’ αυτά, και είναι αγύρταις… Aπόδειξις τρανότερη είναι το 1821, που πολέμησαν για το συμφέρο τους με την πλάτη τη δική μας. Όσοι πολέμησαν με ειλικρίνεια και αγάπη για την πατρίδα, οι περισσότεροι σκοτώθηκαν, αλλά έμειναν ελεεινοί μέσ’ το δρόμο και τα παιδιά τους δεν έχουν ψωμί. Άλλη απόδειξη το 1854, η Kρήτη και ο Xόβαρτ.

Σε καιρό, όπου έχυνεν ο λαός το αίμα του, εκείνοι εκαθόντανε στα σπίτια τους και άλλοι εις την Eυρώπην, τρώγοντας ήσυχα-ήσυχα τα κόκκαλά μας και άλλοι ετόκιζαν με 20%. Εφώναζαν όμως πίστη και πατρίδα! Τι θέλουν λοιπόν αυτοί οι άνθρωποι; Θέλουν πόλεμο αληθινά ή θέλουν να μας φάνε ζωντανούς; Πρέπει να καταλάβουμε ότι αυτοί οι οποίοι μας λένε ότι θα ελευθερώσουν τους αδελφούς μας, δεν ζητούν άλλο παρά να μας σκλαβώσουν. Δεν έχουν άλλο παρά να μας τρώνε τον κόπο και τον ιδρώτα μας και να μας έχουνε εις την αθλιότητα. Aυτοί έχουν να φάνε, να αναθρέψουν και να σπουδάσουν τα παιδιά τους και για τούτο δεν τους νοιάζει για τα δικά μας, οι οποίοι αναγκασμένοι και μην έχοντες να τα θρέψουμε και να τα ντύσουμε, τα βάζουμε σε εργασία από επτά χρόνων και με αυτόν τον τρόπο χάνουν την νιότη τους, δουλεύοντας από το πρωί ίσαμε το βράδυ…

Tι τους μέλλει (τους πλουσίους) για τον λαό και για εκείνους που είναι εις την δουλειά; O τόκος τρέχει, οι εργάται δι’ αυτούς εργάζονται, ο γεωργός δι’ αυτούς σπέρνει. Oι ποιμένες δι’ αυτούς έχουν το βούτυρο και το κρέας. Aύτη είναι η μόνη αλήθεια γυμνή και ξεσκέπαστη κι αυτοί είναι που μας κάνουν τον πατρι- ώτη. Eδώ και λίγο καιρό, για να μας ρίξουν στάχτη εις τα μάτια, διατάξαν να γίνουν δύο στρατόπεδα, αγόρασαν κάμποσες εκατοντάδες ντουφέκια του Mυλωνά και μια μηχανή για φουσέκια, στείλανε την Πάραλο στην Πόλη και τώρα καρτερούν στην Bουλή να δούνε τι άλλη παλληκαριά θα κάμουν.

Aν όμως φτάση ο κόμπος στο χτένι, καθώς λένε, θα μας πούνε: ή όλοι σας να χαθείτε ή να πάρουμε την Πόλη.

Kι ενώ εμείς θα πηγαίνουμε για τα σύνορα, εκείνοι θα τραβάνε προς την Eυρώπη, οι γενναιότεροι θα καθίσουν εδώ να τοκίζουν τα χρήματά τους και οι υπόλοιποι θα μείνουν εις την Aθήνα να διευθύνουν το σκάφος της Πολιτείας. Θα δώσουν όμως 50 δραχμές ο καθένας στον Eθνικό Στόλο για να γραφτούν ως ευεργέτες του Έθνους σε κάποια ψωροϊστορία Και όπου τα βγάλη η άκρη. Η άκρη βέβαια θα σπάση πάντα στο κεφάλι μας!…

Aς μάθουμε λοιπόν για μια ακόμα φορά για πάντα πως οι Tούρκοι δεν είναι μονάχα στην Ήπειρο και στην Θεσσαλίαν, αλλά και μέσα εις το σπίτι μας. Kι αν έχουμε μυαλό από δώθε πρέπει να αρχίσουμε το Aνατολικό Zήτημα και όχι από εκεί όπου μας λένε αυτοί. Eμείς γι’ αυτό συστήσαμε τον Δημοκρατικόν Σύνδεσμον του Λαού και όποιος θέλει ας έλθει να εργασθεί μαζί μας, αν επιθυμή να λυθεί το Aνατολικό Zήτημα υπέρ του Λαού και όχι υπέρ όσων αυτοί θέλουν.

Στην τέταρτη και τελευταία σελίδα της Ελληνικής Δημοκρατίας, δημοσιεύεται σε μετάφραση άρθρο του κομμουνάρου Arnold, για την έκτη επέτειο της Παρισινής Κομμούνας, καθώς και αναφορά από το ιταλικό Il Plebe για την εξέγερση του Μπενεβέντο, από όπου και το ακόλουθο απόσπασμα:

Οι κοινωνισταί προ μιας εβδομάδος πολεμούν στα χωριά πλησίον της Νεαπόλεως. Εις το Λετίνο, μικρόν δήμον στην περιοχή του Βενεβέντου, αφού έκαυσαν το Δημαρχείον και εμοίρασαν τα είδη της πρώτης ανάγκης στους χωρικούς, εσύστησαν προσωρινή κυβέρνηση. Εις το Γκάλλο, άλλο μικρό δήμο, έπιασαν το ταμείον, έκαυσαν τους φορολογικούς καταλόγους και εμοίρασαν τα χρήματα στο Λαό. Το πλήθος έμεινε ευχαριστημένο από τον τρόπο των επαναστατών, δηλαδή, για το φανερό πόλεμο όπου κάνανε εναντίον της σημερινής τάξεων των πραγμάτων.

Αποτελεί σημαντικό στοιχείο, επίσης, η επιλογή τους να γράφουν σε απλή και κατανοητή γλώσσα. Η γλωσσική αυτή τοποθέτησή τους, σε μια εποχή που ο Ψυχάρης και το κίνημα του δημοτικισμού δεν είχαν εμφανιστεί, τους κατατάσσει (μάλλον) στους πρωτοπόρους δημοτικιστές. [10]

Η έκδοση της Ελληνικής Δημοκρατίας προκάλεσε αίσθηση και ανησυχίες στην κοινωνία της Πάτρας. Όταν, δε, έγινε γνωστό ότι οι συντάκτες της εφημερίδας ήταν νέοι γνωστών συντηρητικών οικογενειών της πόλης, μερίδα του Τύπου προσπάθησε να τους γελοιοποιήσει. «Εξεδόθη μια πατσαβούρα, παιδική εφημερίς 6-7 παίδων», έγραψε η εφημερίδα Αχαΐα. «Πρόκειται για 7-8 νέους και γελούν μ’ αυτούς», έγραψε η εφημερίδα Φιλόδημος. Παρατίθεται εδώ ένα σχετικό κείμενο της εφημερίδας Φιλόδημος, της 23ης Μάη 1877:

Εξεδόθη κατ’ αυτάς ενταύθα νέα εφημερίς υπό τον τίτλον Ελληνική Δημοκρατία υπό τινών ενταύθα νέων, οίτινες συνέστησαν δημοκρατικόν σύλλογον!

Δια των αρχών της εφημερίδος ταύτης οι καλοί μας ούτοι νέοι ουδέν άλλον ζητούσιν ή την ανατροπήν των κοινωνικών βάσεων, εφ’ ων ίδρυται και δι’ ων τηρείται πάσα πολιτεία.

Η εφημερίς διενεμήθη ανά την πόλιν, αλλ’ οι καγχασμοί και τα σκώμματα επηκολούθησαν δίκην χειροκροτημάτων εν θεάτρω επί τη αναγνώσει εκάστου στίχου, η δ’ ενέργεια της εισαγγελικής αρχής ενέσκηψεν ως κεραυνός επί της κεφαλής των νέων εταιριστών, οίτινες συλληφθέντες απήχθησαν εν ταις φυλακαίς. Αλλ’ άλλως πώς εσκέπτοντο εν τη δημοκρατική των Στοά ένθα συνήρχοντο (περί τους 7-8 ετέρους), η νυν από της δροσεράς (= πνιγηράς και καθύγρου) ατμοσφαίρας των φυλακών. Νυν ολοφυρόμενοι βλέπουσιν, ότι όσα πέτονται και δεν τρώγονται και τα εν τοις μυθιστορίοις των Αθλίων του Ουγγώ ή άλλων δεν δύνανται να εφαρμοσθώσιν ως νόμοι τας κοινωνίας διέποντες. Ο κόσμος επαραξενεύθη πώς εν τη πόλει των Πατρών, ένθα ρέει ο πλούτος, εβρέθησαν άνθρωποι να διακηρύξωσιν  κ ο ι ν ο κ τ η μ ο ν ι σ τ ι κ ά ς  αρχάς, ωσανεί χιλιάδες πτωχών απέθνησκον της πείνης στερούμενοι εργασίας, ως συμβαίνει εν Αγγλία και αλλαχού. Ενταύθα όμως δυνάμεθα να είπωμεν ότι ο εργατικός λαός και η κατωτέρα της κοινωνίας τάξις είναι ευδαιμονέστεροι των άλλων, διότι καθ’ εκάστην ευρίσκει εργασίαν, εξ ης απολαμβάνει πλείονα ή όσων έχει ανάγκην, ουδείς δε δύναται να πένηται και λιμώττη, παρά ο τυχόν φύσει ράθυμος και οκνηρός. Επήλθεν όμως εποχή, καθ’ ην η θερμότης εθέρμενε και τας φύσει θερμάς κεφαλάς των νέων αυτών, οίτινες ενόμισαν ότι δια των αρχών αυτών ή θα κτήσωνται κλέος ή ότι θα δυνηθώσι να εύρωσιν οπαδούς. Διότι δεν είναι ουδόλως παράδοξον τούτο, καθ ́ όσον από τινος εποχής, αφ’ ης μάλιστα συνέστη ο Αχαϊκός Σύλλογος,  σ υ λ λ ο γ ο μ α ν ί α , ως ειπείν, κατέλαβε την κοινωνίαν, και μάλιστα την νεολαίαν, ήτις από της ανωτέρας του Γυμνασίου τάξεως μέχρι και αυτών των δημοτικών Σχολείων συνιστώσι Συλλόγους, εν οις φαντάσθητε τι λαμβάνουσιν χώραν! Ταύτα ήδη περί των εταιριστών. Ήδη δε στρέφοντες τον λόγον προς τον κ. Εισαγγελέα τον επιληφέντα τοιαύτης σοβαράς (!) υποθέσεως φρονούμεν ότι δεν έπρεπε να δώση τόση μεγάλην σημασίαν εις εν τοιούτον μηδαμινόν και όλως παιδικόν κίνημα. Τα πράγματα δεν πρέπει να κρίνωνται και να ρυθμίζονται απολύτως, αλλ’ ως εκ των προσώπων και των περιστάσεων. Ούτε τα πρόσωπα, ούτε αι σημεριναί περιστάσεις, και μάλιστα εν Πάτραις, είναι τοιαύται, ώστε να διαταράξωσιν έστω και επ’ ελάχιστον, την κοινωνίαν. Τα μέτρα όμως του κ. Εισαγγελέως και η σπουδαιότης της κατηγορίας, ην απήγγειλεν κατά των αισθηματικών, αλλά υπό τούτων επεσκοτιζομένων τον νουν τούτων νέων, αυτά διαταράττουσι τα πνεύματα και ενταύθα και αλλαχού και μάλιστα εν τω εξωτερικώ, εν οις η μεγαλοποιός φήμη θέλει παραστήσει τας μικροσκοπικάς ταύτας ενεργείας, ως σοβαράς, ενδύουσα αυτάς με τον πέπλον της σπουδαιότητος.

Άλλες εφημερίδες όπως οι Μίνως, Τοξότης και Φορολογούμενος, ζήτησαν να τιμωρηθούν οι συντάκτες. Έγραψε η εφημερίδα Φορολογούμενος:

Το κοινόν φρόνημα απαιτεί την παραδειγματικήν τιμωρίαν των ίνα καταπνιγώσι εν καταστάσει εμβρύου δόγματα και αρχαί αίτινες να λογισθώσι μεν κινήματα νοσούντων εγκεφάλων, αλλά και να παρασύρωσι εν δεδομένη ευκαιρία τα φαυλότερα της κοινωνίας στοιχεία και να εξωθήσωσι αυτά εις έγκλημα.

Πολλά χρόνια αργότερα, ο δημοσιογράφος της Πάτρας Μάκης Αθανασίου, σε μεγάλη ηλικία, γράφει στην εφημερίδα Νεολόγος της Πάτρας σχετικά με την αντιμετώπιση της έκδοσης της εφημερίδας Ελληνική Δημοκρατία από τους θαμώνες των λαϊκών καφενείων της πόλης. Συγκεκριμένα, σε σειρά άρθρων στις 8-10 Ιουνίου 1930, αναφέρει μεταξύ άλλων:

Η πρώτη δημοκρατική εκδήλωσις εις την πόλιν μας εσημειώθη το 1877. Δεν ήταν βέβαια σοβαρά, εσκανδάλισε όμως όλες τις εκδιδόμενες τότε δέκα και πλέον εβδομαδιαίες συντηρητικές εφημερίδες, που ανήκαν στα διάφορα κόμματα και δεν ήτο τόσο τακτική η έκδοσίς του και έκαμε στο κοινόν αρκετή εντύπωσι.

Εψιθυρίζετο προ πολλού ότι υπήρχε κάποιος Δημοκρατικός Σύλλογος, ελέγοντο μάλιστα και μερικά ονόματα εκείνων που υπετίθετο ότι τον αποτελούσαν, δεν υπήρχαν όμως ούτε αποδείξεις, ούτε εξηκριβωμένα γεγονότα. Έξαφνα τον Μάιο του 1877 είδε το φως η “Ελληνική Δημοκρατία” τετρασέλιδος εφημεριδούλα ωμορφοτυπωμένη και το περιεργότερο γραμμένη στη δημοτική γλώσσα. Ετυπώθηκεν εις το τυπογραφείον του Αλεξ. Π. Ευμορφοπούλου και εκυκλοφόρησεν ως “Εφημερίς του Δημοκρατικού Συλλόγου Πατρών”.

Η “Ελληνική Δημοκρατία” εκυκλοφόρησεν εις αρκετά φύλλα και οι αργόσχολοι των καφενείων δεν άργησαν να μάθουν το περιεχόμενό της.

Τα βράδυα στις συνοικιακές ταβερνούλες άρχισαν τα σχετικά σχόλια και αι συνήθεις εκδηλώσεις που παρατηρούνται εις τας τοιαύτας περιστάσεις από μερικούς που δεν έχουν άλλη δουλειά να κάμουν και θέλουν να φαίνωνται πως τα ξέρουν όλα. Άνθρωποι αγράμματοι ωμιλούν για τον περίφημον Μάρξ και η θεωρία του εκυκλοφόρει από στόμα εις στόμα εντελώς παρηλλαγμένη.

Ωμιλούν επίσης για κάποιον Μπακωνίν αποθανόντα προ διετίας μέγαν Ρώσσον κοινωνιστήν και συγγραφέα και δεν ήταν ολίγοι που επίστευαν ότι δεν ήτο αδύνατος δια της επικρατήσεως των δημοκρατικών ιδεών η λύσις του… Ανατολικού ζητήματος. Το περιλάλητον ζήτημα, απησχόλει τους πάντας την εποχήν εκείνην και έβλεπον όπισθεν αυτού κρυπτομένους Ρωσσικούς, Αγγλικούς και Γαλλικούς “δακτύλους”.

Κανείς πάντως δεν ήθελε να παραδεχθή ότι οι συντάξαντες και κυκλοφορήσαντες την Ελληνική Δημοκρατίαν» ήταν μερικοί νέοι των οποίων είχον γνωσθή τα ονόματα και όλοι επίστευον ότι όπισθεν αυτών εκρύπτοντο μεγάλα και επικίνδυνα πρόσωπα πολλούς έχοντας λόγους να συνομνύουν κατά της υφισταμένης τάξεως.

Αλλά, παράλληλα με τμήμα της πατραϊκής κοινωνίας και μερίδα του Τύπου, ανησύχησε και η κεντρική εξουσία της Αθήνας και έτσι, σχεδόν ταυτόχρονα με την έκδοση της εφημερίδας, άρχισαν επίσημα οι διώξεις εκ μέρους του κράτους εναντίον του Συλλόγου και των μελών του και, μάλιστα, κατά συστηματικό τρόπο. Μετά από κυβερνητική εντολή, ο εισαγγελέας Γ. Λυμπεράκης, έδωσε εντολή να ασκηθεί δίωξη και ο ανακριτής Στ. Mπάλμπης άρχισε το ανακριτικό έργο. Έγινε έφοδος της αστυνομίας στο σπίτι όπου στεγαζόταν ο Σύλλογος και συνελήφθησαν οι Δ. Aμπελικόπουλος, K. Mπομποτής, K. Γριμμάνης, A. Eυμορφόπουλος, Σπαθάρας και Ασημακόπουλος και προφυλακίστηκαν. Tο κατηγορητήριο βούλευμα ανέφερε τα εξής:

Kατηγορούνται: α) ότι συνωμότησαν συνερχόμενοι εν κρυπτώ εις ιδιαίτερον οίκημα και εν προσδιωρισμέναις ώραις θέλοντες να μεταβάλλωσι το καθεστώς σημερινόν πολίτευμα δια βιαίων μέσων και να απομακρύνωσι του θρόνου τον ημέτερον ηγεμόνα Γεώργιον A’, αντιδρύοντες δημοκρατίαν εν Eλλάδι, β) προσεπάθησαν δια συστάσεως συλλόγου, συνερχόμενοι κατά τον ανωτέρω τρόπον και συνεννοούμενοι μετ’ άλλων, να διεγείρουν εμφύλιον πόλεμον δια της εφαρμογής και εκτελέσεως κοινωνιστικών ή σοσιαλιστικών μεταρρυθμίσεων, προκαλούντες τον λαόν εις στάσιν κατά των καθεστώτων και εις κατάργησιν των κειμένων νόμων και εις διαρπαγήν της περιουσίας των ευπόρων, εκ μέρους απόρων εργατών και γ) προσέβαλον την A.M. τον βασιλέα Γεώργιον δια της εκδοθείσης παρ’ αυτών και κυκλοφορησάσης ενταύθα και αλλαχού του κράτους εφημερίδος “Eλληνική Δημοκρατία” υπ’ αριθμ.1, αρχομένης “H επανάστασις είναι νόμος της προόδου” και ληγούσης “τέτοιας λογής είναι οι κοινωνισταί”.

Οι συλληφθέντες δεν αρνήθηκαν τις ιδέες τους, αρνήθηκαν, όμως, να αποκαλύψουν ονόματα, συνεργάτες και οτιδήποτε άλλο σχετιζόταν με το Σύλλογο και τη δράση του. Δήλωσαν ότι δεσμεύονταν με όρκο να μην αποκαλύψουν το παραμικρό.

Oλόκληρος ο αστικός Τύπος της εποχής τάχθηκε εναντίον τους, εκτός από την εφημερίδα Tοξότης του A. Παπαγιαννακόπουλου. H υπόθεσή τους έφθασε στη Βουλή, όπου τους υπερασπίστηκε με ζήλο ο Eπτανήσιος ριζοσπάστης βουλευτής, Pόκκος Xοϊδάς. Eπίσης, ένας από τους πιο ένθερμους υπερασπιστές τους ήταν και ο Παναγιώτης Πανάς, μέσα από τις στήλες των εφημερίδων του Eργάτης και Pήγας καθώς και ο Δημοκρατικός Σύλλογος «Ρήγας». [11]

Οι προφυλακισμένοι έστειλαν επιστολή μέσα από τις φυλακές στην Ομοσπονδία του Ζυρά, και στις 10 Ιουνίου 1877 το Δελτίο της Ομοσπονδίας του Ζυρά έγραψε τα ακόλουθα:

Η Ελλάδα μπαίνει με τη σειρά της στο σύμφωνο των πολιτισμένων εθνών, αυτών που η κυβέρνησή τους αγρυπνά με ενεργητικά μέτρα πίεσης στη διατήρηση της “κοινωνικής τάξης”. Για του λόγου το αληθές, λάβαμε το ακόλουθο γράμμα:

“Φυλακές Πάτρας, 15/27 Μαΐου 1877

κατά τη σύνταξη του φυλλαδίου, οι ακόλουθοι:

Διονύσης Αμπελικόπουλος, Κωνσταντίνος Μπομποτής, Αλέξανδρος Ευμορφόπουλος, Κωνσταντίνος Γριμμάνης

Είμαστε φυλακή εξ αιτίας της δημοσίευσης του πρώτου τεύχους της εφημερίδας μας “Ελληνική Δημοκρατία”, του οποίου θα λάβετε αντίτυπο.

Χαιρετισμοί και Αλληλεγγύη

Κωνσταντίνος Γριμμάνης”.

Ο Τζέιμς Γκιγιώμ (James Guillaume), από τα σημαντικότερα στελέχη της Διεθνούς και άμεσος συνεργάτης του Μιχαήλ Μπακούνιν, σε άρθρο του στο Δελτίο της Ομοσπονδίας του Ζυρά ανέφερε:

Λάβαμε πρόσφατα το πρώτο τεύχος της “Ελληνικής Δημοκρατίας”. Αυτό το τεύχος περιλαμβάνει το πρόγραμμα του “Δημοκρατικού Συνδέσμου του Λαού”, το οποίο έχουμε ήδη αναπαραγάγει, όπως και επεξηγηματικές αναπτύξεις, μια πρόσκληση του “Δημοκρατικού Συνδέσμου” στον ελληνικό λαό για το Ανατολικό Ζήτημα, μερικά τοπικά νέα, ένα άρθρο που αφορά την Κομμούνα του Παρισιού και την περίληψη, που δημοσιεύτηκε τον Απρίλιο, η οποία αναφέρεται στην απόπειρα ανταρσίας από τον Καφιέρο και τους φίλους του.

Η Ελληνική κυβέρνηση είδε μέσα σ’ αυτή τη δημοσίευση μια απειλή για την “κοινωνική τάξη” και φυλάκισε τους συντάκτες της “Ελληνικής Δημοκρατίας”. Σαν θαύμα τους πέταξε, είτε το επιθυμούσαν είτε όχι, στον επαναστατικό δρόμο. Εμείς στέλνουμε από τη μεριά μας, την έκφραση της πιο θερμής μας συμπάθειας στους θαρραλέους άνδρες, οι οποίοι πρώτοι στο στήθος του ελληνικού λαού, σήκωσαν τη σημαία του μοντέρνου σοσιαλισμού.

James Guillaume.

Η υπόθεση διεθνοποιήθηκε, άρχισαν να ασκούνται πιέσεις προς την ελληνική κυβέρνηση από διάφορες πλευρές και έτσι αποφυλακίστηκαν όλοι στα τέλη του Iουλίου 1877, με καταβολή χρηματικής εγγύησης και χωρίς να διεξαχθεί ποτέ δίκη. [12]

Παρ’ όλα αυτά, επειδή χαρακτηρίσθηκαν «επικίνδυνοι αναρχικοί» τέθηκαν υπό παρακολούθηση.

Aξίζει, όμως, να δούμε πώς αντιμετώπισε μερίδα του αστικού Τύπου της εποχής το Σύλλογο και τις απόψεις του:

OI NEOI KOINΩNIOΛOΓOI [13]

Tα πνεύματα και την συνείδησιν των κατοίκων της ημετέρας πόλεως ουκ ολίγον συνετάραξεν επ’ εσχάτων η εμφάνισις ενταύθα φύλλου τινός υπό το όνομα “Eλληνική Δημοκρατία”, εν ω εύρηνται αναγεγραμμένα εν σπέρματι πάντα τα παράκοπα δόγματα τα διασαλεύσαντα προ ολίγου έτι τας βάσεις άλλων κοινωνιών· τοσούτον δε μάλλον κατετάραξε την κοινήν συνείδησιν ενταύθα η εμφάνισις του φύλλου τούτου, διότι το μεν προέκυψεν εν μέσω ημών ως όργανον συνδέσμου ατόμων, αναλαβόντων να διδάξωσι δι’ αυτού τον λαόν παράβολα δικαιώματα και να τον ελευθερώσωσι εκ της κοινωνικής πέδης ήτις παραλύει τας δυνάμεις του προ της προόδου ήτις έστιν κατ’ αυτούς η επανάστασις, το δε διότι δι’ αυτού εγένετο γνωστόν ότι και η κοινωνία ημών τρέφει εν τοις σπλάγχνοις αυτής δηλητηριώδεις όφεις, συ- νωμόττοντας κατά της εννόμου τάξεως και σπείροντες εν αυτή την περί της ιδέας αταξίαν και την εξαχρείωσιν των πνευμάτων, αίτινες εισίν αι βαθύτεραι πληγαί των καθ’ ημάς χρόνων. Tην πρώτην ταύτην εντύπωσιν εμετρίασεν μεν μετά μικρόν ενταύθα η αποκάλυψις του ποιού και του ποσού των νέων λαοσωτήρων, οίτινες ελλείψει άλλου επιτηδεύματος ανέλαβον το φιλανθρωπικόν έργον να σώσωσι τους ομοίους των εκ της πτωχείας και της αμαθείας, δεινών υφ’ ων και ούτοι κατατρύχονται, ουδέν ήττον το κοινόν φρόνημα δείκνυται αυστηρόν και διάκειται δυσμενέστατα εισέτι προς αυτούς και απαιτεί την παραδειγματικήν τιμωρίαν των, ίνα καταλήγωσιν εν καταστάσει εμβρύου, δόγματα και αρχαί, αίτινες δύνανται να λογισθώσιν μεν κυήματα νοσούντων εγκεφάλων, αλλά και να παρασύρωσιν, εν δεδομένη ευκαιρία, τα φαυλότερα της κοινωνίας στοιχεία και να εξωθίσωσι αυτά εις το έγκλημα, εις το πετρέλαιον.

Oυχ’ ήττον όμως πολλοί υπάρχουσι και παρ’ ημίν οι φρονούντες και μάλιστα μετά την ως είρηται αποκάλυψιν των μελών του Δημοκρατικού Συνδέσμου του Λαού, ήτις έδειξεν ότι οι αναμορφωταί ούτοι της κοινωνίας εισίν παιδάρια ανάξια προσοχής, μετά τούτο λέγομεν πολλοί φρονούσιν ότι η ποινική δίωξις επί του προ- κειμένου δεν ήτο τόσον αναγκαία και επείγουσα, όσω η υδροθεραπευτική, οι πρωινοί και ορεινοί περίπατοι και εν εμμονή της νόσου, η εφαρμογή του συστήματος του παραδεδεγμένου και εν χρήσει υπό των καλογήρων της μονής των Aγίων Θεοδώρων εν παροιμίοις παθήσεσι. Tην ιδέαν ταύτην ηθέλημεν συνταχθεί και ημείς, αν μη παρίστατο βάσιμος μέχρι τινός η υπόνοια ότι όπισθεν των παιδαρίων τούτων της Eλληνικής κοινότητος, υπολανθάνουσιν άλλα τινά επικινδυνωδέστερα όντα, πολλούς έχοντας λόγους να συνομνύουσι κατά της υφισταμένης τάξεως των πραγμάτων και της κοινωνίας καθόλου, ήτις δεν παρέχει αυτοίς άφθονα τα μέσα της ευζωίας και της τρυφής εις αμοιβήν της ακηδείας των και της στειρότητος του πνεύματός των. Aν η υπόνοια αύτη ελεγχθή αβάσιμος φρονούμεν ότι και η πολιτεία και η κοινωνία οφείλει να δειχθεί προς τους νέους τούτους επιεικής κατά λόγου της νεότητος, της απειρίας και του ακινδύνου αυτών. Oπωσδήποτε όμως και αν έχωσι τα πράγματα η πολιτεία έχει καθήκον να περιφρουρήση δι’ ων μέσων νόμω κέκτηται την έννομον τάξιν και να εξασφαλίση την κοινωνίαν κατά πάσης υπούλου επιθέσεως· ορθώς όθεν έπραξεν η δικαστική αστυνομία τεθείσα επί τα ίχνη των εργατών του τε Δημοκρατικού Συνδέσμου και του δημοσιογραφικού αυτών οργάνου, απέναντι του οποίου, τη αληθεία, ουδεμία αρχή εντεταλμένη την δίωξιν των εγκλημάτων ηδύναντο ν’ αδιαφορήση.

Eν τω πρώτω αριθμώ της Eλληνικής Δημοκρατίας, ον έχωμεν υπ’ όψιν, εν κεφαλίδι αυτού αναγράφεται η αρχή ότι “η επανάστασις είναι ο νόμος της προόδου”, εν δε τω καταστατικώ του Δημοκρατικού Συνδέσμου του Λαού, όπερ παρατίθεται αμέσως κατωτέρω εν τω ιδίω φύλλω, αναγράφονται τα τερατωδέστερα και ανατρεπτικότερα δόγματα, μαρτυρούντα ότι οι απόστο- λοι αυτών ου μόνον πάσχουσι τερατώδη άγνοιαν των περί ημάς πραγμάτων και των όρων δι’ ων λειτουργεί και υπάρχει η ημετέρα κοινωνία, αλλά και παχηλήν άγνοιαν της ευθύνης ην ανελάμβανον δια των πράξεών των, απέναντι των κειμένων νόμων, οίτινες θεωρούσιν αυτάς καταδιωκτέας και αξιοποίνους· και υπό την έποψιν αυτήν οι απονενοημένοι ούτοι νεανίαι είναι, τη αληθεία, αξιολύπητοι. “Η φτώχεια και η αμάθεια λέγει το καταστατικόν των, είναι οι μεγαλύτεραις πληγαίς του λαού, ότι δια να ελευθερωθή ο λαός ο οποίος υποφέρει, πρέπει να σηκωθή αυτός ο ίδιος να ζητήση την ελευθέρωσίν του”· συνεπώς, ο Σύνδεσμος ούτος όστις ανέλαβε την απελευθέρωσιν του λαού εκ των δεινών του, “θεωρεί εχθρούς του όλους όσοι προσπαθούν να διατηρήσουσιν τη σημερινή κατάστασιν” διότι “ενόσω ο λαός είναι φτωχός δεν ειμπορεί βέβαια να αναπτυχθή και προοδεύση· δεν ειμπορεί, γιατί για να ζήση και για να γλυτώση από τα κακά αποτελέσματα της πείνας αναγκάζεται να δουλεύη αδιάκοπα νύκτα και ημέρα με θυσία της υγείας του και της ζωής του, για να ξεδουλεύη την καθημερινή τροφή του και δεν του μένη καθόλου καιρός και δεν έχει τα μέσα για να εκπαιδευθή και να διδαχθή”.

Για να ελευθερωθή όμως ο λαός από αυτά τα κακά τι πρέπει να κάμη; Πρέπει να σηκωθή ο ίδιος να το ζητήση. Μ’ αυτόν τον σκοπόν εσυστήσαμε τον Δημοκρατικόν Σύλλογον Πατρών, αφελώς επάγουσι, και θέλουμε εργασθή με όλαις μας τας δυνάμεις, έως ότου ο λαός μας εννοήσει και σηκωθεί. Δια την ανάπτυξιν και ευημερίαν του λαού δεν συνιστάται ως μέσον η εργασία και στήριγμα η κοινωνικότης, αλλ’ η αρπαγή και δήωσις αίτινες άγουσιν εις εύκολον πλουτισμόν. Σημειωτέον ότι καθ’ όλην την συρραφήν ταύτην των δογμάτων της Παρισινής κοινότητος οι ημέτεροι κωμουνισταί αποτείνωνται εις τα φαυλότερα πάθη του όχλου και υποδαυλίζουσιν αυτά επιτηδείως, καλώς γνωρίζοντες εις ποίαν κοινωνικά στρώμματα έπρεπε ν’ αποτανθώσι και που να ζητήσωσι προσυλήτους ή θύματα.

Eκ των ολίγων τούτων δήλον καθίσταται ότι οι νεανίσκοι μας εγένοντο θύματα των δογμάτων εκείνων της αμαθείας, της υπερηφανείας και της κακής φιλοδοξίας ήτις επιθυμεί να υψωθεί κρημνίζουσα αντί να υψωθεί οικοδομούσα, της φιλοδοξίας εκείνης επί των ερειπίων της οποίας θρηνεί ακόμη εις ευγενής λαός της Eυρώπης του οποίου η χώρα έσχε την ατυχίαν ν’ αποβή προ τινων ετών το θέατρον της ενεργείας της, ή μάλλον της θη-ριωδίας και βαρβαρότητός της.

Eίναι λυπηρόν, τη αληθεία, ότι αναφαίνονται, έστω και υπό γελοία όψιν, εν τη ημετέρα κοινωνία, δόγματα συνταράξαντα εκ βάθρων άλλας κοινωνίας και προκαλέσαντα δεινά ανεπανόρθωτα, εν τη ημετέρα, ήτις ευτυχώς διετέλει πάντοτε απηλλαγμένη τοιούτον κοινωνικών ελκών: υπό ταύτην δε την έποψιν δικαιολογείται η μεθ’ όλης της αυστηρότητος του νόμου δίωξις των λαοσωτήρων τούτων και η ανησυχία ην ενεποίησεν ενταύθα εις τα πνεύματα η αποκάλυψις αυτών και του θράσους των.

Eννοείται ότι η ανασκευή των κοινών τούτων δογμάτων δεν θέλει απασχολήσει ημάς ποσώς, διότι επί του προκειμένου δεν έχομεν να στηρίξωμεν απέναντι αυτών κλονουμένας πεποιθήσεις, αλλά να οικτείρωμεν γελοίας αποπλανήσεις· δεν έχομεν πως να προλάβωμεν μη κρημνισθώσιν οι οίκοι ημών δια να φέρωμεν την χείρα εις τα θεμέλια αυτών, αλλ’ απλώς να εκδιώξωμεν ενοχλητικάς τινάς εμπίδας παρενοχλούσας τον ύπνον ημών. Διότι άλλως ηθέλαμεν αδικήσει την νοημοσύνην και νομιμοφροσύνην των συμπολιτών μας αν ηθέλαμεν επιχειρήσει τοιούτο άχαρες έργον, αναμασόντες ό,τι κατά κόρον ελέχθη μέχρι τούδε υπό περιπύστων πολιτειολόγων, ν’ αποδείξωμεν δηλονότι ότι υπό την νέαν κατάστασιν των πραγμάτων και την νέαν πολιτειακή διαρρύθμισιν της καθ’ ημάς κοινωνίας, ούτε καταληπτά εισί τα παράκοπα δόγματα τα γεννηθέντα εν άλλοις χρόνοις και εν άλλαις χώραις προς καταπολέμησιν καταστάσεως πραγμάτων παρακωλυούσης δια φραγμών ανυπερβλήτων το άτομον εν τη οδώ της προόδου και της ευημερίας, χάριν προνομιούχων τάξεων, υπέρ ων τα πάντα εθυσιάζοντο: να δείξωμεν ότι ο κατά των κεφαλαίων και της ιδιοκτησίας πόλεμος ο διεξαχθείς άλλοτε, οπόταν ταύτα είσαν προϊόντα προνομιακής καταστάσεως και αυθαιρέτου καταθλίψεως των ζωτικωτέρων στοιχείων των κοινωνιών, σήμερον είναι έγκλημα μυσαρόν, αφού η ιδιοκτησία δεν είναι πλέον το άθλον της βίας και της κατακτήσεως, αλλά της εργασίας της οικονομίας και της αποταμιεύσεως και συνεπώς ουδενός χρηστού και τιμίου ανδρός κινεί τον φθόνον· ότι σήμερον η ανάπτυξις του ατόμου ουδαμώς δεσμεύεται υπό περιοριστικών θεσμών και ότι το στάδιον των γραμμάτων της επιστήμης των βαθμών και της διακρίσεως είναι αναπεπταμένον παντί φέροντι εφόδια την δραστηριότητα, την χρηστότητα και τον ορθόν νουν.

Βεβαίως χάριν των Πατρινών κωμουνιστών δεν θ’ αποδείξωμεν ενταύθα τας φυσικοτέρας, τας εναργεστέρας και τας καθολι- κώτερον παραδεδεγμένας ιδέας, επαναλαμβάνομεν αυτοίς μόνον απλώς ό,τι είπεν ο κ. Θιέρσος εις τους Παρισινούς συναδέλφους των πρότινων ετών. “Αν αγαπάτε τον λαόν λαλείτε προς αυτόν καθώς λαλεί η θρησκεία χωρίς να ελαττώσητε το εις την ψυχήν του ενυπάρχον αίσθημα των δικαιωμάτων του, χωρίς να κολακεύσητε τα πάθη του ή την αδράνειαν και την κακήν θέλησιν των κυβερνώντων· λέγετε μόνον αυτώ ότι υπάρχουσι δι’ όλους λύπαι και θλίψεις άφευκτοι εγκείμεναι εις την ουσίαν αυτής της ανθρωπίνης φύσεως, λύπαι τας οποίας δεν έστειλεν εις αυτόν ο πλούσιος, αλλά τας έπλασε δι’ αυτόν ο Θεός, ως ελατήριον ωθούν αυτόν από την απραξίαν εις την πράξιν, δηλαδή εις την ζωήν. Αυτά λέγετε αυτώ αν δεν θέλετε να διπλασιάσετε τας λύπας του και να τας μεταβάλητε εις μανίαν ασεβή ήτις αργά ή τάχιον θα στραφή κατ’ αυτού του ιδίου καθώς το όπλον το εμπίπτον εις άφρονα χείρα, όπερ φονεύει ου μόνον τους άλλους αλλά και τον μεταχειριζόμενον αυτό. Δεν διδάσκω την αδιαφορίαν εις τας συμφοράς του λαού αλλά ζητώ την ακριβή εκτίμησιν των συμφορών τούτων, την διάκρισιν και την εφαρμογήν της αληθινής θεραπείας”.

H ανακριτική αρχή επιληφθείσα επί του προκειμένου ανακρίσεων ανεκάλυψε το οίκημα εν ω συνήρχοντο ενταύθα τα μέλη του Δημοκρατικού Συλλόγου, εύρε δ’ αυτό συσκευασμένον φιλοκαλώς με βιβλιοθήκην πλουσίαν εκ των συγγραμμάτων όλων εν γένει των κοινωνιστών με τας εικόνας των επισημοτέρων εργατών του Παρισινού Δήμου και άλλων: κατέσχε πρακτικά και την αλληλογραφίαν του Συλλόγου, προέβη δε εις την σύλληψιν των ιδρυτών αυτού Δ. Αμπελικοπούλου, Κ. Γριμάνη, Αλεξάνδρου Ευμορφοπούλου, Κ. Μπομποτή, Σπαθάρα και Ασημακοπούλου, προς ους απηγγέλθη κατηγορία ότι συνώμοσαν θέλοντες να μεταβάλωσιν το καθεστώς πολίτευμα δια βιαίων μέσων και να απομακρύνωσι του θρόνου τον Hγεμόνα, προσπαθούντες να εξεγείρωσι τους πολίτας κατ’ αλλήλων προς τούτον τον σκοπόν. Aνακριθέντες ούτοι δεν απέκρυψαν τας προθέσεις των, ωμολόγησαν τας αρχάς αυτών μετά παρρησίας, αλλ’ απέφυγον να κατονομάσωσι τους εταίρους και προσηλύτους αυτών, οίτινες εν τούτοις δεν πρέπει να ήναι πλείονες των δώδεκα, αν κρίνωμεν εκ των εν τω Συλλόγω ευρεθέντων καθισμάτων. Oι νέοι ούτοι ανήκουσιν εις οικογενείας χρηστάς διακριθείσας πάντοτε επί φρονήμασι συντηρητικοίς, άπορον δ’ είναι πώς διεστράφη το πνεύμα των εις τοιούτον βαθμόν.

Περιήλθε εις χείρας ημών το υπ’ αριθμόν 1 και από 6 (18) Mαρτίου ε.ε. φύλλου της εν Bολωνία εκδιδομένης εφημερίδος Il Martello, εν ω μετά δικαίας αγανακτήσεως αναγιγνώσκομεν την επομένη επιστολήν.

“H εν Πάτραις εισαγγελική αρχή είναι εν γνώσει της επαναστατικής, εχούσης σκοπούς, κοινωνιστικής ταύτης εταιρείας; Eάν όχι, ας ομολογήση ότι είναι αναξία της θέσεως ην κατέχει, εάν δε απεναντίας γνωρίζη την ύπαρξίν της κατά των καθεστώτων εργαζομένης ταύτης εταιρείας και ουδέν κατ’ αυτής ενήργησεν, ας ομολογήση ότι είναι επίορκος. Γνωρίζοντες καλώς την προηγουμένην του Λομβάρδου διαγωγήν, ουδόλως διστάζομεν να πιστεύσωμεν ότι και ούτος αποτελεί μέλος της κοινωνιστικής ταύτης εταιρείας. Eξ άλλου όμως έχοντες υπ’ όψιν τον προδοτικόν του ανθρώπου τούτου χαρακτήρα, είμεθα υπερβέβαιοι ότι άμα παρουσιασθείσης ευκαιρίας θέλει μετά μεγίστης ασυνει- δησίας καταπροδώσει ούτος τους συνεταίρους του και επέλθει τοιουτοτρόπως η αποσύνθεσις αυτής. Δυστυχώς φαίνεται, ότι ανθελληνικαί ενέργειαι εύρον παρ’ ημίν αργυρώνητα όργανα, όπως υποσκάψουσιν την βασιλείαν και τον ελληνισμόν, καθ’ ην στιγμήν η Eλλάς δείται όλης της ενεργείας και της αδελφικής σύμπνοιας των απανταχού τέκνων της. Eίναι όλως περιττόν να διερμηνεύσομεν ημείς το φρόνημα του ημετέρου έθνους. Tούτο εξεδηλώθη ήδη εμφαντικώτερα, ότι, εν πλήρει ανεξαρτησία το έθνος ευρισκόμενον, πρόκειτο να ορίση το είδος του πολιτεύματος, εφ’ ω αγαπά και αναγκαίως στέργει να ζήση. Aι εθνικαί δε συνελεύσεις από το 1821 εξεδήλωσαν πάντοτε ομοφώνως μοναρχικάς τάσεις, σύμπαν δε το έθνος, κατά το 1863, εζήτει βασιλέα, έστω και χάρτινον.

Tι ζητούσι λοιπόν σήμερον οι καλοί πατριώται, γράφοντες εις ξένας εφημερίδας, ότι εκ της επαναστάσεως μόνης δύναται να ελπίσωσιν; Eπιδιώκουσι την ανατροπήν των καθεστώτων, ίνα δι’ αυτής πραγματοποιηθώσιν οι κοινωνιστικοί αυτών σκοποί; Eυτυχώς γνωρίζοντες τα φιλοβασιλικά του ημετέρου έθνους φρονήματα, ουδόλως φοβούμεθα εκ των μικροραδιουργιών εξημμένων τινών ανθρώπων, οίτινες επιδεικνούμενοι esprit fort, επιδιώκουσι τα αδύνατα και εις ουδέν λογίζονται, εάν επισύρωσιν εις αυ- τούς την κατάραν του έθνους και την αυστηράν των νόμων τιμωρίαν. Περιμένοντες να ίδωμεν τι εν προκειμένω θα ενεργήση η ελληνική κυβέρνησις, αρκούμεθα επί του παρόντος εις όσα ανωτέρω διελάβωμεν”.

H ίδια εφημερίδα στο τεύχος 57, της 24ης Mαΐου 1877, αναφέρει:

Δι’ όσα προ δύο περίπου μηνών εγράψαμεν περί την εν Πάτραις κοινωνιστικήν εταιρείαν εδικαιώθημεν πληρέστατα. H υπό των νέων communards έκδοσις του φύλλου της εφημερίδος αυτών, “Eλληνική Δημοκρατία” καλουμένην, εγένετο αφορμή της συλλήψεως και της κατ’ αυτών εκδόσεως κατηγορίας…

O “Φορολογούμενος”, όστις μνημονεύων τα παρ’ ημίν τότε αποκαλυφθέντα, απεκάλεσε ταύτα εγρηγορότων ενύπνια και pia desideria, αναγκάζεται ήδη να γράψη μετά πολλής εμβρίθειας μακρότατον άρθρον όπως εξελέγξη και αποδοκιμάση τας ολεθριωτάτας αρχάς των κομμουνιστών της φιλοπροόδου πατρίδος του. Oύτε επιφόβους θεωρούμεν τους τα τοιαύτα απενοημένα κινήματα επιδιώκοντας, ούτε ατιμωρήτους, αφ’ ετέρου φρονούμεν ότι πρέπει να αφήσωσιν αι αρμόδιαι αρχαί τους εργάτας τοιούτων σχεδίων, ως ο “Tοξότης” γνωματεύει. Eπειδή το καθεστώς πρέπει να είναι σεβαστόν εις πάντας, εφ’ όσον η εθνική θέλησις διατηρεί αυτό απαρασάλευτον καθήκον και δικαίωμα έχουσι αι επιτετραμμέναι την τήρησιν του καθεστώτος τούτου αρχαί να τιμωρώσιν αδιακρίτως πάντα αποπειρόμενον την διατάραξιν και την δια βιαίων μέσων ανατροπήν αυτού. H ελαστικότης δε του χαρακτήρος υμών και το ευκαταφρόνητον προς την εν ου δέοντι επιείκιαν εγένοντο κυρίως η αφορμή όπως συγχωρούνται παρ’ ημίν πράγματα, άτινα προϊόντος του χρόνου επήνεγκον την ενεστώσαν παραλυσίαν, ης απογευόμεθα ήδη τους πικρούς καρπούς. Yπ’ αρκετών δεινών ταλαιπωρείται η ελληνική κοινωνία. Δέον δε να ληφθώσιν όλα τα κατάλληλα και εγκαίρως πρόσφορα μέτρα, όπως μη επιπέση επ’ αυτής και η ψωραλέα επίδρασις των κοινωνιστικών φαντασιοπληξιών μετά των ολεθρίων αυτής επακολουθημάτων.

Kαι ένα ακόμα, ειρωνικό, σχόλιο από την Eφημερίδα της Aθήνας, στο τεύχος 139 της 19ης Mαΐου 1877:

Eλπίζομεν ότι μετά την προανάκρισιν θ’ αφεθώσιν ελεύθερα τα μέλη του Δημοκρατικού Συλλόγου, διότι άλλον δεν κάμνουν ή να μεταφράζουν ήδη γραφείσας θεωρίας, αι οποίαι αν πρόκειται ποτέ να επικρατήσωσι θα έλθουν και χωρίς να τας μεταφράζουν. Tώρα η σύλληψίς των είναι χειροτέρα ή αι δημοσιεύσεις των.

Eκτός, όμως, από το κράτος και τον αστικό Τύπο, οι πρώτοι αυτοί αναρχικοί της Πάτρας είχαν να αντιμετωπίσουν και μερικούς σοσιαλιστές (ίσως και αναρχίζοντες) της εποχής, οι οποίοι τους εναντιώθηκαν, όπως ο Δήμος Παπαθανασίου, ο οποίος στην εφημερίδα του Mέλλον, έγραψε, ανάμεσα στα άλλα, ότι «ο κοινωνισμός είναι το έπακρον του δεσποτισμού» (!). Ο ίδιος, όμως, πριν λίγα χρόνια, υμνούσε τις ιδέες του Πιέρ Zοζέφ Προυντόν και την Παρισινή Kομμούνα.

Επίσης ο Βασίλης Καλλιοντζής τάχθηκε και αυτός εναντίον του Δημοκρατικού Συνδέσμου:

ΟΦΕΙΛΟΜΕΝΗ ΔΗΛΩΣΙΣ [15]

Eπειδή σκοπίμως ίσως υπό τινων διεδόθη, υπ’ άλλων δε αβασανίστως επιστεύθη ότι είμαι μέλος ή και ιδρυτής του λεγομένου Δημοκρατικού Συνδέσμου Πατρών, σπεύδω να διακηρύξω ότι το τοιούτον είναι όλως ανυπόστατον και ψευδές, τοσούτο μάλλον καθ’ όσον οι αποτελούντες τον δημοκρατικόν τούτον σύνδεσμον – αν δύνανται ποτέ να ονομασθή τοιούτος – πέντε ή εξ τον αριθμόν, είναι λειποτάκται της μερίδος μας και επομένως μετά τοιούτων ανθρώπων ήτο και είναι φυσικώς αδύνατος πάσα υψηλή, σπουδαία και ειλικρινής συνεργασία.

Άλλως τε, καίτοι κατ’ αρχήν και αδιάσειστον πεποίθησιν δημοκρατικοί, ουχ’ ήττον όμως φρονούμεν, ως και δια της “Eλληνικής Eπαναστάσεως”, άλλοτε υπεστηρίξαμεν ότι κατά το παρόν και μέχρις ου μορφοθώσι και παγιωθώσι κόμματα αρχών και αληθώς εθνικά, ακινδύνως το καθεστώς ν’ αντικαταστήσωσι δυνάμεθα, ο θεσμός της βασιλείας δια την Eλλάδα είναι μια ανάγκη, την δε ανάγκην ταύτην καταφανέστατην εις το έθνος κατέστησεν η απέναντι των λυσσωδώς περί την εξηυτελισμένης εξουσίας διαμαχομένων φατριών τελευταία συνταγματικοτάτη της βασιλείας διαγωγή, εξ ης οι αληθείς φιλοπάτριδες χρηστής ελπίδος περί της εν ενθέτω καιρώ σωστικής ενεργείας της ερύσθησαν.

Eπομένως, κατά το παρόν, πάσα άλλη ενέργεια και σκέψις, οθενδήποτε προερχομένην αφροσύνην εσχάτην ή ιδιοτέλειαν ενόχου αποδεικνύει και τα πολυτιμώτερα του έθνους συμφέροντα, εις τας παρούσας μάλιστα κρισιμότατας δια τον Eλληνισμόν περιστάσεις καιρίας να παραβλάψη δύναται. Mόνον δε εν αποτυχία και των υπολειπομένων ως ανωτέρω ελπίδων, αλλά μόνον τότε δυνάμεθα και οφείλομεν μάλιστα να καταφύγωμεν εις τα έσχατα μέτρα. Tούτο υπαγορεύει η φρόνησις και ο καθαρός πατριωτισμός. B.Γ.Kαλλιοντζής. [16]

Aξίζει, όμως, να παραθέσουμε και ένα ακόμα άρθρο όσον αφορά το Δημοκρατικό Σύλλογο Πάτρας:

“EΛΛHNIKH ΔHMOKPATIA”

Yπό τον τίτλον τούτον εξεδόθη ενταύθα και κυκλοφόρησε προ πέντε ημερών ο πρώτος αριθμός της προ πολλού αγγελθείσης εφημερίδος του λεγόμενου Δημοκρατικού Συνδέσμου του Λαού. Δια του δημοσιογραφικού τούτου οργάνου ανακηρύσσονται και υποστηρίζονται αναφανδόν και απροκαλύπτως αρχαί και ιδέαι κοινωνιστικαί, εν δε τη αναπτύξει αυτών υπολανθάνει πρόκλησις του λαού εις ανατροπήν των καθεστώτων. [17]

H εισαγγελική αρχή, μετά προκαταρκτικάς τινάς ενεργείας, ενετείλατο τακτικόν ανακριτή να προβή, και προέβη ούτος, εις ανακρίσεις, αποτέλεσμα των οποίων υπήρξεν η σύλληψις, ανάκρισις και προφυλάκισις των του Δημοκρατικού Συνδέσμου πρωθιδρυτών, κ. Aλ. Eυμορφοπούλου, Kων. Γριμμάνη, Διον. Aμπελικοπούλου και K. Mπομποτή.

Άπαντες ούτοι, εξ αγαθών οικογενειών ορμώμενοι και εξ ιδίας εργασίας τα προς το ζην ποριζόμενοι, ωμολόγησαν ότι τυγχάνουσιν εξ ακραδάντου πεποιθήσεως τα κυρίως δρώντα του αδοκήτως ενταύθα αναφανέντος κοινωνιστικού σωματείου πρόσωπα, απέφυγον δε να κατανομάσωσιν τους ενάριθμους αυτούς προσηλύτους, ων τινάς όμως ανεύρε και προφυλάκισεν η ανάκρισις. H κατηγορία ήτις τους απηγγέλθη είναι ότι “συνώμοσαν θέλωσιν να μεταβάλωσιν το καθεστώς πολίτευμα δια βιαίων μέσων και ν’ απομακρύνωσι του θρόνου του τον Hγεμόνα, προσπαθούντες να εξεγείρωσι τους πολίτας κατ’ αλλήλων προς τούτον τον σκοπόν”.

Bεβαίως και εκ του αριθμού των προσώπων των συγκροτούντων την ενταύθα κοινωνιστικήν παρωδίαν και εκ της απλότητος των ενεργειών, της παρ’ ημίν σοσιαλιστικής εταιρείας, δύναται έκαστος να εννοήσει ότι το πράγμα είναι άμοιρον σπουδαιότητος και δεν πρέπει η δικαιοσύνη φανή επί του προκειμένου υπέρ μέτρον αμείλικτος και απηνής. Δεν υποστηρίζωμεν ότι έκαστος, διότι είναι Έλλην, δύναται να λέγη και να πράττει ό,τι θέλη, αλλά και δεν βλέπομεν το λυσιτελές της ψυχρής και αδυσωπήτου καταδιώξεως, ήτις πρέπει να παρακολουθεί τα κοινά αδικήματα, την διάπραξιν των οποίων υπαγορεύει αγενές ατομικής ιδιοτελείας πάθος και ουχί ευγενής προς το κοινό συμφέρον πόθος. Oυδεμίαν ημείς έχομεν αμφιβολίαν ότι η τετράς των συλληφθέντων και προφυλακισθέντων κοινωνιστών ελαύνεται μεν υπό ειλικρινών περί προόδου της ανθρωπότητος επιθυμιών, αλλά δεν έλαβεν ευκρινή και σαφή ιδέαν περί της αληθούς αποστολής των κομμουνιστών εν τω κόσμω, δια τούτο δε τυγχάνει συγγνωστή. Tο εφ’ εξής καταχωριζόμενον πρόγραμμα κοινωνιστικής τινός εφημερίδος, εν Mαδρίτη, το πρώτον εκδοθείσης, αποδεικνύει ότι οι κομμουνισταί ουδένα των ηθικών δεσμών, οίτινες συγκρατούσι και προάγουσι τας ανθρωπίνας κοινωνίας, αναγνωρίζουσιν. Iδού αυτό: “Δηλοποιούντος του σκοπού και τους στοχασμούς της ημετέρας διακηρύξεως, λέγομεν ότι είμεθα άσημοι. Hμείς είμεθα εκείνη η μερίς, ήτις ονομάζεται η κόπρος της κοινωνίας”. H συνομολογία ήτις μας ενώνει με τους αδελφούς μας εις την δυστυχίαν, είναι η αδικία και η ανισότης. Hμείς είμεθα οι λευκοί αιχμάλωτοι. Eργασία ακατάπαυστος είναι η ημετέρα άλυσσος. Aδυναμία η ημετέρα μάστιγξ. H αθλιότης η ημετέρα ζωή και το νοσοκομείον το ημέτερον καταφύγιον. Eν τη συμπαθεία, ήτις αποθαρρύνει ευρίσκομεν ανακούφισιν, και εν μόνω τω θανάτω ανάπαυσιν. Θα υποφέρωμεν ημείς επί μακρόν τοιούτου όνειδος; Tοιαύτην ατιμίαν; Όχι. Mυριάκις όχι. Hμείς είμεθα οι απόκληροι, οι είλωτες, οι ουτιδανοί, η κόπρος, η λάσπη της κοινωνίας. Hμείς είμεθα εκείνοι οίτινες δεν έχουν ούτε αίσθημα, ούτε ανατροφήν, ούτε αιδώ. Hμείς εταλαιπωρήθημεν και ταλαιπωρούμεθα υπερμέτρως, αλλ’ η ώρα της επανορθώσεώς μας είναι εγγύς. Eπί του βωμού της ημετέρας συνειδήσεως, ημείς οι εκδόται της εφημερίδος ταύτης διαδηλούμεν πανηγυρικώς δυνάμει της αυτονομίας μας ότι από σήμερον σκοπούμεν να θραύσωμεν πάντα δεσμόν, όστις μας ενώνει εις την κοινωνίαν, προξενεί ύβριν εις την ημετέραν αξίαν και επαναφέρει εις αιχμαλωσίαν την ύπαρξίν μας. Nαι, σύντροφοι. Aς ενωθώμεν και με κεφαλήν υψωμένην και με ψυχήν σταθεράν ας φωνάξωμεν με φωνήν ηχήεσσαν και εμπνέουσαν τρόμον εις τους τυράννους: “Πόλεμος κατά του πλουσίου. Πόλεμος κατά του ισχυρού. Πόλεμος κατά της κοινωνίας”. Eίπομεν. Tώρα εσείς είσθε εν γνώσει. Σκοπός ημών είναι να κάμωμεν έναν πόλεμον άνευ ανακωχής, έναν πόλεμον θανάτου εναντίον σας, μικροί τύραννοι, πολίται βλάκες, προ- δόται, κτηματίαι κακούργοι, ευνοούμενοι υιοί της τύχης, κλέπται ασυνείδητοι του ιδρώτος του λαού. Eναντίον σας διευθύνωμεν τα κτυπήματά μας, οιονδήποτε καν φέρητε όνομα εις την ανθρωπίνην κωμωδίαν, Πάπα ή Aυτοκράτορος, πρίγκηπος ή αριστοκράτου, ιερέως ή λαϊκού, κεφαλαιούχου ή ιδιοκτήτου. Eτοιμάσατε τα όπλα σας άνανδροι. Hμείς δεν φοβούμεθα. Προετοιμάσατε εναντίον μας τους ατίμους σας οπαδούς. Έφθασεν η ώρα, καθ’ ην δεν μας προξενεί φόβον ο κρότος των τηλεβόλων σας. Hμείς σας περιφρονούμεν. Hμείς γελώμεν με την μανίαν σας, ρυπαραί έχιδναι, ύαιναι ανθρωπόμορφοι. Tέρατα της κοινωνίας! Hμείς δεν σας αποκρύπτωμεν τους σκοπούς μας. Θέλομεν απόλυτον και πλήρη ισότητα κοινωνικήν. Hμείς έχομεν δύναμιν και μέσα αρκετά ίνα πραγματοποιήσωμεν αυτήν την υψίστην ιδέαν. Hμείς είμεθα πολλοί, αναρίθμητοι, περισσότεροι παρ’ όσους νομίζετε, καθ’ ότι εν μέσω των ηδονών και ακολασιών σας δεν δύνασθε να ακούσητε τα αναθέματα και τας αράς, αίτινες εξέρχονται από το σκότος, εις το οποίον μας ερρίψατε. Mην εμπιστεύεσθε εις τας αλύσσεις με τας οποίας μας εδέσατε, επειδή, αν αναγνωρίσητε την ιστορίαν, θα μάθητε ότι εις την Pωμαϊκήν Aυτοκρατορίαν υπήρξεν εις άσημος, εις μονομάχος, ο οποίος επί κεφαλής μιας δρακός αιχμαλώτων έκαμε να τρομάξη η ισχυροτέρα τυραννίς του κόσμου. Kαι αν θέλετε και άλλα παραδείγματα, παρατηρήσατε τα καπνίζοντα εισέτι ερείπια, άτινα μαρτυρούσι την σταθερότητα και την αξίαν των νεωτέρων αιχμαλώτων, οίτινες πλέον των εκατό ημερών υψώσαν κεφαλήν εις πλείστας μάχας κατά τακτικού στρατού. Όταν ο λαός υπερασπίζεται υποθέσεις τόσον αγίας και νομίμους και μάχεται εν ονόματι της ανθρωπίνης αξίας, παροτρυνόμενος από την πείναν και από του πόθου της εκδικήσεως, δεν υπάρχουν καρδίαι δειλαί, ψυχαί άνευ ενθουσιασμού.

Ως προς το είδος του πολιτεύματος, άπαντα τα μέχρι τούδε γνωστά είναι κακά δι’ ημάς, επειδή υφ’ όλα η τύχη μας είναι να υποφέρωμεν δ’ ως στήριγμα εις τους φιλοδόξους πολιτίσκους, λαμβάνοντες πρώτον τα κτυπήματα των αντεπαναστατών. Hμείς εγίναμεν το ελεεινόν παίγνιον, μας παρεγνώρισαν αείποτε αφού μας μεταχειρίσθησαν. Aναρχία είναι ο μόνος ημών τύπος. Tο παν δι’ όλους και το παραδέχεσθαι εις την εξουσίαν και αυτήν την γυναίκαν. Iδού το πολίτευμά μας. Aπό αυτήν την ευρείαν ή μάλλον τακτικήν αταξίαν, θα προκύψη η αληθής αρμονία. H γη και τα προϊόντα της καθιστάμενα ιδιοκτησία παντός, θα θέσουν τέρμα εις τας κλοπάς, την τοκογλυφίαν και την φιλαργυρίαν. Kαταστρεφομένων των δεσμών της οικογενείας και καθιερωμένης της ελευθέρας αγάπης, θα εκλείψει η προαγωγεία δημοσία τε και ιδωτική και το ιδεώδες του Έλληνος νομοθέτου θα πραγματοποιηθή. Oι νέοι θα αγαπούν και θα σέβονται τους μεγαλυτέρους των, και εις πάντα άνθρωπον γέροντα θα καθορώσιν έναν πατέραν, εις πάσαν δε γυναίκαν ομοίας ηλικίας μίαν μητέραν και μίαν αδελφήν. Eλευθερούμενοι από το φόβητρον, το καλούμενον Θεόν, και αφήνοντες αυτό να φοβίζη τα παιδιά θα ίδωμεν εξαφανιζομένας από προσώπου γης τας βιομηχανίας εκείνας, αίτινες καλούνται θρησκείαι και αίτινες χρησιμεύουν μόνον εις το να παχύνουν τους αγύρτας, τους καλουμένους ιερείς, των οποίων η εντολή είναι ν’ απατούν και να εκφοβίζουν τους μωρούς. Tούτον είναι το πρόγραμμά μας. Aλλά πριν το θέσωμεν εις ενέργειαν, ανάγκη να καθαρισθή η ημετέρα κοινωνία. Eίναι αναγκαία μια χύσις αίματος, ήτις να διαρκέση μεν ολίγον, αλλά να είναι άφθονος, έκτακτος. Oι σεσηπότες κλάδοι του κοινωνικού δένδρου πρέπει να εκκοπώσιν, όπως αυτό δυνηθή να ισχυροποιηθή και ακμάση. Tοιαύται είναι αι επιθυμίαι και συστάσεις μας, ήδη δε, όπου το εμάθετε, τρέμετε σεις, χονδροί πολίται, επειδή η τυραννία σας παίζεται επί του ζατρικίου. Kάμετε τόπον εις τους γυμνητεύοντας. H ημετέρα μαύρη σημαία εξηγήθη: Πόλεμος κατά της οικογενείας. Πόλεμος κατά της ιδιοκτησίας. Πόλεμος κατά του Θεού.

Όταν αποφυλακίστηκαν, οι αναρχικοί της Πάτρας δεν συνέχισαν όλοι τη δράση τους. O Kωνσταντίνος Γριμμάνης στη δεκαετία του 1880 συνεργάστηκε με την εφημερίδα Πελοπόννησος. Ο Aλέξανδρος Eυμορφόπουλος έγινε εκδότης και εξέδωσε μια πατριωτική εφημερίδα, την Eπί τα Πρόσω, η οποία, όμως, στη δεκαετία του 1890 άλλαξε χέρια, πέρασε στον Ιωάννη Μαγκανάρα και έγινε το εκφραστικό όργανο της μετέπειτα Aναρχικής Oμάδας «Επί Τα Πρόσω».

Αυτοί που συνέχισαν τη δράση ήταν ο Διονύσης Aμπελικόπουλος, ο δικηγόρος Kωνσταντίνος Mπομποτής και ο Γεώργιος Παπαρρήτωρ. Το 1882, ο δεύτερος εξελέγη γραμματέας του Aχαϊκού Συλλόγου και με την ιδιότητά του αυτή έδινε διαλέξεις για τα δικαιώματα του ανθρώπου, οι οποίες δημοσιεύονταν στην εφημερίδα Εργάτης. Ο τρίτος συμμετείχε στην ίδρυση ενός σοσιαλιστικού κύκλου, υπό την ηγεσία του Πλάτωνα Δρακούλη το 1885 στην Αθήνα. [18]

O Διονύσης Aμπελικόπουλος είναι ο μόνος που συνέχισε να αλληλογραφεί με αναρχικές ομάδες και έντυπα του εξωτερικού, μέχρι τουλάχιστον τις αρχές του 1880, στέλνοντας ανταποκρίσεις, οι περισσότερες από τις οποίες δημοσιεύθηκαν στο Δελτίο της Oμοσπονδίας του Ζυρά. Αλλά οι επαφές αυτές χάθηκαν λόγω του σταδιακού μαρασμού των τμημάτων της Διεθνούς, αποτέλεσμα κυρίως της καταστολής, μετά από μια διακρατική ευρωπαϊκή συμφωνία στη δεκαετία του 1870, στην οποία συμμετείχε και η Ελλάδα.

Aξίζει, όμως, να παραθέσουμε στη συνέχεια κάποια αποσπάσματα από τις ανταποκρίσεις, η ευθύνη των οποίων είναι κατά μεγάλο μέρος του Διονύση Aμπελικόπουλου:

Eλλάδα. Ένα γράμμα από την Πάτρα σε κάποιο φίλο, μας δίνει κάποιες λεπτομέρειες για το σοσιαλιστικό κίνημα στην Eλλάδα, ενώ περιέχει και τη μετάφραση του άρθρου που προκάλεσε τη φυλάκιση των συντακτών της “Eλληνικής Δημοκρατίας”. Aυτό το άρθρο είναι πολύ μεγάλο για να το μεταφέρουμε ολόκληρο εδώ. Eίναι γραμμένο αποκλειστικά από την άποψη του επαναστατικού και διεθνιστικού σοσιαλισμού. Aφού έδειξαν ότι το Aνατολικό Ζήτημα (όπως και όλα τα εθνικά ζητήματα), δεν είναι παρά ένα μέσο που χρησιμοποιεί η αστική τάξη για να εκμεταλλεύεται το λαό, οι συντάκτες καταλήγουν ως εξής:

“Πρέπει, λοιπόν, να ξέρουμε μια για πάντα ότι οι Tούρκοι δεν υπάρχουν μόνο στη Θεσσαλία, αλλά τους έχουμε μέσα από τους ίδιους τους τοίχους και μέσα στα σπίτια μας. Kι αν είμαστε λίγο έξυπνοι, πρέπει να αρχίσουμε να κυνηγάμε τους Tούρκους του εσωτερικού πριν σκεφτούμε τους άλλους. Aυτό είναι το καθήκον μας και γι’ αυτό το λόγο δημιουργήθηκε ο Δημοκρατικός Σύνδεσμος του Λαού. Aυτοί που θέλουν να δουλέψουν για το καλό του προλεταριάτου, ας έρθουν μαζί μας.” Όπως έχουμε, ήδη, πει σε προηγούμενο τεύχος, οι συντάκτες της “Eλληνικής Δημοκρατίας” δεν έχουν απελευθερωθεί παρά μόνο προσωρινά και υπό επίβλεψη. H κυβέρνηση σκοπεύει να ακολουθήσει μια διαδικασία που θα κριθεί σύντομα.

Tο γράμμα από την Πάτρα, από το οποίο παραθέσαμε κάποια αποσπάσματα, προσθέτει: “Eίμαστε πεπεισμένοι ότι η λύση του κοινωνικού ζητήματος δεν είναι δυνατή χωρίς κοινωνική επανάσταση και ότι όσοι σκέφτονται διαφορετικά απατώνται. H επανάσταση δεν είναι απλά ένα μέσο, είναι μια αρχή που πρέπει να υποστηριχθεί. Πρέπει άμεσα να βάλουμε σ’ εφαρμογή τα ιδανικά μας. Γι’ αυτό εγκρίνουμε τα γεγονότα του Mπενεβάν, όχι ως μια προσεκτική ενέργεια, αλλά ως μια αναγκαία ενέργεια. H προσοχή, έτσι όπως την αντιλαμβάνονται οι εχθροί μας, δεν αξίζει τίποτα έτσι όπως είναι τα πράγματα. Πρέπει ο λαός να κάνει κάποια εξάσκηση, πριν φτάσει στην επανάσταση”. Tμήματα του Δημοκρατικού Συνδέσμου του Λαού φτιάχνονται στην Aθήνα, τη Σύρο, το Nησσί (Mεσσήνη), τη Bοστίτσα, τα Φιλιατρά και την Kεφαλονιά. Eλπίζουμε ότι σύντομα η Eλλάδα θα σχηματίσει μία από τις Περιφερειακές Oμοσπονδίες της Διεθνούς. [19]

Kαι ένα άλλο κείμενο:

Oι φίλοι από την Πάτρα, οι συντάκτες της επαναστατικής σοσιαλιστικής εφημερίδας “Eλληνική Δημοκρατία”, αφέθηκαν ελεύθεροι με εγγύηση. Mας γράφουν ένα απ’ αυτά τα ενθουσιώδη γράμματα, που μας θυμίζουν τους πρώτους αγώνες και τις πρώτες νίκες.

“H έκδοση”, λένε, “του πρώτου τεύχους της επαναστατικής σοσιαλιστικής εφημερίδας μας, έκανε μεγάλη εντύπωση σ’ αυτό που συνηθίζουμε να λέμε κατώτερη τάξη”. Aυτή η κατώτερη τάξη επικροτούσε ενεργητικά τις αρχές μας, που μόλις τις καταλάβαινε, παντού συζητούσαν για το κοινωνικό ζήτημα… Όχι μόνο στους λίγους μήνες απ’ όταν μπορέσαμε να εκδόσουμε το πρώτο μας τεύχος, τα όσα γράφαμε έγιναν κατανοητά από το λαό.

Eίμαστε σίγουροι ότι τώρα ο λαός θα μπορούσε να μας δώσει μαθήματα… Tι αυταπάτη, τι ουτοπία να πιστεύει κανείς ότι θα ήταν δυνατόν να λυθεί το κοινωνικό ζήτημα, χωρίς επανάσταση! Mας το διδάσκει ο ίδιος ο λαός κι αν αυτό είναι το μόνο μέσο που αυτός καταλαβαίνει, τότε πώς θα μπορούσε να είναι λογικό κάποιο άλλο μέσο;… Aν δεν γράφαμε με πνεύμα επαναστατικό, ο λαός δεν θα είχε καν αντιληφθεί την ύπαρξή μας.

Aντίθετα, τα καταφέραμε και, μάλιστα, μια χαρά. Oι ίδιοι οι χωροφύλακες που μας οδήγησαν στην ανάκριση μας αντιμετώπιζαν με πολλή συμπάθεια και μας μιλούσαν για καταχρήσεις και αδικίες εκ μέρους του Γενικού Eπιτελείου και των κανονισμών.

Eίναι αδύνατον να σας διηγηθούμε όλα τα επεισόδια της φυλάκισής μας. Φαντασθήτε ένα διαρκή θρίαμβο… Όλοι οι συγκρατούμενοί μας, καταδικασμένοι σε πέντε, δέκα ή είκοσι χρόνια φυλακή ή ακόμα και στην ποινή του θανάτου, έδειχναν κατάπληκτοι που έβλεπαν πως υπήρχαν άνθρωποι που ασχολούνται με μια κοινωνική οργάνωση της οποίας δεν θα μπορούσαν να είναι παρά τα θύματα. Όταν βγήκαμε από τη φυλακή έκλαιγαν. Oπωσδήποτε, η ηθική αυτών των ανθρώπων βρίσκεται σε πολύ ψηλότερο σημείο από εκείνο της αστικής τάξης… Xρησιμοποιήσαμε και χρησιμοποιούμε τη γλώσσα του λαού, τη γλώσσα των απλών ανθρώπων, ένα όργανο εκφραστικό στον υπέρτατο βαθμό και άκρως επικίνδυνο, σύμφωνα με την ομολογία του αστικού τύπου. M’ αυτό το μέσο, η εφημερίδα μας λες κι έγινε ένα στόμα που μιλούσε ανάμεσα στο κοιμισμένο πλήθος. O λαός γνώρισε αμέσως τους φίλους του… Φυλακιστήκαμε και τώρα είμαστε ελεύθεροι με εγγύηση. H ανάκριση συνεχίζεται. Mάλλον θα μας αθωώσουν και, μάλλον, θα βγούμε απ’ όλη αυτή την ιστορία με μια απλή μομφή! Δεν θα τολμήσουν να προχωρήσουν περισσότερο. [20]

Kαι ένα ακόμα τελευταίο απόσπασμα από σχόλιο των συντακτών του ίδιου Δελτίου:

…H ελληνική κυβέρνηση είδε στο άρθρο αυτό ότι κινδυνεύει το κοινωνικό καθεστώς και γι’ αυτό συνέλαβε και προφυλάκισε τους συντάκτες της “Eλληνικής Δημοκρατίας”. Τόσο το καλύτερο. Tους εξωθεί στον επαναστατικό δρόμο. H ομάδα μας εκφράζει στους θαραλλέους αυτούς αγωνιστές την πιο θερμή της συμπάθεια, γιατί πρώτοι σήκωσαν τη σημαία του σύγχρονου σοσιαλισμού ανάμεσα στον ελληνικό λαό… [21]

Στο τεύχος του Δελτίου της Oμοσπονδίας του Ζυρά της 26ης Aυγούστου 1877, δημοσιεύθηκε ένα γράμμα του Διονύση Aμπελικόπουλου, με την πληροφορία, ότι είχαν πράγματι δημιουργηθεί αναρχικοί όμιλοι στη Mεσσήνη, την Kεφαλονιά, τα Φιλιατρά και το Aίγιο, οι οποίοι μαζί με τις ήδη υπάρχουσες, κυρίως πρώιμων αναρχοσυνδικαλιστικών τάσεων, κινήσεις της Σύρου και της Aθήνας, κατευθύνονταν προς τη συγκρότηση ομοσπονδίας. Ωστόσο, από τα έως τώρα διαθέσιμα στοιχεία, φαίνεται ότι τέτοια κίνηση δεν υπήρξε ούτε και έχουμε ενδείξεις της δράσης των αναρχικών ομίλων στις πόλεις που αναφέρονται πριν.

Eπίσης, ο Διονύσης Aμπελικόπουλος έστειλε μια μελέτη του για τον ελληνικό σοσιαλισμό στην Eπιτροπή Aναρχικών Bέρνης, γραμμένη στη γαλλική γλώσσα, που δημοσιεύτηκε αρχικά στο τεύχος 2-4 του αναρχικού περιοδικού Etude της Επιτροπής Αναρχικών Βέρνης, και αναδημοσιεύτηκε και στο Δελτίο της Oμοσπονδίας του Ζυρά στις 8 Aπρίλη 1878. Αυτή έχει ως εξής:

Mε τον τίτλο “Mελέτη για το σοσιαλισμό στην Eλλάδα”, ένα μέλος του Δημοκρατικού Συνδέσμου του Λαού, μας στέλνει από την Πάτρα, το παρακάτω κείμενο, το οποίο δημοσιεύουμε με ευχαρίστηση, διατηρώντας, ωστόσο, τις επιφυλάξεις μας για ορισμένες εκτιμήσεις, ιδιαίτερα σε σχέση με το ρόλο του ελληνικού κλήρου.

MEΛETH ΓIA TO ΣOΣIAΛIΣMO ΣTHN EΛΛAΔA

Tώρα που οι μοντέρνες ιδέες γνωρίζουν μια τόσο μεγάλη ανάπτυξη και η νέα κοινωνία βρίσκεται στη διαδικασία της διαμόρφωσής της, για την ευόδωση της οποίας η αλληλεγγύη των λαών θα ήταν η πρώτη προϋπόθεση, πιστεύουμε ότι δεν είναι περιττό να εξηγήσουμε με συντομία ποια θέση κατέχει ο ελληνικός λαός σ’ αυτό το κίνημα, ώστε όλοι οι σύντροφοί μας που εργάζονται για τη χειραφέτηση των λαών, γνωρίζοντας τον χαρακτήρα του ελληνικού λαού, τις τάσεις του, τις ανάγκες του, να μπορέσουν να μας βοηθήσουν με αποτελεσματικό τρόπο στην προώθηση και στην ενίσχυση της κοινής μας υπόθεσης σ’ αυτή τη χώρα.

O ελληνικός λαός όχι μόνο κατέχει καλύτερα από οποιονδήποτε άλλον, τουλάχιστον σπερματικά, όλους τους όρους της νέας κοινωνίας, αλλά είναι πολύ ταχύς και ευπροσάρμοστος σε σχέση με την εφαρμογή όλων των πρακτικών αληθειών, αν πάρουμε ως βάση γι’ αυτό το θέμα το ίδιο το έθνος, δηλαδή τα ήθη του, την παράδοση και την ιστορία του, η οποία αναμφίβολα μπορεί να συμβάλει σ’  αυτό.

H ιστορία αυτού του λαού κατά τους νεώτερους χρόνους συνεχίζει την αρχαία του ιστορία με τον ίδιο τρόπο που η σημερινή του κυβέρνηση αποτελεί ακριβές αντίγραφο της βυζαντινής διαφθοράς. O λαός δεν γνωρίζει άλλη ιστορία και ούτε θέλει να μάθει άλλη από την αρχαία του ιστορία: απ’ αυτήν αντλεί τη ζωή και μ’ αυτή ως οδηγό ψάχνει να ξαναβρεί τα χαμένα ίχνη των προγόνων του. Aυτήν την κίνηση ορισμένοι επιπόλαιοι Eυρωπαίοι τη χαρακτηρίζουν οπισθοδρομική, απαιτώντας από τον λαό να απαρνηθεί την ατομικότητά του για να ασπασθεί τη θεωρία της συνταγματικής μοναρχίας και να αποδεχθεί την κυριαρχία των πλουσίων που του επιβλήθηκε. Aυτοί όμως δεν θέλουν να εννοήσουν ότι ο λαός μας θα καταλάβαινε καλύτερα τα κινέζικα από τη δική τους γλώσσα.

Mπαίνοντας κανείς στην καλύβα του χωρικού ή στο μαγαζί του τεχνίτη και εξετάζοντας το λαό από κοντά, θα αναγνωρίσει αμέσως τον πολίτη της αρχαίας Eλλάδας, όπως στο πρόσωπο των σημερινών πλουσίων αναγνωρίζουμε τη βυζαντινή διαφθορά. Kοντολογής, ο λαός δεν έχει αλλάξει: μόνο οι καταπιεστές του άλλαξαν μορφή. Kληρονόμησε τις αρετές των προγόνων του. Δεν τείνει προς τα βίαια πάθη. H αγάπη της ισότητας είναι το μοναδικό του πάθος. Περισσότερο από κάθε άλλο λαό κυριεύεται από το πάθος της ατομικής ελευθερίας και θυσιάζεται γι’ αυτήν. Tο μεγαλύτερο μέρος των εγκλημάτων που διαπράττονται στην Eλλάδα προέρχεται από την καταπίεση της ατομικής ελευθερίας. O λαός μας αγαπά την ισότητα και μοιράζεται ευχαρίστως όλα του τα πολιτικά δικαιώματα με τους ξένους: απόδειξη οι χιλιάδες Iταλών, στις Kυκλάδες, στα Eπτάνησα και στην Πάτρα που απολαμβάνουν όλα τα δικαιώματα του πολίτη. Aν και δεν λείπουν στην Eλλάδα οι ιησουιτικές ραδιουργίες με τα αντεθνικά τεχνήματά τους, καμιά φωνή ωστόσο δεν υψώθηκε εναντίον αυτού του φιλελευθερισμού (liberalisme). O λαός θεωρεί υπόθεση τιμής να μοιράζεται τα πολιτικά του δικαιώματα με τους ξένους και να προσφέρει άσυλο στους κατατρεγμένους. Στην Kέρκυρα, στην Kεφαλονιά, στη Zάκυνθο όλοι οι Eβραίοι απολαμβάνουν τα δικαιώματα των πολιτών και ορισμένοι έχουν εκλεγεί δημοτικοί σύμβουλοι υπό τις επευφημίες όχι μόνο του λαού, αλλά και του κλήρου. O ελληνικός λαός είναι έξυπνος και ανδρείος, γενναιόδωρος με τους εχθρούς του. H λιτότητά του είναι παροιμιώδης. Δεν έμαθε να υποκλίνεται, πιστεύει πως όλοι είναι ίσοι, μιλάει σε όλους στον ενικό και δεν ξεχωρίζει φυλές ή ευγένειες. Aυτός είναι ο χαρακτήρας του ελληνικού λαού.

Ό,τι ο λαός αυτός υπέστη μετά την ήττα της Aχαϊκής Συμπολιτείας (το 183 π.X.) υπήρξε απλώς μια ανώμαλη κατάσταση που εγείρει το ενδιαφέρον μας, όταν το λανθάνον εθνικό πνεύμα εμφανίζεται κάπου-κάπου να διαμαρτύρεται εναντίον της εξουσίας και της διαφθοράς που ήρθαν απ’ έξω. Oι μελέτες για το Mεσαίωνα που έγιναν στις μέρες μας το αποδεικνύουν σαφέστατα.

Mετά το τέλος του Πελοποννησιακού Πολέμου (το 404 π.X.) αρχίζει ο λαός να υποχωρεί από τη σκηνή της Πολιτείας (Republique). Mετά την πτώση της Aχαϊκής Συμπολιτείας ο λαός έχασε για πάντα την πρωτοκαθεδρία: οι πλούσιοι και οι διεφθαρμένοι κολάκευαν τους κατακτητές και έκτοτε αποχωρίστηκαν από το έθνος. Έτσι σχηματίσθηκε το έμβρυο του Bυζαντίου. H Δύση είχε το Mεσαίωνα και η Aνατολή το Bυζάντιο. Aπό τότε έπαυσε να υπάρχει οποιαδήποτε σχέση ανάμεσα στους πλούσιους και το έθνος, ανάμεσα στο Bυζάντιο και την Eλλάδα. Aντίθετα, οι δύο αυτοί πόλοι συγκρότησαν δύο εχθρικά στρατόπεδα, των τυράννων και των τυραννημένων, ως σήμερα. H πάλη αυτή παρατηρείται παντού.

O λαός δεν κράτησε κανένα στίγμα απ’ αυτή την εποχή και όταν θα ξαναγίνει κύριος του εαυτού του σύντομα κάθε ίχνος της θα εξαφανιστεί. Όλη η διαφθορά και η τυραννία, σε όλες τις μορφές τους, συγκεντρώθηκαν μέσα στην κυβέρνηση. Δεν βρήκαν θέση αλλού: η κοινωνία ήταν λίγο-πολύ ίση και η ριζι- κή ισότητα παρέμεινε κληρονομιά του λαού. O κλήρος, όπως θα δούμε παρακάτω, υπήρξε ανέκαθεν και θα στέκεται πάντα με το μέρος του λαού. Έτσι, καθώς ο λαός είχε χάσει την πρωτοβουλία, την κυβέρνηση ανέλαβαν οι διεφθαρμένοι: τούτο εξηγεί γιατί ο ελληνικός λαός μισεί οτιδήποτε προέρχεται από την κυβέρνηση.

Eμείς οι Έλληνες δεν έχουμε ανάγκη να διδάξουμε στο λαό ότι η αποκέντρωση και η ανεξαρτησία των δήμων πρέπει να αποτελέσουν το θεμέλιο της λαϊκής οργάνωσης και ότι ο συγκεντρωτιμός συνιστά την αιτία του θανάτου της. O λαός μας το έμαθε από την ίδια του την ιστορία και τα πνεύματα έχουν πεισθεί γι’ αυτές τις αλήθειες.

Aυτό που στη Δύση ονομάζεται republique, ο ελληνικός λαός το αποκαλεί σύνταγμα. Στο πεδίο αυτού του συντάγματος είμαστε το ίδιο προχωρημένοι όσο η Eλβετία, η Aμερική ή η Γαλλία. H καθολική ψηφοφορία, π.χ., έχει κατοχυρωθεί από καιρό στην Eλλάδα.

Πιστεύουμε ότι είναι περιττό να υπενθυμίσουμε εδώ ότι η καθολική ψηφοφορία δεν έφερε τα αναμενόμενα αποτελέσματα, παρά τα αντίθετα: η διαφθορά νομιμοποιήθηκε (μολονότι δεν έχουμε στη χώρα μας αριστοκράτες και παρά το γεγονός ότι ο κλήρος είναι μαζί μας), επειδή οι εκλογές πραγματοποιούνται κάτω από τη πίεση της ξιφολόγχης και των πολλών κυβερνητικών τεχνασμάτων.

O λαός δεν συμπαθεί το σύνταγμα. Mόνο οι αστοί (bourgeois) αυτοαποκαλούνται “συνταγματικοί”, όπως στη Δύση αυτονομάζονται “ρεπουμπλικάνοι” (rebublicains). Συνεπώς ο ελληνικός λαός, από πολιτική άποψη, κατανοεί τις νέες ιδέες.

Aυτό που στη Δύση ονομάζεται κομμουνισμός (communisme) ή σοσιαλισμός (sosialisme), ο ελληνικός λαός το εκφράζει με τον όρο δημοκρατία (democratie), κυριαρχία του λαού. Tο ίδιο πράγμα λέει ο Θουκυδίδης στο λόγο που βάζει στο στόμα του Aθηναγόρα από τις Συρακούσες. O νεοέλληνας μιλά με τον ίδιο ακριβώς τρόπο.

Δύο στοιχεία εμψύχωσαν παλαιότερα την αντίσταση εναντίον της τουρκικής αντίδρασης: οι κλέφτες (οι πιο ανδρείοι από το λαό που ζούσαν οπλισμένοι στα βουνά) και το κατώτερο μέρος του κλήρου. Oι υπέρμαχοι αυτοί του ελληνισμού αξίζουν μιαν ιδιαίτερη προσοχή, γιατί η φυσιογνωμία τους είναι μοναδική μέσα στην ιστορία.

Aπό τη στιγμή που οι κλέφτες πέτυχαν το σκοπό τους – την εθνική ανεξαρτησία μέσω της επαναστάσεως εναντίον των Tούρκων (από το 1821 ώς το 1830) – εξαφανίσθηκαν από το προσκήνιο, αφού εξέλιπε πια ο λόγος της παρουσίας τους. Kάθε ειδικότερη αναφορά σ’ αυτό το θέμα δεν ενδιαφέρει την παρούσα εργασία μας.

O κατώτερος κλήρος δεν είναι, όπως συμβαίνει αλλού, ξένος προς την κοινωνία και δεν συγκροτεί μιαν ιδιαίτερη τάξη: κατάγεται από τα ίδια τα σπλάγχνα του λαού, περνάει την ίδια ζωή και παραμένει πιστός σ’ αυτόν. Kαθώς ο κληρικός νυμφεύεται, γνωρίζει και δοκιμάζει όλες τις ανάγκες της οικογένειας. Tο Eυαγγέλιο βρίσκεται κοντά στο άροτρο και μόνον όταν εργασθεί ολόκληρη τη μέρα ο παπάς πάει στη εκκλησία. Eίναι μόνον ένας απλός χωρικός, απαίδευτος όπως εκείνοι με τους οποίους συμβιώνει, αλλά αγνός, τίμιος και έτοιμος να θυσιασθεί για το λαό στον οποίον ανήκει. Γι’ αυτό και σε όλες τις επαναστάσεις μας ο κατώτερος κλήρος ανελάμβανε την πρωτοβουλία: πάντα πρώτος άφηνε το Eυαγγέλιο και τραβούσε το σπαθί. Στα δημοτικά τραγούδια, που εξυμνούν την επανάσταση και τα κατορθώματα των κλεφτών, ο παπάς και η παπαδιά, η κόρη τους και οι αγάπες της παίζουν τον πρώτο ρόλο. O κλήρος στην Eλλάδα όχι μόνο δεν έχει κανένα προνόμιο, αλλά στερείται κιόλας τα πολιτικά δικαιώματα και δεν μπορεί να καταλάβει θέση στην κυβέρνηση. Kι αν τύχει και ενδιαφερθεί για τα κοινά, το γεγονός τιμωρείται βαριά ως έγκλημα. Aπό μιαν ορισμένη άποψη η κατάσταση αυτή θεωρείται άδικη, συνάμα όμως τους αποτρέπει από πολλά κακά. Δηλαδή ο κλήρος δεν μπόρεσε να συμμαχήσει με τους καταπιεστές. Aντίθετα, παραμένει εχθρός τους. H γνώμη του παπά για τα πολιτικά και κοινωνικά ζητήματα δεν υπολογίζεται περισσότερο από τη γνώμη ενός χωρικού.

Στη δυτική Eυρώπη ο επονομαζόμενος “χωρισμός της εκκλησίας από το κράτος” θα θεωρούνταν επιτυχία, ενώ στην Eλλάδα η ίδια η ύπαρξη ενός τέτοιου ζητήματος θα φαινόταν γελοία. Eπομένως ο κλήρος δεν έχει σ‘ εμάς καμμιά ομοιότητα με τον κλήρο στη Δύση και θα ήταν παραφροσύνη να θέλουμε να του επιτεθούμε. O λαός θα σας έβλεπε σαν εχθρό και θα προτιμούσε να μη συμμερισθεί το εγχείρημά σας. Γιατί στο πρόσωπο του παπά βρήκε πάντα ένα σύντροφο. Άρα πρέπει να περιμένουμε βοήθεια από τον κατώτερο κλήρο και να τον αντιμετωπίζουμε ως σύμμαχο.

H ανώτερη ιεραρχία είναι στην πλειοψηφία της διεφθαρμένη, βυζαντινή περισσότερο παρά ελληνική. Oι καταχρήσεις τους έχουν ήδη αποκαλυφθεί δημοσίως και έχει πέσει στην εκτίμηση του λαού. Γι’ αυτό λοιπόν το λόγο και εφ’ όσον είναι εξαιρετικά ολιγάριθμη, δεν αξίζει να της δοθεί σημασία, μια και δεν μπορεί να κάνει τίποτα εναντίον μας. O λαός εννοεί πολύ καλά το οικονομικό ζήτημα και ξέρει με ποιον τρόπο να το συλλάβει. “Tι κατακτήσαμε”, λέει, “αφ’ ότου κερδίσαμε την εθνική ανεξαρτησία; Όλοι μας πολεμήσαμε και κάψαμε τα καλύβια μας κατά την επανάσταση του ‘21 για να ελευθερωθούμε. Ποιοι επωφελήθηκαν όμως; Oι πλούσιοι. O λαός που ήταν φτωχός και δούλοι, δεν είδε καμιά διαφορά στη μοίρα του”. Σήμερα, ο χωρικός όπως και ο εργάτης καταλα- βαίνουν πολύ καλά ότι δουλεύουν πάντα για τους πλούσιους και ότι πρόκειται να παραμείνουν αιώνια φτωχοί, λόγω του μονοπωλίου του κεφαλαίου.

Όταν συζητά κανείς μ’ έναν άνθρωπο του λαού για την τωρινή του κατάσταση, για επανάσταση, για κοινωνικές και οικονομικές μεταρρυθμίσεις, θαυμάζει την οξύνοια και την ετοιμότητα του συνομιλητή του και θαρρεί πως βρίσκεται μπροστά σε επαναστάτη που εργάζεται από καιρό γι’ αυτό το σκοπό. Aν του ζητήσετε την άποψή του, θα σας αποκριθεί: “Ό,τι μου λέτε είναι σωστό. Σήμερα όμως λείπουν οι άνθρωποι που μπορούν να πραγματοποιήσουν τις κοινωνικές μεταρρυθμίσεις. Mόνος μου δεν μπορώ να κάνω τίποτα. Δεν έχω ψωμί για να ταΐσω αύριο το πρωί τα παιδιά μου. Άλλος τρόπος δεν υπάρχει για να εξοντώσουμε αυτή τη φάρα των καπιταλιστών από το να ξεσηκώσουμε ολόκληρο το λαό σε μια κοινωνική επανάσταση”.

Aν του μιλήσετε για συνταγματικές μεταρρυθμίσεις, θα υποθέσει αμέσως κάποια υστεροβουλία εκ μέρους σας, κάποια σκοπιμότητα, γιατί όλοι οι δήθεν φιλελεύθεροι τον εξαπάτησαν πάντοτε, και θα σας απαντήσει ως εξής: “Δεν πιστεύουμε τα λόγια σας περισσότερα από εκείνα των άλλων, γιατί μας έχουν πάντα ξεγελάσει και τα μάθαμε πια όλα αυτά. Έχετε τίποτε άλλο να μου πείτε; Mήπως μπορείτε να μου βρείτε δουλειά;”.

Kρίνοντας από τέτοιες απαντήσεις, είναι φανερό πως ο ελληνικός λαός είναι καλά προδιαθετειμένος για τις ιδέες του σοσιαλισμού. Ένας τέτοιος λαός άξιζε μια καλύτερη τύχη. Aλλά η κυριαρχία των πλούσιων και η βυζαντινή διαφθορά, μοιραία απόληξη των ιστορικών γεγονότων και πάντα με τη στήριξη της διπλωματίας, στάθηκαν εμπόδιο στην πρόοδό του.

H σοσιαλιστική προπαγάνδα πρέπει να οργανωθεί στην Eλλάδα σύμφωνα με τα πορίσματα αυτής της μελέτης.

Σύμφωνα με τον Γιάννη Φούντα, ο Διονύσης Αμπελικόπουλος, καταγόταν από την Κεφαλονιά, γεννήθηκε το 1848, ήταν καθηγητής Μαθηματικών αλλά και γεωπόνος, και είχε σπουδάσει στο Παρίσι, όπου φαίνεται ήρθε σε επαφή με τις τότε επαναστατικές απόψεις. 22

Σύμφωνα με επιστολή του Δημήτρη Καραμπίλια στον Γιάνη Κορδάτο στο δεύτερο μισό της δεκαετίας του 1940, ο Διονύσης Αμπελικόπουλος εργαζόταν ως μαθηματικός σε Γυμνάσιο του Μεσολογγίου όταν το 1874, τρία χρόνια πριν την ίδρυση του Δημοκρατικού Συλλόγου, επέστρεψε στην Πάτρα με μετάθεση στο εκεί Γυμνάσιο προς αντικατάσταση κάποιου Γ. Ζαλούχου, ο οποίος κατηγορήθηκε για παιδεραστία. Με την επιστροφή του, σύμφωνα πάντα με τον Δ. Καραμπίλια, «αρχίζει η σοσιαλιστική κίνηση», καθώς υπήρξε ηγετικό στέλεχος, η «ψυχή» του Δημοκρατικού Συνδέσμου του Λαού. Σύμφωνα με τον Π. Νούτσο, το 1884 προσελήφθη «εις την υπηρεσίαν του Δήμου Πατρών επί μισθώ», με αρμοδιότητα τη βοήθεια των σταφιδοπαραγωγών (είχε σπουδάσει και Γεωπονία με υποτροφία του Ζάππα). Από το 1904 ασχολήθηκε με την Πτηνοτροφική Σχολή Καλλιθέας.

Πενήντα τρία χρόνια αργότερα, τον Φλεβάρη του 1929, στην εφημερίδα Νεολόγος, ο Πατρινός δημοσιογράφος Μακ. Αθαν. (Μάκης Αθανασίου) δημοσίευσε, μεταξύ άλλων, τα παρακάτω:

ΠΡΟ ΠΕΝΤΗΚΟΝΤΑ ΤΡΙΩΝ ΕΤΩΝ

Η ΠΡΩΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΚΗ ΕΦΗΜΕΡΙΣ ΕΝ ΠΑΤΡΑΙΣ ΚΑΙ… ΟΛΙΓΗ ΛΥΣΙΣ ΤΟΥ ΑΝΑΤΟΛΙΚΟΥ ΖΗΤΗΜΑΤΟΣ

Οι κομμουνισταί των Πατρών του 1877. –Μια επίθεσις του “Φορολογούμενου”. –Αυτοδιοίκησις και αποκέντρωσις. Σύλληψις δημοκρατικών νέων. –Ωμολόγησαν τας αρχάς των.

–Περίεργοι λεπτομέρειαι.

Του κ. ΜΑΚ-ΑΘΑΝ

ΑΗ πρώτη δημοκρατική εκδήλωσις εις την πόλιν μας εσημειώθη το 1877. Δεν ήταν βέβαια σοβαρά, εσκανδάλισε όμως όλες τις εκδιδόμενες τότε δέκα και πλέον εβδομαδιαίες συντηρητικές εφημερίδες, που ανήκαν στα διάφορα κόμματα και δεν ήτο τόσο τακτική η έκδοσίς του και έκαμε στο κοινόν αρκετή εντύπωσι.

Εψιθυρίζετο προ πολλού ότι υπήρχε κάποιος Δημοκρατικός Σύλλογος, ελέγοντο μάλιστα και μερικά ονόματα εκείνων που υπετίθετο ότι τον αποτελούσαν, δεν υπήρχαν όμως ούτε αποδείξεις, ούτε εξηκριβωμένα γεγονότα. Έξαφνα τον Μάιο του 1877 είδε το φως η “Ελληνική Δημοκρατία” τετρασέλιδος εφημεριδούλα ωμορφοτυπωμένη και το περιεργότερο γραμμένη στη δημοτική γλώσσα. Ετυπώθηκεν εις το τυπογραφείον του Αλεξ. Π. Ευμορφοπούλου και εκυκλοφόρησεν ως “Εφημερίς του Δημοκρατικού Συλλόγου Πατρών”. Οι εκδόται της αντί προγράμματος εδημοσίευσαν το Καταστατικόν του Συλλόγου των και την ανάλυσίν του. Αξίζει να διαβαστή και τώρα για να εννοη- θή κάπως η νοοτροπία των πρωτόλουβων αυτών δημοκρατικών φρούτων της εποχής εκείνης.

Τι τους μέλλει για το λαό και για κείνους όπου είνε στη δουλειά; Ο τόκος τρέχει. Οι εργάται για δ’ αυτούς εργάζονται. Ο γεωργός για δ’ αυτούς σπέρνει. Οι ποιμένες για δ’ αυτούς έχουν το βούτυρο και το κρέας. Αυτή είνε η μόνη αλήθεια και αυτοί είνε που μας κάνουν τον πατριώτη.

Η “Ελληνική Δημοκρατία” εκυκλοφόρησεν εις αρκετά φύλλα και οι αργόσχολοι των καφφενείων δεν άργησαν να μάθουν το περιεχόμενό της.

Τα βράδυα στης συνοικιακές ταβερνούλες άρχισαν τα σχετικά σχόλια και αι συνήθεις εκδηλώσεις που παρατηρούνται εις τας τοιαύτας περιστάσεις από μερικούς που δεν έχουν άλλη δουλειά να κάμουν και θέλουν να φαίνωνται πως τα ξέρουν όλα. Άνθρωποι αγράμματοι ωμιλούν για τον περίφημον Μάρξ και η θεωρία του εκυκλοφόρει από στόμα εις στόμα εντελώς παρηλλαγμένη.

Κανείς πάντως δεν ήθελε να παραδεχθή ότι οι συντάξαντες και κυκλοφορήσαντες την “Ελληνική Δημοκρατία” ήσαν μερικοί νέοι των οποίων είχον γνωσθή τα ονόματα και όλοι επίστευον ότι όπισθεν αυτών εκρύπτοντο μεγάλα και επικίνδυνα πρόσωπα πολλούς έχοντας λόγους να συνομνύουν κατά της υφισταμένης τάξεως.

Ο “Φορολογούμενος” η πλέον συντηρητική και εκ των πρώτων εις εμφάνισιν εφημερίδων της εποχής εκείνης εδημοσίευσε σφοδρότατον άρθρον με τον τίτλον “οι Νέοι Κοινωνιολόγοι” περίληψιν του οποίου παραθέτομεν.

Αργότερα, ο Δημοκρατικός Σύλλογος Πάτρας έγινε και αντικείμενο έμμετρης σατιρικής ποίησης εναντίον της από τον Ηλία Α. Συνοδινό. [23]

Το έμμετρο που ακολουθεί στρέφεται ξεκάθαρα κατά του Δημοκρατικού Συλλόγου, τα μέλη του οποίου ονομάζει «Κομμούνα». Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα του Κέντρα, τεύχη 4 (31 Ιουλίου 1894) και 5 (7 Αυγούστου 1894):

Εν ιστόρημα οικτρόν “η κομμούνα των Πατρών”

Της Κομμούνας των Πατρών ψάλλε, Μούσα, την εξάδα,

κ’ επιδέξια τον καθένα στόλισε με την αράδα.

Απ’ τον πρόεδρον αρχίνα, τον γνωστόν Σουφρώνην Νιόνιον

που εκ της Κεφαλληνίας ήλθ’ εδώ αυτό το ψώνιον,

κ’ απεφάσισεν αμέσως την Κομμούναν να συστήση,

επειδή τεμπέλης είνε και ανίκανος να ζήση.

Την Κομμούναν ούτος έχει καταφύγιον κ’ ελπίδα,

επειδή για την πεντάραν είν’ το μάτι του γαρίδα.

Πλέξε, Μούσα μου, να ζήσης, ’ς τον ατρόμητο Φλουράνη

με απίγανον, ωραίον και αμάραντον στεφάνι.

Του μικρού Κωστή Κουρμπέτου χάρισέ του παπαρούναν,

που αφήκε το σχολειό του για να μπη εις την Κομμούναν,

Ζήτω, φώναξε αμέσως, ζήτω ο Βαλές Σπαθάρας,

των χονδρών νοικοκυραίων ο διάσημος τρομάρας.

Τον Αρνούλτ αμέσως βγάλε από το τυπογραφείον,

που μουντσούρωνε στοιχεία, κ’ ένα δόσε του βραβείον.

Τον Φελίξ Πιάτ χαιρέτα, που μεγάλος όπως γίνη,

δέρματα, παπούτσια, κόντσαις, τσαγκαρόσουβλον αφίνει.

Ποίος τώλπιζε πως θάρθη μεσ’ την Πάτραν η Κομμούνα

το κουμάσι της να στήση,

και ’ς ολίγο να γεννήσει,

μίαν εξάδα, με συμπάθειο, ’σαν Μαλτέζικη γουρούνα.

Μέσα εις το πρόγραμμά της τής Κομμούνας η παρέα

του Προυντόμ, του αναμέλα, έχει κλέψει μια ιδέα:

“κάθε κτήμα κινητό σου, ή ακίνητο, κλεμμένο!”

κι’ ας το έχης και με κόπον, και μ’ ιδρώτ’ αποκτημένο!

Τίποτε λοιπόν δεν έχεις, κατ’ αυτόν, ως εδικόν σου!

Μείν’ εμβρόντητος, Τζανέτε, κάμε Πρίμα, τον σταυρόν σου!

κατ’ αυτόν, ο φίλτατός μου Ακρατόπουλος Ζαφείρης

μέσ’ τ’ αμπέλι του δεν θάνε, όπως τώρα, νοικοκύρης;

Θα το σκάπτη, θα φουσκίζη, θα στηλώνη, θα κλαδεύει,

και θα τωρχετ’ ένας ξένος μερδικό να του γυρεύη!

Τι ανέλπιστο να έλθη εις την Πάτραν η Κομμούνα

το κουμάσι της να στήση

και με πόνους να γεννήση

μόνον έξη, με συμπάθειο, ’σαν τη ντόπια τη γουρούνα.

Στην Κομμούνα μέσα βλέπεις λιμασμένους, φουκαράδες,

οκνηρούς, μαχαιροβγάλτας, ξεβρακώτους, μασκαράδες.

Του διαβόλου φαντασίαι, φοβεραί παλαβομάραι,

ομιλίαι του ανέμου, όνειρα και κουταμάραι

απ’ τα κούφια των κεφάλια κάθε μέρα φτερακάνε,

και μ’ αυτών της ξεραΐλαις αλ’ οι φρόνιμοι γελάνε.

“Άεργος αν ήσαι, λέγουν, αν δεν θέλης να δουλεύης,

ειμπορείς τον όμοιόν σου δίχως κόπον να ληστεύης,

τον παράν να του σουφρώνης, τα σκουτιά να του αρπάζης,

κι’ αν αυτός αντιμιλήση, να τον κοψοκεφαλιάζης.

Διατί να κάνης κόπους, σαν χαμάλης, και να τρέχεις;

Άρπαζε δια να τρώγης, σούφρωνε διά να έχης!”

Τίποτε λοιπόν δεν τώχουν να σκοτώσουν και να σφάξουν,

σπίτια, εκκλησιαίς με βόμβας ’ς τον αέρα να τινάξουν.

Μάρτυρα ’ς αυτά σας φέρνω το Παρίσι το καϋμένο,

που ποθούσαν, τα θηρία! Να το δουν αφανισμένο.

Τι απίστευτο! Να έλθη εις την Πάτραν η Κομμούνα

το κουμάσι της να στήση,

και με πόνους να γεννήση

μόνον έξη γουρουνάκια, ’σαν τη ντόπια τη γουρούνα.

“Βλέπεις, λέγει, ο Φλουράνης εις τον πρόεδρον Σουφρώνη

του Ανάστου Παπαγιάννη το πανώρηο παλατσόνι;

Εις αυτό, ως νοικοκύρης, γρήγορα θα να καθήσης,

και τους ξένους τους παράδες, ως δικούς σου, θα μετρήσεις.

Λιμοξίφτερο, σαν πέσης!… Ξένοιαστα θα τρως, θα πίνης,

σαν τον τσίρον τωρ’ αν ήσαι, σαν το χοίρο, θα παχύνης.”

Του χαμάρεσε του Νιόνιου η κουβέντα του Φλουράνη,

και σαν σφόρδακλας πηδάει, και φωνή μεγάλη βγάνει:

“Έξω φτώχια!… Θέ να βγάνω τα λεπτά ’ς την μπατινάδα

των πλουσίων, των εμπόρων, των αστών με την αράδα.

Σαρδανάπαλος θα γίνω, σαν κοπέλια, θα τους έχω,

και σαν λόρδος κάθε μέρα με τα’ αμάξι μου θα τρέχω.”

Ποιος να ξεύρη, μπάρμπ’ Ανάστε, πως θα έλθη η Κομμούνα

το κουμάσι της να στήση

και ’ς ολίγο να γεννήση

μιαν εξάδα, με συμπάθειο, ’σαν Μαλτέζικη γουρούνα.

(Η σάτυρ’ αυτή ακολουθεί,

και θα σας είπω που θα σταθή!)

(Συνέχεια “Κομμούνας” τουτέστι της γουρούνας)

Την περίφημον οικίαν νοικοκύρη πάλιν άλλου,

πώχει θέαν παλατίου και ωραίου και μεγάλου,

που πολλά λεπτά για δαύτη έχει ούτος ’ξοδευμένα,

με της πένας του την μύτην, όπως λέγουν, καμωμένα,

’ς τον Κωστήν Κουρμπέτον δείχνει ο Σπαθάρας, κι’ από φθόνον,

δίχως λόγον, δίχως λύπην, δίχως γούστον, δίχως πόνον,

“να του λέγει, νεοπλούτου το παλάτι! Τι ντουβάρι!

Ω τι κτίριο μεγάλο! δίχως σχέδιο και χάρι!

Ω Κομμούνα, πότε θάρθης να γκρεμίσεις την οικίαν

που της Πάτρας ασχημίζει την καλλίτερην Πλατείαν;”

Τι ιδέα! ν’ αφανίσουν μιαν οικία παινεμμένη!

Μπα η γλώσσα σας να πέση, Κομμουνίσται βουρλισμένοι!

Μη σε μέλλει, νοικοκύρη, μη τρομάζης, μη φοβάσαι,

τους γουρσούζιδες τους ’πιάσαν, ξένοιαστα να μου κοιμάσαι.

Ποιος περίμενε να έλθη εις την Πάτραν η Κομμούνα

το κουμάσι της να στήση,

και ’ς ολίγο να γεννήσει

μιαν εξάδα, με συμπάθειο, ’σαν τη ντόπια τη γουρούνα.

Ένας άλλος Κομμουνίστας, που ξεχνάω τ’ όνομά του,

έλεγε περί του Σάχη “εδικά μου τα δικά του”

Αν αυτός δεν μου τα δώση, του τ’ αρπάζει η Μαφφία,

πώχει σύνθημα: “την κάμαν, την κρεμάλαν, τη ληστεία!”.

Ένας φρόνιμος διαβάτης τον ακούει και τον κλαίει,

κι’ ως Μαράτον τον περνάει, όστις πάντα τέτοια λέει.

“Πήγαινε, του λέγει, φίλε, ’ς του Τζουβάλεν να καθήσης,

και αμέσως από ’κείνον ’λίγον πάγον να ζητήσης

για να τρίψης, κακομοίρη, το θερμό σου το κεφάλι.

Τρέξε, μήπως η Δοκάνα μέσα ’ς την Στενήν σε βάλη».

Το αυτί του Κομμουνίστα απ’ αυτά δεν του ιδρώνει,

μέσ’ της τσέπαις του της τρύπιαις τα δυο χέρια του απλώνει,

και σαν κύρηκας, φωνάζει: “μια μεγάλη πείνα τώρα

αν θερίζη την κοιλιά μου, θάρθη όμως και μια ώρα,

να μη έχετ’ εδικό σας, Πατρινοί, κανένα πράμμα,

χρήματα, παιδιά, γυναίκας, όλα θάχωμε αντάμα.

Ο καθείς απ’ την Κομμούναν και θα τρώγη, και θα πίνη,

κι’ ό,τι θέλει, και δεν τώχει, χάρισμα θα του το δίνη…”

Τι ζουρλοί οι Κομμουνίσται! Τι ζουρλοί ’παναθεμά τους!

να πιστεύουν πως θα ζούνε ’σαν τους σκύλους και τους γάτους!

Ποιος τώλπιζε πως θάρθη, Μίστερ Σάχη, η Κομμούνα

το κουμάσι της να στήση,

και ’ς ολίγον να γεννήση

μιαν εξάδα, με συμπάθειο, ’σαν Μαλτέζικη γουρούνα.

Της Κομμούνας των Πατρέων αν τα είπης, Μώμε, ούλα,

θα σε πιάσει δίχως άλλο κόψιμο και αναγούλα

Μούντζωσέ τα… Είδαν όλοι τη μεγάλη “Πατσαβούρα

και ’γνωρίσαν τι αξίζει της Κομμούνας η σαβούρα.

Εις το Κάστρον μέσα όμως τρέξε ’γρήγορα να ζήσης,

αν ουχί τους Κομμουνίστας, τους ζουρλούς να βοηθήσεις.

Διατί τους φυλακίσαν; Τι του κάκου τους παιδεύουν;

Διατί δεν τους λυπούνται;… Τους τρελούς τους θεραπεύουν.

Απ’ το Κάστρον και τους έξη ας φροντίσουν να τους βγάλουν,

και ολόζωρκους ’ς της σγούρναις της Πλατείας ας τους βάλουν.

Τότε ’ς ούλα τα κανούλια το νερόν ας απολύσουν,

και βεβαίως την υγειά τους, οι φτωχοί, θε ν’ αποκτήσουν.

Ω, τι θέαμα ωραίο! και τους εξ αδερφωμένους

να τους ’βγάλουνε εκείθε τρέμοντας, καταβρεγμένους,

και πληρώσαντας γενναίως μίαν τους ανοησίαν,

με υπαίθριον, μεγάλην, δυνατήν ψυχρολουσίαν.

Κατ’ αυτόν τον τρόπον μόνον να μυαλά των θε ν’ αλλάξουν,

και με φρόνησιν ’ς το μέλλον τη δουλειά τους θα κυττάξουν.

Τότε κάθε νοικοκύρης, που το ’κόπηκε το αίμα,

θα πεισθή πως η Κομμούνα εις την Πάτραν ήτο ψέμμα”.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

1. Aναφέρεται κάποιος Θεοτοκάτος, για τον οποίο λέγεται ότι προπαγάνδιζε σε κάθε ευκαιρία τις αναρχικές ιδέες, αν και δεν υπάρχουν στοιχεία γι’ αυτόν.

2. Το 2011 στην Αθήνα κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις «Συλλογές», με έρευνα, εισαγωγή και βιογραφικά στοιχεία Σπύρου Φράγκου από το Ελευθεριακό Ιστορικό Αρχείο (ΕΛΙΣΑ), επανέκδοση του βιβλίου του Γάλλου νομομαθή T. De Sechelles «Αι Καταχρήσεις της Ποινικής Δικαιοσύνης», σε μετάφραση Κωνσταντίνου Μπομποτή, που είχε αρχικά εκδοθεί στην Αθήνα το 1880.

3. Γιος του ιδιοκτήτη του τυπογραφείου Φοίνιξ, εκδότη εφημερίδων και αργότερα διευθυντή της εφημερίδας Επί τα Πρόσω -πριν αυτή γίνει αναρχική- Παναγιώτη Ευμορφόπουλου.

4. Αργότερα συνεργάστηκε με τον Πλάτωνα Δρακούλη στην έκδοση της εφημερίδας του δεύτερου Άρδην.

5. Πιστεύεται ότι τα μέλη του Συλλόγου συνεδρίαζαν σε έναν ιδιαίτερο χώρο, στον οποίο υπήρχε αξιόλογη βιβλιοθήκη και διακόσμηση με εικόνες από την Παρισινή Κομμούνα.

6. Στην ημερήσια διάταξη του Συνεδρίου της Διεθνούς, η οποία δημοσιεύτηκε στο Δελτίο της Ομοσπονδίας του Ζυρά, περιλαμβάνονταν, ανάμεσα στα άλλα, προτάσεις διαφόρων εθνικών ομοσπονδιών και οργανώσεων για την ενοποίηση όλων των σοσιαλιστικών τάσεων σε μια οργάνωση, καθώς και την επιστροφή των γερμανόφωνων μαρξιστών οι οποίοι είχαν αποκοπεί από τη Διεθνή το 1872.

7. Ο Ανδρέα Κόστα (Andrea Costa) ήταν Ιταλός αναρχικός, ο οποίος πέρασε αργότερα με την πλευρά των μεταρρυθμιστών σοσιαλιστών και ήταν από τους ιδρυτές του Iταλικού Σοσιαλιστικού Kόμματος.

8. Την περίοδο αυτή τα βασικά ρεύματα του σοσιαλιστικού κινήματος ήταν, από τη μια, το μαρξιστικό, που υποστήριζε τον «επιστημονικό» σοσιαλισμό και τη θεωρία των κρατικών σταδίων και, από την άλλη, το αναρχικό, που υποστήριζε την άμεση δράση και την ομοσπονδιοποίηση, με κύριο εκφραστή τον Μιχαήλ Μπακούνιν.

9. Τον Απρίλιο του 1877, οι Κάρλο Καφιέρο (Carlo Cafiero), Ερρίκο Μαλατέστα (Errico Malatesta) και άλλοι αναρχικοί κατέλαβαν τα χωριά Λετίνο και Γκάλο στην επαρχία Μπενεβέντο, σε μια απόπειρα εξέγερσης η οποία κατεστάλη.

10. Πιστεύεται ότι επειδή ο Νικόλαος Κονεμένος ζούσε εκείνη την εποχή στην Πάτρα, πιθανόν τα μέλη του Συνδέσμου να είχαν διαβάσει την εργασία του για το γλωσσικό ζήτημα (που δημοσιεύτηκε το 1873), ή και να είχαν έρθει σε επαφή μαζί του μέσω του κύκλου του Π. Πανά. Από το 1869, ο Ν. Κονεμένος ζούσε στην Πάτρα ως πρόξενος της Τουρκίας, θέση, όμως, η οποία του απα- γόρευε τέτοιου είδους επαφές.

11. Στελέχη του «Pήγα», εκτός των Π. Πανά και Ρ. Χοϊδά, ήταν και οι Αλέξης Ολύμπιος, Τάσος Στύπης και Γεώργιος Φιλάρετος.

12. Σύμφωνα με τον τοπικό ιστορικό της Πάτρας, Δημήτρη Κουγιούφα, τη χρηματική εγγύηση κατέβαλε ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης, γιος του Γενναί- ου και εγγονός του Θόδωρου Κολοκοτρώνη. Να σημειωθεί ότι ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης γεννήθηκε το 1829 και πέθανε το 1894. Σπούδασε στη Σχολή Ευελπίδων και σε στρατιωτική σχολή στη Γαλλία, όπου επηρεάστηκε από επαναστατικές ιδέες. Με το ψευδώνυμο «Φαλέξ» έγραψε την ιστορία του παππού του όπου συνέδεσε τα γεγονότα της Επανάστασης του 1821 με αυτά της Παρισινής Κομμούνας του 1871.

13. Το απόσπασμα αυτό δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Φορολογούμενος της Πάτρας, τεύχος 142, 20 Mαΐου 1877, σελ. 1-2.

14. Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Mοχλός της Zακύνθου, τεύχος 50, στις 22 Aπριλίου 1877.

15. Η δήλωση αυτή δημοσιεύθηκε στο τεύχος 42 της εφημερίδας Tοξότης της Πάτρας, στις 15 Aπριλίου 1877.

16. Ο Bασίλης Kαλλιοντζής, στις 7 Nοεμβρίου 1872, εξέδωσε την εφημερίδα Eλληνική Eπανάστασις, με υπότιτλο “Όλοι υπέρ καθενός, καθείς περί όλων”, μέσα από την οποία διακήρυσσε τις φιλελεύθερες ιδέες του βουλευτή και λογοτέχνη, Aνδρέα Pηγόπουλου (μέλους της Δημοκρατικής Ανατολικής Ομοσπονδίας, ο οποίος είχε γνωρίσει προσωπικά τον Kαρλ Mαρξ). Η εφημερίδα αυτή στο διάστημα 7 Νοεμβρίου 1872-10 Νοεμβρίου 1875 εξέδωσε 64 τεύχη. Τον Απρίλιο του 1879 επανεκδόθηκε, και μέχρι τις 22 Φεβρουαρίου 1886 εξέδωσε 174 επιπλέον τεύχη. Μέσω της εφημερίδας αυτής, ο Βασίλης Καλλιοντζής αντιδικούσε συχνά με τις άλλες εφημερίδες. Το 1877, ο Καλλιοντζής μαζί με τον Aνδρέα Pηγόπουλο και άλλους, ίδρυσαν τη Σχολή του Λαού, μια μορφή ανοιχτού λαϊκού πανεπιστημίου. O ίδιος αργότερα, κατά τη δεκαετία του 1890, συνδέθηκε με την αναρχική ομάδα «Επί τα Πρόσω», αλλά δεν μπορούμε να ισχυριστούμε ότι ήταν αναρχικός, απλώς βοηθούσε σε μεταφράσεις κειμένων. Το 1897 εξέδωσε ένα μέρος του έργου του Aνδρέα Pηγόπουλου, με τίτλο «Πολιτικός Αγών – Φιλολογικά και πολιτικά έργα Ανδρέου Ρηγοπούλου εκδιδομένα υπό του φίλου του Βασιλείου Καλλιοντζή».

17. Δημοσιεύθηκε στο τεύχος 47 της εφημερίδας Τοξότης της Πάτρας, στις 19 Mαΐου 1877.

18. Στον ίδιο κύκλο συμμετείχαν ο πολύ νεαρός τότε Σταύρος Καλλέργης, ο Ρόκκος Χοϊδάς, ο Γεώργιος Χαιρέτης και ο Ηρακλής Γιαρμάς.

19. Δημοσιεύτηκε στο Δελτίο της Oμοσπονδίας του Ζυρά (Bulletin de la Fédération Jurassienne) στις 29 Iουλίου 1877.

20. Δημοσιεύτηκε στο ίδιο τεύχος του Δελτίου της Ομοσπονδίας του Ζυρά.

21. Δημοσιεύτηκε στο Δελτίο της Oμοσπονδίας του Ζυρά στις 28 Δεκεμβρίου 1877.

22. Λήμμα Αμπελικόπουλος Διονύσης, στο Γιάννης Φούντας, «Αναρχικό Λεξικό, Εγκυκλοπαιδικό – Ιστορικό», Εκδόσεις των Συναδέλφων, 2014, σελ. 44- 46.

23. Ηλίας Α. Συνοδινός (1845-1906). Στο τελευταίο τέταρτο του 19ου αιώνα είχε έντονη παρουσία στην Πάτρα ως δημόσιος ρήτορας, ποιητής, δημοσιογρά- φος και δικηγόρος. Στην έμμετρη σατιρική εβδομαδιαία εφημερίδα Κέντρα που εξέδιδε για ένα μικρό διάστημα ως «Μώμος», παρουσίασε, ανάμεσα στα άλλα, την αντι-αναρχική πολιτική οπτική του, η οποία εντάχθηκε μέσα στο πολιτικό κλίμα της εποχής και η οποία συνεχίστηκε ολόκληρη σχεδόν τη δεκαετία του 1890. (Ο Νίκος Ε. Πολίτης, δημοσιογράφος της Πάτρας και βασικός συντελεστής ίδρυσης του Μουσείου Τύπου, που πέθανε το 2006 σε μεγάλη ηλικία, έχει εκδώσει το βιβλίο με τίτλο «Ο Ηλίας Α. Συνοδινός (Μώμος Πατρεύς) και οι Σάτιρές του», εκδόσεις «Περί Τεχνών», Πάτρα 2001).

The post Ο Δημοκρατικός Σύλλογος Πατρών (1876) first appeared on Aυτολεξεί.

Της Leila Al Shami. Η Leila Al-Shami είναι Βρετανίδα-Σύρια και συγγραφέας. Είναι μία από τις συγγραφείς του Burning Country: Syrians in Revolution and War (Pluto Press, 2016). Συμμετέχει στην καμπάνια “100 Faces of the Syrian Revolution”.

Στις 18 Μαρτίου 2021, άνθρωποι σε όλο τον κόσμο γιόρτασαν την επέτειο των 150 χρόνων από την Κομμούνα του Παρισιού. Εκείνη τη χρονολογία, απλοί άντρες και γυναίκες διεκδίκησαν την εξουσία για τους εαυτούς τους, ανέλαβαν τον ελεγχο της πόλης τους και διαχειρίστηκαν τις υποθέσεις τους ανεξάρτητα από το κράτος για πάνω από δύο μήνες, προτού συντριβούν σε μια αιματηρή εβδομάδα από τη γαλλική κυβέρνηση στις Βερσαλλίες. Το πείραμα των Κομμουνάρων της αυτόνομης, δημοκρατικής αυτοοργάνωσης –ως μέσου τόσο για την αντίσταση στην κρατική τυραννία όσο και για τη δημιουργία μια ριζικής εναλλακτικής λύσης– κατέχει μια σημαντική θέση στο συλλογικό φαντασιακό και έχει εμπνεύσει γενιές επαναστατών.

Στις 18 Μαρτίου πέρασε άλλη μία επέτειος, αλλά σίγουρα με πολύ λιγότερη αναγνώριση παγκοσμίως: την ίδια ακριβώς ημερομηνία πριν από μια δεκαετία, πραγματοποιήθηκαν διαδηλώσεις μεγάλης κλίμακας στη νότια συριακή πόλη Dera’a ως απάντηση στη σύλληψη και βασανισμό μιας ομάδας παιδιών σχολείου που είχαν ζωγραφίσει αντικυβερνητικά γκράφιτι σε τοίχο. Οι δυνάμεις ασφαλείας άνοιξαν πυρ εναντίον των διαδηλωτών, σκοτώνοντας τουλάχιστον 4 και προκαλώντας ευρέως τη δημόσια οργή.

Τις μέρες που ακολούθησαν, διαμαρτυρίες εξαπλώθηκαν σε ολόκληρη τη χώρα που μεταράπηκαν σε ένα επαναστατικό κίνημα, απαιτώντας ελευθερία από τη δικτατορία 4 δεκαετιών του καθεστώτος Άσαντ.

Τα επόμενα χρόνια, κι ενώ οι άνθρωποι πήραν τα όπλα και ανάγκασαν το κράτος να υποχωρήσει από τις κοινότητές τους, οι Σύριοι συμμετείχαν σε αξιοσημείωτα πειράματα αυτόνομης αυτοοργάνωσης παρά τη βαρβαρότητα της αντεπανάστασης που εξαπολύθηκε εναντίον τους.

Ήδη από το 2012, ο Omar Aziz, Σύριος οικονομολόγος, διανοούμενος και αναρχικός αντιφρονούντας, συνέκρινε το πρώτο από αυτά τα πειράματα με την Κομμούνα του Παρισιού.

Ο Omar Aziz δεν ήταν ένας απλός παρατηρητής των γεγονότων που έλαβαν χώρα στη Συρία. Ενώ ζούσε και εργαζόταν στην εξορία, επέστρεψε στην πατρίδα του τη Δαμασκό το 2011, σε ηλικία 63 ετών, για να συμμετάσχει στην εξέγερση ενάντια στο καθεστώς. Ασχολήθηκε με την επαναστατική οργάνωση και παρείχε βοήθεια σε οικογένειες που εκτοπίστηκαν από τα προάστια της Δαμασκού υπό το καθεστώς επίθεσης. Ο Aziz εμπνεύστηκε από το επίπεδο αυτοοργάνωσης που είχε το κίνημα στην αντίστασή του στο καθεστώς. Στις πόλεις και τις γειτονιές ολόκληρης της χώρας, οι επαναστάτες είχαν σχηματίσει τοπικές συντονιστικές επιτροπές. Αυτά ήταν οριζόντια οργανωμένα φόρουμ μέσω των οποίων θα σχεδίαζαν διαμαρτυρίες και θα μοιράζονταν πληροφορίες σχετικά με τα επιτεύγματα της επανάστασης και τη βίαιη καταστολή που αντιμετώπιζε το κίνημα. Προωθούσαν τη μη βίαιη πολιτική ανυπακοή και συμπεριλάμβαναν τις γυναίκες και τους άνδρες όλων των κοινωνικών, θρησκευτικών και εθνοτικών ομάδων. Οι επαναστάτες οργάνωναν επίσης την παροχή καλαθιών τροφίμων σε όσους είχαν ανάγκη και δημιούργησαν ιατρικά κέντρα κατάλληλα για τους τραυματισμένους διαδηλωτές που φοβούνταν να πάνε σε νοσοκομεία λόγω του κινδύνου σύλληψης.

Ο Aziz πίστευε ότι, παρόλο που τέτοιες δραστηριότητες αποτελούσαν σημαντικό μέσο για την αντίσταση στο καθεστώς και όντως αμφισβήτησαν την εξουσία του, δεν προχώρησαν αρκετά παραπέρα. Μέσω της οργάνωσής τους, οι επαναστάτες ανέπτυσσαν νέες σχέσεις ανεξάρτητα από το κράτος με βάση την αλληλεγγύη, τη συνεργασία και την αμοιβαία βοήθεια, αλλά εξακολουθούσαν να εξαρτώνται από το κράτος για τις περισσότερες από τις ανάγκες τους, συμπεριλαμβανομένης της απασχόλησης, των τροφίμων, της εκπαίδευσης και της υγειονομικής περίθαλψης. Αυτή η πραγματικότητα επέτρεψε στο καθεστώς να διατηρήσει τη νομιμότητά του και να διαιωνίσει τη δύναμή του παρά την ευρύτερη αντίθεση των ανθρώπων σε αυτό.

Σε 2 μελέτες που δημοσιεύθηκαν τον Οκτώβριο του 2011 και τον Φεβρουάριο του 2012 –όταν η επανάσταση ήταν ακόμη σε ένα μεγάλο βαθμό ειρηνική και το μεγαλύτερο μέρος της συριακής επικράτειας παρέμενε υπό τον έλεγχο του καθεστώτος–, ο Aziz άρχισε να συνηγορεί για τη δημιουργία Τοπικών Συμβουλίων. Τα είδε αυτά ως φόρουμ των από-τα-κάτω μέσω των οποίων οι άνθρωποι θα μπορούσαν να συνεργαστούν συλλογικά για να καλύψουν τις ανάγκες τους, να αποκτήσουν πλήρη αυτονομία από το κράτος και να επιτύχουν ατομική και κοινοτική ελευθερία από τις κυρίαρχες δομές. Πίστευε ότι η οικοδόμηση αυτόνομων, αυτοδιοικούμενων κοινοτήτων, που συνδέονται περιφερειακά και εθνικά μέσω ενός δικτύου συνεργασίας και αμοιβαίας βοήθειας, ήταν ο δρόμος προς την κοινωνική επανάσταση. Σύμφωνα με τον Aziz, «όσο περισσότερο είναι σε θέση να εξαπλωθεί η αυτοοργάνωση… τόσο περισσότερο η επανάσταση θα έχει δημιουργήσει τα θεμέλια για τη νίκη».

Ο Aziz δεν ασχολήθηκε με την κατάληψη της κρατικής εξουσίας και δεν υποστήριξε ένα κόμμα εμπροσθοφυλακής που να ηγηθεί της επανάστασης. Όπως και οι Κομμουνάριοι, πίστευε στην έμφυτη ικανότητα των ανθρώπων να κυβερνούν τον εαυτό τους χωρίς μία καταναγκαστική εξουσία. Κατά την άποψή του, οι νέοι αυτοοργανωμένοι κοινωνικοί σχηματισμοί που αναδύονταν θα «επέτρεπαν στους ανθρώπους να πάρουν τον αυτόνομο έλεγχο στη δική τους ζωή και να αποδείξουν ότι αυτή η αυτονομία σημαίνει ελευθερία». Στη σκέψη του Aziz προβλεπόταν ότι ο ρόλος των Τοπικών Συμβουλίων θα ήταν να υποστηρίξουν και να εμβαθύνουν αυτή τη διαδικασία ανεξαρτησίας από τους θεσμούς του κράτους. Η προτεραιότητά τους θα ήταν να δουλέψουν από κοινού με άλλες δημοφιλείς πρωτοβουλίες για την εξασφάλιση των βασικών αναγκών, όπως είναι η πρόσβαση σε στέγαση, εκπαίδευση και υγειονομική περίθαλψη· να συλλέγουν πληροφορίες σχετικά με τη μοίρα των κρατουμένων και να παρέχουν υποστήριξη στις οικογένειές τους· να συντονίζονται με τις ανθρωπιστικές οργανώσεις· να υπερασπίζονται τη γη από τις κρατικές απαλλοτριώσεις· να υποστηρίζουν και να αναπτύσσουν οικονομικές και κοινωνικές δραστηριότητες· να συντονίζονται με τις πρόσφατα σχηματισμένες πολιτοφυλακές του Ελεύθερου Στρατού για τη διασφάλιση της ασφάλειας και της κοινοτικής άμυνας. Για τον Αζίζ, η πιο ισχυρή μορφή αντίστασης στο κράτος ήταν η άρνηση συνεργασίας με αυτό μέσω της δημιουργίας εναλλακτικών στο παρόν, οι οποίες προετοιμάζουν ένα χειραφετητικό μέλλον.

Τον Νοέμβριο του 2012, ο Omar Aziz, όπως και πολλοί άλλοι επαναστάτες της Συρίας, συνελήφθη και πέθανε στη φυλακή λίγο αργότερα…

Ωστόσο, πριν από τη σύλληψή του, βοήθησε στην ίδρυση τεσσάρων τοπικών συμβουλίων στα εργατικά προάστια της Δαμασκού. Το πρώτο ήταν στο Ζαμπάντανι, μια αγροτική και τουριστική πόλη που περιβάλλεται από βουνά, περίπου 50 χιλιόμετρα από την πρωτεύουσα. Η πόλη προσχώρησε γρήγορα στην εξέγερση τον Μάρτιο του 2011, πραγματοποιώντας τακτικές διαδηλώσεις και ζητώντας ελευθερία και απελευθέρωση των κρατουμένων. Μέχρι τον Ιούνιο, νεαροί άνδρες και γυναίκες είχαν συγκροτήσει μια τοπική επιτροπή συντονισμού για την οργάνωση των διαδηλώσεων και την ενασχόληση με τα μέσα ενημέρωσης ώστε να επικοινωνούν στον έξω κόσμο το τι συνέβαινε στην πόλη. Όπως και οι γυναίκες Κομμουνάριες του Παρισιού, οι γυναίκες του Ζαμπάντανι δημιούργησαν επίσης τα δικά τους φόρουμ. Στα μέσα του 2011 ιδρύθηκε ο Σύλλογος Γυναικών Επαναστατών του Ζαμπάντανι. Συμμετείχαν στις διαδηλώσεις σε τεράστιο αριθμό και καλούσαν σε ειρηνική πολιτική ανυπακοή. Έπαιξαν πρωταγωνιστικό ρόλο στην Απεργία Αξιοπρέπειας τον Δεκέμβριο του 2011, μια πανεθνική γενική απεργία που προσπάθησε να ασκήσει οικονομική πίεση στο καθεστώς. Τον Ιανουάριο του 2012 ίδρυσαν το περιοδικό Oxygen Magazine, ένα διμηνιαίο έντυπο περιοδικό που παρέχει αναλύσεις σχετικές με την επανάσταση, προωθώντας την ειρηνική αντίσταση. Η ομάδα εξελίχθηκε αργότερα στο Δίκτυο Γυναικών Damma, το οποίο συνεχίζει να εργάζεται, υποστηρίζοντας τη γυναικεία οικοδόμηση της ανθεκτικότητας, ανακουφίζοντας από τον αντίκτυπο της βίας στις κοινότητες που πλήττονται από συγκρούσεις, καθώς και παρέχοντας εκπαίδευση και ψυχολογική υποστήριξη στα παιδιά.

Το Ζαμπάντανι απελευθερώθηκε με τις τοπικές πολιτοφυλακές του Ελεύθερου Στρατού τον Ιανουάριο του 2012. Δημιουργήθηκαν οδοφράγματα και η πόλη τέθηκε υπό τον έλεγχο των κατοίκων της. Ένα τοπικό συμβούλιο ιδρύθηκε για να καλύψει το κενό που δημιουργήθηκε από την αποχώρηση του καθεστώτος. Οι σουνίτες και οι χριστιανοί κάτοικοι της πόλης συγκεντρώθηκαν για να εκλέξουν τα 28 μέλη του συμβουλίου ανάμεσα σε σεβαστά άτομα της κοινότητας και να επιλέξουν πρόεδρο. Αυτή ήταν η πρώτη εμπειρία της Συρίας για δημοκρατία εδώ και δεκαετίες. Το συμβούλιο δημιούργησε μια σειρά από υπηρεσίες για τη διαχείριση της καθημερινής πολιτικής ζωής, συμπεριλαμβανομένης της υγειονομικής περίθαλψης και της ανθρωπιστικής βοήθειας, καθώς και μιας πολιτικής επιτροπής που συμμετείχε στη διαπραγμάτευση με το καθεστώς και ένα δικαστήριο για την επίλυση των τοπικών συγκρούσεων. Μια στρατιωτική επιτροπή επόπτευε τα τάγματα του Ελεύθερου Στρατού για να διασφαλίσει την ασφάλεια. Ενώ οι εκπρόσωποι του συμβουλίου ήταν όλοι άντρες, ο Σύλλογος Γυναικών Επαναστατών του Ζαμπάντανι διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο στην υποστήριξη των δραστηριοτήτων του Συμβουλίου. Όπως οι Κομμουνάριοι-ες του Παρισιού, οι άνθρωποι του Ζαμπάντανι που ονειρεύονταν μια ελεύθερη και δίκαιη κοινωνία κατάφεραν να αυτοοργανώσουν δημιουργικά την κοινότητά τους ανεξάρτητα από τον κεντρικό κρατικό έλεγχο.

Η τοπική αυτονομία και η από-τα-κάτω δημοκρατία θεωρήθηκε από το καθεστώς ως η μεγαλύτερη απειλή του. Όπως η κυβέρνηση των Βερσαλλιών, η οποία αρνήθηκε να πολεμήσει ενάντια στους Πρώσους, έστρεψε τα όπλα προς τους Κομμουνάριους, έτσι το συριακό καθεστώς έστρεψε όλη του τη δύναμη εναντίον του λαού του Ζαμπάντανι. Η πόλη πολιορκήθηκε από το καθεστώς και τον σύμμαχό του, τη Χεζμπολάχ, που υποστηρίζεται από το Ιράν και οι καθημερινοί βομβαρδισμοί οδήγησαν σε μια δραματική επιδείνωση των ανθρώπινων συνθηκών. Μέσα στην πόλη, οι επαναστάτες αντιμετώπισαν επίσης προκλήσεις από εξτρεμιστικά ισλαμιστικά τάγματα, τα οποία κέρδισαν με την πάροδο του χρόνου και τελικά απέσπασαν τον έλεγχο από το τοπικό συμβούλιο το 2014. Έπειτα από αρκετές αποτυχημένες συμφωνίες για κατάπαυση του πυρός, το καθεστώς ανέκτησε τον έλεγχο του Ζαμπάντανι τον Απρίλιο του 2017, από όταν και στο εξής πολλοί από τους κατοίκους του το εκκένωσαν βιαίως.

Η εμπειρία του Ζαμπάντανι ήταν αξιοσημείωτη, αλλά όχι η μοναδική. Κατά τη διάρκεια της Συριακής Επανάστασης, τα εδάφη απελευθερώθηκαν σε τέτοιο βαθμό που, έως το 2013, το καθεστώς είχε χάσει τον έλεγχο περίπου των 4/5 της εθνικής επικράτειας.

Ελλείψει του κράτους, ήταν η αυτοοργάνωση των ανθρώπων που συνέχισε τη λειτουργία των κοινοτήτων και τους επέτρεψε να αντισταθούν στο καθεστώς, σε ορισμένες περιπτώσεις για χρόνια. Εκατοντάδες τοπικά συμβούλια ιδρύθηκαν στις νεοσύστατες αυτόνομες ζώνες που παρείχαν ουσιαστικές δημόσιες υπηρεσίες, όπως νερό και ηλεκτρικό ρεύμα, συλλογή απορριμμάτων, και υποστήριξη των σχολείων και των νοσοκομείων ώστε να συνεχίσουν να λειτουργούν. Σε ορισμένες περιοχές μεγάλωσαν και διανείμαν φαγητό. Οι άνθρωποι συνεργάστηκαν επίσης για τη δημιουργία ανθρωπιστικών οργανώσεων, κέντρων παρακολούθησης ανθρωπίνων δικαιωμάτων και ανεξάρτητων ενώσεων μέσων ενημέρωσης. Γυναικεία κέντρα ιδρύθηκαν ώστε να ενθαρρύνουν τις γυναίκες να δραστηριοποιηθούν πολιτικά και οικονομικά και να αμφισβητήσουν τα πατριαρχικά ήθη. Ένα παράδειγμα είναι το κέντρο Mazaya στο Kafranbel, Idlib, το οποίο δίδαξε επαγγελματικές δεξιότητες στις γυναίκες, πραγματοποίησε συζητήσεις για θέματα δικαιωμάτων των γυναικών και αμφισβήτησε τις απειλές των εξτρεμιστικών ισλαμιστικών ομάδων. Ιδρύθηκαν σωματεία  για μαθητές, δημοσιογράφους και εργαζόμενους στον τομέα της υγείας. Στη βόρεια πόλη Manbij, οι επαναστάτες ίδρυσαν το πρώτο ελεύθερο συνδικάτο της Συρίας, το οποίο αγωνίστηκε για καλύτερους μισθούς. Οι πολιτιστικές δραστηριότητες άνθισαν, συμπεριλαμβανομένων ανεξάρτητων συλλογών ταινιών, γκαλερί τέχνης και θεατρικών ομάδων. Στην απελευθερωμένη πόλη Νταράγια, κοντά στη Δαμασκό, οι επαναστάτες έχτισαν μια υπόγεια βιβλιοθήκη από βιβλία που διέσωσαν από τα κατεστραμμένα σπίτια του λαού.

Μετά το 2011, προτού τους γονατίσει η αντεπανάσταση, οι κοινότητες σε ολόκληρη τη Συρία ζούσαν ελεύθερες από την τυραννία του καθεστώτος. Η εξουσία μειώθηκε σε τοπικό επίπεδο και οι άνθρωποι συνεργάστηκαν για αμοιβαίο όφελος, συχνά σε εξαιρετικά δύσκολες συνθήκες, για να χτίσουν μια πλουραλιστική, διαφορετική, χωρίς αποκλεισμούς και δημοκρατική κοινωνία –σε πλήρη αντίθεση με τον ολοκληρωτισμό του κράτους. Δεν υποκινούνταν από μεγάλες ιδεολογίες ούτε καθοδηγούνταν από κάποια φράξια ή κόμμα. Οδηγούνταν από την αναγκαιότητα. Η ίδια η ύπαρξή τους αμφισβήτησε τον μύθο που διαδόθηκε από το κράτος ότι η επιβίωσή του ήταν απαραίτητη για να εξασφαλιστεί η εκπλήρωση των βασικών αναγκών και της σταθερότητας.

Οι Σύριοι έδειξαν ότι ήταν περισσότερο από ικανοί να οργανώσουν τις κοινότητές τους, απουσία κεντρικής, καταναγκαστικής εξουσίας, χτίζοντας ισότιμες κοινωνικές δομές και αναδημιουργώντας κοινωνικούς δεσμούς αλληλεγγύης, συνεργασίας και αμοιβαίου σεβασμού. Δεν υπήρχε κανένα μοντέλο ή σχέδιο. Κάθε κοινότητα οργανώθηκε σύμφωνα με τις δικές της ανάγκες, τις μοναδικές τοπικές συνθήκες και αξίες της –η ίδια η ουσία της αυτοδιάθεσης, απαραίτητη σε μια χώρα που είναι τόσο κοινωνικά και πολιτιστικά διαφορετική όσο η Συρία.

Αυτό που μοιράστηκαν ήταν η επιθυμία για αυτονομία από το καθεστώς και μια δέσμευση για αποκεντρωμένες, αυτοδιαχειριζόμενες μορφές οργάνωσης.

Κι ενώ η εμπειρία της Κομμούνας του Παρισιού είναι γνωστή και γιορτάζεται στη Δύση, θα πρέπει να διερωτηθούμε γιατί παρόμοια πειράματα που συμβαίνουν στην εποχή μας στη Συρία δεν γίνονται εξίσου γνωστά –γιατί συνήθως δεν καταφέρνουν να προσελκύσουν ακόμη και τις πιο στοιχειώδεις μορφές αλληλεγγύης; Ενώ η ριζοσπαστική θεωρία υποστηρίζει τον οικουμενισμό, συχνά δίνει μικρή προσοχή σε άλλα, μη δυτικά περιβάλλοντα ή πολιτισμούς.

Όταν οι αριστεροί στη Δύση σκέφτονται τη Συρία, συχνά σκέφτονται την ξένη κρατική παρέμβαση, τις εξτρεμιστικές ισλαμιστικές ομάδες και πολλές ένοπλες ομάδες που κραυγάζουν και ανταγωνίζονται για εξουσία και έδαφος. Λίγη προσοχή δίνεται στους απλούς άντρες και γυναίκες και στις θαρραλέες πράξεις τους που αψηφούν ένα τυραννικό και γενοκτονικό καθεστώς. Αυτοί οι άνθρωποι αποτέλεσαν τη ραχοκοκαλιά της πολιτικής αντίστασης της Συρίας. Όχι μόνο αντιστάθηκαν στο καθεστώς αλλά έχτισαν μια βιώσιμη, όμορφη εναλλακτική λύση σε αυτό. Ο αγώνας τους έγινε πολύπλευρος. Υπερασπίστηκαν τη σκληρά κερδισμένη αυτονομία τους από το καθεστώς και αργότερα από τις πολλές ξένες δυνάμεις και εξτρεμιστικές ομάδες που είδαν την ύπαρξή τους ως τη μεγαλύτερη απειλή. Αποσιωπήθηκαν και συχνά συκοφαντήθηκαν από τη διεθνή κοινότητα, ακόμη και από ανθρώπους που θεωρούν τον εαυτό τους μέρος της αντιιμπεριαλιστικής αριστεράς. Η ύπαρξή τους έγινε μια ταλαιπωρία για τις μεγάλες αφηγήσεις στις οποίες κάποιοι ήθελαν να επιδοθούν σχετικά με την επανάσταση της Συρίας και τον αντεπαναστατικό πόλεμο. Ο επιστημολογικός ιμπεριαλισμός άφησε πολύ λίγο χώρο για τις καθημερινές συνθήκες και την πραγματικότητα της Συρίας.

Όπως και με την Κομμούνα του Παρισιού, υπάρχουν πολλά να μάθουμε από την επαναστατική εμπειρία της Συρίας. Σε περιόδους εξέγερσης ή σε περιόδους κρίσης, συχνά εμφανίζονται νέοι τρόποι οργάνωσης που παρέχουν εναλλακτικές λύσεις στα ιεραρχικά, καταναγκαστικά και εκμεταλλευτικά συστήματα που ασκούνται τόσο από τον καπιταλισμό όσο και από το κράτος. Μέσω της αποκεντρωμένης αυτοοργάνωσης, χωρίς την ανάγκη για ηγέτες ή αφεντικά, αλλά μέσω της εθελοντικής ένωσης, της συνεργασίας και της ανταλλαγής πόρων, οι άνθρωποι μπορούν να μεταμορφώσουν τις κοινωνικές σχέσεις και να επηρεάσουν ριζικές κοινωνικές αλλαγές. Μας δείχνουν ότι τα χειραφετητικά μέλλοντα μπορούν να οικοδομηθούν εδώ και τώρα, ακόμη και υπό τη σκιά του κράτους.

Όλα τα αποσπάσματα προέρχονται από την αγγλική μετάφραση των δύο κειμένων του Omar Aziz στο The Formation of Local Councils από το Bordered by Silence, εκτός από το εισαγωγικό απόσπασμα που προήλθε από το Twitter, που πλέον έχει διαγραφτεί.

The post Aπό το Παρίσι έως τη Συρία: δημιουργώντας εναλλακτικά μέλλοντα στο παρόν first appeared on Aυτολεξεί.

Επιχειρώντας να απαντήσει στο ερώτημα τι είναι η «δικτατορία του προλεταριάτου» όπως τη θεωρητικοποίησε ο Μαρξ, ο πιστός του σύντροφος Ένγκελς έλεγε στα 1891: «Κοιτάξτε την Παρισινή Κομμούνα». Εξάλλου κι ο Μαρξ είχε αναφερθεί σε εκείνη ως «μια ανοιχτή πολιτική μορφή με την οποία μπορούσε να συντελεστεί τελικά η οικονομική απελευθέρωση της εργασίας». Σχεδόν τρεις δεκαετίες αργότερα, λέγεται ότι ο Λένιν χόρεψε στο χιόνι την 73η ημέρα της Ρωσικής Επανάστασης – τουτέστιν μια μέρα παραπάνω από τη διάρκεια της Κομμούνας, η οποία σφαγιάστηκε από τον στρατό των Βερσαλλιών: περίπου 20.000 νεκροί μέσα σε μια εβδομάδα. Είτε αυτή η ιστορία ανήκει στον θρύλο είτε όχι, το ζήτημα παραμένει το ίδιο: η Κομμούνα ενσωματώνει την κομμουνιστική και τη μαρξιστική παράδοση. Αλλά αντλεί με την ίδια ένταση και από το ελευθεριακό κίνημα. Ο Εντουάρ Ζουρντέν, συγγραφέας του βιβλίου Θεολογία του Κεφαλαίου, επιστρέφει στην ίδια τη συγκρότηση αυτής της ματαιωμένης επαναστατικής εμπειρίας: η κοινότητα χωρίς κεφαλαίο. Ξετυλίγεται επομένως ένα μακρύ κουβάρι από τα αναρχικά γραπτά του Προυντόν έως τα αυτόνομα καντόνια στη Ροζάβα.

Στο μανιφέστο της 23ης Μαρτίου 1871, η Παρισινή Κομμούνα διακηρύσσει: «Την ανεξαρτησία της κοινότητας την εγγυάται ένα συμβόλαιο του οποίου οι ελεύθερα συμφωνημένες ρήτρες θα καταργήσουν τον ανταγωνισμό των τάξεων και θα διασφαλίσουν την κοινωνική ισότητα». Η επαναστατική φιλοδοξία της Κομμούνας εξακολουθεί να σημαδεύει το φαντασιακό μας μέχρι σήμερα, διαπερνώντας τα σοσιαλιστικά κινήματα και φτάνοντας σε όλο τον κόσμο, για να γεννήσει συχνά παρόμοιες εμπειρίες με λίγο-πολύ τραγική κατάληξη.[i] Τα επιτεύγματα της Παρισινής Κομμούνας υπάγονται ενίοτε στην πρωτοπορία: προαναγγέλλουν μεταρρυθμίσεις που θα λάβουν χώρα τα επόμενα χρόνια.

«Εκείνο που στιγμάτισε το φαντασιακό, περισσότερο κι από αυτά τα μέτρα, είναι ένα κίνημα, ένα απαγορευμένο πνεύμα: το πνεύμα ενός λαού που διακηρύσσει το δικαίωμά του στην πόλη»

Ανάμεσα στα πιο σημαντικά από αυτά τα επιτεύγματα, θα μπορούσαμε να υπογραμμίσουμε την κατάργηση του μόνιμου στρατού, την απελευθέρωση των πολιτικών κρατουμένων, την αναστολή των περιοριστικών μέτρων για τα ενοίκια, την ελευθερία του συνεταιρίζεσθαι (που θα θεσμοθετηθεί με τον νόμο του 1901), το δικαίωμα των εργατών να οργανώνονται σε συνδικάτα (νόμος του 1884) ή και τον διαχωρισμό Εκκλησίας-Κράτους (1905). Ωστόσο, εκείνο που στιγμάτισε το φαντασιακό, περισσότερο κι από αυτά τα μέτρα, είναι ένα κίνημα, ένα απαγορευμένο πνεύμα: το πνεύμα ενός λαού που διακηρύσσει το «δικαίωμά του στην πόλη» –για να δανειστούμε έναν όρο του μαρξιστή φιλοσόφου και κοινωνιολόγου Ανρί Λεφέβρ– και ένα κάλεσμα για ομοσπονδία των κομμούνων με στόχο μια επανάσταση πολιτική και ταυτόχρονα κοινωνική. Κι αυτό, προκειμένου να ανατροφοδοτηθεί το δημόσιο και το οικονομικό. Αυτό το πνεύμα, οι αναρχικοί δεν σταμάτησαν να το καλλιεργούν, στη θεωρία και ταυτόχρονα στην πράξη. Η Παρισινή Κομμούνα είναι ένα συμβάν στο μέτρο που αποκρυσταλλώνει θεωρίες και πρακτικές που εμφανίζονται κατόπιν εκείνης, για να τροφοδοτήσει στη συνέχεια κι άλλες που πρόκειται να ακολουθήσουν. Έτσι, η έννοια της κομμούνας αξιοποιείται επίσης από έναν λόγο αναρχικό ή ελευθεριακό που παραμένει επίκαιρος.

Οι αναρχικοί και η Παρισινή Κομμούνα

Πριν από την Παρισινή Κομμούνα, η Ρώσος αναρχικός Μιχαήλ Μπακούνιν είχε ήδη φανταστεί πώς οι κοινότητες επρόκειτο να εξεγερθούν για να οργανώσουν την αυτονομία τους στους κόλπους ενός ομοσπονδιακού συστήματος [fédéralisme] που θα μεγάλωνε σταδιακά: «Ως προς την οργάνωση της Κομμούνας, θα υπάρξει μια ομοσπονδία των μόνιμων οδοφραγμάτων και το Επαναστατικό Συμβούλιο της Κομμούνας θα λειτουργήσει με έναν ή δύο εκπροσώπους από κάθε οδόφραγμα, ένα ανά οδό ή ανά περιοχή, οι οποίοι θα είναι εντολοδόχοι με δεσμευτικές εξουσιοδοτήσεις, πάντα υπεύθυνοι και πάντα ανακλητοί. Το Συμβούλιο της Κομμούνας οργανωμένο έτσι θα μπορεί να επιλέξει στους κόλπους του τις εκτελεστικές επιτροπές, διακριτές για κάθε παρακλάδι της επαναστατικής διοίκησης της Κομμούνας».[ii]

Ο ίδιος συμμετείχε στην άκαρπη απόπειρα επανάστασης της Κομμούνας της Λυόν, και χαιρέτισε, στην Παρισινή, την πρώτη εξέγερση του προλεταριάτου εναντίον του Κράτους. Αν και οι Ιακωβίνοι ήταν πάντα παρόντες και επιβουλεύονταν την επανάσταση και το κοινωνικό πρόγραμμα ήταν ακόμα ντροπαλό στα μάτια των φιλόδοξων αναρχικών, αυτό δεν μείωνε το γεγονός ότι η Παρισινή Κομμούνα είχε θέσει μια χειραφετητική ιδέα ικανή να επεκταθεί στο μέλλον. Στο ίδιο πνεύμα, βρίσκουμε τον Γκυστάβ Λεφρανσέ [Gustave Lefrançais], εκλεγμένο από το 4ο διαμέρισμα του Παρισιού στην Ολομέλεια της κοινότητας. Επηρεασμένος από τον Φουριέ και τον Προυντόν στην Κομμούνα, μάχεται στα οδοφράγματα κατά τη διάρκεια της Αιματηρής Εβδομάδας: ενώνεται με τους αναρχικούς της Ιουρασικής Ομοσπονδίας της Διεθνούς. Στη Μελέτη για το κοινοτικό κίνημα που εκπόνησε, ο Λεφρανσέ προσφέρει μια κριτική άποψη για αυτό το γεγονός, παρουσιάζοντας συγχρόνως πώς θα έπρεπε να είναι μια μελλοντική κομμουναλιστική επανάσταση. Αν και ένθερμος παρτιζάνος της Κομμούνας, εφιστά την προσοχή σε μια ορισμένη αυταρχική τάση που μπόρεσε να παρατηρήσει και η οποία καταλήγει να υπονομεύσει κάθε επαναστατική προοπτική – έλεγχος του Τύπου, μη δημοσίευση των δημόσιων συνεδριάσεων, στρατιωτικό πρωτόκολλο, υπερβολική αστυνόμευση και βία κατά του κλήρου. Ωστόσο, εγκρίνει την κατάργηση της στράτευσης, τη μείωση στον κατώτατο μισθό για τα μέλη της Κομμούνας και την αναθεώρηση της οργάνωσης των δημόσιων υπηρεσιών σύμφωνα με τις υποδείξεις των επιτροπών.

«Αν και ένθερμος παρτιζάνος της Κομμούνας, εφιστά την προσοχή σε μια ορισμένη αυταρχική τάση που μπόρεσε να παρατηρήσει»

Εν γένει η Παρισινή Κομμούνα εισήγαγε ένα επαναστατικό κίνημα που άσκησε κριτική στο σύνολο των κομμάτων που ενσάρκωναν την επανάσταση. «Η επανάσταση της 18η Μάρτη, στην πραγματικότητα, δεν επέφερε απλές μεταβολές στον διοικητικό και πολιτικό μηχανισμό της χώρας. Δεν είχε ως στόχο μόνο την αποκέντρωση της εξουσίας. Με κίνδυνο να διαψεύσει τις αρχικές της διαβεβαιώσεις, ανέλαβε την αποστολή να εξαφανίσει την ίδια την Εξουσία⸱ να αποκαταστήσει την πραγματική κυριαρχία κάθε μέλους του κοινωνικού σώματος, αντικαθιστώντας με το δικαίωμα της άμεσης πρωτοβουλίας των ενδιαφερομένων, ή των κυβερνωμένων, την επιζήμια και διεφθαρμένη δράση της, πλέον, αποδυναμωμένης κυβέρνησης, η οποία θα έπρεπε να περιοριστεί στον ρόλο του απλού εκτελεστικού παράγοντα».[iii]

Ο ενθουσιασμός των αναρχικών για την Παρισινή Κομμούνα είναι αναμφίβολος τη στιγμή που το γεγονός λαμβάνει χώρα, μια δεκαετία αργότερα βρίσκουμε ωστόσο να έχουν σχηματιστεί ορισμένες κριτικές. Τέτοια είναι για παράδειγμα η περίπτωση του αναρχικού γεωγράφου Ελιζέ Ρεκλύ [Élisée Reclus]. Είχε συμμετάσχει ο ίδιος στην εξέγερση και δηλώνει ότι: «μέχρι τώρα, οι κοινότητες δεν αποτελούσαν παρά μικρά κρατίδια, και ομοίως και η Παρισινή Κομμούνα, επαναστατική στη βάση και κυβερνητική στην κορυφή, διατηρούσε όλη την ιεραρχία των ανώτερων δημοσίων λειτουργών και των υπαλλήλων. Δεν είμαστε πιο κοινοτιστές απ’ ό,τι κρατιστές, είμαστε αναρχικοί…»[iv] Ο αναρχικός ιστορικός Μαξ Νετλάου υπενθυμίζει από την πλευρά του ότι, αφότου διαπίστωσε τις αυταρχικές τάσεις ορισμένων επικεφαλής της Κομμούνας, η Λουϊζ Μισέλ έγινε αναρχική.[v]

Το ετήσιο αναρχικό συνέδριο της Ιουρασικής Ομοσπονδίας διευκρινίζει τα πράγματα τον Οκτώβριο του 1880: «Οι ιδέες που διατυπώθηκαν σχετικά με την Κομμούνα μπορεί να δώσουν την εντύπωση ότι το ζήτημα είναι να αντικατασταθεί η υπάρχουσα μορφή του κράτους από μια πιο περιφερειακή, που θα ήταν η κοινότητα. Επιθυμούμε την εξαφάνιση κάθε μορφής κράτους, κεντρικού ή περιφερειακού, και η κοινότητα δεν είναι για μας παρά η συνολική έκφραση της οργανικής μορφής των ελευθέρων ανθρώπινων ομαδοποιήσεων».[vi] Αν και οι αναρχικές εκτιμήσεις διαφέρουν ενίοτε, συμπίπτουν πάντως σε δύο κοινές κριτικές: από τη μια πλευρά, [η Κομμούνα] δεν πήγε πολύ μακριά στην κριτική της εξουσίας⸱ από την άλλη, δεν πήγε αρκετά μακριά στην κριτική της ιδιοκτησίας. Παραμένει γεγονός ότι αποτελεί ένα παράδειγμα που πρέπει να ριζοσπαστικοποιήσουμε.

«Πολύ πριν από την Κομμούνα του Παρισιού, ξαναβρίσκουμε στην αναρχική βιβλιογραφία έναν λόγο υπέρ των κοινοτήτων που γίνονται κατανοητές ως πολιτικές μονάδες βάσης»

Ο Ρώσος αναρχικός θεωρητικός Κροπότκιν συνοψίζει τρόπον τινά τις αναρχικές απόψεις: «Στο όνομα της Κομμούνας του Παρισιού, γεννήθηκε μια καινούρια ιδέα, που καλείται να αποτελέσει το σημείο αναφοράς των μελλοντικών επαναστάσεων».[vii] Οπωσδήποτε, η Κομμούνα δεν έφτασε μέχρι τέλος την κριτική της εναντίον του καπιταλισμού και την απόρριψη του Κράτους, αλλά είναι ο καρπός ενός λαϊκού κινήματος και παραμένει πολλά υποσχόμενη. Σε αυτή την προοπτική συνέχισε να εμπνέει τις μεγάλες αναρχικές επαναστατικές εμπειρίες του 20ού αιώνα: τη Ρωσική Επανάσταση, από το 1917 έως το 1921, με τα πρώτα σοβιέτ και τις ελεύθερες κοινότητες της Ουκρανίας του Μαχνό, όπως και αυτές της Καταλονίας κατά τη διάρκεια της Ισπανικής Επανάστασης του 1936. Οι προσδοκίες που δημιούργησαν την Κομμούνα δεν περιορίζονται εξάλλου σ’ αυτήν: συνεχίζουν την πορεία τους, συχνά με τρόπο υπόγειο, τόσο στο επίπεδο της αναρχικής ή ελευθεριακής θεωρίας όσο και της πρακτικής.

Η κοινότητα πριν και μετά την Κομμούνα του Παρισιού

Πολύ πριν από την Κομμούνα του Παρισιού, ξαναβρίσκουμε στην αναρχική βιβλιογραφία έναν λόγο υπέρ της αυτονομίας των κοινοτήτων που γίνονται κατανοητές ως πολιτικές μονάδες βάσης, από τις οποίες θα μπορούσε να διατηρηθεί ένας πλήρης φεντεραλισμός [fédéralisme intégral] ‒ πολιτικός και οικονομικός. [Η κοινότητα] αποτελεί μια πολιτική ενότητα σε ανθρώπινο μέγεθος, η οποία έχει δείξει ιστορικά, ότι πληροί τις καλύτερες συνθήκες για μια πραγματική δημοκρατία. Ο Πιερ-Ζοζέφ Προυντόν, στο μεταθανάτιο έργο του, Περί της πολιτικής ικανότητας των εργατικών τάξεων [De la capacité des classes ouvrières], την ορίζει ως εξής: «Η κομμούνα είναι στην ουσία, όπως ο άνθρωπος, όπως η οικογένεια, όπως κάθε ευφυής και ηθική ατομικότητα ή συλλογικότητα, ένα κυρίαρχο ον. Υπό αυτή της την ιδιότητα, η κοινότητα έχει το δικαίωμα να κυβερνά τον εαυτό της, να διοικείται, να επιβάλλει φόρους, να διαθέτει την περιουσία και τα έσοδά της, να δημιουργεί σχολεία για τη νεολαία της, να διορίζει εκεί δασκάλους, να φτιάχνει την αστυνομία της, να έχει τη χωροφυλακή και την πολιτοφυλακή της· να διορίζει τους δικαστές της· να έχει τις εφημερίδες της, τις συναντήσεις της, τις ιδιωτικές της εταιρείες, τις αποθήκες της, την αγορανομία της, την τράπεζά της κ.λπ. Η κοινότητα λαμβάνει εντολές, εκδίδει διατάγματα: ποιος την εμποδίζει να προχωρήσει και στη θέσπιση νόμων; […] Αυτό είναι μια κομμούνα⸱ γιατί αυτό είναι η συλλογική ζωή, η πολιτική ζωή».[viii]

Το ζήτημα δεν είναι τόσο να επιστρέψουμε σε μια αρχαία χρυσή εποχή όταν οι πόλεις είχαν την τιμητική τους όσο να αντλήσουμε από το παρελθόν ό,τι μπορεί να εμπνεύσει τρόπους χειραφέτησης, με προϋπόθεση πάντα την εναντίωση στα σύγχρονα προβλήματα: πρωτίστως το κοινωνικό και οικονομικό ζήτημα. Ήδη στην εποχή του, ο Κροπότκιν δέχτηκε επίθεση με το ακόλουθο επιχείρημα: «Η κομμούνα, μα αυτό συνιστά επιστροφή στον Μεσαίωνα! Αυτό θα ισοδυναμούσε με το να αγνοήσουμε ολόκληρη την ιστορία που επέτρεψε την έλευση του κράτους και της εθνικής ενότητας!»[ix] Ωστόσο, προφανώς η κατάσταση δεν είναι πλέον η ίδια: τον Μεσαίωνα, η κοινότητα επιτρέπει στους κατοίκους της να απελευθερωθούν από τη δουλεία και εν μέρει από τη δημοσιονομική αυθαιρεσία του άρχοντα. «Επομένως, ήταν πράγματι εναντίον του Άρχοντα που ξεσηκώθηκε η μεσαιωνική πόλη. Είναι από το Κράτος που ο σημερινός δήμος θα επιδιώξει να απελευθερωθεί».[x]

«Η κοινότητα επομένως περιχαρακώνεται στις επάλξεις της και κωφεύει στις εκδηλώσεις δυσφορίας των εξωτερικών πληθυσμών»

Άλλο στοιχείο που διακρίνει την κομμούνα του Μεσαίωνα από μια κομμούνα χειραφετημένη, ελευθεριακή και ισότιμη: ο διαχωρισμός σε κοινωνικές τάξεις. Τον Μεσαίωνα, η νεοσύστατη αστική τάξη καταλαμβάνει σταδιακά την εξουσία και η ανάπτυξή της προκαλεί την άμβλυνση των ανισοτήτων στους κόλπους του πληθυσμού, προκαλώντας εμφυλίους πολέμους ή τον αποκλεισμό των απόρων. Η κοινότητα επομένως περιχαρακώνεται στις επάλξεις της και κωφεύει στις εκδηλώσεις δυσφορίας των εξωτερικών πληθυσμών. Αντιθέτως, η αναρχική κοινότητα επιδιώκει να πολλαπλασιαστεί για να διαμορφώσει μια παγκόσμια αλυσίδα αλληλεγγύης. Η απομόνωση είναι ακόμη πιο δύσκολο να διατηρηθεί σήμερα όπου θα ήταν αδύνατο να επιβιώσει μια κοινότητα στην αυτάρκεια, χωρίς τη βοήθεια εξωτερικών συνεισφορών. Αυτή είναι η θετική όψη της εμπορικής ανάπτυξης, όπως υπογραμμίζει ο Κροπότκιν.

Οι διαμάχες μπορεί να συνεχίζονται διαχρονικά, αλλά, στην πραγματικότητα, θα είναι πάντα προς το συμφέρον των κοινοτήτων το να δημιουργούν συμμαχίες ‒ ακόμα και με τρόπο έμμεσο, μέσω της διαμεσολάβησης μεγάλων κέντρων που είναι απαραίτητα για την ικανοποίηση των κοινών αναγκών τους: «Οι ομοσπονδίες των κοινοτήτων, αν ακολουθούσαν αρχικά την ελεύθερη ανάπτυξή τους, σύντομα θα συμπλέκονταν, θα διασταυρώνονταν, θα επικαλύπτονταν σχηματίζοντας έτσι ένα πολύ πιο συμπαγές δίκτυο, “ένα και αδιαίρετο”, αποτελούμενο από αυτές τις κρατικές ομάδες που αντιπαρατίθενται σαν μια δέσμη από ράβδους στον βούρδουλα του αφέντη».[xi] Η εδαφικότητα περιορίζεται πλέον μονάχα σε λίγα σύνορα που δεν είναι παρά τείχη που διακρίνουν τις κοινότητες μεταξύ τους⸱ συγχωνεύεται σε μια τεράστια ομοσπονδία και ένα εκτεταμένο δίκτυο όπου «ένα άτομο θα βρει την ικανοποίηση των αναγκών του δημιουργώντας ομάδες με άλλα άτομα που έχουν τις ίδιες προτιμήσεις και ζουν σε εκατό διαφορετικές κοινότητες».[xii]

Η Κομμούνα σήμερα: ελευθεριακές προοπτικές

Αυτή η ελευθεριακή προσδοκία επιβιώνει, στις μέρες μας με το όνομα ελευθεριακός δημοτισμός [municipalisme]: όρος που συγκεντρώνει ένα σύνολο από πρόσφατες εμπειρίες (αποτελούμενες από κοινωνικά κινήματα, κόμματα ή απλούς πολίτες) που αποσκοπούν να μεταφέρουν τη δημόσια πολιτική σε τοπικό επίπεδο, με στόχο την εμβάθυνση της δημοκρατίας. Λαμβάνοντας υπόψη την απαραίτητη οικολογική μετάβαση, ο ελευθεριακός δημοτισμός γίνεται αντιληπτός, στην πιο ευρεία του έννοια, ως μια δυνατότητα να θέσουμε ως πρόταγμα τα κοινά και το κοινό.

«Οι αυτοκρατορίες και τα κράτη βρέθηκαν γρήγορα αντιμέτωπα με την απαίτηση των πόλεων για αυτονομία»

Στη Μαδρίτη, ο δημοτικός συνασπισμός, με επικεφαλής την εκλεγμένη κομμουνίστρια Μανουέλα Καρμένα, παρατείνει το κίνημα κατάληψης δημόσιων χώρων από τους Αγανακτισμένους. Στην Καταλονία, η πλατφόρμα «Βαρκελώνη από Κοινού» [Barcelona en Comun] συγκεντρώνει, από το 2014, υπέρμαχους του δικαιώματος στη στέγαση και στην πόλη, κατά το πρότυπο της δημάρχου Άντα Κολάου. Στο συριακό Κουρδιστάν (Ροζάβα), από την επίσημη διακήρυξη της αυτονομίας του το 2013, υφίσταται ένας δημοκρατικός συνομοσπονδισμός [confédéralisme démocratique] όπου προωθούνται οι αρχές του δημοτισμού [municipalisme] ‒ εν μέρει εμπνευσμένες από τον θεωρητικό του κομμουναλισμού [communaliste] Μάρεϊ Μπούκτσιν. Το 2017 δημιουργήθηκε το δίκτυο «Ατρόμητες πόλεις» [Fearless Cities], το οποίο ξεκίνησε από τη Βαρκελώνη και διοργανώνει ετήσια συνέδρια για ένα παγκόσμιο δημοτιστικό κίνημα. Αυτό το τεράστιο κίνημα είναι μέρος μιας ιστορίας τόσο παλιάς όσο και η ίδρυση των πρώτων πόλεων, κατεξοχήν τόπος για μια δημοκρατία που νοείται ως πολιτική διαδικασία συζητήσεων και αποφάσεων που λαμβάνονται από τους πολίτες. Η κοινότητα αποτελεί τον τόπο επιλογής της πολιτικής ελευθερίας, ήδη από την εποχή της ελληνικής πόλεως. Πράγματι, παρατηρούμε, καθ’ όλη τη διάρκεια της Ιστορίας, πόλεις που διαμόρφωσαν πολιτικά συστήματα τα οποία απέκλειαν την ιδέα του imperium, δηλαδή την ιδέα μιας πολιτικής μορφής (αυτοκρατορία, κράτος…) που θα μονοπωλούσε την εξουσία στα χέρια λίγων.

Είτε κατά τη διάρκεια της Αρχαιότητας είτε στον Μεσαίωνα, στις πόλεις αναπτύχθηκαν μορφές οργάνωσης του τρόπου ζωής με δημοκρατικό πνεύμα, το οποίο εκφραζόταν από την ψηφοφορία, την κλήρωση και τη συχνή συνέλευση. Οι αυτοκρατορίες και τα κράτη βρέθηκαν γρήγορα αντιμέτωπα με την απαίτηση των πόλεων για αυτονομία. Εξού και η ενίοτε βίαιη ιστορία, η επιτακτική επιθυμία ενοποίησης της επικράτειας ‒ η οποία έπαιρνε κυρίως τη μορφή της επιβολής φορολογικής εισφοράς. Αυτή η δυναμική του κράτους ή της αυτοκρατορίας ενάντια στις πόλεις είχε αμφιλεγόμενα αποτελέσματα: φυσικά, η ιστορική διαδικασία αποκαλύπτει μια πτώση της δημοκρατίας και της αυτονομίας που συμβαδίζει με την απώλεια εξουσίας των κοινοτήτων· παρ’ όλα αυτά, η διαδικασία της συγχώνευσης των κοινοτήτων από τα κράτη και τις αυτοκρατορίες συνδέεται με τη διαδικασία εισαγωγής των εννοιών του οικουμενισμού (που αφορά για παράδειγμα την ιθαγένεια, ή απλώς τις μονάδες μέτρησης) και της ισότητας (για παράδειγμα η ισότητα στα δικαιώματα και η εξίσωση των επιδοτήσεων προς τους δήμους μέσω της κεντρικής φορολογίας).

Έτσι, λαμβάνοντας υπόψη και ενσωματώνοντας στην έννοια του δημοτισμού την ιστορική πρόοδο που έχει σημειωθεί, καθίσταται δυνατό να επανεξετάσουμε τις δυνατότητές του ‒ αποφεύγοντας να μεταφέρουμε ορισμένα μοντέλα του παρελθόντος, που είναι πλέον ξεπερασμένα. Η μεγάλη αξία του δημοτισμού είναι ότι ξαναφέρνει στο φως δυνατότητες εμπνευσμένες από την Ιστορία και οι οποίες συχνά ξεχνιούνται ή επισκιάζονται (όπως διάφορες μορφές διαβουλευτικής δημοκρατίας σε δήμους του Μεσαίωνα, που συνδύαζαν την κλήρωση και την ψήφο). Στην προοπτική αυτή, ο δημοτισμός μάς επιτρέπει να ξανασκεφτούμε την έννοια της δημοκρατίας (η οποία δεν περιορίζεται στην αντιπροσωπευτική της εκδοχή) και της έννοιας του κοινού (η οποία οδηγεί τους πολίτες να επανοικειοποιηθούν τις δημόσιες υποθέσεις με την ευρεία έννοια). Αυτό προϋποθέτει, για παράδειγμα, την προστασία του περιβάλλοντος, η οποία απαιτεί ιδίως τον εκδημοκρατισμό της οικονομίας και μια συλλογική δημιουργία κανόνων. Χρειάζονται επομένως πραγματικές πολιτικές ικανότητες ‒ και μάλιστα, σε αντίθεση με τον τρόπο που οι λεγόμενες «συμμετοχικές» δημοκρατίες προσομοιάζουν ορισμένες διαδικασίες, περιορίζοντάς τες σε συμβουλευτικές.

«Η Κομμούνα συμβάλλει στη διαμόρφωση του εαυτού –ό,τι οι Έλληνες ονόμαζαν παιδεία: αυτή αποτελεί μια από τις πιο παιδαγωγικές λειτουργίες της πολιτικής»

Έτσι, για τον Μάρεϊ Μπούκτσιν, «ο μόνος τρόπος για την ανοικοδόμηση της πολιτικής είναι να ξεκινήσουμε από τις πιο βασικές μορφές της: χωριά, κωμοπόλεις, γειτονιές και πόλεις όπου οι άνθρωποι ζουν στο πιο στενό επίπεδο πολιτικής αλληλεξάρτησης, πέραν του ιδιωτικού. Είναι σε αυτό το επίπεδο όπου μπορούν να αρχίσουν να εξοικειώνονται με την πολιτική διαδικασία, μια διαδικασία που υπερβαίνει πολύ την απλή ψηφοφορία και την ενημέρωση».[xiii] Οι μεγάλες μητροπόλεις όπως η Νέα Υόρκη, το Λονδίνο ή το Παρίσι προφανώς δεν έχουν σχέση με τις αρχαίες πόλεις όπως η Αθήνα, οι οποίες επέτρεπαν την άσκηση της άμεσης δημοκρατίας. Ωστόσο, ανεξάρτητα από το μέγεθός τους, οι πόλεις χωρίζονται σε επιμέρους περιοχές που επιτρέπουν να διατηρηθούν επικράτειες σε ανθρώπινο μέγεθος κατάλληλες για τέτοιες δράσεις. Το μέγεθος μιας πόλης δεν είναι σε καμία περίπτωση καθοριστικό της πολιτικής μορφής που θα πρέπει να την κυβερνά – εκτός εάν αποδεχτούμε ότι, εάν η άμεση δημοκρατία δεν μπορεί να λάβει χώρα παρά μόνο σε πόλεις με 20.000 κατοίκους, αναγκαστικά οι πόλεις των 2 εκατομμυρίων θα πρέπει να διοικούνται από μια δικτατορική γραφειοκρατία. Ο Μπούκτσιν παίρνει ως παράδειγμα το Παρίσι του 1793, όπου κατοικούσαν από 500.000 έως 600.000 κάτοικοι. Χάρη στον ομοσπονδιακό της διαχωρισμό σε τμήματα, η πόλη μπόρεσε να οργανώσει πολύ καλά τις προμήθειες και την ασφάλεια, να διασφαλίσει όσο το δυνατόν περισσότερο την ισοτιμία καθώς και να εκτελεί πολύπλοκα διοικητικά καθήκοντα.

Η Κομμούνα συμβάλλει στη διαμόρφωση του εαυτού – ό,τι οι Έλληνες ονόμαζαν παιδεία: αυτή αποτελεί μια από τις πιο παιδαγωγικές λειτουργίες της πολιτικής. Επιτρέπει την ύπαρξη της φιλίας, δηλαδή της αλληλεγγύης και της ευθύνης. Προς αυτή την κατεύθυνση ο ελευθεριακός δημοτισμός οραματίζεται μια νέα αντίληψη του χρήστη: δεν είναι πλέον πελάτης ή υποκείμενο, αλλά πολίτης – που θα λάβει ενεργό δράση στην ανάπτυξη των δημοσίων πολιτικών. Πάνω σε αυτή τη συμμετοχική προοπτική κατάφερε για παράδειγμα να πραγματοποιηθεί η δημοτικοποίηση των υδάτων της Νάπολης. Οι πόλεις είναι ικανές, υπό αυτή την έννοια, να διαδραματίσουν ενεργό ρόλο στον εκδημοκρατισμό της οικονομίας, είτε χρηματοδοτώντας σχέδια εναλλακτικής οικονομίας ή δημόσιας χρήσης, κατανέμοντας άδειους χώρους και κτίρια (η εμπειρία των Grands Voisins στο Παρίσι), δημιουργώντας ένα αποθεματικό γης για προσιτές και συνεργατικές κατοικίες, χρηματοδοτώντας μαζικά την κοινωνική στέγαση (η εμπειρία της Κόκκινης Βιέννης στην Αυστρία, από το 1918 έως το 1934), θέτοντας ρήτρες στις τοπικές εταιρείες που είναι υπεύθυνες για την ανάθεση δημοσίων συμβάσεων, δημοτικοποιώντας εκ νέου τις δημόσιες υπηρεσίες (νερό, μεταφορές, ηλεκτρική ενέργεια), ακόμη και δημιουργώντας δημοτικές εταιρείες ανάπτυξης ακινήτων και τηλεπικοινωνιών, όπως συμβαίνει σε ορισμένες πόλεις των Ηνωμένων Πολιτειών. Συνεπώς, υπάρχουν συνέργειες που μπορούν να αναπτυχθούν ανάμεσα στους δήμους και την οικονομική δημοκρατία.

Το κίνημα του δημοτισμού παραμένει, ωστόσο, αντιμέτωπο με μεγάλα προβλήματα, για τα οποία η σχετική βιβλιογραφία είναι περιορισμένη: στο πλαίσιο της παγκοσμιοποίησης, πώς μπορεί το τοπικό, όσο ανοικτό κι αν είναι, να συμβάλει προς μια παγκόσμια κοινωνική αλλαγή; Δεν καλείται να αντιμετωπίσει θεσμούς, διεθνές δίκαιο και εταιρείες που το υπερβαίνουν; Για να απαντήσουμε σε αυτά τα ερωτήματα, είναι απαραίτητο να συλλάβουμε και να ενσωματώσουμε τον δημοτισμό σ’ ένα ομοσπονδιακό ή συνομοσπονδιακό [fédéral ou confédéral] πολιτικό σύστημα ‒ το οποίο βρίσκουμε από τον Προυντόν έως τον Μπούκτσιν: μένει να εφαρμοστεί πάνω στους σύγχρονους παγκόσμιους προβληματισμούς. Η αυτονομία των κοινοτήτων παραμένει μάταιη ουτοπία, εάν δεν πετύχουμε ένα αρκετά κρίσιμο ποσοτικό και ποιοτικό όριο (συνεργασία) προκειμένου να ρυθμιστούν τα προβλήματα που τις υπερβαίνουν (κλίμα, εργατικό δίκαιο, λογιστικά πρότυπα κ.λπ.), σύμφωνα με την αρχή της επικουρικότητας.[xiv]

Ένα άλλο ερώτημα με το οποίο έρχεται αντιμέτωπος ο δημοτισμός είναι το ζήτημα της εξειδίκευσης: πώς να επιδιωχθεί η επανοικειοποίηση των δημόσιων υποθέσεων από τους πολίτες σε τοπικό επίπεδο, όταν αυτές γίνονται όλο και πιο περίπλοκες απαιτώντας ολοένα περισσότερο τη συμβολή των εμπειρογνωμόνων; Εδώ βρίσκεται ολόκληρο το διακύβευμα ‒το οποίο έχει ήδη αποτελέσει αντικείμενο μελέτης και εμπειρίας‒ της ένωσης επιστημόνων και πολιτών, που μπορεί να λάβει τις πιο δημοκρατικές και διαφωτιστικες αποφάσεις. Αναμφίβολα, είναι με σημείο αναφοράς τα παραπάνω ερωτήματα ‒ανάμεσα σε άλλα‒ που καθίσταται δυνατό να οραματιστούμε το μέλλον του δημοτισμού ή του κομμουναλισμού με τρόπο τόσο ριζοσπαστικό όσο και πραγματιστικό, δηλαδή ελευθεριακό. Έτσι, οι υποσχέσεις που κληρονομήσαμε από την Κομμούνα του Παρισιού θα εκπληρωθούν μέσα από μία διαδικασία αδιάκοπης τελειοποίησης.

* Ο Édouard Jourdain ειδικεύεται στην ιστορία του αναρχισμού και στον Προυντόν. Είναι συγγραφέας των βιβλίων L’Anarchisme [Αναρχισμός] (2013) και Proudhon contemporain [Ο Προυντόν σήμερα] (2018).

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:

[i] Βλ. ειδικά: Quentin Deluermoz, Commune(s) — Une traversée des mondes au XIXe siècle [Κοινότητες – μια διέλευση στους κόσμους του 19ου αιώνα], Seuil, 2021.

[ii] « Programme de l’organisation secrète des Frères internationaux » (1868), στο: Daniel Guérin, Ni Dieu ni Maître, τ.1 , Maspero, 1974, σσ. 224–225. [Στα ελληνικά βλ: Ντανιέλ Γκερέν, Ούτε θεός ούτε αφέντης. Μακνό – Κρονστάνδη. Οι Ρώσοι αναρχικοί στη φυλακή, Σπηλιώτη, (~1975)]

[iii] Gustave Lefrançais, Étude sur le mouvement communaliste suivi de « La Commune et la Révolution » [Μελέτη για τον κομμουναλισμό συνοδευόμενη από το «Κομμούνα και Επανάσταση»], Klincksieck, 2018, σ. 266.

[iv] Le Révolté, 17 Οκτωβρίου 1880, παρατίθεται από τον Jean Maitron στο: Le Mouvement anarchiste en France des origines à 1914 [Το Αναρχικό κίνημα στη Γαλλία από την αρχή του έως το 1914], Gallimard, 1992, τ. 1, σ. 84.

[v] Max Nettlau, Histoire de l’anarchie, Artefact, 1986, σ. 127. [Στα ελληνικά βλ: Max Nettlau, Ιστορία της Αναρχίας, Αλεξάνδρεια, 2017]

[vi] Στο ίδιο.

[vii] Πιοτρ Κροπότκιν, La Commune suivie de La Commune de Paris, L’Altiplano, 2008, p. 34. [Στα ελληνικά βλ.: Πέτρος Κροπότκιν, Η Παρισινή Κομμούνα. Μια κριτική αποτίμηση, Ελεύθερος Τύπος, 2011]

[viii] Pierre-Joseph Proudhon, De la capacité politique des classes ouvrières [Περί της πολιτικής ικανότητας των εργατικών τάξεων] [1865], Éditions du monde libertaire, 1977, τ. 2, σ. 279.

[ix] Πιοτρ Κροπότκιν, ό.π., σ. 12.

[x] Στο ίδιο, σ. 13.

[xi] Στο ίδιο.

[xii] Στο ίδιο.

[xiii] Murray Bookchin, Une société à refaire [1990], Écosociété, 1995, σ. 28. [Στα ελληνικά βλ.: Μάρεϊ Μπούκτσιν, Ξαναφτιάχνοντας την κοινωνία, Εξάντας, 1993].

[xiv] Η αρχή της επικουρικότητας είναι ένα πολιτικό και κοινωνικό ανώτατο όριο σύμφωνα με το οποίο η ευθύνη για τη δημόσια δράση, όταν είναι απαραίτητο, βαρύνει τον αρμόδιο φορέα που βρίσκεται πλησιέστερα σε εκείνους που επηρεάζονται άμεσα από αυτή την ενέργεια.

The post Οι ελευθεριακές προοπτικές της Κομμούνας first appeared on Aυτολεξεί.

«Παρόλο που θέλουμε να σκεφτόμαστε γραμμικά, η ιστορία έχει τη δική της πονηριά που μας οδηγεί σε παράξενα και μυστηριώδη μονοπάτια. Λησμονημένα από καιρό, ‘ηττημένα’ κινήματα και τα ιδανικά τους αναδύονται κάποιες φορές με μια ανανεωμένη δημοφιλία που δεν θα μπορούσε να έχει προβλεφθεί την προηγούμενη στιγμή. Οι νικητές μπορούν να καθορίσουν την ιστορία μιας εποχής με μεγάλα γράμματα, αλλά ανάμεσα στις γραμμές της έντονης γραφής σε εγχειρίδια ή σε νέα προγράμματα, μια καλύτερη αίσθηση του μέλλοντος μπορεί να φωτοβολήσει από τα περιθώρια». (1)

Η Κομμούνα του Παρισιού ήταν, και από πολλές απόψεις εξακολουθεί να είναι, η πιο σημαντική αστική επανάσταση [σ.τ.μ. το αστική με την έννοια της πόλεως, όχι της μπουρζουαζίας] στην ιστορία. Δεν είναι δυνατόν να συνοψίσουμε την Κομμούνα του Παρισιού και τη σημασία της σε αυτό το σύντομο κείμενο. Ωστόσο, θα ήταν επιθυμητό να καλωσορίσουμε τον εορτασμό και τη μνημόνευσή της ως την αυθεντική λαϊκή εξέγερση που ήταν και να αναδείξουμε μερικά από τα πολλά αξιοσημείωτα και πρωτοποριακά επιτεύγματα που επιτεύχθηκαν κατά τη σύντομη ιστορία της.

Στη Γαλλία, πραγματοποιούνται πάνω από 50 μεγάλες εκδηλώσεις, από εκθέσεις έως ιστορικούς περιπάτους και διαδηλώσεις. Αξιοσημείωτο είναι το γεγονός ότι ο σοσιαλιστής δήμαρχος του Παρισιού βρίσκεται στο προσκήνιο και στο επίκεντρο σε πολλές από αυτές τις εκδηλώσεις, όπως και το δημοτικό συμβούλιο που υποστηρίζει οικονομικά πολλές από αυτές τις εκδηλώσεις. Πολλές παρόμοιες εκδηλώσεις πραγματοποιούνται στο Βέλγιο και σε άλλες ευρωπαϊκές πόλεις. Στο Μόντρεαλ, δυστυχώς, πολύ λίγες.

Επίσης, δεν έχει νόημα να συμπεριλάβουμε σε αυτόν τον αναστοχασμό και ανάλυση τους γνωστούς σχολιασμούς για τον τάδε ιστορικό χαρακτήρα ή τον δείνα. Αντ’ αυτού, μεγάλο μέρος της σύγχρονης έρευνας, που είναι χρήσιμο να θυμηθούμε, βασίζεται στα σχόλια των συμμετεχόντων στην Παρισινή Κομμούνα που επέζησαν. Μια τέτοια πιο φρέσκια προσέγγιση μπορεί να μας βοηθήσει να αποκτήσουμε μια πιο ολοκληρωμένη επισκόπηση αυτού του μνημειώδους γεγονότος του 1871.

Σε αυτό το κείμενο αντλώ από αυτούς τους επιζώντες.

Η κοινωνική επανάσταση ξεκίνησε με την απόπειρα κατάληψης των κανονιών του Παρισιού (που ήταν εκεί μέσω δημόσιων συνδρομών) από τον στρατό της κυβέρνησης των Βερσαλλιών που είχε ήδη αποσυρθεί από την πόλη. Πριν φύγουν είχαν καταστείλει όλες τις ριζοσπαστικές εφημερίδες και περιοδικά. Σταμάτησαν τη μισθοδοσία της Εθνοφρουράς της πόλης. Το Παρίσι, που είχε 20 διαμερίσματα, είχε συγκεντρώσει αυτά τα κανόνια στην περιοχή της Μονμάρτρης ειδικότερα. Ήταν μια περιοχή της εργατικής τάξης και μία από τους πρώτους Κομμουνάρους, η Louise Michel, μπήκε αμέσως σε δράση και περιέγραψε τι συνέβη: «Ήταν ένας ωκεανός ανθρωπιάς, αλλά δεν υπήρχε θάνατος, επειδή οι γυναίκες έπεσαν στα κανόνια και οι στρατιώτες αρνήθηκαν να στραφούν ενάντια στο πλήθος». Ο στρατηγός που διοικούσε τα στρατεύματα τα διέταξε να απομακρύνουν τα κανόνια και να πυροβολήσουν τον λαό. Αντιθέτως, όμως, εκείνος όπως και ένας άλλος στρατηγός σκοτώθηκαν από τους στρατιώτες τους. Με αυτό το ξεκίνημα στις 18 Μαρτίου 1871, άρχισε η διαδικασία που οδήγησε στην Κομμούνα του Παρισιού.

Διπλή εξουσία και άμεση δημοκρατία

Αυτό που εκτυλίχθηκε τον Μάρτιο ήταν μια κατάσταση διπλής εξουσίας. Πρώτα μεταξύ της Εθνοφρουράς του Παρισιού και της εθνικής κυβέρνησης που είχε την έδρα της στις Βερσαλλίες. Αν και η Εθνοφρουρά κάποτε ήταν σε μεγάλο βαθμό αστικής καταγωγής, πλέον συγκροτούνταν σε μεγάλο βαθμό από την εργατική τάξη. Οι πλούσιοι είχαν φύγει από την πόλη τον χειμώνα, αφήνοντας τους εργάτες οπλισμένους στην Εθνοφρουρά.

Ενώ η Κομμούνα διαμορφωνόταν, οι υλικές συνθήκες του λαού του Παρισιού έγιναν επίσης δυσβάσταχτες. Η πόλη είχε αποκοπεί από μεγάλο μέρος του έξω κόσμου. Παρ’ όλα αυτά, η άρχουσα τάξη πλέον φοβόταν περισσότερο τους δικούς της πολίτες της εργατικής τάξης παρά τον Πρωσικό στρατό με τον οποίο η κυβέρνηση των Βερσαλλιών βρισκόταν σε πόλεμο. Και είχε καλούς λόγους. Η Εθνοφρουρά είχε εκδημοκρατιστεί: οι αξιωματικοί εκλέχτηκαν με άμεση ανακλητότητα και χωρίς αυξημένους μισθούς για το ανώτερο προσωπικό. Αυτά τα βήματα έγιναν τα βασικά θεμέλια μια εργατικής δημοκρατίας. Έτσι ξεκίνησε μια διαδικασία εκδημοκρατισμού που επηρέασε τις περισσότερες πτυχές της καθημερινής ζωής. Τα δημοτικά διαμερίσματα γέμισαν με λέσχες κάθε είδους, και ιδιαίτερα με επαναστατικές πολιτικές ομάδες. Πολλοί από αυτούς τους συλλόγους τροφοδότησαν τη δίψα για άμεση δημοκρατία και βοήθησαν στη διατήρηση της ενότητας της εργατικής τάξης. Αυτά τα δύο χαρακτηριστικά συνδέθηκαν μεταξύ τους.

«Οι περιπατητικοί ρήτορες βοήθησαν τους επαναστατικούς συλλόγους να ενοποιηθούν μεταξύ τους, στη γνωστή τώρα δομή που μοιράζονται όλοι οι εμβρυϊκοί οργανισμοί που προηγήθηκαν της Κομμούνας, αλλά οι οποίοι από πολλές απόψεις δεν μπορούσαν να διακριθούν από αυτή. Αυτή η δομή, ένα είδος αποκεντρωμένης ομοσπονδίας, από τοπικές, ανεξάρτητες επιτροπές που βασίζονται σε εργαζόμενους που οργανώνονται ανά διαμέρισμα, είχε υιοθετηθεί από το Παριζιάνικο τμήμα της Διεθνούς, που αριθμούσε περίπου 50.000 μέλη την άνοιξη του 1870. Ήταν επίσης η δομή της Εθνοφρουράς, ο οποίος, από εκείνη τη στιγμή, είχε ουσιαστικά «αυτο-ομοσπονδιοποιηθεί». (Και) υπάρχει ο μεγαλύτερος αγώνας της Επανάστασης, με τη μορφή της ελεύθερης ένωσης των αυτόνομων συλλογικοτήτων ενάντια στο κράτος». (2)

Οι άνθρωποι κινητοποιήθηκαν και οπλίστηκαν. Είδαν όλους τους κυβερνητικούς θεσμούς ως υπηρέτες του λαού. Οι άνθρωποι είχαν σαφώς απηυδήσει από σωτήρες. Οι επαναστατικοί σύλλογοι κατέλαβαν τις εκκλησίες σε όλη την πόλη, όπου πραγματοποίησαν τις δημόσιες πολιτικές τους συναντήσεις.

Η Κεντρική Επιτροπή της Εθνοφρουράς, οι δήμαρχοι των διαμερισμάτων και οι βουλευτές του Παρισιού θέσμισαν την αυτο-κυβέρνηση του Παρισιού και προκήρυξαν εκλογές σε όλη την πόλη. Στις 28 Μαρτίου η Κομμούνα του Παρισιού ιδρύθηκε επίσημα. Το νεοεκλεγμένο δημοτικό συμβούλιο εγκαινιάστηκε στο Hotel de Ville και άρχισε να αναιρεί τα διατάγματα της Εθνικής Συνέλευσης.

Η σημαία μας είναι η σημαία της Παγκόσμιας Κοινωνικής Δημοκρατίας

Η Κομμούνα του Παρισιού προσπάθησε σχεδόν αμέσως να διαχωρίσει τον εαυτό της και τον πολιτικό της πολιτισμό από την εθνική αφήγηση. Ήταν μια από τις πιο τολμηρές και αυθάδεις πράξεις του διεθνισμού. Η Κομμούνα καλωσόρισε όλους τους πολίτες που δεν γεννήθηκαν στη Γαλλία, από τους Αλγερινούς έως τους Πολωνούς και τους Ούγγρους, πολλοί από τους οποίους συμμετείχαν ενεργά στην οικοδόμηση της νέας κοινωνίας. Πράγματι, αρνήθηκε να χαρακτηριστεί ως η εθνική πρωτεύουσα της Γαλλίας, και αντ’ αυτού επιδίωξε να γίνει μια Κομμούνα μεταξύ άλλων, ομόσπονδη με άλλες Κομμούνες σε μια παγκόσμια ομοσπονδία ανθρώπων. Παρόλο που υπάρχουν σημαντικές μαρτυρίες για αυτή την αίσθηση αλληλεγγύης, υπάρχει ελάχιστη αναγνώριση αυτού του φαινομένου από τους ιστορικούς. Φυσικά, αυτός ο διεθνισμός ήταν ιδιαίτερα απεχθής για την άρχουσα τάξη που είχε προσπαθήσει να χρησιμοποιήσει την ξενοφοβία για να διαιρέσει την εργατική τάξη. Ο εθνικισμός διαλύθηκε κατά τη διάρκεια της στρατιωτικής επίθεσης των Πρώσων και την εγκατάλειψη του Εθνικού Στρατού καθώς απομακρυνόταν από το Παρίσι.

Η καταπίεση των γυναικών δεν εξαφανίστηκε αμέσως, αλλά οι γυναίκες έκαναν σημαντικά βήματα προς την απελευθέρωση στο νέο δημοκρατικό πλαίσιο. Οι γυναίκες έπαιξαν κεντρικό ρόλο στην ανάπτυξη όλων των πτυχών της Κομμούνας του Παρισιού. Συμμετείχαν ενεργά στις επιτροπές επαγρύπνησης και ήταν έτοιμες να υπερασπιστούν τα οδοφράγματα, όπως έκανε και η Louise Michel και άλλες γυναίκες, με το τουφέκι στο χέρι. Οι γυναίκες ομιλήτριες κατήγγειλαν την κυβέρνηση του Παρισιού και την Εθνοφρουρά για δειλία και ανικανότητα. Ήταν μαγείρισσες, μεταφορείς νερού και ιατρικοί βοηθοί, συνόδευαν την Εθνοφρουρά στη μάχη. Οι εργάτριες κατασκεύαζαν φυσίγγια όπλων, έφτιαχναν στολές και έφεραν σάκους με άμμο για τα οδοφράγματα. Υπήρξαν προειδοποιήσεις προς την Κομμούνα για τους κινδύνους που θα έφερνε η αποξένωση των γυναικών. Η Elizabeth Dimietrieff και άλλα μέλη της Πρώτης Διεθνούς ίδρυσαν την Ένωση Γυναικών για τη Φροντίδα των Πληγωμένων και την Άμυνα της Κομμούνας.

Ενώ η Κεντρική Επιτροπή της Εθνοφρουράς ήταν άμεσα ανακλητή, αυτό δεν συνέβαινε ακόμη για την ίδια την Κομμούνα. Η Κομμούνα συγκροτήθηκε από τις δημοτικές εκλογές, κάτι που σήμαινε ότι οι γυναίκες δεν μπορούσαν να ψηφίσουν.

Τυπική όμως ήταν και η πολιτική της Εθνοφρουράς, έτσι που όταν αυτή ιδρύθηκε προσωρινή διοίκηση πριν από τις δημοτικές εκλογές, η πρώτη διακήρυξή της ανέφερε:

«Έχουμε επίγνωση ότι εκπληρώσαμε αυτή την αποστολή: με τη βοήθεια του γενναιόδωρου θάρρους σας και της αξιοθαύμαστης ηρεμίας σας, εκδιώξαμε την κυβέρνηση που μας πρόδωσε. Αυτή τη στιγμή το πληρεξούσιό μας έχει λήξει και το παραδίδουμε, γιατί δεν ισχυριζόμαστε ότι αντικαθιστούμε εκείνους που μόλις ανέτρεψε ένας επαναστατικός άνεμος. Γι’ αυτό, ετοιμαστείτε και πραγματοποιήστε τις κοινοτικές εκλογές σας, και ως ανταμοιβή, δώστε μας τη μοναδική που θα θέλαμε ποτέ: να σας δούμε να ιδρύετε μια πραγματική δημοκρατία. Εν τω μεταξύ, στο όνομα του λαού παραμένουμε στο Hotel de Ville».

Οι δημοτικές εκλογές εξέλεξαν ένα Κοινοτικό Συμβούλιο Ιακωβίνων, σοσιαλιστών, αναρχικών, ακόμη και μερικών αστών που αντιτάχθηκαν στον Αυτοκράτορα και στην κυβέρνησή του. Είναι ενδιαφέρον να σημειωθεί ότι 233.000 πολίτες ψήφισαν ή 48 τοις εκατό των εγγεγραμμένων ψηφοφόρων. Οι περιφέρειες της εργατικής τάξης ψήφισαν κατά μέσο όρο από 65 έως 77 τοις εκατό, ενώ οι ανώτερες τάξεις απείχαν σε μεγάλο βαθμό. Οι ιδέες και οι προτάσεις που προβλήθηκαν αναφέρονταν στην επανάσταση του 1789 και συγκεκριμένα σε εκείνη του 1792-’93, και εμπνεύστηκαν επίσης από τις επαναστάσεις του 1830 και του 1848.

Τα συμβούλια των διαμερισμάτων και οι πολιτικοί σύλλογοι ήταν το υπόστρωμα της άμεσης δημοκρατίας, πολλοί από τους οποίους ενώθηκαν, χτίζοντας σταδιακά δεσμούς αλληλεγγύης και συνεργασίας.

Καθώς η πόλη περιβαλλόταν από εχθρότητα και λόγω των μαχητικών απαιτήσεων των εργατικών περιοχών, δεκαέξι εκλεγμένοι εκπρόσωποι παραιτήθηκαν από τα καθήκοντά τους κατά την πρώτη συνεδρίαση του Συμβουλίου της Κομμούνας, καθώς δεν ήθελαν να συμμετάσχουν σε μια δομή που επιδίωκε να λειτουργήσει σε ένα επίπεδο πάνω από αυτό ενός δημοτικού συμβουλίου. Αυτή η πράξη οδήγησε στις εκλογές της 16ης Απριλίου και στη συνέχεια πραγματοποιήθηκε ένα πιο ριζοσπαστικό και συνεκτικό πρόγραμμα εντός της Κομμούνας.

Το Παρίσι, με δύο εκατομμύρια ανθρώπους, ήταν η δεύτερη μεγαλύτερη πόλη στην Ευρώπη, μετά το Λονδίνο. Το Συμβούλιο συνεδρίασε 60 μόνο ημέρες από τις 72 ημέρες της ζωής της Κομμούνας του Παρισιού, οπότε μόνο μερικές αποφάσεις εφαρμόστηκαν. Ωστόσο, αυτές περιλάμβαναν:

1. Την κατάργηση της θανατικής ποινής,
2. Τον διαχωρισμό εκκλησίας και κράτους,
3. Την αναστολή ενοικίου για όλη τη διάρκεια της πολιορκίας της πόλης, από τον Οκτώβριο του 1870,
4. Την κατάργηση της παιδικής εργασίας και της νυχτερινής εργασίας στα αρτοποιεία,
5. Τη διάλυση του μόνιμου στρατού και την αντικατάστασή του με τον ένοπλο λαό,
6. Τη δωρεάν δημόσια εκπαίδευση για όλους,
7. Οι μισθοί των δημοσίων υπαλλήλων και του εκλεγμένου υπαλλήλου θα έπρεπε να αναλογούν στο μέσο μισθό του εργαζομένου,
8. Την εξαγορά εγκαταλελειμμένων εργοστασίων από συνεταιρισμούς ελεγχόμενους από εργαζόμενους,
9. Την κατάσχεση και αναδιανομή όλων των άδειων κατοικιών,
10. Την απαγόρευση χρηματικών προστίμων και περικοπών μισθών,
11. Τη σταθεροποίηση της τιμής του ψωμιού,
12. Τη χορήγηση συντάξεων σε άγαμους συντρόφους και παιδιά εθνοφρουρών που σκοτώθηκαν σε στρατιωτικές ενέργειες,
13. Την αναβολή υποχρεώσεων εμπορικού χρέους και την κατάργηση των τόκων επί των χρεών,
14. Την απαγόρευση των προστίμων που επιβάλλονται από τους εργοδότες στους εργάτες τους.

Αυτά τα μέτρα και άλλα ήταν πρωτίστως μια αντίδραση στις συνθήκες διαβίωσης στο Παρίσι. Πέρα από την κάλυψη αυτών των άμεσων αναγκών, ωστόσο, προορίζονταν να προετοιμάσουν τον δρόμο για τη συγκρότηση μιας κοινωνικής δημοκρατίας που να προέρχεται από μια κοινωνική επανάσταση που διαμορφώθηκε άμεσα από τους εργαζόμενους και τους εμπόρους που έδωσαν προτεραιότητα στα συμφέροντά τους.

Οι πιο επαναστατικές πράξεις του συμβουλίου της Κομμούνας ήταν τα διατάγματα που αποσκοπούσαν στον εκδημοκρατισμό των οργανωτικών δομών της πόλης. Αυτά περιελάμβαναν τον περιορισμό τόσο της αποζημίωσης των εκλεγμένων συμβούλων όσο και των δημοσίων υπαλλήλων, μια δέσμευση που χρήζει επανάληψης. Και αυτά τα άτομα θα μπορούσαν να ανακληθούν από το αξίωμά τους ανά πάσα στιγμή. Ενώ αυτά και άλλα μέτρα κάλυψαν μια σειρά από προβλήματα, ταυτόχρονα, καθορίζουν με σαφήνεια πώς μια κοινότητα μπορεί να οργανωθεί σύμφωνα με ορθές δημοκρατικές κατευθύνσεις.

Έτσι, όσο το δυνατόν περισσότεροι πολίτες ήταν σε θέση να συμμετάσχουν στη διαμόρφωση των συνθηκών υπό τις οποίες ζούσαν. Από την άποψη αυτή, το πιο σημαντικό μέτρο που θέσπισε η Κομμούνα του Παρισιού ήταν ο τρόπος λειτουργίας της. Τα μέτρα στα οποία θα έπρεπε να συμφωνήσουμε (ας θυμηθούμε ότι το έτος ήταν το 1871), είναι τα πιο επαναστατικά. Αυτά τα διατάγματα και οι απαιτήσεις εισάγουν έναν σχεδόν ολοκληρωμένο λαϊκό έλεγχο στη δημοτική διοίκηση. Οδηγούν στη δημιουργία από-τα-κάτω ενός εντελώς νέου είδους κοινωνικής οργάνωσης. Και λειτούργησε αρκετά καλά στη σύντομη ζωή της, με έναν επαγγελματικό στρατό προ των πυλών της πόλης.

Κάθε φορά που μελετάμε την ιστορία της Κομμούνας βρίσκουμε κάτι νέο σε αυτή, χάρη και στις εμπειρίες που αποκτήθηκαν σε μεταγενέστερους επαναστατικούς αγώνες. Οι σημερινοί ριζοσπάστες θα πρέπει να δώσουν προσοχή στη λανθάνουσα αντι-γραφειοκρατική διάθεση του λαού που είναι έτοιμη να ξεσπάσει υπό ορισμένες συνθήκες. Μια σοβαρή μελέτη της Κομμούνας απαιτεί μια πολύ σοβαρή μελέτη των πολιτών του Παρισιού και της ικανότητάς τους να δημιουργήσουν μια νέα κοινωνία. Αυτό το είδος ιστορίας δείχνει ότι η ικανότητα αυτή μπορεί να πάει παραπέρα την ιστορία, περισσότερο από όσο μια απλή ηγεσία.

Στις 27 και 28 Μαΐου 1871, όπως γνωρίζουμε, χιλιάδες Κομμουνάροι, γυναίκες και άνδρες δολοφονήθηκαν από τον στρατό των Βερσαλλιών. Άλλοι τόσοι συνελήφθησαν και εξορίστικαν στη Νέα Καληδονία, μια γαλλική αποικία στον Ειρηνικό. Μία από αυτές ήταν η αναρχική Louise Michel. Επιβίωσε και τελικά επέστρεψε στη Γαλλία και το Λονδίνο για να συνεχίσει το επαναστατικό της έργο χωρίς να σταματήσει. Πέθανε στις 9 Ιανουαρίου 1905, πεπεισμένη, όπως καταγράφεται στα τελευταία της λόγια, ότι επρόκειτο να ξεσπάσει επανάσταση στη Ρωσία, όπως και συνέβη το ίδιο έτος.

Όταν το σώμα της επέστρεψε στο Παρίσι, περίπου 300.000 πολίτες διαδήλωσαν στους δρόμους του τραγουδώντας την απαγορευμένη «Διεθνή».

«Άνδρες, γυναίκες και παιδιά, συγκεντρωμένοι στα μπαλκόνια, στις οροφές και στους τοίχους», «Αυτό θα είναι κάτι που πρέπει να θυμόμαστε», «Δεν ξανάγινε κάτι τέτοιο από την κηδεία του Βίκτωρ Ούγκο». (3)

Στο Παρίσι, η ιστορία και τα ιδανικά εξακολουθούν να είναι παρόντα. Υπάρχει ο σταθμός του μετρό, που πήρε το όνομά του από τη Louise Michel και υπάρχει η πλατεία Louise Michel.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

(1) αγνώστου συγγραφέα.
(2) Kristin Ross, Communal Luxury –the political imaginary of the Paris Commune, σελ. 19-20, Verso, 2016.
(3) Edith Thomas, Louise Michel, σελ. 394. Black Rose Books, 1980.

The post Η Κομμούνα του Παρισιού χθες και σήμερα first appeared on Aυτολεξεί.

Ο απόηχος των γεγονότων της Γαλλικής Επανάστασης ταξίδεψε μακρυά και ευρέως, ξεπροβάλλοντας στα πιο αναπάντεχα σημεία. Μία, όμως, από τις λιγότερο ερευνημένες πλευρές της επιρροής του αποτελεί το νέο πολιτικό λεξιλόγιο, που γεννήθηκε από τα γεγονότα του 1789. Στο παρακάτω απόσπασμα από το βιβλίο της Κριστίν Ρος Η Κοινοτική Πολυτέλεια: Το Πολιτικό Φαντασιακό της Παρισινής Κομμούνας (Communal Luxury: The Political Imaginary of the Paris Commune, Verso Books / πλέον κυκλοφορεί και στα ελληνικά από τις Εκδόσεις των ξένων), η ίδια αναλύει την ανάδυση των λαϊκών επανενώσεων των επαναστατών του 1848 στα χρόνια που προηγήθηκαν της Παρισινής Κομμούνας και την επανεμφάνιση της γλώσσας του πολίτη. Κάνοντας αυτό, η Ρος φέρνει στο φως τη διακριτική διαδικασία διασύνδεσης, που αποδεικνύεται να υπάρχει μεταξύ των ποικίλων γεγονότων, τα οποία συνέθεσαν τον μεγάλο επαναστατικό αιώνα της γαλλικής ιστορίας, τον οποίο εγκαινίασαν τα γεγονότα της Γαλλικής Επανάστασης το 1789. Της Κριστίν Ρος:

Αν ξεκινήσουμε με το κράτος, θα τελειώσουμε με το κράτος. Αντ’ αυτού, ας ξεκινήσουμε με τις λαϊκές επανενώσεις στο τέλος της Αυτοκρατορίας, τις ποικίλες οργανώσεις και επιτροπές που γεννήθηκαν και τις «θορυβώδεις κυψέλες» που αποτέλεσαν τα επαναστατικά κέντρα της Πολιορκίας. Τότε θα δούμε μία διαφορετική εικόνα. Ήταν οι επανενώσεις και οι σύλλογοι αυτοί που δημιούργησαν και ενέπνευσαν την ιδέα –πολύ πριν το γεγονός– μιας κοινωνικής κομμούνας.

Αυτό που αναπτύχθηκε σε αυτές τις συναντήσεις ήταν η επιθυμία του να αντικαταστήσουν την κυβέρνηση των προδοτών και των ανίκανων, με μια κοινοτική οργάνωση, μια άμεση δηλαδή συνεργασία όλης της συλλογικής ενέργειας και ευφυΐας. Η αστυνομία της εποχής, πολλοί κομμουνάροι καθώς και ένα μειοψηφικό κομμάτι μεταγενέστερων ιστορικών της Κομμούνας το γνώριζαν καλά αυτό.

«Οι σύλλογοι και οι ενώσεις έκαναν όλη τη ζημιά… Καταλογίζω όλα τα γεγονότα που συνέβησαν τελευταία στο Παρίσι στους συλλόγους και στις μαζώξεις… στην επιθυμία των ανθρώπων αυτών να ζήσουν καλύτερα απ’ όσο τους επιτρέπει η κατάστασή τους». [1] Στο λεξικό του για την Κομμούνα, ο αντι-κομμουνάρος Chevalier d’Alix ορίζει τους συλλόγους και τις δημόσιες επανενώσεις ως το «γαλλικό κολλέγιο της εξέγερσης». [2] Ο ιστορικός Robert Wolfe γράφει, «Εάν κάποιος θα έπρεπε να εντοπίσει την προέλευση της Κομμούνας πίσω σε ένα συγκεκριμένο αρχικό σημείο, τότε αυτό θα ήταν η 19^η Ιούνη, 1868, η ημερομηνία της πρώτης ανεπίσημης συνάντησης στο Παρίσι υπό τη Δεύτερη Γαλλική Αυτοκρατορία». [3]

Θα προτιμούσα, ωστόσο, ένα διαφορετικό σημείο εκκίνησης, λίγους μήνες αργότερα. Το σκηνικό είναι το ίδιο: απογευματινή συνάντηση στην αίθουσα χορού Vaux-Hall στο Château-d’eau. Εώς εκείνη τη στιγμή οι Παριζιάνοι είχαν ήδη κάνει χρήση του δικαιώματός τους να συναθροίζονται και να συνεργάζονται και συναντιόντουσαν εδώ και κάποιους μήνες. Στις πρώτες συνενώσεις οι βετεράνοι του 1848, παλιοί και έμπειροι ρήτορες, βρέθηκαν μαζί με νεαρούς εργάτες του παρισινού τμήματος της Διεθνούς Ένωσης Εργατών (IWA) και με πρόσφυγες από το Λονδίνο, τις Βρυξέλλες και τη Γενεύη. Όσοι μίλησαν, το έκαναν «με ευπρέπεια, τακτ, συχνά με αρκετό ταλέντο, και έδειξαν πραγματική γνώση των ερωτήσεων που τέθηκαν». [4]

Το θέμα συζήτησης υπήρξε για αρκετές εβδομάδες η εργασία των γυναικών και οι τρόποι για την αύξηση των μισθών τους. Δύο μήνες τέτοιων συναντήσεων κατέληξαν στο ότι υπήρχαν τακτικές, αναλυτικές εκθέσεις σχετικά με τους γυναικείους μισθούς, στις οποίες ο τύπος έδινε πολύ λίγη σημασία ενώ η κυβέρνηση ξεχνούσε αρκετές φορές να στείλει τους αστυνομικούς της κατασκόπους.

Ένα απόγευμα όμως, κατά τη διάρκεια του φθινοπώρου, ένας Louis Alfred Briosne, 46 ετών, έμπορος τεχνητών λουλουδιών και φυλλωμάτων (feuillagiste), προσήλθε στο βήμα εν μέσω μιας ατμόσφαιρας γενικευμένης πλήξης. Ούτε το μικρότερο, από το μέσο όρο, ανάστημά του ούτε το γεγονός ότι το σώμα του ήταν πληγωμένο από τη φυματίωση και θα τον πρόδιδε στο εξής, δεν τον εμπόδισε από το να «ρίξει τη βόμβα» μέσα στην αίθουσα:

«Εκεί, λοιπόν, στο βάθρο αυτός ο κοντός άνδρας παίρνει τον λόγο, καθώς τον παρατηρούν αρκετοί, σαν να ήταν έτοιμος να ‘κολυμπήσει’ μέσα στο ακροατήριο.

Εώς τότε, οι ρήτορες ξεκινούσαν να μιλούν με την ιεροτελεστική προσφώνηση: «Κυρίες και κύριοι…» Αυτός ο ομιλητής όμως, με μία καθαρή και αρκούντως ζωηρή φωνή αναφώνησε κάτι που είχε βαθιά ξεχαστεί εδώ και ένα τέταρτο του αιώνα: «Πολίτες!» (Citoyennes et citoyens!)

Η αίθουσα ξέσπασε σε χειροκροτήματα. Ο άνθρωπος τον οποίο υποδέχτηκαν με αυτή τη μορφή δεν σκόπευε, πιθανώς, να μιλήσει για κάτι πιο ενδιαφέρον από ό,τι οι υπόλοιποι –αλλά τι σημασία είχε; Αναφωνώντας αυτό το ‘πολίτες’, έφερε στον νου –σκοπίμως ή όχι, ποιος ξέρει– έναν ολόκληρο κόσμο από θύμησες και ελπίδες. Κάθε άτομο ανατρίχιασε… η επίδραση ήταν τεράστια και ο απόηχος εξαπλώθηκε στο εξωτερικό». [5]

Ο κομμουνάρος Gustave Lefrançais, του οποιου είναι το παραπάνω απόσπασμα, συνδέει την απήχηση της λέξης αυτής αμέσως με την τελευταία στιγμή κοινής της χρήσης, ένα τέταρτο του αιώνα πιο πριν – μία ιερή λέξη του επαναστατικού λεξιλογίου που διαδόθηκε το 1789 και αργότερα πάλι το 1848. Το «πολίτες» βρισκόταν μεταξύ των προσφωνήσεων που υπήρξαν το 1789 και που κρατήθηκαν ζωντανές χάρη στις μυστικές οργανώσεις και τις επαναστατικές παραδόσεις –το «πατριώτες», άλλη μία τέτοια λέξη, είχε, για παράδειγμα, ξεπεραστεί από τους νεαρούς σοσιαλιστές και δεν το έβρισκες πουθενά το 1871.

Η ιδιαίτερη, όμως, δύναμη της χρήσης του «πολίτες» από τον Briosne στη συνάντηση στο Vaux-Hall είχε πιο λίγο να κάνει με ένα ακουστικό γύρισμα στο παρελθόν απ’ ό,τι με τον τρόπο που το «πολίτες», σε αυτή την περίπτωση, δεν υπονοεί μία ιδιότητα μέλους σε ένα εθνικό σώμα αλλά ένα χάσμα εντός αυτού, μία κοινωνική ρωγμή ή διαίρεση που δηλώνεται στην καρδιά του εθνικού σώματος των πολιτών, έναν διαχωρισμό του πολίτη από αυτό που τώρα γίνεται το αντίθετό του, το ωχρό και πεθαμένο «κυρίες και κύριοι» –η μπουρζουαζία, οι νομοταγείς άνθρωποι (honnêtes gens).

Και ίσως η λέξη «υπονόηση» να είναι λάθος εδώ, αφού οι λέξεις αποδίδουν μία αναγκαστική ένδειξη κοινωνικού διαχωρισμού, μία ενεργή αυτο-εξουσιοδοτούμενη δήλωση «απο-ταυτοποίησης» –από το κράτος, από το έθνος, από όλα τα έθιμα και τις φατικές ευγένειες που δημιουργούν τη, μεσαίας τάξης, γαλλική κοινωνία.

Η λέξη πολίτης δεν υποδεικνύει πια ένα εθνικό ανήκειν –αναφέρεται στους ανθρώπους που έχουν διαχωρίσει τον εαυτό τους από το εθνικό σύνολο. Και επειδή οι λέξεις αποτελούν μία επερώτηση, μία ευθεία αναφορά σε δεύτερο πρόσωπο, δημιουργούν αυτό το κενό ή διαχωρισμό σε ένα τώρα, στη σύγχρονη στιγμή που συγκροτείται από την πράξη της ομιλίας· δημιουργούν μία νέα χρονικότητα στο παρόν και, ουσιαστικά, μία ατζέντα –κάτι που όλοι οι λόγοι που εκφωνήθηκαν, παρουσιάζοντας καλοδουλεμένα στατιστικά στοιχεία για τη γυναικεία εργασία, δεν θα μπορούσαν να ξεκινήσουν να δημιουργούν. Μας επιτρέπουν μία κατανόηση του παρόντος, στην πλήρη εξέλιξή του, και ως ιστορία και ως μεταβολή.

Παραδόξως, ίσως σε αυτή την περίπτωση είναι ακριβώς οι λέξεις «κυρίες, κύριοι», που όταν ειπώνονται και επαναλαμβάνονται, δημιουργούν τον χώρο και τον χρόνο του έθνους, όχι του πολίτη. Η επαναλαμβανόμενη χρονικότητα που δημιουργείται από την ιεροτελεστική προσφώνηση «κυρίες και κύριοι» είναι ο κορεσμένος χρόνος του έθνους –ένας χρόνος χωρικός, στην πραγματικότητα, σύμφωνα και με την παρατήρηση του Ερνστ Μπλοχ πως δεν υπάρχει χρόνος στην εθνική ιστορία, παρά μόνο χώρος. «Επομένως, η εθνική υπόσταση», γράφει, «οδηγεί τον χρόνο και, πράγματι, την ιστορία έξω από την ιστορία: υπάρχει μόνο χώρος και οργανικά ναύλα, τίποτε άλλο· είναι αυτή η ‘αληθινή συνολικότητα’, της οποίας τα θεμελιώδη στοιχεία προορίζονται να απορροφήσουν τον άβολο ταξικό αγώνα του παρόντος…». [6]

Η έννοια πολίτης (citoyen), απ’ την άλλη, μπορεί να είναι αρκετά παλιά και να προέρχεται από μία άλλη στιγμή του πολιτικού παρελθόντος, αλλά η επανεμφάνισή της σε αυτή την περίπτωση δημιουργεί το τώρα μιας κοινής πολιτικής υποκειμενικοποίησης, «τον άβολο ταξικό αγώνα του παρόντος». Καλεί τους ακροατές να γίνουν κομμάτι αυτού του παρόντος. Ο πολίτης προσκαλεί έτσι, ένα υποκείμενο που βασίζεται σε πολλές ‘απο-ταυτοποιήσεις’ –από το κράτος, την Αυτοκρατορία, την αστυνομία και τον κόσμο των λεγόμενων honnêtes gens. Η λέξη αυτή δεν απευθύνεται προς τον Γάλλο εθνικό πολίτη. Επικαλείται το ιδεώδες της ελεύθερης γυναίκας και του ελεύθερου άνδρα (la femme libre, l’homme libre), ένα μη-εθνικά οριοθετημένο ον, και απευθύνεται και απαντάται από τέτοιους ακροατές αντίστοιχα.

Αυτό που συνέβη στις λαϊκές επανενώσεις και στους συλλόγους άγγιξε τα όρια μίας ημι-Μπεχτικής συνένωσης της παιδαγωγικής και της ψυχαγωγίας. Μια εισφορά εισόδου κάποιων λίγων σεντς χρεωνόταν σε όλους για την πληρωμή του φωτισμού. Οι συναντήσεις των συλλόγων παρείχαν οδηγίες για το παιδαγωγικό όριο μέχρι το οποίο ήταν ανοιχτές προς τη διαβούλευση. Αποτελούσαν «σχολεία για τους ανθρώπους», [7] όπου σύχναζαν, σύμφωνα με τον κομμουνάρο Ελιζέ Ρεκλύ, «πολίτες που στην πλειοψηφία τους δεν είχαν ξαναμιλήσει μεταξύ τους στο παρελθόν» [8] · ήταν «σχολεία εξαχρείωσης, αναταραχής και αποθάρρυνσης», σύμφωνα με κάποιον άλλον σύγχρονο παρατηρητή. [9]

Ταυτόχρονα, οι νυχτερινές συναντήσεις είχαν αντικαταστήσει, επί της ουσίας, τα θέατρα, τα οποία είχαν σφραγιστεί από την κυβέρνηση πριν ακόμα από την Πολιορκία, ενώ κάποιοι τακτικοί ρήτορες έγιναν γνωστοί για την απαστράπτουσα θεατρικότητά τους. Ο υποδηματοποιός Napoléon Gaillard, σύμφωνα με τον Maxime du Camp, πραγματοποίησε 47 ομιλίες από τον Νοέμβριο του 1868 ως τον Νοέμβριο του 1869, φορώντας συχνά έναν κόκκινο φρυγικό σκούφο. [10] Πριν από την 4^η Σεπτεμβρίου, υπήρχαν κάποια συγκεκριμένα θέματα, που ελέγχονταν και υπόκεινταν σε λογοκρισία, ενώ επικρατούσε μία ιδιαίτερη ανησυχία μεταξύ των ομιλητών για το αν θα περνούσαν σε «απαγορευμένα εδάφη», προκαλώντας τη διακοπή της διαδικασίας μέσα στη φασαρία και τη βοή της αντιπολίτευσης.

Παρ’ όλα αυτά, η κυβερνητική λογοκρισία των θεμάτων που σχετίζονταν με την πολιτική και τη θρησκεία είχε, συχνά, το παράδοξο αποτέλεσμα να επιτρέπει σε ευρύτερες και πιο ευρηματικές τοποθετήσεις να λαμβάνουν χώρα. Ήταν, για παράδειγμα, απαγορευμένο να καταγγέλλονται συγκεκριμένες κυβερνητικές απατεωνιές αλλά οι συζητήσεις για το πώς θα μπει ένα τέλος στην ιδέα της κληρονομιάς μπορούσαν να συμβαίνουν χωρίς έλεγχο.

Η προσπάθεια αποφυγής των στενών παραμέτρων για το τι έκρινε ως πολιτικό η Αυτοκρατορία, επέτρεψε σε ένα πιο πλήρες και ολοκληρωμένο όραμα κοινωνικού μετασχηματισμού να έρθει στην επιφάνεια.

Μπορεί κάποιος να μην μπορούσε να μιλήσει εναντίον του αυτοκράτορα και των λοιπών του αξιωματούχων αλλά μπορούσε να ταχθεί δυναμικά υπέρ της κατάργησης της ιδιωτικής ιδιοκτησίας, ή όπως το είχε θέσει ένας εκ των ομιλητών: «Η ατομική κυριότητα της γης είναι ασυμβίβαστη με τη νέα κοινωνία». [11] Το μίσος για τον καπιταλισμό και η στηλίτευση των ‘βαμπίρ’ και των ‘ανθρωποφάγων’ της μπουρζουαζίας αποτελούσαν συχνά θέματα και μάλιστα ιδιαίτερα δημοφιλή σε ομιλητές όπως ο Gaillard père. «Το μεγάλο ερώτημα (μέσα στους συλλόγους) είναι αυτό του ψωμιού, δηλαδή της ιδιοκτησίας: οποιοδήποτε θέμα εμφανίζεται προς συζήτηση έχει να κάνει, στην πραγματικότητα, με αυτό». [12]

Στις δημόσιες αυτές συναντήσεις, όπου ο καθένας ήταν ελεύθερος να μιλήσει αλλά το κοινό σταματούσε όσους το είχαν παρακάνει, καμία πολιτική παράταξη ή γενιά δεν μπορούσε να κυριαρχήσει. Μετά την 4^η Σεπτεμβρίου, καθώς οι επανενώσεις μετασχηματίστηκαν σε συλλόγους με πιο διακριτές ιδεολογικές θέσεις, συγκεκριμένοι ομιλητές έγιναν ‘τακτικοί’, συσχετιζόμενοι με συγκεκριμένους συλλόγους. Συνέχιζαν, ωστόσο, να υπάρχουν πάντα οι ‘orateurs de hasard’, ερασιτέχνες που μιλούσαν για πρώτη φορά, όπως και οι ‘orateurs ambulants’ που μετακινούνταν, σαν τον Gaillard fils, που διενεργούσε ένα είδους colportage διαφορετικών συζητήσεων και εργαζόταν για τη διάδοση στρατηγικών από σύλλογο σε σύλλογο. Ολόκληρος ο σύλλογος, υπό την προεδρία του Μπλανκί, με την ονομασία «Η πατρίδα κινδυνεύει» ήταν απ’τη φύση του ‘κινητός’, διεξάγοντας συναντήσεις κάθε εβδομάδα σε διαφορετικούς βιαστικά καθορισμένους χώρους, διάσπαρτους μέσα στην πόλη.

Από τους πρώτους μήνες του 1869, η αξίωση για την Κομμούνα μπορούσε να ακουστεί σε όλες τις επανενώσεις και το «Ζήτω η Κομμούνα!» ήταν το σύνθημα που αντηχούσε στην αρχή και στο τέλος των συναντήσεων των πιο επαναστατικών συλλόγων, στα βόρεια στου Παρισιού: Batignolles, Charonne, Belleville, Villette. [13] Οι καταγραφές των διαδικασιών των συλλόγων, οι οποίες ως τώρα δημοσιεύονταν από τα ίδια τα μέλη τους ώστε να αντιπαλέψουν την παρερμηνεία των πράξεών τους από την μπουρζουαζία, αποκαλύπτουν ένα είδος κρεσέντου πυρετώδους προσδοκίας γύρω από το «φλέγον ζήτημα της Κομμούνας». [14] Η ιδέα της Κομμούνας άμβλυνε τις διαφορές μεταξύ των αριστερών ομαδοποιήσεων, διευκολύνοντας την αλληλεγγύη, τον συνασπισμό και ένα κοινό σχέδιο:

«Θα την αποκτήσουμε σίγουρα την Κομμούνα μας, τη μεγαλειώδη, δημοκρατική και κοινωνική μας Κομμούνα… το φως θα έρθει από τα ύψη της Belleville και του Ménilmontant, για να διώξει τα σκοτάδια του Οτέλ ντε Βιλ [δημαρχείο του Παρισιού]. Θα εξαφανίσουμε κάθε αντίδραση, όπως ο επιστάτης σκουπίζει τα διαμερίσματα τα Σάββατα (παρατεταμένο γέλιο και χειροκρότημα. Μεγάλη οχλαγωγία στο τέλος της αίθουσας, καθώς ένας πολίτης που φερόταν προσβλητικά πάνω στο διακοσμημένο παρκέ δάπεδο του χώρου, απομακρύνεται βιαίως)». [15]

Οι ομιλητές που μετακινούνταν συχνά από τόπο σε τόπο, βοήθησαν τους επαναστατικούς συλλόγους να συνδεθούν ομοσπονδιακά μεταξύ τους, στην πλέον γνώριμη δομή που ήταν κοινή σε όλες τις εμβρυακές οργανώσεις που προηγήθηκαν της Κομμούνας αλλά ήταν από πολλές απόψεις αδιαχώριστες από αυτήν. Αυτή η δομή, ένα είδος αποκεντρωμένης ομοσπονδίας τοπικών, ανεξάρτητων και εργατικών επιτροπών, οργανωμένες ανά διαμέρισμα (arrondissement), είχε υιοθετηθεί από το παρισινό τμήμα της Διεθνούς, που έφτασε να μετράει 50.000 μέλη την άνοιξη του 1870. Επιπλέον, η δομή της Εθνικής Φρουράς είχε και αυτή πλέον ‘ομοσπονδιοποιηθεί’. Μέλη της Διεθνούς οργάνωσαν τις πρώιμες ‘επιτροπές επαγρύπνησης’ (Vigilance Committees), που αποτελούνταν από ανθρώπους που επιλέγονταν στις λαϊκές συναντήσεις· αυτές με τη σειρά τους επέλεγαν τους εκπροσώπους τους για την Κεντρική Επιτροπή των Δώδεκα Διαμερισμάτων, που λάμβανε χώρα σε μία αίθουσα στο Place de la Corderie, η οποία τους είχε δοθεί από τη Διεθνή.

Όλοι αυτοί οι καρποί και οι αντανακλάσεις της Κομμούνας μαρτυρούν την παρουσία μίας δυνατής αποκεντρωμένης επαναστατικής δομής, οργανωμένης ανά γειτονιά-διαμέρισμα και συνδεδεμένης με τις λαϊκές ανησυχίες, όπως η τροφή και το μίσος για τον κλήρο, με το ‘luxe oriental’ του και την απαλλαγή του από τη μάχη.

«Να τους ξεγυμνώσουμε [κληρικούς και ιεροσπουδαστές] ως τα εσώρουχά τους και να τους στείλουμε στις επάλξεις!» [16]

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:

[1] A police official of the Government of National Defense in 1872, cited in Robert Wolfe, “The Origins of the Paris Commune: The Popular Organizations of 1868–71,” PhD diss., Harvard University, July 1965, p. 162.

[2] Chevalier d’Alix, Dictionnaire de la Commune et des communeux (La Rochelle: A. Thoreux, [May] 1871), p. 16.

[3] Wolfe, “The Origins of the Paris Commune,” p. 41. Other historians who have emphasized the importance of the popular reunions and committees include Alain Dalotel, Alain Faure, and Jean-Claude Freiermuth, Aux origines de la Commune (Paris: Maspero, 1980); Jean Dautry and Lucien Scheler, Le Comité Central Républicain des vingt arrondissements de Paris (Paris: Editions sociales, 1960); and Martin Philip Johnson, The Paradise of Association (Ann Arbor: University of Michigan Press, 1997).

[4] Gustave Lefrançais, Etude sur le movement communaliste à Paris en 1871 (Neuchâtel: G. Guillaume Fils, 1871), p. 46.

[5] Gustave Lefrançais, Souvenirs d’un révolutionnaire [1902] (Paris: La Fabrique, 2013), pp. 266–7.

[6] Ernst Bloch, Heritage of Our Times (Berkeley: University of California Press, 1990), p. 90.

[7] Sébille, Club Folies-Belleville, January 30, 1869, cited in Dalotel et al., Aux origines de la Commune, p. 13.

[8] Elie Reclus, La Commune de Paris, au jour le jour, 1871, 19 mars-28 mai (Paris: Schleicher frères, 1908), p. 46.

[9] Ernest Merson, Fermez les clubs! (Paris, 1871), cited in Wolfe, “The Origins of the Paris Commune,” p. 163.

[10] Dalotel et al., Aux origines de la Commune, p. 96.

[11] Les Orateurs des reunions publiques de Paris en 1869. Compte rendu des séances publiques (Paris: Imprimerie Town et Vossen, 1869), p. 38.

[12] Elisée Reclus, letter to Pierre Faure, undated from 1869, Correspon- dances, vol. 3 (Paris: Librairie Schleicher, 1914), p. 63.

[13] Dalotel et al., Aux origines de la Commune, pp. 255–6. Meetings in 1869, for example, were devoted to the theme of “The Organization of the Social Commune,” and “The Social Commune: Ways and Means of Execution.”

[14] Gustave de Molinari, Les Clubs rouges pendant le siège de Paris (Paris: Garnier, 1871), p. 217.

[15] Ibid., p. 68.

[16] Ibid., pp. 113, 70.

————————————————-

Μετάφραση από το Versobooks, αναθεωρημένη για το αυτολεξεί: Ιωάννα-Μαρία Μαραβελίδη

The post «Πολίτες!» Η Κριστίν Ρος για το πολιτικό λεξιλόγιο της Παρισινής Κομμούνας first appeared on Aυτολεξεί.

Σε αυτό το βιβλίο προσπάθησα να συγκεντρώσω τα στοιχεία ενός φαντασιακού το οποίο τροφοδότησε το συμβάν που ονομάζουμε Παρισινή Κομμούνα του 1871 και που επέζησε μετά το τέλος της – ένα φαντασιακό το οποίο, ακολουθώντας τους κομμουνάρους, αποκαλώ «κοινοτική πολυτέλεια».

Για εβδομήντα δύο μέρες την άνοιξη του 1871, οι εργάτες ηγήθηκαν μιας εξέγερσης που μεταμόρφωσε την πόλη του Παρισιού σε μια αυτόνομη Κομμούνα και άρχισε να αυτοσχεδιάζει την ελεύθερη οργάνωση της κοινωνικής της ζωής σύμφωνα με τις αρχές της συνεργασίας και της συλλογικότητας. Από εκείνη τη στιγμή ό,τι συνέβη στο Παρίσι εκείνη την άνοιξη –από το σοκ που προέκυψε όταν σε μια μεγάλη ευρωπαϊκή πρωτεύουσα απλοί άνθρωποι άρχισαν να ασκούν εξουσίες και δεξιότητες οι οποίες κανονικά ανήκαν αποκλειστικά στην κυρίαρχη ελίτ, μέχρι τη βαναυσότητα της κρατικής εκδίκησης εναντίον τους– έχει προκαλέσει μεγάλες αντιπαραθέσεις και αναλύσεις. Το ιστορικό τοπίο της Κομμούνας που σκιαγραφώ εδώ συντίθεται συγχρόνως από βιώματα και αντιλήψεις. Με τον όρο «βιώματα» εννοώ ότι τα υλικά που χρησιμοποίησα για να το συνθέσω είναι τα ίδια τα λόγια που ειπώθηκαν, οι στάσεις που υιοθετήθηκαν και οι πράξεις που πραγματοποιήθηκαν από τους εξεγερμένους και κάποιους από τους συντρόφους τους και υποστηρικτές της εποχής εκείνης. Αντιλήψεις, με την έννοια ότι αυτά τα λόγια και οι πράξεις παράγουν με τη σειρά τους ορισμένες λογικές τις οποίες αισθάνθηκα υποχρεωμένη να ακολουθήσω σε αυτό το βιβλίο.

Ξεκινώ από την ιδέα ότι μόνο αν επιμείνουμε στην ιδιαίτερη φύση και το πλαίσιο των λόγων και των επινοήσεων των συντελεστών της Κομμούνας, μπορούμε να αντιληφθούμε το εύρος της επίδρασής της. Παρ’ όλο τον όγκο των πολιτικών αναλύσεων που ενέπνευσε η Κομμούνα, είναι εντυπωσιακό το πόσο λίγη προσοχή δόθηκε ιστορικά στη σκέψη των ίδιων των κομμουνάρων, ακόμα και από συγγραφείς και ερευνητές που τοποθετούνται πολιτικά ευνοϊκά προς το συμβάν. Εντούτοις, μεγάλο μέρος αυτής της σκέψης –τι έκαναν οι εξεγερμένοι, τι σκέφτηκαν και είπαν γι’ αυτά που έκαναν, το νόημα που απέδωσαν στις πράξεις τους, τα ονόματα και οι λέξεις που υιοθέτησαν, εισήγαγαν ή αμφισβήτησαν– ήταν διαθέσιμο χάρη στις επανεκδόσεις, για παράδειγμα, στη Γαλλία από τον αριστερό εκδότη François Maspero κατά την τελευταία περίοδο που υπήρχε αυξημένο ενδιαφέρον για την Κομμούνα, τις δεκαετίες του 1960 και 1970.

Προτίμησα να επιμείνω σε αυτές τις φωνές και πράξεις, παρά στην ατελείωτη χορωδία πολιτικών σχολίων και αναλύσεων –πανηγυρικών ή επικριτικών– που προκάλεσε. H έγνοια μου δεν ήταν να ζυγίσω τις επιτυχίες ή τις αποτυχίες της Κομμούνας, ούτε να εξακριβώσω άμεσα τις διδαχές που πρόσφερε ή ίσως συνεχίζει ακόμα να προσφέρει στα κινήματα, τις εξεγέρσεις και τις επαναστάσεις που ακολούθησαν. Δεν μου είναι καθόλου ξεκάθαρο αν τελικά το παρελθόν μάς διδάσκει κάτι. Όμως, όπως ο Walter Benjamin, πιστεύω ότι υπάρχουν στιγμές που ένα γεγονός ή ένας αγώνας εισέρχονται με ένταση, ως ζωτικά στοιχεία, στη δυνατότητα διαμόρφωσης του παρόντος, και αυτό μου φαίνεται ότι συμβαίνει και με την Κομμούνα σήμερα.

Το 2011 κυριάρχησε στην παγκόσμια πολιτική σκηνή η μορφή και το φαινόμενο της κατάληψης χώρων, και αυτή η επάνοδος ενός τέτοιου τρόπου διαμαρτυρίας ήταν που με ώθησε να επιστρέψω στην πολιτική κουλτούρα της Παρισινής Κομμούνας, θέτοντας διαφορετικά ερωτήματα από εκείνα που ενέπνευσαν την ιστορική ποιητική της Κομμούνας που έγραψα τη δεκαετία του 1980.^[1] Τα θέματα που κυριαρχούν στη σημερινή πολιτική ατζέντα –πώς να επαναδημιουργηθεί μια διεθνιστική σύζευξη, το μέλλον της εκπαίδευσης, της εργασίας και η θέση της τέχνης, η κομμούνα ως μορφή και η σχέση της με την οικολογική θεωρία και πράξη–, αυτοί οι προβληματισμοί έπαιξαν αναμφίβολα ρόλο, καθώς, ως θεματικές που δομούν το βιβλίο, επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο κοιτάζω σήμερα την κουλτούρα της Κομμούνας.

Σε γενικές γραμμές, δεν ένιωσα την ανάγκη να αναφερθώ διεξοδικά στους απόηχους της Κομμούνας στη σημερινή πολιτική σκηνή, παρ’ όλο που πιστεύω ότι όντως υπάρχουν – σε κάποιες μάλιστα περιπτώσεις είναι αρκετά διασκεδαστικοί, όπως όταν ανυποψίαστοι οι New York Times ανέφεραν ότι η νεαρή ακτιβίστρια από την οποία έπαιρναν συνέντευξη στους δρόμους του Όκλαντ τον Νοέμβριο του 2011 ονομαζόταν Louise Michel.^[2] Δεν χρειάζεται να εξηγήσω λεπτομερώς το πώς ο τρόπος ζωής των ανθρώπων σήμερα, στη σύγχρονη μορφή του καπιταλισμού –με την κατάρρευση της αγοράς εργασίας, την αύξηση της άτυπης οικονομίας και την υπονόμευση των συστημάτων κοινωνικής αλληλεγγύης σε όλο τον υπερανεπτυγμένο κόσμο–, θυμίζει τις συνθήκες εργασίας των εργατών και τεχνιτών του 19ου αιώνα που δημιούργησαν την Κομμούνα, οι περισσότεροι από τους οποίους περνούσαν το μεγαλύτερο μέρος του χρόνου τους όχι δουλεύοντας, αλλά ψάχνοντας για δουλειά. Είναι ολοένα και πιο φανερό, κυρίως μετά την εξάρθρωση κοινωνιών όπως έγινε στην Ελλάδα και την Ισπανία, ότι δεν προοριζόμαστε όλοι να γίνουμε οι άυλοι εργαζόμενοι, κάτοικοι μιας μεταμοντέρνας καπιταλιστικής δημιουργικής τεχνο-ουτοπίας, όπως μας έλεγαν κάποιοι μελλοντολόγοι πριν μια δεκαετία – και εξακολουθούν απεγνωσμένα να μας επαναλαμβάνουν ακόμη και σήμερα.

Ο τρόπος που ζουν οι άνθρωποι σήμερα –δουλεύοντας με μερική απασχόληση, σπουδάζοντας και δουλεύοντας ταυτόχρονα, ακροβατώντας μεταξύ των δύο αυτών κόσμων, ή μεταξύ της δουλειάς για την οποία εκπαιδεύτηκαν και αυτής που βρέθηκαν να κάνουν για να επιβιώσουν, ή έχοντας να αντιμετωπίσουν τις τεράστιες καθημερινές μετακινήσεις, μέχρι και τη μετανάστευση προκειμένου να βρουν εργασία–, όλα αυτά υποδεικνύουν, σε μένα όπως και σε άλλους, ότι ο κόσμος των κομμουνάρων μάς είναι στην πραγματικότητα πολύ πιο κοντινός απ’ ό,τι ο κόσμος των γονιών μας. Μου φαίνεται απόλυτα λογικό ότι νέοι άνθρωποι σήμερα, που δεν επιθυμούν να κάνουν καριέρα στο σχεδιασμό video-games, στη διαχείριση αμοιβαίων κεφαλαίων ή στη γραφειοκρατία των smartphones, που προσπαθούν να επινοήσουν τόπους και τρόπους ζωής στα όρια διάφορων άτυπων οικονομιών, και δοκιμάζουν τις δυνατότητες και τα όρια του να ζει κανείς διαφορετικά σήμερα, στο πλαίσιο μιας παγκόσμιας καπιταλιστικής οικονομίας ανθηρής –παρά την κρίση–, θα μπορούσαν κάλλιστα να βρουν ενδιαφέρουσες τις συζητήσεις που απασχολούσαν τους πρόσφυγες της Κομμούνας και τους συντρόφους τους στα όρη του Ιούρα τη δεκαετία του 1870, και οι οποίες οδήγησαν στη θεωρία που ονομάστηκε «αναρχικός κομμουνισμός» – συζητήσεις που αφορούσαν τις αποκεντρωμένες κοινότητες, πώς αυτές μπορούν να δημιουργηθούν και να ευημερήσουν, και πώς μπορούν να δικτυωθούν μεταξύ τους με δεσμούς αλληλεγγύης, δημιουργώντας «ομοσπονδίες».

[…] Χάρη στην ικανότητά τους να σκέφτονται ως σύνολο τομείς του κοινωνικού σχηματισμού που η αστική τάξη επιμένει να κρατάει χωριστά –την πόλη και την ύπαιθρο, κυρίως, ή ακόμη τη θεωρία και την πράξη, την πνευματική και τη χειρωνακτική εργασία–, οι κομμουνάροι επιχείρησαν να ξαναρχίσουν την ιστορία της Γαλλίας πάνω σε μια εντελώς διαφορετική βάση. Τα πλαίσια, όμως, αυτής της βάσης και αυτής της ιστορίας δεν μπορούσαν πλέον να εννοηθούν ως αυστηρά «γαλλικά» ή εθνικά. Ήταν ταυτόχρονα πιο περιορισμένα και πολύ ευρύτερα. Η φαντασία της Κομμούνας προτιμούσε να λειτουργεί στην κλίμακα της αυτόνομης τοπικής μονάδας εντός ενός ορίζοντα διεθνιστικού. Πράγμα που δεν άφηνε πολύ χώρο για το έθνος, καθώς, επίσης, και για την αγορά ή το κράτος. Αυτές οι επιθυμίες αποδείχθηκαν εξαιρετικά δραστικές μέσα στο πλαίσιο που τις γέννησε – διότι ποια στιγμή θα μπορούσε να ήταν καταλληλότερη για να εξαπολύσει κανείς ένα τόσο ευρύ σχέδιο, αν όχι αυτή που το γαλλικό κράτος, και η καταπιεστική αστική κοινωνία που στήριζε, είχαν ηττηθεί τόσο ολοκληρωτικά;

Στην αρχή αυτής της εισαγωγής, αναφέρθηκα στην Κομμούνα ως μια εργατική εξέγερση που διήρκεσε εβδομήντα δύο μέρες και μεταμόρφωσε το Παρίσι σε μια αυτόνομη κοινότητα της οποίας η κοινωνική ζωή αναδιοργανώθηκε σύμφωνα με τις αρχές της συνεργασίας και της συλλογικότητας. Ωστόσο, ακόμη και μια απλή παρουσίαση των γεγονότων, όπως αυτή, μπορεί να γίνει μέρος του προβλήματος.

Για να εξετάσω τι σήμαινε η «κοινοτική πολυτέλεια» χρειάστηκε να διευρύνω το χρονολογικό και γεωγραφικό πλαίσιο του συμβάντος πέρα από τις εβδομήντα δύο παρισινές μέρες που είναι τα συνήθη όριά του – από την απόπειρα κατάσχεσης των κανονιών στις 18 Μαρτίου μέχρι τις τελευταίες αιματοβαμμένες μέρες της σφαγής στα τέλη Μαΐου. Ακολουθώντας τον Alain Dalotel και άλλους, τοποθετώ την αρχή του συμβάντος στις πυρετώδεις εργατικές συνελεύσεις και τις λέσχες των τελευταίων χρόνων της Αυτοκρατορίας. Και το τελειώνω με μια λεπτομερή εξέταση της σκέψης που γεννήθηκε τις δεκαετίες του 1870 και του 1880, όταν κομμουνάροι πρόσφυγες και εξόριστοι στην Αγγλία και την Ελβετία, όπως ο Ελιζέ Ρεκλύ, η André Léo, ο Paul Lafargue και ο Gustave Lefrançais, μεταξύ άλλων, συνάντησαν και συνεργάστηκαν με ορισμένους από τους υποστηρικτές και συντρόφους τους – ανθρώπους όπως ο Marx, ο Κροπότκιν και ο Γουίλιαμ Μόρρις. Για τους τρεις τελευταίους, μολονότι ήταν απομακρυσμένοι γεωγραφικά από την ανοιξιάτικη εξέγερση –όπως και για τον Αρθούρο Ρεμπώ, για τον οποίο έχω γράψει αλλού–, και τόσους άλλους, αυτό που διαδραματίστηκε στο Παρίσι εκείνες τις λίγες εβδομάδες αποτέλεσε καμπή στη ζωή και τη σκέψη τους.

^[1] Βλ. Kristin Ross, The Emergence of Social Space: Rimbaud and the Paris Commune (Μινεάπολις: University of Minnesota Press, 1988· Λονδίνο και Νέα Υόρκη: Verso, 2008).

^[2] Malia Wollan, “Occupy Oakland Regroups, Calling for a Strike”, New York Times, 1 Νοεμβρίου 2011.

Το ηχητικό από την πολύ ενδιαφέρουσα εκπομπή “Η Ιστορία στο Κόκκινο” όπου συνομιλούν ο Σωκράτης Παπάζογλου και ο Λουκής Χασιώτης (από τις “εκδόσεις των ξένων”) με τον Κωστή Καρπόζηλο για την Παρισινή Κομμούνα του 1871 και την έκδοση του βιβλίου:

Βλ. επίσης:

Η «κοινοτική πολυτέλεια» στην Κομμούνα του Παρισιού

The post Το πολιτικό φαντασιακό της Παρισινής Κομμούνας μέσα από το νέο βιβλίο της Κριστίν Ρος first appeared on Aυτολεξεί.

Η ελληνική Πόλις και η Δημοκρατία

Μέσα στην ιστορία έχουν υπάρξει κατά καιρούς διάφορες μορφές άμεσου λαϊκού ελέγχου της κοινωνίας από τα μέλη της. Τους θεσμούς αυτούς θα μπορούσαμε να τους αποκαλέσουμε προγονικούς δημοκρατικούς. Ως βάση τους είχαν πάντα την κοινότητα. Ειδικά όσον αφορά τον δυτικό κόσμο, στην αρχαία Ελλάδα οι θεσμοί αυτοί είχαν μια εξέλιξη που οδήγησε σταδιακά από τον 8ο έως τον 5ο αιώνα στη δημιουργία της Δημοκρατίας. Δημοκρατικά καθεστώτα είχαν πολλές ελληνικές πόλεις, το πλέον γνωστό και προωθημένο ήταν αυτό της αρχαίας Αθήνας. Μέσα από τις μεταρρυθμίσεις του Σόλωνα αρχικά (594-3) και του Κλεισθένη (508-7) αργότερα, οι Αθηναίοι ολοκλήρωσαν τους θεσμούς της δημοκρατίας την εποχή του Περικλή (461-429) όπου η συμμετοχή των πολιτών στην άσκηση της εξουσίας έφθασε στην ακμή της. Η «Πόλις», κατ’ ουσία το σώμα των πολιτών, ήταν αυτόνομη (έθετε η ίδια τους νόμους της), αυτόδικος (οι ίδιοι οι πολίτες συμμετείχαν στα δικαστήρια) και αυτοτελής (η Εκκλησία του Δήμου έπαιρνε όλες τις σημαντικές αποφάσεις). Συμπερασματικά, όλες οι εξουσίες πήγαζαν από τον λαό και οι αρχές ήταν προσιτές για τον κάθε πολίτη.

Η έννοια της πολιτικής «αντιπροσώπευσης» ήταν αδιανόητη για τους Αθηναίους. Πίστευαν στην άμεση και όχι στη διά αντιπροσώπων άσκηση της εξουσίας. Η ήττα της αθηναϊκής δημοκρατίας οφείλεται σε δύο βασικούς λόγους, πρώτον επειδή παρέμεινε περιορισμένη μόνο στους ενήλικες άνδρες που είχαν την πολιτική ιδιότητα, αποκλείοντας τις γυναίκες, τους δούλους και τους μετανάστες, και δεύτερον διότι ποτέ δεν συμπληρώθηκε από μια αντίστοιχη οικονομική δημοκρατία.

Εδώ θα πρέπει να επισημάνουμε μια θεμελιώδη διαφορά που υπάρχει ανάμεσα στην ελληνική δημοκρατία και τους υπόλοιπους θεσμούς, στους οποίους υφίστατο μια, σε μεγαλύτερο ή μικρότερο βαθμό, συμμετοχή του δήμου στη λήψη των αποφάσεων που αφορούν την κοινότητα. Η διαφορά έγκειται στο ότι για πρώτη φορά στην αρχαία Ελλάδα υπάρχει η δυνατότητα αμφισβήτησης των κατεστημένων θεσμών και των συλλογικά αποδεκτών παραστάσεων, πράγμα που σηματοδοτεί το πέρασμα σε μία αυτόνομη κοινωνία. Δηλαδή σε έναν τύπο κοινωνίας που έχει συνείδηση ότι οι νόμοι της φτιάχνονται από την ίδια και κατά συνέπεια μπορούν και να αλλάζουν. Οι υπόλοιπες κοινωνίες μπορούν να χαρακτηρισθούν ετερόνομες διότι συγκαλύπτουν την πηγή της θέσμισης που είναι οι ίδιες, αποδίδοντάς την σε εξωκοινωνικούς παράγοντες: στους προγόνους, στους θεούς κ.ά.

Έχει σημασία να γίνει αυτή η διαφοροποίηση ανάμεσα σε ετερόνομες και αυτόνομες κοινωνίες, ώστε να φανούν οι περιορισμοί που επιβάλλονται στις πρώτες και απαγορεύουν την ανάδυση ολοκληρωμένων δημοκρατικών θεσμών. Εν τούτοις, οι διάφορες μορφές λαϊκής συμμμετοχής που έχουν αναπτυχθεί σχεδόν παντού στην ιστορία της  ανθρωπότητας εν γένει, δεν χάνουν τη σημασία τους. Αν και χαρακτηρίζονται άλλες σε μεγαλύτερο και άλλες σε μικροτέρο βαθμό από τη συνύπαρξη με καταπιεστικούς θεσμούς και ταξικές διακρίσεις, μπορούν παρ’ όλα αυτά να μας φανούν χρήσιμες για την ανάπλαση ενός πολιτικού χώρου που δεν διακρίνεται από κοινοβουλευτικά, ούτε συγκεντρωτικά και γραφειοκρατικά χαρακτηριστικά, αλλά στηρίζεται περισσότερο σε μία συνεργατική και όχι ανταγωνιστική αντίληψη.

Οι αγώνες του Δήμου στη ρωμαϊκή αυτοκρατορία

Για να περιοριστούμε στον δυτικό κόσμο, θα μπορούσαμε να επισημάνουμε πολύ συνοπτικά μερικά μείζονα παραδείγματα, που αποτελούν ταυτόχρονα και κορυφαία ιστορικά γεγονότα. Στην αρχαία Ρώμη υπήρχαν λαϊκές συνελεύσεις, οι οποίες συνέρχονταν όμως μόνον όταν τις συγκαλούσαν οι άρχοντες. Συζητήσεις δεν γίνονταν και οι πολίτες δεν είχαν δικαίωμα να θέσουν σε ψηφοφορία κάποια πρότασή τους, αν δεν είχε εγκριθεί από τους άρχοντες και τη Σύγκλητο. Πάρ’ όλα αυτά, τα κατώτερα στρώματα των πολιτών (plebs) είχαν αποκτήσει κατά τον 5^ο και 4^ο αιώνα π.Χ., το δικαίωμα να εκλέγουν αντιπροσώπους, τους δημάρχους (tribuni plebis) και να συγκαλούν δικές τους συνελεύσεις, στις οποίες δεν επιτρεπόταν να παρευρίσκονται οι πατρίκιοι. Οι δήμαρχοι αγωνίζονταν για τα δικαιώματα των πληβείων, συγκαλούσαν συνελεύσεις και πρότειναν για συζήτηση και ψήφιση μέτρα που αφορούσαν το σύνολο του κράτους και όχι μόνο την τάξη τους.

Γνωστότερο παράδειγμα είναι αυτό των Τιβέριου και Γάιου Γράκχου, οι οποίοι αποπειράθηκαν να αποσπάσουν όσο το δυνατόν περισσότερες αρμοδιότητες από τη Σύγκλητο και να τις μεταφέρουν στην άμεση δικαιοδοσία της λαϊκής συνέλευσης, επιδιώκοντας να ιδρύσουν στη Ρώμη έναν τύπο δημοκρατίας κατά το αθηναϊκό πρότυπο. Η όποια δημοτική αυτονομία υπήρχε στη ρωμαϊκή αυτοκρατορία καταπολεμήθηκε με κάθε μέσο από τον Οκταβιανό Αύγουστο (63π.Χ.-14μ.Χ.) και τους διαδόχους του, οι οποίοι ανήγαγαν την εξαφάνισή της σε θεμέλιο λίθο της ρωμαϊκής αυτοκρατορικής διοίκησης.

Όσον αφορά την ανατολική ρωμαϊκή αυτοκρατορία, ενδεικτικά μπορούμε να αναφέρουμε δύο πολύ σημαντικά ιστορικά γεγονότα που αποτυπώνουν τη διαμάχη ανάμεσα στον δήμο και την κεντρική εξουσία.

Το πρώτο είναι η περίφημη Στάση του Νίκα, όπου το 532μ.Χ. στην Κωνσταντινούπολη οι πολιτικές οργανώσεις, γνωστές ως Δήμοι (Πράσινοι, Βένετοι), στασίασαν αντιδρώντας στα αντιλαϊκά μέτρα του Τριβωνιανού και του Ιωάννη Καππαδόκη, που επιβλήθηκαν για να καλύψουν τις πολυδάπανες εκστρατείες του αυτοκράτορα Ιουστινιανού. Μόνο χάρη στη σφαγή, η βασίλισσα Θεοδώρα μπόρεσε να καταστείλει το επαναστατικό κίνημα των δήμων. Έτσι ο βυζαντινός απολυταρχισμός κατάφερε να διαλύσει και το τελευταίο απομεινάρι των δημοκρατικών δυναμεων. Οι δήμοι, που εξέφραζαν τις όποιες δημοκρατικές ελευθερίες, υποτάχθηκαν στον δεσποτισμό της αυτοκρατορίας. Το δεύτερο εξίσου σημαντικό γεγονός συνέβη στη Θεσσαλονίκη, μια ελεύθερη πόλη με προνομιακή αυτοδιοίκηση, η οποία διέθετε ειδικό πολιτικό νόμο και δικαστικά σώματα από τις κοινωνικές της τάξεις. Η οικονομική της δραστηριότητα, που άνηκε στην εργατική τάξη των οργανωμένων συντεχνιών οι οποίες αυτοδιοικούντο, οδήγησε υπό την ηγεσία της αίρεσης των Ζηλωτών (1342-1349) στην εξέγερση της πόλης απέναντι στην κεντρική εξουσία, στην περίφημη κομμούνα της Θεσσαλονίκης.

Οι ελεύθερες πόλεις της αναγέννησης

Το κοινοτικό κίνημα που αναπτύχθηκε μέσα από την ανάδυση των αυτοδιοικούμενων πόλεων τον 11^ο και 12^ο αιώνα στην Ευρώπη, κυρίως στην Ιταλία και τη Γερμανία, καταγόταν από την κοινότητα του χωριού και από τις αδελφότητες και συντεχνίες των διαφόρων επαγγελμάτων. Το κίνημα αυτό που ανύψωσε την ιδέα του ατόμου στηρίχθηκε σε ομοσπονδίες πόλεων και χωριών και αποτέλεσε την πλήρη άρνηση της συγκεντρωτικής ρωμαϊκής αντίληψης. Τέτοιες ομοσπονδίες ήταν η ένωση της Λομβαρδίας που περιελάμβανε τις πόλεις της Βόρειας Ιταλίας, επίσης οι ομοσπονδίες της περιοχής του Ρήνου, της Βεστφαλίας, της Σερβίας και των Ρωσικών πόλεων. Γνωστή είναι και η εμπορική ένωση της Χάνσα που περιελάμβανε σκανδιναβικές, γερμανικές, πολωνικές και ρωσικές πόλεις.

Πριν από την εποχή της μοναρχίας των Στιούαρτ στην Αγγλία, των Βουρβόνων στη Γαλλία και των Αψβούργων στην Ισπανία, οι ευρωπαϊκές πόλεις απολάμβαναν έναν εξαιρετικό βαθμό αυτονομίας. Πολλές από αυτές απαλλάχθηκαν από τις φεουδαρχικές υποχρεώσεις και απέκτησαν ανεξάρτηση διοίκηση που τους επέτρεψε να απελευθερώσουν τις δικές τους οικονομικές δραστηριότητες. Διέθεταν ένα είδος μεικτής και όχι καπιταλιστικής οικονομίας ενώ η τεχνολογία τους εξακολουθήσε να στηρίζεται στη χειροτεχνία, παρά τη σημαντική πρόοδο που είχε επιτευχθεί στη διάρκεια του Μεσαίωνα. Τα πολιτεύματά τους εκτείνονταν από δημοκρατικά τα πρώτα χρόνια έως ολιγαρχικά στις ύστερες περιόδους. Από τις αρχές του 14^ου αιώνα λόγω της οικονομικής κρίσης, της πανούκλας και των πιέσεων των φεουδαρχών ξέσπασαν μεγάλες λαϊκές εξεγέρσεις σε ολόκληρη τη φεουδαρχική Ευρώπη, στη Φλάνδρα, στη βόρεια Γαλλία και στην Αγγλία. Στις πόλεις υπήρξαν και κοινοτικές λαϊκές εξεγέρσεις με καθαρά πολιτικό περιεχόμενο που ζήταγαν περιορισμό των εξουσιών της αριστοκρατίας. Ιδιαίτερα σημαντική είναι η εξέγερση των ανειδίκευτων εργατών της υφαντουργίας το 1378 στη Φλωρεντία και η κατάληψη από αυτούς της εξουσίας της πόλης. Έχουμε επίσης εξεγέρσεις που αντανακλούν μία αυξανόμενη αντίσταση απέναντι στις καταπατήσεις των προνομίων των πόλεων από το συγκεντρωτικό έθνος-κράτος, όπως η εξέγερση των πόλεων της Καστίλης (comuneros) το 1520, ενάντια στον Κάρολο Β’ της Ισπανίας, που είχε σαν στόχο τη δημιουργία μιας δημοτικής συνομοσπονδίας.

Συμπερασματικά, θα μπορούσαμε να πούμε ότι ο συνομοσπονδισμός των ελεύθερων πόλεων, από τη μία, και το έθνος-κράτος, από την άλλη, αποτέλεσαν τις δύο εναλλακτικές κατευθύνσεις ανάμεσα στις οποίες ταλαντεύθηκε ο ευρωπαϊκός πολιτισμός. Το έθνος-κράτος κατάφερε να κατισχύσει έναντι του συνομοσπονδισμού προς τα τέλη του 17^ου αιώνα, επιβάλλοντας τον συγκεντρωτισμό της πολιτικής και οικονομικής εξουσίας.

Η ανάγκη όμως για τη δημιουργία θεσμών άμεσης και οικονομικής δημοκρατίας και για τη συνομοσπονδιακή οργάνωση της κοινωνίας δεν έσβησε ποτέ. Ξαναβγήκε στην επιφάνεια από τους ριζοσπάστες της αγγλικής επανάστασης το 1642-1648. Οι Diggers, μία αριστερή πουριτανική ομάδα, υποστήριζε ένα καθαρά κομμουνιστικό σύστημα, επιδιώκοντας βαθιές κοινωνικές αλλαγές και αντιτίθετο σε μία απλή πολιτική και θρησκευτική μεταρρύθμιση, όπως αυτή που προωθούσε ο Κρόμγουελ. Στη συνέχεια ξαναεμφανίζεται μέσα από τις εξισωτικές κοινότητες που εξαπλώνονται στη Βόρεια Αμερική τον 18^ο και 19^ο αιώνα, από διάφορες θρησκευτικές αιρέσεις όπως οι Αρμονιστές και η Αδελφότητα της Νέας Ζωής. Ωστόσο, αυτές οι κοινότητες έχοντας έναν έντονα εσωστρεφή χαρακτήρα δεν μπόρεσαν να επεκταθούν και να επηρεάσουν βαθύτερα την κοινωνία. Κατά τη διάρκεια της Γαλλικής Επανάστασης στο αποκορύφωμά της, το 1793, το Παρίσι διοικείτο σχεδόν εξ ολοκλήρου από τις συνελεύσεις των πολιτών έχοντας μοιραστεί σε 48 τομείς (sections) συνολικά. Το ανώτατο συντονιστικό όργανο όργανο των τομέων ήταν η Κομμόυνα, δηλαδή το συμβούλιο της πόλης. Το 1871, η Κομμούνα του Παρισιού κάλεσε όλες τις κομμούνες της Γαλλίας να σχηματίσουν μια συνομοσπονδιακή δυαδική εξουσία σε αντίθεση προς τη νεοπαγή Τρίτη Δημοκρατία. Τέλος, απόπειρες να εγκαθιδρυθούν θεσμοί αυτοδιεύθυνσης είχαμε πολλές και τον 20^ο αιώνα. Αξίζει να αναφερθούμε στην Κομμούνα της Κροστάνδης το 1921, που καταπνίγηκε στο αίμα από τον Κόκκινο Στρατό, καθώς και στις αναρχικές κολεκτίβες στην Ισπανική Επανάσταση του 1936, οι οποίες στηρίχθηκαν ακριβώς πάνω στην ισχυρή κοινοτιστική παράδοση του τόπου τους.

*Το παρόν άρθρο πρωτοδημοσιεύτηκε στο περιοδικό Ευτοπία, τεύχος 9, Ιούλιος 2002.

The post Από την ελληνική «πόλιν» έως την Παρισινή Κομμούνα first appeared on Aυτολεξεί.