Τι σημαίνει να μαθαίνει κανείς και γιατί είναι σημαντικό το ερώτημα αυτό να το απλώσουμε σήμερα; Αν ξεκινήσουμε από την παραδοχή ότι η μάθηση πέρα από απόκτηση γνώσης ή δεξιοτήτων αποτελεί μεταβολή του τρόπου ύπαρξης μέσα στον κόσμο, τότε το ερώτημα μετατοπίζεται από το παιδαγωγικό στο πολιτικό με την πιο ουσιαστική έννοια του όρου, γιατί αφορά το τι είδους υποκείμενα παράγονται και μέσα σε τι κόσμο μπορούν να υπάρξουν. Από τη στιγμή μάλιστα που δεν μπορούμε να μιλάμε για ουδέτερη παιδαγωγική, πάνω σε ποιο κυρίαρχο καλούπι , καλούμαστε ν’ απαντήσουμε;

Η νεοφιλελεύθερη ορθολογικότητα είναι μια μορφή οργάνωσης του πραγματικού που διαπερνά την εκπαίδευση, τη γνώση και την ίδια την υποκειμενικότητα. Σε αυτή τη μορφή, το άτομο συγκροτείται όπως προστάζει η ελεύθερη οικονομία ως φορέας ικανοτήτων που πρέπει να αναπτυχθούν, ως διαχειριστής του εαυτού του, αλλά και ως μια μονάδα που αξιολογείται, συγκρίνεται και βελτιστοποιείται συνεχώς για το «καλό» του.

Η μάθηση σε αυτή την τομή νοείται ως επένδυση και ο εαυτός, έχοντας πρόσβαση στη διαθέσιμη πληροφορία ως φορέας ορθολογικών επιλογών που θα τον καταστήσουν επιτυχημένο ή όχι. Η μάθηση εδώ μπορεί να ενταχθεί και να «πουληθεί» για να μιλήσουμε και με τους όρους της εποχής ως δημιουργικότητα, συνεργασία, ακόμη και ως ελευθερία. Παρόλα αυτά παραμένει ενταγμένη σε ένα σχήμα όπου το άτομο οφείλει να γίνει λειτουργικό, ευέλικτο, αποδοτικό και ελεγχόμενο. Έτσι, η πειθαρχία με την κλασική έννοια, μοιάζει να είναι μάλλον ντεμοντέ , μιας και έχει εσωτερικευτεί ως αυτοβελτίωση.

Αν ακολουθήσουμε τώρα μια γραμμή που περνά από τη νεωτερικότητα μέχρι σήμερα, μπορούμε να δούμε ότι η εκπαίδευση λειτουργεί σε μεγάλο βαθμό ως μορφή ποιμαντικής εξουσίας. Δηλαδή δεν έχει σκοπό να πειθαρχήσει με άγρια μέσα, αντίθετα παρουσιάζεται να φροντίζει, να καθοδηγεί, να διαμορφώνει και να προστατεύει με στόχο το άτομο να γίνει “καλό”, “σωστό” και “ικανό”. Αυτή η ποιμαντική -πιο έξυπνα- και χωρίς να χρειάζεται πάντα τη βοήθεια της καταστολής, προϋποθέτει ότι υπάρχει ένας σωστός τρόπος να υπάρξεις.

Ο Χάιντεγκερ θα έλεγε ότι η δυτική μεταφυσική, από τον Πλάτωνα μέχρι τη σύγχρονη τεχνοεπιστήμη, έχει οργανώσει αυτή τη σχέση με τρόπο που τείνει να κλείνει τον κόσμο μέσα από την αλήθεια ως σταθερή μορφή, στον κόσμο ως αντικείμενο, και τελικά στον κόσμο ως κάτι που μπορεί να μετρηθεί, να ελεγχθεί και να αξιοποιηθεί. Η τεχνοεπιστήμη σε αυτήν την περίσταση γίνεται η στιγμή όπου ο κόσμος εμφανίζεται πρωτίστως ως διαθέσιμος. Όπου τα πράγματα, οι σχέσεις, ακόμη και ο άνθρωπος, αντιμετωπίζονται ως απόθεμα προς διαχείριση.

Η ίδια λογική, διακοσμημένη διαπερνά πολλές φορές και τις ανθρωπιστικές επιστήμες, αφού ακόμη και εκεί όπου επιχειρείται κριτική, όπως στις περιπτώσεις εκείνες όπου το υποκείμενο αποδομείται, αναλύεται και επαναπροσδιορίζεται, σε τελική ανάλυση συνεχίζει να παραμένει αντικείμενο γνώσης. Η εκπαίδευση ακολουθεί την ίδια γραμμική πορεία όπου μπορείς να μαθαίνεις, να αναλύεις, να γράφεις, να μιλάς χωρίς να μετασχηματίζεται απαραίτητα ο τρόπος που είσαι στον κόσμο. Το πρόβλημα, του καιρού μας έτσι, από αυτή την οπτική δεν είναι γνωστικό, αλλά βαθιά υπαρξιακό.

Για να ξεφύγουμε όμως από χιλιοειπωμένες διαπιστώστεις. Τι μπορεί να κάνει μια ριζοσπαστική παιδαγωγική για να μπορέσει να σπάσει αυτή την πορεία; Υπάρχει κάποια ρωγμή; Αρκεί να βρούμε ένα τρόπο ( μιας και τόπο δεν γίνεται ) και να πούμε ότι το παιδί “μαθαίνει αλλιώς”; Όχι πια ως διαχειριστής ενός απομονωμένου εαυτού; Κι αν ναι, πώς θα γίνει αυτό; Το άρθρο αυτό δεν φιλοδοξεί να δώσει μια πλήρη απάντηση, αλλά να εντοπίσει ρωγμές μέσα στις κυρίαρχες αντιλήψεις για τη μάθηση και την κατανόηση του κόσμου.

Η πρώτη από αυτές είναι η τάση για αναπαράσταση, η οποία γίνεται νοησιαρχία. Η δεύτερη είναι η λειτουργικότητα η οποία ποιεί έναν μονόφθαλμο πραγματισμό και η τρίτη η μετρησιμότητα/εγκυρότητα η οποία αφορά τον επιστημονισμό. Μέσα από αυτή τη διαδρομή επιχειρούμε να φωτίσουμε πώς αυτές οι λογικές, όταν καθολικοποιούνται και θεσμοποιούνται, μπορούν να συναρθρωθούν στη συγκρότηση του νεοφιλελεύθερου υποκειμένου.

Ας προσπαθήσουμε τώρα να δούμε πώς γίνεται αυτό. Όταν η μάθηση νοείται κυρίως ως μια αφαιρετική/ γνωστική κατανόηση, το παιδί οφείλει να συλλάβει έννοιες, ώστε μέσω αυτών να αποκτήσει σαφή εικόνα του κόσμου. Ταυτόχρονα, όταν νοείται ως λειτουργική πράξη το παιδί πρέπει να κάνει, να επιλύει, να αποδίδει – όχι κι άσχημα θα πει κανείς-.. Και τέλος, όταν νοείται ως διαθέσιμη γνώση το παιδί θα πρέπει να μάθει ότι κάτι είναι έγκυρο μόνο όταν μπορεί να αποτυπωθεί, να τεκμηριωθεί και συγκριθεί μέσα σε συγκεκριμένο φορμάτ -και που είναι το κακό, θα πει κάποιος άλλος-. Αυτές οι τρεις λογικές όμως, όταν συνυπάρχουν, ενισχύοντας η μία την άλλη, παράγουν ένα υποκείμενο που κατανοεί, λειτουργεί και αποδίδει μέσα σε ένα πεδίο όμως που εμφανίζεται ως ήδη οργανωμένο και τελικά διαχειρίσιμο -θα πει ίσως ένας κριτικά σκεπτόμενος-.

Το κρίσιμο εδώ είναι να γίνει αντιληπτό ότι δεν ψέγουμε τις διαστάσεις αυτές καθεαυτές, αλλά τον τρόπο με τον οποίο οργανώνονται μέσα από συγκεκριμένους θεσμούς και τείνουν να αποκτούν καθολικότητα και κυβερνητικότητα. Όταν λοιπόν το ασώματο γνωστικό γίνεται η κύρια πύλη πρόσβασης στον κόσμο, η πράξη μετατρέπεται κυρίως σε απόδοση και η γνώση ταυτίζεται με πληροφορία προς επικύρωση, τότε αυτές οι τρεις λογικές παύουν να είναι απλώς πλευρές της μάθησης και συχνά αρχίζουν να λειτουργούν ως τα αποκλειστικά της όρια.

Πιο συγκεκριμένα, η νοησιαρχία( βασικός πυλώνας των παραδοσιακών σχολείων) βασίζεται στην υπόθεση ότι η γνώση προηγείται της εμπλοκής, Δηλαδή, πρώτα σχηματίζω ορθές νοητικές αναπαραστάσεις του κόσμου και μετά δρω. Στο σχολείο αυτό σημαίνει ότι το παιδί θεωρείται πρωτίστως ως συνείδηση που πρέπει να εφοδιαστεί με έννοιες, κατηγορίες και πληροφορίες, ενώ το σώμα, η σύγχυση, η δοκιμή, η σχέση, η αμηχανία, το λάθος και η χρονικότητα αντιμετωπίζονται ως δευτερεύοντα ή βοηθητικά.

Ο μονόφθαλμος πραγματισμός από την άλλη είναι η υποβάθμιση κάθε πράξης σε λειτουργικότητα. Μαθαίνω επειδή κάτι «πιάνει», επειδή λύνει ένα πρόβλημα, επειδή παράγει αποτέλεσμα ( εδώ εντάσσονται ευρύτερα, τα περισσότερα σύγχρονα παιδαγωγικά ρεύματα). Η εμπειρία όμως αν διέπεται κυρίως από στόχους ένταξης, απογυμνώνεται από την οντολογική της πυκνότητα και γίνεται ουσιαστικά μια επιχείρηση προσαρμογής. Το παιδί καλείται να αποκτήσει ικανότητες χειρισμού, χωρίς απαραίτητα ηθικό περιεχόμενο ( Έμαθα να φτιάχνω βόμβες μαμά!) . Έτσο, ακόμη και η βιωματική μάθηση μπορεί να γίνει μια από τα ίδια, όταν το βίωμα δηλαδή αντιμετωπίζεται μονοδιάστατα ως τεχνική αύξησης της αποτελεσματικότητας, ως project για δεξιότητες και ως συνεργασία, όχι για φιλία, αλλά για «χρήσιμες» κοινωνικές ικανότητες.

Ο επιστημονισμός, τέλος, δεν είναι η επιστήμη. Είναι η αξίωση ότι ο μόνος έγκυρος τρόπος πρόσβασης στον κόσμο είναι εκείνος που μετατρέπει τα όντα σε αντικείμενα παρατήρησης, μέτρησης και ελέγχου. Ποιο είναι το πρόβλημα εδώ παιδαγωγικά; Ότι το παιδί καθίσταται αναγνώσιμο κυρίως μέσα από δείκτες, στάδια, βαθμούς κτλ. Η ίδια η μάθηση απογυμνώνεται και γίνεται μονάδα απόδοσης με την εμπειρία, να υποβαθμίζεται -ώστε να μπορέσει ν’ αναγνωριστεί – σε τεκμήριο. Εδώ το ζήτημα γίνεται πλέον ακόμη πιο βαθιά οντολογικό μιας και ο κόσμος παύει να εμφανίζεται ως πεδίο συνάντησης και εμφανίζεται ως σύνολο διαθέσιμων αντικειμένων που μπορούμε και πρέπει να διαχειριστούμε -προς ίδιον όφελος;-

Πώς αντιμετωπίζουμε τον επιστημονισμό; Μέσω μιας παιδαγωγικής που τοποθετεί την επιστημονική γνώση μέσα σε μια ευρύτερη οντολογία του κόσμου. Η επιστήμη μπορεί να φωτίζει όψεις της πραγματικότητας, αλλά δεν εξαντλεί το πώς η πραγματικότητα δίνεται, βιώνεται, αντιστέκεται και νοηματοδοτείται. Η παιδαγωγική αξία αυτού είναι τεράστια για το παιδί, αφού αν πετύχει αυτό συναντά την επιστήμη όχι ως ανώτατο δικαστήριο του πραγματικού αλλά ως μία μορφή προσεκτικής, ιστορικά συγκροτημένης, μερικής πρόσβασης σε αυτό.

Για να μην παρεξηγηθούμε δεν κρίνεται εδώ η αξία της νόησης, της πράξης ή της επιστημονικής γνώσης( η οποία ως μορφή αναπαράστασης του κόσμου είναι ό,τι καλύτερο έχουμε) , αλλά η αξίωσή τους να ορίσουν εξ ολοκλήρου τη μάθηση. Γιατί και οι τρεις αυτές λογικές μοιράζονται μια κοινή υπόθεση: ότι ο κόσμος μπορεί, σε τελική ανάλυση, να σταθεροποιηθεί, να γίνει αντικείμενο κατανόησης, να μετατραπεί σε πεδίο αποτελεσματικής δράσης και να αποδοθεί σε δεδομένα. Αυτό δεν σημαίνει ότι ταυτίζονται αναγκαστικά από μόνες τους με τον έλεγχο ή την εξουσία, αλλά ότι μπορούν εύκολα όπως δείχνει η πραγματικότητα να ευθυγραμμιστούν ως καθεστώτα αλήθειας με ένα ευρύτερο πλαίσιο που αντιμετωπίζει τον κόσμο ως κάτι διαθέσιμο προς εκμετάλλευση .Τεχνοκρατικοποιούνται με απλά λόγια.

Τι θα γινόταν όμως αν ξεκινούσαμε από διαφορετική αφετηρία; Αν σκεφτόμασταν ότι ο κόσμος είναι ανοιχτός, ερευνάται, βιώνεται και παίζεται. Ότι οι μορφές μέσα στις οποίες κινούμαστε δεν είναι τελικές και ότι το νόημα δεν χρειάζεται να αγχωνόμαστε τόσο υστερικά για να κλείσει, ώστε να χωρέσει στα καλούπια μας; Μήπως αυτό και μόνο θα μας έθετε ενώπιον της ευθύνης δημιουργίας και συνεχούς επεξεργασίας; Μήπως το ίδιο το νόημα της μάθησης θα άλλαζε, γιατί το «μαθαίνω» θα έχει πάψει να θεωρείται ως πρόσβαση σε κάτι που υπάρχει ήδη και θα έχει γίνει συμμετοχή σε ένα πεδίο όπου το νόημα συγκροτείται σχεσιακά και παραμένει ανοιχτό;

Ως απάντηση στα παραπάνω ακούμε συχνά τη βιωματική μάθηση, τη δημοκρατική, ελευθεριακή εκπαίδευση κτλ. Αρκούν όμως ως τίτλοι και ως πρόθεση; Κατά την άποψη μας μια ριζοσπαστική παιδαγωγική, πριν την υιοθέτηση των παραπάνω σημαιών και παιδαγωγικών κοσμοθεωρήσεων πρέπει να ξεκινήσει από ένα σημείο πιο βαθύ, την προσπάθεια «υπέρβασης» της μεταφυσικής( βαρύγδουπο, αλλά ναι). Για να μην μείνει μετέωρο το παραπάνω εγχείρημα, μια καλή ιδέα θα ήταν σαν καταστατικό στόχο να θέσει να ανατρέψει την ίδια την πρωτοκαθεδρία της σχέσης υποκειμένου–αντικειμένου πάνω στην οποία στηρίζονται, με διαφορετικούς τρόπους, -εκτός των άλλων- οι τρεις παραπάνω αντιλήψεις για τη μάθηση.

Ο Χάιντεγκερ με τον όρο «προχειρότητα» εννοούσε ότι ο κόσμος δεν μας δίνεται καταρχάς ως αντικείμενο θεωρίας αλλά ως υφαντό αναφορών μέσα στις οποίες ήδη βρισκόμαστε. Το σφυρί για παράδειγμα δεν εμφανίζεται πρώτα ως πράγμα με ιδιότητες και μετά ως χρήσιμο. Εμφανίζεται εξαρχής μέσα σε ένα πλέγμα σκοπών, σωμάτων, χειρονομιών, άλλων προσώπων, υλικών, χώρου και χρόνου. Με άλλα λόγια, ο κόσμος είναι αρχικά κατοικήσιμος και όχι γνωστικά ουδέτερος. Αυτό παιδαγωγικά έχει τεράστια σημασία. Διότι αν το παιδί υπάρχει πρώτα μέσα σε έναν κόσμο σχέσεων και όχι απέναντι σε έναν κόσμο αντικειμένων, τότε η μάθηση δεν μπορεί να οριστεί πρωτίστως ως συσσώρευση αναπαραστάσεων, ούτε ως απόκτηση τεχνικών ελέγχου, αλλά μπορεί να οριστεί ως εμβάθυνση, μετασχηματισμός και αναδιάταξη του τρόπου κατοίκησης του κόσμου.

Πώς γίνεται λοιπόν η μάθηση μετασχηματιστική του τρόπου ύπαρξης; Ας το πούμε πιο συγκεκριμένα φέρνοντας -ταπεινά- κάποια παραδείγματα από τη σχολική μας κοινότητα. Στο πλαίσιο της εξωπαιδαγωγικής μας, όταν πηγαίνουμε με τα παιδιά στο νεκροταφείο, ο στόχος ξεφεύγει από το να τους προσφέρουμε μια δραστηριότητα «εξοικείωσης» με τον θάνατο, ή μια έστω εναλλακτική μορφή μαθήματος γύρω από τη ζωή και τη φθορά. Δεν υπάρχει δηλαδή, προκαθορισμένος στόχος κατανόησης, ούτε μια επιθυμητή ψυχική κατάληξη. Το παιδί καλείται απλά να βρεθεί μέσα σε έναν χώρο – σχεδόν απαγορευμένο για την ηλικία τους- όπου δίνεται χρόνος στην εμπειρία.

Εκεί, η σιωπή, τα ονόματα στις πλάκες, τα ίχνη ζωής που έχουν παγώσει, καθώς και η παρουσία άλλων ανθρώπων που πενθούν ή επισκέπτονται, συγκροτούν ένα πεδίο όπου το νόημα είναι ανοιχτό -μη διαθέσιμο-. Το παιδί φυσικά μπορεί να ρωτήσει, να γελάσει, να φοβηθεί, να αδιαφορήσει, ακόμη και να σταθεί αμήχανα. Καμία όμως από αυτές τις αντιδράσεις δεν διορθώνεται, ούτε και κατευθύνεται προς μια “ορθή στάση”. Αυτό που έχει σημασία εδώ είναι ότι η εμπειρία δεν μεταφράζεται άμεσα σε κάτι που πρέπει να κατανοηθεί, να εκφραστεί ή να ξεπεραστεί.

Φυσικά μπορεί να ακολουθήσει γνώση ή συζήτηση. Μπορεί να υπάρξει λόγος, ερμηνεία, ακόμη και επιστημονική προσέγγιση. Αλλά αν αυτά έρθουν πρώτα και βιαστικά ,τότε η εμπειρία έχει ήδη κλείσει. Έχει ήδη ενταχθεί σε ένα σχήμα όπου ο κόσμος παρουσιάζεται ως κάτι που μπορεί να εξηγηθεί ή να διαχειριστεί. Αντίθετα, όταν προηγείται η παραμονή μέσα σε αυτό που δεν κλείνει, τότε η γνώση που μπορεί να ακολουθήσει δεν λειτουργεί ως κατάκτηση, αλλά ως μία από τις δυνατές προσεγγίσεις ενός κόσμου που δεν εξαντλείται σε αυτήν.

Μια τέτοια παιδαγωγική προσέγγιση δεν απορρίπτει τη γνώση, ούτε αρνείται την νόηση αλλά επιδιώκει να αναστείλει την άμεση μετατροπή της εμπειρίας σε γνώση. Σε ένα περιβάλλον όπου το παιδί μαθαίνει συνεχώς να απαντά, να εξηγεί και να αποδίδει, η δυνατότητα να παραμείνει για λίγο σε κάτι που δεν μπορεί να κατακτηθεί συνιστά θα μπορούσαμε να πούμε μια πρώτη ήπια, πραγματική όμως ρήξη με το ετοιμοπαράδοτο.

Η ρήξη αυτή ίσως να μην φαίνεται τόσο εντυπωσιακή και θεαματική. Ίσως να μην παράγει άμεσα “διαφορετικά” παιδιά, ούτε και να εγγυάται μια άλλη μορφή κοινωνίας. Αυτό που ίσως όμως μετατοπίζει είναι η σχέση του υποκειμένου με το ανύπαρκτο. Μέσα από τέτοιες καταστάσεις το παιδί μαθαίνει ότι ο κόσμος δεν είναι πλήρως στη διάθεσή του. Και αυτή η εμπειρία, όσο απλή κι αν φαίνεται, υπονομεύει μια από τις πιο βαθιές βεβαιότητες της σύγχρονης εκπαίδευσης που είναι ότι όλα μπορούν, τελικά, να γίνουν αντικείμενα κατανόησης και χειρισμού.

Ένας άλλος τρόπος που προσπαθούμε να σπάσουμε τις ρουτίνες κατανόησης και επιτελεστικότητας είναι μέσω του θεσμού του συμμαθητή. Ο «συμμαθητής στο ενδιάμεσο» είναι ένας ενήλικος που δεν καταλαμβάνει σταθερά τη θέση του δασκάλου και παρεμβαίνει εισάγοντας ενδεχόμενα που δεν εδραιώνονται ως σαφές παιχνίδι, αλλά δεν ανήκουν και πλήρως στην καθημερινή πραγματικότητα. Μια πρόταση, μια πράξη, ένα ενδεχόμενο μπορεί να εμφανιστεί χωρίς να είναι ξεκάθαρο πώς πρέπει να αντιμετωπιστεί. Το παιδί δεν μπορεί να καταφύγει σε έτοιμους κανόνες, ούτε να αποστασιοποιηθεί λέγοντας “είναι απλώς παιχνίδι” για να αναντιμετωπίσει την απρόβλεπτη κατάσταση. Το πεδίο έτσι γίνεται ασταθές. Και μέσα σε αυτή την αστάθεια, καλείται να τοποθετηθεί. Αυτό που ενεργοποιείται σε αυτό το σημείο είναι η ικανότητα θα μπορούσαμε να πούμε να παραμένει κανείς μέσα σε μια ακαθόριστη κατάσταση , χωρίς να καταρρέει και χωρίς να σπεύδει να τη μετατρέψει σε κάτι γνωστό και κυρίως χωρίς να ψάχνει την εύκολη λύτρωση σε κάποια αυθεντία.

Ωστόσο, ο συμμαθητής δεν λειτουργεί μόνο διαταρακτικά. Όταν το απαιτούν οι περιστάσεις μπορεί να συνθέτει, να ενώνει και να δημιουργεί γέφυρες ανάμεσα σε διαφορετικές δυναμικές. Σε στιγμές όπου το πεδίο βαλτώνει ή διαλύεται, λειτουργεί ως ρυθμιστής επαναφέρει κίνηση, ανοίγει ξανά δυνατότητες, χωρίς να επιβάλλει λύσεις. Με αυτή την έννοια, μπορεί να ιδωθεί και ως μια ζώνη επικείμενης ανάπτυξης εν δράσει και όχι ως προκαθορισμένη παιδαγωγική στρατηγική, αλλά ως ζωντανή διαμεσολάβηση μέσα στο ίδιο το συμβάν.

Η παρουσία του απαιτεί επίσης ένα ιδιαίτερο καθεστώς συμμετοχής, αφού ναι μεν δεν είναι πλήρως εμπλεκόμενος στη δράση, αλλά ούτε αποστασιοποιημένος εξωτερικός παρατηρητής. Κινούμενος σε έναν άλλο χρόνο παρατήρησης, αφού όντας με χαμηλούς παλμούς, μπορεί να διαβάζει το πεδίο με μεγαλύτερη ακρίβεια και να παρεμβαίνει όταν αυτό έχει νόημα, δεν αποτελεί αόρατη ή ανεξέλεγκτη μορφή. Αντίθετα, η λειτουργία του υπόκειται σε αξιολόγηση και επαναδιαπραγμάτευση μέσα από τους κύκλους συνέλευσης από τα παιδιά και τους παιδαγωγούς. Βρίσκεται δηλαδή εντός σχέσης και όχι στο απυρόβλητο, ως δρων , όπου με τη σειρά του λογοδοτεί. Ακριβώς γι’ αυτό, η θέση του όπως και των υπολοίπων δεν σταθεροποιείται ως εξουσία, αλλά παραμένει εκτεθειμένη και μετασχηματιζόμενη.

Η «υπέρβαση» επομένως της μεταφυσικής δεν συμβαίνει στο επίπεδο μιας θεωρητικής αντικατάστασης, ( γιατί θα είχαμε πολύ απλά μια από τα ίδια, αλλά από την ανάποδη) αλλά στο επίπεδο των συνθηκών μέσα στις οποίες το νόημα συγκροτείται, μέσα από πρακτικές που διατηρούν ανοιχτή τη σχέση με το μη πλήρως καθορισμένο, αποτρέποντας όσο είναι εφικτό να υπάρξουν αποκλειστικά σχήματα πρόσβασης στον κόσμο.

Σε μια τέτοια παιδομελιτεία συγκροτητική και διαταρακτική ταυτόχρονα, ακόμη και η αποτυχία αλλάζει νόημα και γίνεται κρίσιμη, γιατί συνδέεται άμεσα με τον πειραματισμό ,ως το βασικότερο ίσως στοιχείο κάθε μετασχηματισμού μορφών ύπαρξης. Στο νοησιαρχικό μοντέλο η αποτυχία για παράδειγμα θεωρείται γνωστικό έλλειμμα. Στον πραγματισμό αναποτελεσματικότητα, ενώ στον επιστημονισμό λανθασμένη υπόθεση, κακή εκτέλεση πρωτοκόλλου. Και στις τρεις περιπτώσεις, αυτό που προϋποτίθεται είναι ότι η απόκλιση είναι προσωρινή, κάτι που μπορεί, με τον έναν ή τον άλλον τρόπο, να διορθωθεί.

Στη δική μας προοπτική, η αποτυχία δεν αντιμετωπίζεται ως απόκλιση- τελεία και παύλα- από έναν ορθό δρόμο, αλλά ως σημείο όπου ο ίδιος ο δρόμος παύει να είναι δεδομένος. Δεν είναι απλώς κάτι που δεν λειτούργησε, αλλά μια στιγμή όπου αναστέλλεται η αυτονόητη συνέχεια ανάμεσα στην πρόθεση, την πράξη και το αποτέλεσμα. Η αποτυχία έτσι μπορεί να γίνει τρόπος αποκάλυψης αυτού που ακόμη δεν υπάρχει, δείχνοντας ότι ο κόσμος δεν είναι απολύτως υποκείμενος στη βούλησή μας ,ούτε και πλήρως αναγώγιμος στις κατηγορίες μας.

Αν αυτό παιδαγωγηθεί σωστά, το παιδί δεν θα μαθαίνει μόνο να πετυχαίνει, αλλά να μετασχηματίζεται ακόμη και από αυτό που δεν υπακούει και που δεν αποδίδει άμεσα καρπούς. Ταυτόχρονα, τίθεται σε κίνηση και κάτι ακόμη βαθύτερο. Οι ίδιες οι μορφές μέσα από τις οποίες κατανοείται η επιτυχία, το σωστό, το αποδεκτό, παύουν να εμφανίζονται ως αυτονόητες. Έτσι, η μάθηση δεν περιορίζεται στην κατανόηση ενός ήδη δοσμένου κόσμου, αλλά αγγίζει τη δυνατότητα να συγκροτηθεί διαφορετικά. Εκεί σπάει με έναν ακόμη τρόπο ο πυρήνας του επιστημονισμού και του τεχνοκρατικού πραγματισμού που τόσο πολύ εξυψώνονται στις μέρες μας λαμβάνοντας τα χαρακτηριστικά μιας νέας ορθολογιστικής θρησκείας. Το ζήτημα εδώ δεν είναι αν το παιδί πετυχαίνει, αλλά τι μαθαίνει να θεωρεί ότι αξίζει να πετύχει. Στο σημείο αυτό αξίζει να αναλογιστούμε το διακύβευμα: αν η μάθηση ταυτίζεται μόνο με ό,τι αποδίδει, τότε μαθαίνουμε τον κόσμο ή μήπως στην τελική μαθαίνουμε να τον περιορίζουμε σε αυτό που μπορούμε να ελέγξουμε;

Ακόμη όμως κι αν αλλάζουμε οντολογία σημαίνει ότι αυτή η διαφορετική παιδαγωγική παράγει “ελεύθερα” ή “χειραφετημένα” άτομα με έναν άμεσο και εγγυημένο τρόπο; Μια τέτοια υπόσχεση θα ήταν φυσικά αφελής. Οι ίδιες πρακτικές μπορούν να αποτύχουν, να παρερμηνευθούν ή να απορροφηθούν από το πλαίσιο μέσα στο οποίο λειτουργούν. Η αβεβαιότητα μπορεί να μετατραπεί σε “ευελιξία”, ο πειραματισμός σε “καινοτομία”, η ανοιχτότητα σε “δεξιότητα προσαρμογής” και ου το καθεξής.

Ο κίνδυνος της αποικειοποίησης είναι πάντα ένα ενδεχόμενο και εσωτερικός στη λογική κάθε παιδαγωγικής. Το έχουμε ήδη δει πολλές φορές, μορφές που ξεκίνησαν ως κριτικές ( ακόμη και η επιστήμη) μετασχηματίστηκαν σταδιακά σε καθεστώτα που οργανώνουν, μετρούν και ρυθμίζουν τη σχέση μας με τον κόσμο. Όχι επειδή ήταν εξαρχής προβληματικές ως προθέσεις ,αλλά επειδή όπως είπαμε και προηγουμένως έγιναν καθολικές, αξιώνοντας να εξηγήσουν τα πάντα. Με αυτή την έννοια, δεν υπάρχει «ασφαλής» παιδαγωγική. Κάθε μορφή που σταθεροποιείται αρκετά, κινδυνεύει να αντιστραφεί. Αυτό που κάποτε εμφανίζεται ως άνοιγμα μπορεί να γίνει εργαλείο προσαρμογής, όπως κι αυτό που μπορεί να ξεκινά ως ρήξη μπορεί να καταλήξει εύκολα σε νέα κανονικότητα.

Αν το δούμε ηρακλείτεια, τότε θα πρέπει να έχουμε τη δυνατότητα πλεύσης σε αυτή τη διαρκή ροή. Ίσως να μην είναι αναγκαίο να απορρίψουμε τα πάντα φτιάχνοντας αμυντικά μια στείρα καθολικότητα άρνησης, αλλά να φροντίζουμε οι μορφές που φτιάχνουμε να μην μας κλείνουν το πεδίο . Να μην γίνουν το μοναδικό μέτρο. Να μην εξαφανίσουν ό,τι δεν χωρά σε αυτές. Από τη στιγμή που δεν μπορούμε να αποφύγουμε τον κίνδυνο αποικειοποίησης, το μόνο που ίσως μπορούμε να κάνουμε είναι η καλλιέργεια ορισμένων ποιοτήτων εμπειρίας μέσω των οποίων θα αφήνουμε ανοιχτά περάσματα. Η παρουσία του μη πλήρως διαθέσιμου , η δυνατότητα να παραμένει κάτι ανοιχτό χωρίς να κλείνει άμεσα σε νόημα , η εμπειρία του κοινού ορίου , η χρονικότητα που δεν συμπιέζεται σε αποτέλεσμα ,η σχέση που δεν μεταφράζεται πλήρως σε λειτουργία. Όλα τα παραπάνω δεν ακυρώνουν την πράξη ή τη γνώση. Αντίθετα ή και παράλληλα τις τοποθετούν και τις επεκτείνουν μέσα σε ένα ευρύτερο πεδίο, όπου δεν έχουν το μονοπώλιο.

Εδώ κρύβεται όμως και η μεγαλύτερη δυσκολία. Όχι απλώς στο να αρνηθούμε το υπάρχον και να γίνουμε οι ήρωες της αλλαγής, αλλά στο μάθουμε να αντέχουμε να συνυπάρχουμε με κάτι που δεν αποδίδει άμεσα, που δεν εξηγείται πλήρως, αλλά που παρόλα αυτά ζει. Μια καλή «πυξίδα» για τους ναυτικούς μας ίσως να είναι να φροντίσουμε να μένουν ανοιχτά τα ερωτήματα που διατηρούν αυτή την ένταση ενεργή: Πότε η πράξη γίνεται απλώς λειτουργικότητα; Πότε η γνώση παύει να ανοίγει τον κόσμο και αρχίζει να τον κλείνει; Πότε η αβεβαιότητα είναι άνοιγμα και πότε γίνεται νέα κανονικότητα προσαρμογής; Πώς διακρίνεται η δημιουργική ρήξη από την απορροφήσιμη καινοτομία; Τι σημαίνει να υπάρχει μέτρο χωρίς να μετατρέπεται σε κανόνα; Και τελικά πώς διατηρείται ζωντανή μια παιδαγωγική χωρίς να παγιώνεται σε μορφή που την ακυρώνει; Αντέχουμε αυτήν την ένταση ή μήπως και εμείς με τη σειρά μας επιδιώκουμε μια άλλη σταθερότητα;

Μήπως όμως αυτή η δημιουργική θέσμιση στο εν δυνάμει και αυτή η ανοιχτότητα ισοδυναμεί με χάος – παιδαγωγικό και πολιτικό-; Πράγματι ελλοχεύει αυτός ο κίνδυνος. Η μορφή σε αυτό που προσπαθούμε να σκιαγραφήσουμε δεν καταργείται, υπάρχει σκοπός/πρόταγμα, αλλά αναδύεται μέσα από διαδικασίες που τη συγκρατούν, χωρίς να την παγιώνουν. Η συνέλευση, η καταγραφή, η κοινή επεξεργασία της εμπειρίας λειτουργούν ως τρόποι προσωρινής σταθεροποίησης. Το νόημα έτσι δεν κλείνεται, αλλά επανοηματοδοτείται, γίνεται διαπραγματεύσιμο και διαλογικό.

Εδώ βρίσκεται ίσως το πιο απαιτητικό στοιχείο αυτής της παιδαγωγικής που είναι η ανάγκη για μέτρο, ως ικανότητα να ρυθμίζεται η ένταση ανάμεσα στην αποσταθεροποίηση και τη συγκρότηση. Αν η διατάραξη είναι συνεχής και ανεξέλεγκτη, το πεδίο διαλύεται. Αν η σταθεροποίηση είναι άμεση, το πεδίο κλείνει. Με αυτόν τον τρόπο το παιδαγωγικό έργο μετατοπίζεται από τη μετάδοση γνώσης στη ρύθμιση αυτής της έντασης.

Η κριτική αυτή που προηγήθηκε είναι πέρα από πολιτική και παιδαγωγική. Γιατί το σχολείο, ακόμη και στις πιο προοδευτικές του εκδοχές, τείνει να αναπαράγει τη λογική του να παρουσιάζει τον κόσμο ως αντικείμενο. Ως κάτι που μπορεί να γίνει κατανοητό, να ελεγχθεί, να αποδοθεί. Έτσι, ακόμη και ένα βιωματικό σχολείο μπορεί εύκολα να μετατραπεί σε «επιστήμη με δραστηριότητες», αν η εμπειρία λειτουργεί απλώς ως μέσο για την επιβεβαίωση γνώσεων ή την απόκτηση δεξιοτήτων.

Πώς προκύπτει λοιπόν ένα σχολείο πέρα από την αναπαράσταση, τη λειτουργικότητα και τη μετρησιμότητα ; Μέσα από τη μετακίνηση από τη φανέρωση του κόσμου ως κάτι δεδομένου, στη συν-διαμόρφωσή του μέσα από τη σχέση. Οι μορφές μέσα στις οποίες κατανοούμε τον κόσμο -τι είναι σωστό, τι είναι αποδεκτό, τι σημαίνει επιτυχία- δεν προϋπάρχουν απλώς για να αποκαλυφθούν κύριε Χάιντεγκερ, αλλά είναι αποτέλεσμα φαντασιακής θέσμισης, όπως θα έλεγε ο Κορνήλιος. Αυτό σημαίνει ότι η μάθηση δεν μπορεί να περιοριστεί σε μια εκλογικευμένη κατανόηση , όπως και ούτε στην αισθητική φανέρωση αυτών των μορφών μέσα από την επιδίωξη ενός αυθεντικού τρόπου ζωής, αλλά οφείλει να ανοίγει τη δυνατότητα του μετασχηματισμού τους στον καθένα/καθεμία.

Σε αυτό το πλαίσιο, η μάθηση παύει να είναι πρωτίστως γνωστική διαδικασία και γίνεται συμμετοχή σε πεδία όπου συγκρούονται, αποσταθεροποιούνται και επανασχηματίζονται σε ποικιλο-μορφές. Σε αυτή τη διαδικασία το παιδί δεν μαθαίνει απλώς «διδακτικά αντικείμενα», αλλά εμπλέκεται σε διαδικασίες που μεταβάλλουν τη σχέση του με τον κόσμο, τους άλλους και τον εαυτό του. Αυτό είναι παιδομελιτεία. Μια μορφή επιμέλειας του εαυτού- όχι όμως ως αισθητικό ή ατομικό εγχείρημα-, αλλά ως σχεσιακή και ενσώματη διεργασία.

Αν υπάρχει, λοιπόν, μια ριζοσπαστική διάσταση σε μια τέτοια παιδαγωγική, βρίσκεται στο ότι δεν υπόσχεται κάτι , αλλά προσπαθεί συνεχώς να δημιουργεί συνθήκες όπου το υποκείμενο ανοίγει, έστω προσωρινά, τη δυνατότητα ενός κόσμου που δεν είναι πλήρως δοσμένος, αλλά διαμορφώνεται μέσα από σχέσεις που παραμένουν ανοιχτές.

Υ.Γ. Το κείμενο αυτό δεν φιλοδοξεί να δώσει μια πλήρη παιδαγωγική θεωρία ούτε να απαντήσει εξαντλητικά στα ζητήματα που ανοίγει. Πολλά από όσα θίγονται εδώ όπως το ζήτημα των ορίων, της ευθύνης, των ανισοτήτων ή των διαφορετικών δυνατοτήτων των παιδιών απαιτούν πολύ πιο εκτενή επεξεργασία, τόσο θεωρητικά όσο και εμπειρικά. Ο χώρος ενός άρθρου δεν επαρκεί για να αναπτυχθούν με την απαραίτητη προσοχή. Επιπροσθέτως, η σχέση αυτής της παιδαγωγικής με το ευρύτερο κοινωνικό και θεσμικό πεδίο παραμένει πάντα ανοιχτή, όπως και του υποκείμενου-δάσκαλου/ας που συντονίζει αυτή τη διαδικασία, ο οποίος θα λέγαμε ότι πρέπει να κάνει τα παιδιά να μάθουν με αυτές τις νέες τροπικότητες, ξεμαθαίνοντας.

Φιλικά και ανοιχτά

The post Μία παιδομελιτεία πέρα από τη μάθηση ως απόδοση, στη μάθηση ως άνοιγμα στον κόσμο first appeared on Aυτολεξεί.

Πόσο δημοκρατικές είναι τελικά οι σύγχρονες δημοκρατίες;

Ισλαμική Δημοκρατία, Φιλελεύθερη Δημοκρατία, Λαϊκή Δημοκρατία, Προεδρική Δημοκρατία, Αντιπροσωπευτική Δημοκρατία κτλ. Η λέξη «δημοκρατία» εμφανίζεται σήμερα με αμέτρητα επίθετα, σαν να χρειάζεται συνεχώς προσδιορισμούς για να περιγράψει πολιτικά συστήματα που διαφέρουν ριζικά μεταξύ τους. Από καθεστώτα αυστηρού θεοκρατικού ελέγχου μέχρι κράτη της φιλελεύθερης αγοράς, σχεδόν όλοι διεκδικούν τον ίδιο τίτλο.

Στον σύγχρονο κόσμο δύσκολα θα βρει κανείς κυβέρνηση που να μην επικαλείται τη δημοκρατία. Ακόμη και καθεστώτα που περιορίζουν δραστικά τις πολιτικές ελευθερίες επιμένουν να αυτοπροσδιορίζονται ως δημοκρατικά. Η λέξη έχει γίνει τόσο καθολική ,ώστε μοιάζει να έχει χάσει το συγκεκριμένο της νόημα. Όταν τα πιο διαφορετικά πολιτικά συστήματα ονομάζονται δημοκρατίες, τότε εύλογα γεννιέται το ερώτημα, τι σημαίνει τελικά δημοκρατία σήμερα;

Ίσως αν επιστρέψουμε στην αρχική της σημασία (μπας και μπορέσουμε να αξιολογήσουμε και να απαντήσουμε στο παραπάνω ερώτημα) και ορίσουμε τη Δημοκρατία ως την εξουσία του Δήμου και ως τη δυνατότητα μιας κοινωνίας να κυβερνά τον εαυτό της, τότε παρατηρώντας και συμμετέχοντας στο πολιτικό μας σύστημα, ίσως και να μπορέσουμε να αναρωτηθούμε πόσο κοντά ή μακριά βρίσκονται οι σύγχρονες «δημοκρατίες» εν τέλει σε αυτή την ιδέα.

Οι πολίτες πράγματι ψηφίζουν. Γιατί όμως αυτό δεν είναι αρκετό; Από τις απαρχές της η σύγχρονη πολιτική κουλτούρα μας έχει γαλουχήσει να βλέπουμε την εκλογική διαδικασία ως την κατεξοχήν έκφραση της λαϊκής κυριαρχίας. Αν επιστρέψουμε όμως στην ιστορία της δημοκρατικής σκέψης, θα διαπιστώσουμε ότι αυτή η ταύτιση δεν είναι αυτονόητη, ούτε αναγκαία. Χωρίς να θέλω να χαλάσω τον δημοκρατικό οργασμό με τις εκλογές, αφήνοντας τες στην άκρη για λίγο, ας απαντήσουμε με τόλμη και γοητεία σε δύο ακόμη ερώτηματα. Ακόμη κι έτσι, μπορεί η Δημοκρατία να περιορίζεται σε αυτές; Και, τελικά… ποιος κυβερνά πραγματικά μέσω του αντιπροσωπευτικού συστήματος;

Αρκετοί πολιτικοί στοχαστές έχουν επισημάνει βέβαια εδώ και καιρό ότι οι εκλογές δεν αποτελούν από μόνες τους κατεξοχήν δημοκρατικό θεσμό. Στην κλασική πολιτική σκέψη δε, υπήρχε μια σαφής διάκριση ανάμεσα στην κλήρωση και την εκλογή. Η κλήρωση θεωρούνταν το δημοκρατικό μέσο, γιατί έδινε σε όλους τους πολίτες ίση πιθανότητα συμμετοχής στην εξουσία. Αντίθετα, η εκλογή προϋπέθετε επιλογή των «καλύτερων» ή των «καταλληλότερων», γεγονός που την καθιστούσε εγγενώς πιο αριστοκρατική ή ολιγαρχική διαδικασία.

Η εκλογή, με άλλα λόγια, βασίζεται στην ιδέα ότι ορισμένοι είναι πιο ικανοί να κυβερνήσουν από άλλους. Στις σύγχρονες κοινωνίες αυτό μεταφράζεται σχεδόν αναπόφευκτα σε πλεονέκτημα για όσους διαθέτουν ήδη πόρους, δίκτυα επιρροής και δημόσια προβολή. Έτσι, η πολιτική διαδικασία μετατρέπεται σε ανταγωνισμό μεταξύ οργανωμένων μειοψηφιών είτε αυτά λέγονται κόμματα, είτε επαγγελματίες πολιτικοί, είτε ευρύτερων οικονομικών συμφερόντων, ενώ η συμμετοχή των πολιτών περιορίζεται κυρίως, όπως προηγουμένως αναφέραμε, στη στιγμή της ψήφου.

Με αυτή την έννοια, οι σύγχρονες δημοκρατίες τείνουν να λειτουργούν περισσότερο ως συστήματα αντιπροσώπευσης ελίτ, παρά ως μορφές συλλογικής αυτοκυβέρνησης. Και αυτός είναι ένας λόγος που βλέπουμε το ίδιο πολιτικό προσωπικό να εναλλάσσεται στα ψηφοδέλτια μας και στις τηλεοράσεις μας.

Ωστόσο, αν σταματήσουμε εδώ, θα έχουμε περιγράψει μόνο ένα μέρος του προβλήματος. Η κρίση της δημοκρατίας απλώνεται δυστυχώς πέρα από τους θεσμούς και τον τρόπο με τον οποίο οργανώνονται οι εκλογές, σε ένα ακόμη βαθύτερο επίπεδο, διαβρώνοντας θα μπορούσαμε να πούμε τον τύπο ανθρώπου που διαμορφώνει μια κοινωνία.

Ποιον τύπο παράγει; Έναν ατομιστή-ηδονιστή. Μια τέτοια κοινωνία δεν δύναται να παράγει πολίτες (δηλαδή το γρανάζι για να λειτουργήσει μια Δημοκρατία) άλλα άτομα που μαθαίνουν να βλέπουν τον εαυτό τους ως μονάδες απόδοσης μέσα σε έναν διαρκή ανταγωνισμό. Ένα άτομο που καλείται να επενδύει στον εαυτό του, να βελτιώνεται συνεχώς και να αντιμετωπίζει τη ζωή ως προσωπικό εγχείρημα επιτυχίας ή αποτυχίας, με την κοινωνία αυτή να παρουσιάζεται λιγότερο ως κοινός χώρος πολιτικής δράσης και περισσότερο ως πεδίο ατομικών στρατηγικών. Ένα πιστό της κατανάλωσης και της ιεροποίησης της αγοράς με στόχο να γίνουμε όλοι επιχειρηματίες του εαυτού μας, όπως εύστοχα έχει ειπωθεί.

Σε αυτή τη λογική, «εύλογα» τα συλλογικά προβλήματα μετατρέπονται εύκολα σε ατομικές ευθύνες με την επιτυχία να θεωρείται προσωπικό επίτευγμα και την αποτυχία προσωπική αδυναμία. Η πολιτική έτσι σταδιακά χάνει το βάρος της, γιατί η ζωή παρουσιάζεται ως κάτι που πρέπει κυρίως να διαχειριστεί κανείς μόνος του – υπεύθυνα-! Οι άνθρωποι τότε ως συνέπεια αντιλαμβάνονται τον εαυτό τους κυρίως ως ανταγωνιστικές μονάδες και έτσι όμορφα και ωραία η ιδέα του κοινού κόσμου γίνεται ολοένα και πιο δύσκολη. Δεν είναι όμως αυτό Δημοκρατία. Γιατί; Γιατί η Δημοκρατία προυποθέτει κάτι αρκετά διαφορετικό: Ανθρώπους που μπορούν να βλέπουν τον εαυτό τους όχι μόνο ως άτομα, αλλά και ως πολίτες ενός κοινού χώρου, ικανούς να συμμετέχουν στη διαμόρφωση των κοινών υποθέσεων.

Ποιοι όμως αλλάζουν τους θεσμούς; Οι πολίτες υποτίθεται… Και αν δεν θέλουμε να είμαστε πολίτες; Για ποια δημοκρατία να μιλήσουμε όταν δεν υπάρχουν πολίτες που να είναι ικανοί να τη ζήσουν;

Μήπως δεν θέλουμε τελικά τη Δημοκρατία; Τι έκανε σημαντικούς φιλοσόφους τόσο της αρχαιότητας, όσο και πιο σύγχρονους να έχουν τις επιφυλάξεις τους; Ας πάρουμε τον Πλάτωνα ο οποίος ζώντας στην Αθήνα της κλασικής εποχής, έβλεπε τη δημοκρατία όχι ως την κορύφωση της πολιτικής ελευθερίας αλλά ως ένα εύθραυστο πολίτευμα που μπορούσε εύκολα να παρασυρθεί από τη δημαγωγία και την αστάθεια της κοινής γνώμης. Η υπερβολική ελευθερία, πίστευε, κινδυνεύει να μετατραπεί σε ασυδοσία. Όταν όλοι θεωρούνται εξίσου ικανοί να κυβερνήσουν, η πολιτική μπορεί να παραδοθεί σε όσους γνωρίζουν καλύτερα πώς να κερδίζουν την εύνοια του πλήθους. Έτσι, υποστήριζε, η δημοκρατία μπορεί να ανοίξει τον δρόμο για την εμφάνιση του δημαγωγού και τελικά να καταλήξει στην τυραννία.

Αιώνες αργότερα, ο Alexis de Tocqueville θα διατυπώσει έναν διαφορετικό αλλά εξίσου ανησυχητικό φόβο. Παρατηρώντας τις πρώτες δημοκρατικές κοινωνίες του 19ου αιώνα, μίλησε για την πιθανότητα μιας τυραννίας της πλειοψηφίας. Σε μια κοινωνία όπου όλοι είναι ίσοι, η γνώμη της πλειοψηφίας μπορεί να αποκτήσει τέτοια δύναμη ώστε να πιέζει κάθε διαφορετική φωνή. Η δημοκρατία κινδυνεύει τότε όχι από έναν εμφανή τύραννο αλλά από έναν διάχυτο κοινωνικό κομφορμισμό.

Λίγο αργότερα, ο Friedrich Nietzsche θα εκφράσει έναν ακόμη βαθύτερο φόβο. Η δημοκρατική ισότητα, πίστευε, μπορεί να οδηγήσει σε μια κοινωνία που εξυψώνει τη μετριότητα και αντιμετωπίζει με καχυποψία το εξαιρετικό και το δημιουργικό. Έτσι όταν η ισότητα μετατρέπεται σε απόλυτη αξία, υπάρχει ο κίνδυνος η κοινωνία να χάσει την ικανότητα να αναγνωρίζει και να καλλιεργεί την ίδια την αριστεία.

Αν πάρουμε στα σοβαρά όλες αυτές τις κριτικές, τότε γίνεται φανερό ότι η δημοκρατία είναι μπελαλίδικο πολίτευμα. Ίσως με το μόνο που μπορεί να υποσχεθεί να είναι ότι οι άνθρωποι θα αναλάβουν οι ίδιοι την ευθύνη για τον κοινό τους κόσμο. Ωχ….

Αν σας ακούγεται τρομακτικό τότε μάλλον δεν πιστεύετε κι εσείς στο βασικό γρανάζι της Δημοκρατίας: τον άνθρωπο με τις αδυναμίες του.

Ακριβώς γι’ αυτό τον λόγο μάλλον -βλέποντας αυτούς τους «πολίτες»- η δημοκρατία φοβίζει τόσο συχνά τους στοχαστές. Γιατί προϋποθέτει πολίτες ικανούς να συμμετέχουν, να διαφωνούν, να ακούν και να θέτουν όρια στον ίδιο τους τον εαυτό. Στοιχεία δηλαδή που ενώ μπορούν να διαμορφωθούν και υπάρχουν στο συμπεριφορικό ρεπερτόριο του είδους μας, δεν καλλιεργούνται -σκόπιμα ή μη-.

Χωρίς μια τέτοια πολιτική και ηθική καλλιέργεια, η δημοκρατία κινδυνεύει να εκφυλιστεί πράγματι είτε σε δημαγωγία, είτε σε μια τυπική διαδικασία εκλογών που απλώς επικυρώνει την εξουσία των ελίτ. Σημαίνει αυτή η δυσκολία της όμως ότι δεν πρέπει να προσπαθούμε γι’ αυτήν;

Και κάπου εδώ εμφανίζεται ο καθοριστικός ρόλος της παιδείας. Η δημοκρατία, ίσως πέρα από ένας θεσμός, είναι μια μορφή πολιτισμού. Και όπως κάθε πολιτισμός για να ακμάσει, απαιτεί συνεχή προσπάθεια και αναστοχαστική εγρήγορση. Απαιτεί φροντίδα. Δεν είναι ένας σπόρος που φυτεύεται μια φορά και λειτουργεί άπαξ και διαπαντός αυτόματα, άλλα ένα ανοιχτό και εύθραυστο εγχείρημα.

Προϋποθέτει μια κοινωνία που αποδέχεται ότι καμία εξουσία δεν είναι οριστικά νομιμοποιημένη και ότι οι ίδιοι οι άνθρωποι οφείλουν να θέτουν διαρκώς υπό συζήτηση τους θεσμούς και τους κανόνες που τους κυβερνούν. Η δημοκρατία δεν υπόσχεται ασφάλεια, ούτε βεβαιότητα και είναι πολλά περισσότερα από μια τεχνική διακυβέρνησης. Θα την έλεγα ως μια ανοιχτή μορφή συλλογικής μόρφωσης και αυτοσυνείδησης, όπου το άτομο γίνεται πρόσωπο και μπορεί να Είναι αυτό που είναι για τον ίδιο και για τους άλλους.

Εγχείρημα δύσκολο, αλλά αναγκαίο γιατί καμία εξουσία δεν παραμένει δίκαιη όταν δεν ελέγχεται. Η δημοκρατία δημιουργεί μηχανισμούς ελέγχου, αμφισβήτησης και ανανέωσης της εξουσίας. Χωρίς αυτή τη δυνατότητα, η πολιτική εξουσία τείνει να παγιώνεται, να απομακρύνεται από την κοινωνία και τελικά να υπηρετεί τον εαυτό της. Αλλά η δημοκρατία είναι αναγκαία ακόμη και οικονομικά. Όταν οι οικονομικές αποφάσεις λαμβάνονται χωρίς δημοκρατικό έλεγχο, οι κοινωνίες οδηγούνται εύκολα σε ακραίες ανισότητες και σε μορφές ανάπτυξης που υπονομεύουν την ίδια τη βιωσιμότητά τους. Η δημοκρατία επιτρέπει σε μια κοινωνία να επανεξετάζει τους όρους της οικονομικής της ζωής και να διορθώνει τις ανισορροπίες πριν γίνουν μη αναστρέψιμες.

Με αυτή την έννοια, η δημοκρατία υπερβαίνει την ηθική επιλογή και γίνεται πρακτική προϋπόθεση βιωσιμότητας των ίδιων μας των κοινωνιών. Τι είναι τελικά η Δημοκρατία; Μια διαδικασία μάθησης, τόσο αναγκαία, όσο η ύπαρξη του ανθρώπινου πολιτισμού – αν θέλει να συνεχίσει να λέγεται πολιτισμός.

The post Πόσο δημοκρατικές είναι τελικά οι σύγχρονες δημοκρατίες; first appeared on Aυτολεξεί.

Ζούμε σε έναν κόσμο όπου η πράξη της «ακολούθησης» έχει γίνει σχεδόν αυτονόητη. Στα κοινωνικά δίκτυα, η λέξη follow υπερβαίνει μια απλή τεχνική λειτουργία και μετατρέπεται σταδιακά σε τρόπο σχέσης με τον κόσμο. Πρόκειται για μια σύγχρονη διαδικασία άτυπης μάθησης, ιδιαίτερα επιθετικής. Μαθαίνουμε ν’ ακολουθούμε ανθρώπους, ιδέες, ειδήσεις, μόδες. Η εμπειρία της πραγματικότητας έτσι αρχίζει να οργανώνεται γύρω από αυτή τη διαρκή ακολούθηση. Πολύ περισσότερο από ψηφιακή πρακτική, η εμπειρία αυτή μετατοπίζεται αθόρυβα στη σχέση ανάμεσα στη σκέψη και τη δράση, ανάμεσα στον χρόνο του βιώματος και στον χρόνο της πληροφορίας.

Στη νέα αυτή πραγματικότητα δεν αλλάζει μόνο το τι γνωρίζουμε, αλλά ο τρόπος με τον οποίο προλαβαίνει να σχηματιστεί η σκέψη. Αν η νεωτερικότητα αναρωτήθηκε πώς συγκροτείται το υποκείμενο μέσα από θεσμούς, εργασία, γνώση και εξουσία, η ψηφιακή εποχή φαίνεται να μετατοπίζει το ερώτημα στον ρυθμό της εμπειρίας που συμβαίνει η συγκρότηση αυτή. Μήπως το νέο υποκείμενο απλώνεται στο συνεχές μεταξύ follower και influencer ;

Το χρονολόγιο (feed) γίνεται μια από τις βασικές μορφές εμπειρίας της πραγματικότητας, όπου μια αδιάκοπη ροή γεγονότων που μοιάζουν να προηγούνται από εμάς, μας περικλείουν όπως η θάλασσα τα νησιά. Ακόμη -ή και κυρίως- σε στιγμές χαλάρωσης, ύστερα από μια ταχύρυθμη καθημερινότητα, αφήνουμε αντί νανουρίσματος το βλέμμα να γλιστρά πάνω σε αυτή τη ροή. Το σκρολάρισμα γίνεται σχεδόν αυτόματη κίνηση που μοιάζει με συνήθεια, χωρίς να αφήνει χώρο για στοχασμό ως προς το περιεχόμενο. Από την άνεση του προσωπικού χώρου, συχνά μόνοι μπροστά σε μια οθόνη, ερχόμαστε σε επαφή με τις απόψεις που επιτρέπει ο ρυθμισμένος αλγόριθμός μας να φτάσουν πιο εύκολα σ’ εμάς και κάπως έτσι βολικά, μιας και ο χρόνος της καθημερινότητάς μας είναι εξαιρετικά συμπιεσμένος, η αποσπασματική αυτή θέαση, γίνεται ένας διόλου ευκαταφρόνητος ως προς τη διάρκεια χρήσης, «χώρος» επικοινωνίας με φίλους, γνωστούς και αγνώστους,αντικαθιστώντας εν πολλοίς την πραγματική και απρόβλεπτη επαφή.

Οι τάσεις εμφανίζονται σχεδόν ταχυδακτυλουργικά πριν από τη σκέψη μας. Οι απόψεις κυκλοφορούν ελεύθερα, αγόγγυστα και εύκολα, συχνά χωρίς συνέπεια ή βάρος. Ακόμη και το σημαντικό, λέγεται χωρίς την απαραίτητη ζύμωση που απαιτεί χρόνο.Πριν καν καλά-καλά διαμορφωθεί μέσα μας με συνοχή και σύνδεση με την Πράξη – εκεί όπου ο Λόγος οφείλει να δοκιμάζεται, αν θέλουμε να παραμένει Λόγος και όχι φαντασιοκόπημα -. Συχνά γνωρίζουμε ήδη «τι λέγεται» για ένα ζήτημα πριν σκεφτούμε τι σημαίνει πραγματικά για εμάς, για τον κόσμο μας, πόσο μάλλον για τους άλλους, από την ηχώ του και μόνο. Η εμπειρία της πραγματικότητας μοιάζει έτσι όλο και περισσότερο με παρακολούθηση μιας ροής στην οποία “συμμετέχουμε” χωρίς να την ξεκινάμε.

Αυτή η συνθήκη συνδέεται άμεσα με την επιτάχυνση της σύγχρονης ζωής, όπου η πληροφορία πολλαπλασιάζεται, ο χρόνος συμπιέζεται και η προσοχή γίνεται σπάνιος πόρος. Η σκέψη που απέχει αρκετά από το να είναι αποκλειστικά μια μοναχική διαδικασία, απαιτεί προσωπικό χρόνο και αυτοπειθαρχία βέβαια, όπως και πραγματικό διάλογο. Έτσι, από τη στιγμή που δεν υπάρχει το έδαφος για να καρπίσουν αυτές οι ποιότητες, μαθαίνουμε να εμπιστευόμαστε εκείνους που «έχουν ήδη σκεφτεί» ή που μας έχουν πείσει με τον τρόπο που σκέφτονται. Ακολουθούμε λοιπόν, μάλλον σχετικά εύκολα και ασυναίσθητα ανθρώπους, λογαριασμούς, ειδικούς, φίλους, κοινότητες. Μέχρι ποιο σημείο όμως αναθέτουμε μέρος της σκέψης μας σε δίκτυα σχέσεων και πληροφορίας που εμπιστευόμαστε είναι μια ερώτηση που πρέπει να κάνουμε σοβαρά στους εαυτούς μας.

Το Follow εμφανίζεται μέσα σε αυτές τις συνθήκες ως λύση ή και λύτρωση. Δεν έχει να κάνει αποκλειστικά με μίμηση, ούτε με υπακοή. Φαίνεται να είναι περισσότερο μια μορφή προσανατολισμού, μια πυξίδα,που θα μας επιστρέψει ομαλά στις γνώριμες γειτονιές της σκέψης μας,παρά σε άγνωστες και απόκρημνες νοοπλαγιές. Πράγμα “σωτήριο” μέσα σε έναν κόσμο υπερπληροφόρησης. Παραδοσιακά, η σκέψη αναπτυσσόταν μέσα σε έναν κοινό χώρο συζήτησης και διαβούλευσης , σε δημόσιες σφαίρες, σε συλλογικές εμπειρίες, όπως κοινότητες μάθησης και πολιτικής ζωής. Η κατανόηση προέκυπτε μέσα από τη ζύμωση διαφορετικών φωνών που συνυπήρχαν σε έναν σχετικά συνεκτικό ορίζοντα.Σήμερα αυτός ο χώρος δεν έχει εξαφανιστεί, αλλά έχει τεμαχιστεί και διαχυθεί. Οι συζητήσεις δεν συγκεντρώνονται σε κοινά σημεία, αλλά απλώνονται σε πολλαπλές και ασύνδετες ροές. Η πληροφορία είναι άφθονη μεν, αλλά η ζύμωση συχνά αποσπασματική. Υπάρχουν πολλές μικρές συζητήσεις, αλλά λιγότερα κοινά πεδία κατανόησης. Έτσι, ενώ δεν λείπει η ανταλλαγή απόψεων, συχνά λείπει η συνεκτική εμπειρία του διαλόγου που επιτρέπει στη σκέψη να ωριμάσει.

Φυσικά υπάρχουν (όλο και σπάνιο και εξαιτίας της εξειδίκευσης της γνώσης) συζητήσεις που παράγουν κατανόηση, ενώ άλλες( πλειοψηφία) φθείρουν τη σκέψη μέσα από την επανάληψη, την ένταση και την επιφανειακή αντιπαράθεση. Επειδή ο χρόνος της σκέψης περιορίζεται, ολοένα και περισσότερο, γίνεται ευκολότερο – ακόμη και για ανθρώπους με κριτική διάθεση – να οικειοποιηθούν πιο γρήγορα τη θέση κάποιου που εμπιστεύονται. Δεν πρόκειται απαραίτητα για μια μορφή τεμπελιάς, αλλά για οικονομία σκέψης μέσα σε συνθήκες επιτάχυνσης. Εκεί ακριβώς γίνεται ορατή η τάση που ονομάζουμε followism.

Σε αυτό το σημείο όμως είναι κρίσιμο να κάνουμε μια νοηματική διάκριση ανάμεσα στo followism και στην παρακολούθηση. Στον κυκεώνα πληροφοριών και εικόνων που ερχόμαστε αντιμέτωποι, συνυπάρχει λοιπόν με το followism και η τάση αυτή της παρακολούθησης, η οποία σχεδόν μηχανικά μας μαγνητίζει, ενεργοποιώντας τις μύχιες πηγές της περιέργειας μας. Μοιάζει με κατάβαση σε μια άβυσσο , όπου η σκέψη δεν απουσιάζει και που ίσως για λόγους ασφαλείας ,αναστέλλεται προσωρινά. Αναφερόμαστε εδώ στις μικρές πράξεις θέασης, scroll, click, like, επόμενη είδηση, επόμενη εικόνα και πάλι από την αρχή χωρίς νόημα και σκοπό. Μια επαφή με απόψεις και περιεχόμενο το οποίο δεν είναι είναι ανάγκη να υιοθετούμε απαραίτητα, με την πληροφορία να περνά από μπροστά μας όπως περνά το τοπίο από το παράθυρο ενός τρένου. Η συνείδηση σε αυτήν την πορεία διατηρεί μια απόσταση από ό,τι βλέπει, όπως ο ταξιδιώτης που κοιτά το τοπίο χωρίς να σταματά σε αυτό.

Πολλές φορές ο νους κουράζεται από τη συνεχή ροή, αλλά δεν αποσύρεται. Συνεχίζει να κοιτά. Κάπως σαν τη γοητεία της κλειδαρότρυπας, όπου μπορούμε αποσωματοποιημένα να παρακολουθούμε ζωές, απόψεις, συγκρούσεις, επιτυχίες ή αποτυχίες άλλων ανθρώπων χωρίς να συμμετέχουμε πραγματικά σε αυτές. Ο νους κινείται έτσι μηχανικά από ερέθισμα σε ερέθισμα, όπως σε μια ατέρμονη συνομιλία όπου κανείς δεν έχει τον χρόνο να μιλήσει πραγματικά, με την εμπειρία αυτή να είναι παθητική παρακολούθηση θεάματος παρά ενεργητική συμμετοχή σε κόσμο και το χειρότερο σενάριο να πραγματοποιείται όταν αυτή η στάση γίνεται συνήθεια.

Η παρακολουθητική αυτή περιέργεια θυμίζει κάτι από την πανοπτική λογική που περιέγραψε ο Michel Foucault. Στο πανοπτικό, η εξουσία λειτουργεί επειδή το υποκείμενο αισθάνεται ότι μπορεί να παρακολουθείται ανά πάσα στιγμή. Στη σύγχρονη ψηφιακή εκδοχή, όμως, συμβαίνει κάτι σχεδόν αντίστροφο: δεν παρακολουθούμαστε μόνο, παρακολουθούμε και παρακολουθούμαστε οικειοθελώς. Τα κοινωνικά δίκτυα δημιουργούν ένα είδος συλλογικού πανοπτικού, όπου όλοι είναι ταυτόχρονα θεατές και εκτεθειμένοι. Κοιτάζουμε και μας κοιτούν, συχνά χωρίς σαφή διάκριση ανάμεσα στα δύο.

Σε αυτή τη συνθήκη, η παρακολούθηση αποκτά μια σχεδόν κοινωνική λειτουργία. Μέσα από τη θέαση των άλλων, συγκροτείται ένα αίσθημα κανονικότητας για το τι θεωρείται επιτυχία, τι αποτυχία, τι επιθυμητό και τι αποδεκτό, διαμορφώνοντας σταδιακά μια μορφή συλλογικής ρύθμισης του βλέμματος. Ο άνθρωπος δεν παρακολουθεί μόνο για να γνωρίζει, να συγκρίνει και να ταξινομεί. Παρακολουθεί για να τοποθετήσει τον εαυτό του μέσα σε ένα κοινό πεδίο ζωών.

Αυτή η «παρακολουθητική περιέργεια» δεν είναι ακόμη ακολούθηση. Είναι όμως το έδαφος μέσα στο οποίο η ακολούθηση μπορεί να αναδυθεί. Γιατί μέσα από τη συνεχή θέαση και αξιολόγηση, ορισμένες φωνές αρχίζουν να ξεχωρίζουν, ορισμένες αφηγήσεις αποκτούν κύρος και ορισμένες ερμηνείες γίνονται πιο πειστικές από άλλες. Η περιέργεια έτσι μετατρέπεται σταδιακά σε εμπιστοσύνη και η παρακολούθηση σε προσανατολισμό.

Ο followism μπορεί να γίνει κατανοητός σε τρία επίπεδα που αφορούν τη γνώση, την ύπαρξη και την πολιτική εμπειρία, πέρα από την ύπαρξη του στον εικονικό κόσμο. Στο γνωσιακό επίπεδο, η πραγματικότητα παύει να βιώνεται ως κάτι που συνδιαμορφώνεται και εμφανίζεται ως κάτι που πρέπει να ακολουθηθεί. Η γνώση υποβιβάζεται σε πληροφορία, με τον κόσμο να μοιάζει ήδη οργανωμένος σε δεδομένα, ροπές και ερμηνείες, φαινομενικά κινητικός, μα εκπληκτικά στάσιμος. Η σκέψη δεν σαρώνει τα γεγονότα( τα οποία προσφέρονται έτοιμα), αλλά τα συναντά μέσα από έτοιμα πλαίσια κατανόησης. Ο κίνδυνος πέρα από το προβάδισμα της ημιμάθειας, δεν είναι μόνο η άγνοια του βάθους και της πολλαπλότητας των ερμηνειών, αλλά η προκαταβολή της ερμηνείας, αφού πριν προλάβει κανείς να απορήσει, υπάρχει ήδη ένας χάρτης που του δείχνει πού να σταθεί.

Στο υπαρξιακό επίπεδο, ο followism εκδηλώνεται ως αλλαγή ρυθμού ζωής. Το υποκείμενο μαθαίνει να κινείται μέσα σε ροές που προηγούνται από αυτό , μέσα από ειδοποιήσεις, προθεσμίες και συνεχείς ενημερώσεις. Η δράση μετατοπίζεται από την πρωτοβουλία στο “καλά τα λέει”, με τον άνθρωπο να αδυνατεί να βιώσει τον χρόνο ως χώρο κατοίκησης, αλλά ως κάτι που πρέπει να προλάβει και τη ζωή του να γίνεται συγχρονισμός με εξωτερικούς και τις περισσότερες φορές αλλότριους ρυθμούς. Προσαρμοστικότητα θα ακούσετε τους τεχνοκράτες να το λένε.

Στο πολιτικό επίπεδο, η ιστορία βιώνεται περισσότερο ως σειρά εξελίξεων παρά ως πεδίο θεσμίσεων. Η συμμετοχή μετατοπίζεται από τη δημιουργία κοινών μορφών στην παρακολούθηση της πολιτικής ως διαρκούς γεγονότος. Από την πολιτική ως τρόπο συγκρότησης της ζωής μας, στην πολιτική ως ανάθεση στο Κόμμα, στον Σωτήρα, στον ειδικό. Οι κοινωνίες μέσα σε αυτή τη διαδικασία ενώ αντιδρούν, σχολιάζουν και παίρνουν θέση, δυσκολεύονται χαρακτηριστικά να συγκροτήσουν σταθερούς χώρους συλλογικής κατανόησης και δράσης. Ο followism θα λέγαμε ότι απέχει πολύ από το να χαρακτηριστεί ως απάθεια και αλλοτρίωση, μοιάζοντας περισσότερο με πάθος χωρίς μορφή, συμμετοχή χωρίς κοινό τόπο. Χαλαρότητα χωρίς ευθύνη. Μετακίνηση, χωρίς ρίζα.

Σε αυτές τις συνθήκες διάχυσης και κατακερματισμού της δημόσιας σφαίρας, είναι εύλογο να εμφανίζονται πρόσωπα-κόμβοι που συγκεντρώνουν προσδοκίες ή αγανάκτηση. Άλλοτε ως φωνές δικαιοσύνης, άλλοτε ως ερμηνευτές της συγκυρίας, άλλοτε ως «λύσεις» ουρανοκατέβατες. Με αυτόν τον τρόπο όμως η πολιτική μορφή αντικαθίσταται ουσιαστικά από συγκινησιακή ευθυγράμμιση γύρω από πρόσωπα, με τον άνθρωπο να προτιμά ν’ ακολουθηθεί αυτούς τους σταθερούς κόμβους αντί να χτίζει διαδικασίες.

Ο followism δεν είναι ιδεολογία που επιβάλλεται από κάποια κέντρα, ούτε συνειδητή επιλογή. Δεν είναι καν απαραίτητα στάση που υιοθετεί κανείς. Πιθανότατα όμως, αποτελεί περισσότερο μια μορφή υποκειμενικότητας που αναδύεται σε συνθήκες επιτάχυνσης, υπερπληροφόρησης και αλγοριθμικής οργάνωσης της εμπειρίας και όπως συμβαίνει με κάθε ιστορική μορφή υποκειμένου, δεν επιβάλλεται αναγκαστικά με βία από έξω, αλλά διαμορφώνεται μέσα από τους ρυθμούς ζωής, τις τεχνικές υποδομές και τους τρόπους με τους οποίους γίνεται αντιληπτή η πραγματικότητα.

Σήμερα, σε μια εποχή όπου η εμπειρία οργανώνεται όλο και περισσότερο ως ροή δεδομένων και γεγονότων, ο followism επιχειρεί να ονομάσει μια ουσιαστική μετατόπιση στη συγκρότηση του σύγχρονου τόσο ατομικού, όσο και συλλογικού υποκειμένου. Αυτή της πράξης σε συγχρονισμό και της σκέψης σε προσανατολισμό μέσα σε ήδη διαμορφωμένες ροές νοήματος. Μιλάμε εδώ για απώλεια ελευθερίας; Όχι με την κλασική έννοια. Θα λέγαμε περισσότερο ότι έχουμε να κάνουμε με μια αλλαγή στον τρόπο με τον οποίο βιώνεται ο χρόνος και η δυνατότητα δράσης. Ο κόσμος δηλαδή εμφανίζεται ως κάτι που ήδη κινείται σε ένα αυστηρά οριοθετημένο πεδίο δυνατοτήτων που το υποκείμενο μαθαίνει να κινείται αναγκαστικά, αν δεν θέλει να μείνει “πίσω” μαζί του. Ελεύθερος να υπακούς πιο απλά.

Στις κοινωνίες της πειθαρχίας για παράδειγμα, η ελευθερία εμφανιζόταν ως αντίσταση σε κανόνες και περιορισμούς. Στον σύγχρονο κόσμο, όμως, η εμπειρία δεν οργανώνεται κυρίως μέσα από απαγορεύσεις, αλλά μέσα από επιλογές, ροές πληροφορίας και συνεχείς δυνατότητες προσαρμογής. Με αυτόν τον τρόπο η ελευθερία δεν περιορίζεται. Γίνεται όμως διαχειρίσιμη. Και η εξουσία; Η εξουσία εξοπλίζει με νέα κανόνια το κάστρο της, που μοιάζουν περισσότερο με παγωτά πυραύλους, στους κατοίκους της παγκόσμιας Αυτοκρατορίας, αφού η ποιμαντική έννοια της ενισχύεται ακόμη και από αυτούς που υποτίθεται ότι την πολεμούν, αφού μάλλον επιδιώκουν να λειτουργούν συνειδητά ή ασυνείδητα ως καθοδηγητές.

Το άτομο λοιπόν καλείται διαρκώς να επιλέξει, να προσαρμοστεί, να συγχρονιστεί. Να ενημερωθεί, να ανταποκριθεί, να τοποθετηθεί. Ελευθερία η δύναμη να αλλάξεις τον κόσμο λέγαμε κάποτε. Σήμερα μάλλον αντιλαμβανόμαστε την “ελευθερία” ως την ικανότητα αυτή που θα κάνει το υποκείμενο να κινηθεί αποτελεσματικά μέσα σε αυτόν.Η ακολούθηση – των απελευθερωτών;- επομένως γίνεται ένας από τους βασικούς τρόπους άσκησης της, με την αυτονομία να εκφράζεται περισσότερο ως μια σειρά επιλογών προσανατολισμού. Ηττοπάθεια ή ρεαλισμός; Η επιλογή όπως και να ‘χει αντικαθιστά την πράξη και ο συγχρονισμός την πρωτοβουλία και την ενσώματη μάζωξη.

Μπορούμε άραγε να διατηρήσουμε χώρους και χρόνους όπου η σκέψη δεν περιορίζεται στο followism ; Μπορεί να γίνει ξανά εμπειρία, διάλογος και πράξη; Η σκέψη χρειάζεται χρόνο για να ωριμάσει, όπως και η κοινή κατανόηση χρειάζεται τόπους συνάντησης για να υπάρξει. Χωρίς αυτούς τους χρόνους και αυτούς τους τόπους, η γνώμη μπορεί να διαμορφώνεται γρήγορα μεν, όχι απαραίτητα βαθιά δε. Πώς θέλουμε να στεκόμαστε λοιπόν μέσα σε έναν κόσμο ροών; Ως followers που συγχρονίζονται με αυτό που ήδη κινείται ή ως άνθρωποι που μπορούν ακόμη να χτίζουν από κοινού μορφές ζωής και κατανόησης;

Αν ο followism είναι η υποκειμενικότητα της επιτάχυνσης, τότε η απάντηση δεν μπορεί να είναι απλώς η απόρριψη της τεχνικής ή η νοσταλγία ενός πιο αργού κόσμου. Χρειάζεται κάτι πιο συγκεκριμένο και αυτό είναι η δημιουργία χώρων και χρόνων όπου η ταχύτητα της εμπειρίας καμπυλώνεται διαφορετικά. Όπου η σκέψη δεν χρειάζεται να συγχρονιστεί αμέσως με τη ροή των γεγονότων, αλλά μπορεί να παραμείνει για λίγο στην απορία, στη συζήτηση, στη συνάντηση. Εκεί όπου η διάρκεια επιστρέφει ως προϋπόθεση κατανόησης και η πράξη δεν ταυτίζεται με την άμεση αντίδραση, αλλά με τη θέσμιση μορφών όσο το δυνατόν μεγαλύτερης αντοχής και ευλυγισίας.

Η επιβράδυνση σε αυτόν τον κόσμο, δεν είναι οπισθοδρόμηση, ούτε καθυστέρηση στο πεδίο της μάχης, αλλά μια αναγκαία ανάσα μέσα σε αυτόν. Ένας όρος ελευθερίας, για να μην πούμε βασική προϋπόθεσή της. Χωρίς τέτοιους χρόνους, η σκέψη δυστυχώς υποβιβάζεται σε σχόλιο και η συμμετοχή σε θυμική κραυγή. Με αυτούς, μπορεί να ξαναγίνει δημιουργία κοινών μορφών. Βέβαια για να συμβεί αυτό,χρειάζεται υπομονή, επιμονή και δέσμευση. Να μην περιμένουμε άμεση ικανοποίηση, να έχουμε εμπιστοσύνη σε αυτό που είμαστε και θέλουμε να γίνουμε αλλά και ανοχή στις ματαιώσεις ( πράγματα που μαθαίνουμε στα παιδιά στο Νηπιαγωγείο εντωμεταξύ) .Χαρακτηριστικά που απουσιάζουν σήμερα;

Η συνθήκη του followism αφορά όμως εξίσου και εκείνους που βρίσκονται στο κέντρο των ροών. Εννοώ τους ανθρώπους που επηρεάζουν, ερμηνεύουν, συγκεντρώνουν βλέμματα και προσδοκίες. Η επιθυμία να είναι κανείς διαρκώς αρεστός στο κοινό του, μπορεί να μετατραπεί σε μια νέα μορφή εξάρτησης. Όπως κάθε μορφή εξουσίας, έτσι και η επιρροή δεν κατευθύνεται μόνο προς τα έξω, αλλά επιστρέφει ποικιλοτρόπως και ταυτοχρόνως και προς σε εκείνον που την ασκεί. Ο influencer, όπως παντός φύσεως συγκεντρωτικός μηχανισμός, όπως και ο ηγεμόνας σε παλαιότερες εποχές, κινδυνεύει να εξουσιάζεται από αυτό που εξουσιάζει: από την ανάγκη της αποδοχής, από τον ρυθμό της προσοχής, από το βλέμμα των άλλων. Όταν συμβαίνει αυτό, οι σχέσεις και οι ιδέες τείνουν και μέσα από άλλη μια προοπτική να παγώνουν σε στατικές μορφές, αντί να μένουν ανοιχτές και δυναμικές, άρα ανοιχτές και δημιουργικές.

Μπορούμε να επαναφεύρουμε κοινούς τόπους; Τόπους όπου η σκέψη δεν προηγείται ούτε ακολουθεί απλώς, αλλά γεννιέται ανάμεσα στους ανθρώπους; Τόπους όπου ο χρόνος δεν είναι μόνο ροή που μας παρασύρει, σ’ ένα ατέλειωτο κυνήγι συναρμογών, αλλά το πεδίο μέσα στο οποίο μπορούμε ακόμη να πράττουμε μαζί; Δύσκολο, ναι! Μα, απολύτως εφικτό.

Φιλικά και ανοιχτά,
Γιώργος Λούκας

The post Followism: H μετατόπιση από την πράξη, στον συγχρονισμό first appeared on Aυτολεξεί.

Η λέξη «ελευθερία» είναι ίσως η πιο φορτισμένη λέξη της νεωτερικότητας. Είναι το σύνθημα των επαναστάσεων, ο ορίζοντας της πολιτικής χειραφέτησης, το θεμέλιο των δικαιωμάτων, αλλά και η πιο συχνά κακοποιημένη έννοια των καιρών μας. Ο άνθρωπος θα μπορούσαμε να πούμε πως την αναζητά όταν η εμπειρία του γίνεται στενότερη από τη δυνατότητά του. Όμως στον συνοπτικό αυτό ορισμό κρύβεται και μια αντινομία.

Σήμερα η ελευθερία μετατοπίζεται από την πολιτική στο ψυχοτεχνικό. Σου επιτρέπεται να επιλέξεις τι θα δεις, τι θα ακούσεις, τι θα πιστέψεις, ποιος θα είσαι. Όμως αυτή η πληθώρα επιλογών δεν συνοδεύεται από αντίστοιχη ενίσχυση του εαυτού. Αντίθετα, συχνά τον αποδυναμώνει με την ελευθερία να γίνεται ικανότητα επιδερμικής κάλυψης επιθυμιών. Έτσι και εγένετο ένας υπαρξιακά φτωχός άνθρωπος (αναφερόμαστε στους ανθρώπους εδώ των δυτικών κοινωνιών) που αλλάζει συνεχώς μέσα σε ένα καθεστώς κενής ελευθερίας, μιας ελευθερίας χωρίς μορφή. Πρόκειται για μια ελευθερία που κυκλοφορεί παντού, στα δικαιώματα, στις αγορές, στις πλατφόρμες, στις ταυτότητες ,αλλά που δεν μετατρέπεται εύκολα σε χαρακτήρα, σχέση, δημιουργία κοινού κόσμου.

Στη Φαινομενολογία του Πνεύματος, εκεί όπου ο Χέγκελ αναλύει την «απόλυτη ελευθερία», δείχνει ένα παράδοξο που η νεωτερικότητα δεν κατάφερε ποτέ να ξεπεράσει οριστικά. Η ελευθερία μπορεί να γίνει τόσο «καθαρή» και τόσο ανυπότακτη, ώστε να μην αντέχει τίποτα το συγκεκριμένο. Να μην αντέχει ούτε κοινότητα, ούτε θεσμό, ούτε παράδοση, ούτε καν έναν σταθερό τρόπο ζωής. Φτάνοντας έτσι στο οριακό σημείο να θέλει να είναι ελεύθερη μόνο ως αρνητικότητα και μόνο ως κατάργηση κάθε περιορισμού.

Τι συμβαίνει τότε; Πέρα από τις εποχές του Τρόμου τις οποίες κατήγγειλε ο Χέγκελ, η ελευθερία χωρίς μορφή παράγει κενό, και το κενό αυτό δεν μένει ποτέ άδειο. Έτσι, είτε γεμίζει με βία, είτε με κυνισμό, ή με αδράνεια, με αποτέλεσμα (το κενό αυτό) να γίνεται τελικά τρόπος ύπαρξης, όπου το υποκείμενο γνωρίζει ότι μπορεί να επιλέγει, αλλά δεν μπορεί να γίνει, να κάνει και να είναι. Μπορεί εύκολα να γκρεμίζει, ν’ αποδομεί, αλλά δεν μπορεί να ποιεί με διάρκεια. Έτσι προκύπτει ένας σύγχρονος τύπος ανθρώπου, το ον επιλογών.

Απέναντι στο ον επιλογών στέκεται το ον μορφής. Δεν αναφερόμαστε εδώ στην κλασική ιδέα του «μορφωμένου» ανθρώπου των πολλών γνώσεων. Η μορφή δεν έρχεται «με διαλέξεις». Έρχεται με άσκηση. Με καθημερινή καλλιέργεια. Με σχέσεις που διαρκούν. Με κοινότητες που δεν εγκαταλείπουν. Με δυσκολίες που δεν παρακάμπτονται. Για μια μορφή,όπου η ελευθερία γίνεται ικανότητα να μπορώ να επιμένω, να επιστρέφω, να επανορθώνω, να αντέχω το δύσκολο χωρίς να καταρρεύσω ή να φύγω. Όταν έχω μορφή φαίνομαι, στέκομαι, εκτίθεμαι. Δεν κρύβομαι, δεν εγκαταλείπω στην πρώτη αναποδιά.

Εδώ ανοίγει και το πιο επίκαιρο παιδαγωγικό πρόταγμα. Αν η εποχή μας παράγει ελευθερία-επιλογή, τότε η πιο επικίνδυνη αυταπάτη για ένα δημοκρατικό σχολείο είναι να πιστέψει πως αρκεί να τη μιμηθεί σε μικρή κλίμακα. Διότι το σχολείο δεν μπορεί ούτε και πρέπει να ανταγωνίζεται το δίκτυο στην ποικιλία. Η αγορά, οι πλατφόρμες, η επιτάχυνση της επιθυμίας, η διαρκής μετάβαση από το ένα στο άλλο, θα κερδίζουν πάντα στο παιχνίδι των «δυνατοτήτων». Αν το δημοκρατικό σχολείο περιοριστεί στο να πολλαπλασιάσει τις επιλογές, θα κινδυνεύσει να γίνει ο πιο καλοπροαίρετος καθρέφτης του κόσμου που υποτίθεται πως θέλει να μετασχηματίσει.

Η δημοκρατική παιδεία, αν θέλει να είναι επαναστατική σήμερα, οφείλει να θέσει κάτι άλλο ως βασική προτεραιότητα. Θα πρέπει να μετακινήσει την ελευθερία από το επίπεδο της εναλλαγής στο επίπεδο της συγκρότησης. Να μάθει στο παιδί όχι απλώς να διαλέγει, αλλά να μένει, όχι από καταναγκασμό, αλλά από δύναμη. Να αντέχει τη διάρκεια ενός έργου, το βάρος μιας σχέσης, την τριβή μιας κοινότητας. Γιατί εκεί -και μόνο εκεί- γεννιέται η μορφή. Μέσα στη διάρκεια, στη δυσκολία που δεν εγκαταλείπεται μόλις πάψει να είναι ελκυστική, στη σύγκρουση που δεν αποφεύγεται για να σωθεί η «άνεση» και στην αβεβαιότητα που δεν κλείνεται με γρήγορη απάντηση.

Το δημοκρατικό σχολείο δεν είναι ένας χώρος «όπου όλα επιτρέπονται», αλλά μια γειτονιά όπου όλα δοκιμάζονται και όλοι δοκιμάζουν. Μια κοινότητα όπου η επιθυμία δεν γίνεται αμέσως πράξη, αλλά περνά από το φίλτρο της σχέσης, της ευθύνης και του κοινού χωροχρόνου. Όπου η ελευθερία παύει να είναι ιδιωτικό προνόμιο και γίνεται κοινή υπόθεση.

Μαθαίνουμε να σκεφτόμαστε: «τι κάνω με την ελευθερία μου όταν δεν είμαι μόνος; Πώς επιλέγω όταν οι επιλογές μου έχουν συνέπειες; Πώς επιμένω όταν ο άλλος μου αντιστέκεται; Πώς επιστρέφω όταν φεύγω; Πώς ζητώ συγγνώμη, πώς επανορθώνω και πώς κρατώ μια υπόσχεση;

Αυτά είναι τα υλικά της μορφής και χωρίς αυτά, η ελευθερία μένει κενή, όσο «πλουσιοπάροχη» κι αν φαίνεται.

The post Ελευθερία χωρίς μορφή first appeared on Aυτολεξεί.

The post Όταν οι ισχυροί μιλούν για όπλα και αυτοθυσία first appeared on Aυτολεξεί.

The post Γιατί να έχουμε Μπέους και Σταθάδες; first appeared on Aυτολεξεί.

Φέτος, περισσότεροι από 4 στους 10 υποψηφίους στις Πανελλαδικές Εξετάσεις έγραψαν κάτω από τη βάση σε βασικά μαθήματα, ενώ σε ορισμένα επιστημονικά πεδία το ποσοστό άγγιξε ή και ξεπέρασε το 60%.

Πριν από την κρίση, οι 15χρονοι Έλληνες και Ελληνίδες κινούνταν κοντά στον μέσο όρο των δοκιμασιών PISA· από το 2009 ως το 2022 χάσαμε πάνω από σαράντα μονάδες – ισοδυναμεί με έναν ολόκληρο «σχολικό χρόνο» γνώσης – και σήμερα βρισκόμαστε σχεδόν στον πάτο της Ε.Ε. Η οικονομική κατάρρευση φαίνεται να έπαιξε ρόλο, αλλά δεν φτάνει να την επικαλούμαστε· άλλες χώρες σε παρόμοιες συνθήκες δεν κατρακύλησαν τόσο.

Ποιο σχολείο λοιπόν παράγει αυτά τα αποτελέσματα; Εκείνο με 25 παιδιά ανά τάξη, 35 ώρες την εβδομάδα, εκείνο που τροφοδοτεί με ποτάμια ασκήσεων τα παιδιά και ατελείωτο φροντιστηριακό drill · ένα σχολείο που ζητά γραφειοκράτες-εκτελεστές, όχι παιδαγωγούς. Για να «βγει» η ύλη που επιβάλλεται από τα πάνω, θυσιάζονται η σχέση, η αυτονομία, η φροντίδα και η φαντασία. Κι αν θέλουμε να είμαστε ειλικρινείς, ο διάλογος δεν μπορεί να εξαντλείται στα απαραίτητα –αλλά μονόπλευρα– ποσοτικά και οικονομικά αιτήματα• πρέπει να ανοίξουμε και τον φάκελο των ποιοτικών. Κλίμα εμπιστοσύνης, συμμετοχής, δημιουργικότητα, κριτική σκέψη, χαρά στη μάθηση. Γιατί αυτό το σχολείο όπως φαίνεται, παρά τη μονοδιάστατη πίεσή του στο «γνωστικό», αποτυγχάνει θεαματικά ακόμη κι εκεί που υποτίθεται ότι μετράει μέσω των εξετάσεων.

…και τώρα κάτι επί προσωπικού…

Έχει πλάκα λοιπόν που γονείς έντρομοι σχεδόν μας ρωτούν. « Ωραία όλα αυτά τα βιωματικά που κάνετε εκεί στo Ataxia…αλλά η ύλη βγαίνει;» Ή όταν ακούμε το ακόμη πιο απολαυστικό: «Για ΚΔΑΠ καλοί είστε..αλλά για σχολείο;». Μια βιαστική απάντηση σε όλα τα παραπάνω θα μπορούσε να ήταν: « Δείτε κι εκεί που θυσιάζεται η χαρά …τι βγαίνει τελικά;»

Οι γονείς που βλέπουν τα νούμερα πανελληνίων ή και PISA πανικοβάλλονται μήπως ένα σχολείο που δίνει χώρο στη χαρά, στη δημοκρατία και στην αυτονομία «θυσιάσει τελικά το γνωστικό» -πόσο χειρότερα εν τω μεταξύ. Αλλά ό,τι αποκαλούμε «γνωστικό» χρειάζεται ακριβώς αυτά τα στοιχεία για να ανθίσει. Οι εναλλακτικές παιδαγωγικές το αποδεικνύουν. Επειδή τα δικά μας αποτελέσματα είναι εκκολαπτόμενα και ακόμη δεν έχουν φανεί θα σας παρουσιάσουμε τι δείχνουν οι μελέτες που αφορούν παιδιά που φοίτησαν σε αντίστοιχα μη παραδοσιακά σχολεία.

Τι λέει λοιπόν η έρευνα για τα σχολεία «που περνάνε καλά»;

• Montessori: παιδιά 3-6 ετών έδειξαν υψηλότερη ακαδημαϊκή επίδοση, καλύτερη κατανόηση των άλλων και περισσότερη αγάπη για τη μάθηση• το μοντέλο, μάλιστα, εξισώνει τις επιδόσεις πλούσιων-φτωχών.

• Waldorf: χαμηλότεροι βαθμοί στα πρώτα χρόνια, αλλά υψηλότεροι στη Β΄ γυμνασίου – και 85 % δηλώνουν ότι το σχολείο τους εμπνέει, έναντι 60 % στα κρατικά.

• Summerhill: απόφοιτοι συνεχίζουν χωρίς υστέρηση τις σπουδές τους και κουβαλούν ισχυρή αυτονομία και δημιουργικότητα.

• Συστηματική ανασκόπηση 2024: 26 διαφορετικά εναλλακτικά μοντέλα αποδίδουν ίσες ή καλύτερες ακαδημαϊκές επιδόσεις και σαφώς καλύτερα κοινωνικο-συναισθηματικά αποτελέσματα.

• Meta-analysis SEL (213 προγράμματα): +11 μονάδες στην ακαδημαϊκή επίδοση όταν καλλιεργούνται συναισθηματικές δεξιότητες.

Με λίγα λόγια…το «περνάω καλά» δεν υπονομεύει τη γνώση , αλλά τη θρέφει. Άρα, ποιο είναι πραγματικά το πρόβλημα; Είναι το άγχος της επιτυχίας σε ένα σύστημα που δεν μετράει τη γνώση; Είναι η κοινωνική άνοδος μέσω της γνώσης που κάποτε σε εποχές των λιγοστών σπουδαγμένων μπορεί να ίσχυε , αλλά τώρα; Άντε και το ‘μαθες απέξω το ποίημα σου… μετά τι γίνεται στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης που ήδη κάνει αυτά που εκπαιδεύεσαι; Είναι ότι, στα σχολεία όπου η ύλη είναι θεός και η σχέση τίποτα, δεν βγαίνει ούτε η ύλη, ούτε το παιδί ακέραιο; Να αποφασίσουμε γιατί μιλάμε και τι διακυβεύεται πρώτα..

Αν αύριο όλα τα παιδιά έγραφαν 20/20, χωρίς χαρά, χωρίς φαντασία, χωρίς φωνή, τι θα είχαμε κερδίσει; Ένα χαρτί, μια πιστοποίηση, όχι όμως μάθηση, ούτε ανθρώπους έτοιμους να χτίσουν έναν καλύτερο κόσμο. Το Ataxia και κάθε σχολείο που σέβεται τον ψυχοσυναισθηματικό άνθρωπο δεν θυσιάζει το γνωστικό. Το διασώζει από την απονέκρωση. Κι αυτό, τελικά, αποδεικνύεται και στους αριθμούς.

The post Κάτω από τη βάση first appeared on Aυτολεξεί.

The post Παίζω, αρά υπάρχω: Από τους Βουσμάνους στη θεωρία του Homo Ludens first appeared on Aυτολεξεί.

The post Υπάρχουν κι άλλοι τρόποι να ζούμε μαζί first appeared on Aυτολεξεί.

Η τραγωδία στα Τέμπη εξακολουθεί να συγκλονίζει την κοινωνία και βγάζει στον δρόμο ανθρώπους με διαφορετικές πολιτικές καταβολές. Ο κοινός παρονομαστής παραμένει η απαίτηση για δικαιοσύνη, διαφάνεια και λογοδοσία. Αυτή η μαζική αντίδραση, που συνεχίζεται, αποκαλύπτει βαθύτερα ερωτήματα για τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τη δημοκρατία σήμερα.

Πολιτική σημαίνει κόμματα;

Στη διαχρονική ιστορική διαδρομή —από τις πρώτες ανθρώπινες κοινότητες στη Μεσοποταμία, την αρχαία Αθήνα και τη Ρώμη, μέχρι τα σύγχρονα δημοκρατικά πειράματα— η πραγματική πολιτική σημαίνει ενεργή συμμετοχή στον δημόσιο βίο και συνεχή επαγρύπνηση του πολίτη. Αντίθετα, ο κομματικός οπαδισμός μετατρέπει το κόμμα σε ομάδα που υποστηρίζεις πάση θυσία, με αποτέλεσμα να αδρανοποιείται η ουσιαστική κριτική.

Στην Ελλάδα, η Νέα Δημοκρατία επιχειρεί να διατηρήσει τη συσπείρωσή της με το επιχείρημα «αν φύγουμε εμείς, έρχεται η καταστροφή», καλλιεργώντας τη λογική της πόλωσης – το μόνο που φαίνεται να τους έχει απομείνει ως πολιτική λύση αυτή τη στιγμή. Έτσι, η πολιτική συχνά υποβιβάζεται συνειδητά σε «οπαδιλίκι». Το ίδιο ισχύει φυσικά και για την αντιπολίτευση η οποία καιροφυλακτεί για να ανεβάσει τα ποσοστά της, χωρίς να αμφισβητεί ουσιαστικά το βαθύτερο status quo. Το έργο το έχουμε ξαναδεί. Η απουσία πειστικής αντιπολίτευσης εν προκειμενω, οδήγησε την κυβέρνηση σε μια άνευ προηγουμένου αλαζονική στάση και σε μια ψευδαίσθηση παντοδυναμίας.

Μα δεν πήρε 41% στις τελευταίες εκλογές, θα μου πείτε; Πρακτικά, τα εκλογικά αποτελέσματα δεν λένε όλη την αλήθεια: Στις βουλευτικές εκλογές του 2023, η Νέα Δημοκρατία καταγράφει πράγματι περίπου 40,79% επί των έγκυρων ψήφων.

Η συμμετοχή, όμως, κυμαίνεται κοντά στο 59%. Αν υπολογίζουμε το σύνολο των εγγεγραμμένων ψηφοφόρων (περίπου 9,8 εκατομμύρια), το πραγματικό ποσοστό της ΝΔ πέφτει περίπου στο 24%.

Σε σχέση με ολόκληρο τον πληθυσμό (πάνω από 10,5 εκατομμύρια), το ποσοστό συρρικνώνεται ακόμα περισσότερο, περίπου στο 22%.

Άρα, ένα σημαντικό τμήμα της κοινωνίας —οι απέχοντες— μένει εκτός εκλογικής διαδικασίας, αλλά και αυτοί που ψηφίζουν νιώθουμε ότι το κάνουν με “βαριά καρδιά”. Οι κυβερνώντες, φυσικά, γνωρίζουν ότι η εκλογική νίκη τους δεν αντανακλά απαραίτητα την πλειοψηφία του πληθυσμού, αλλά εκμεταλλεύονται τη χαμηλή συμμετοχή για να ενισχύσουν το αφήγημά τους: «Ο λαός μίλησε».

Έτσι, μέσα σε αυτή την κατάσταση, φαίνεται πώς ένας μεγάλος αριθμός πολιτών δεν εκφράζεται από τα υπάρχοντα κοινοβουλευτικά κόμματα.

Η διαμαρτυρία για τα Τέμπη, που εξακολουθεί να φέρνει στον δρόμο κόσμο, δείχνει πως οι πολίτες συσπειρώνονται όταν απαιτούν θεμελιώδη ζητήματα: ασφάλεια, δικαιοσύνη, σεβασμό στη ζωή. Κανένα κόμμα δεν θα μπορούσε να καταφέρει τέτοια κινητοποίηση αυτή τη στιγμή στην ελληνική κοινωνία.

Είναι κρίσιμο να θυμόμαστε ότι η πολιτική δεν ταυτίζεται με τους κομματικούς μηχανισμούς. Διάφορα ιστορικά παραδείγματα, από τις αρχαίες συλλογικές συνελεύσεις μέχρι τις νεότερες κοινότητες αυτοδιαχείρισης, επιβεβαιώνουν ότι υπάρχει και άλλος δρόμος πολιτικής οργάνωσης. Αυτός ο δρόμος αναδεικνύεται όταν οι πολίτες συνειδητοποιούν τη δύναμή τους πέρα από τις «κομματικές παρωπίδες».

Η ιδέα της αυτοοργάνωσης απαντά σε αυτή την έλλειψη εκπροσώπησης, καθώς οι πολίτες, μέσα από συλλογικές δράσεις και πρωτοβουλίες, διεκδικούν τα δικαιώματά τους πιο αποτελεσματικά.

Οι διαδηλώσεις και οι συγκεντρώσεις που γίνονται μετά την τραγωδία στα Τέμπη επιβεβαιώνουν ότι μια «κρίσιμη μάζα» πολιτών δεν μένει πια αμέτοχη. Αντίθετα, δείχνει πως υπάρχει αφετηρία για ουσιαστική πολιτική δράση, όταν η ανθρώπινη ζωή τίθεται πάνω από οικονομικές και κομματικές σκοπιμότητες.

Τι φοβούνται περισσότερο;

Σε όλη την παγκόσμια ιστορία —από τις πρώτες κοινότητες ως τα σημερινά συμμετοχικά εγχειρήματα— η άμεση δημοκρατία παραμένει η πιο ριζοσπαστική μορφή συμμετοχής των πολιτών. Όπου οι άνθρωποι αποφασίζουν συλλογικά, χωρίς «διαμεσολαβητές», η εξουσία, που λειτουργεί κάθετα, νιώθει απειλή.

Η εικόνα χιλιάδων πολιτών στον δρόμο, που διεκδικούν δικαιοσύνη και λογοδοσία για τα Τέμπη, επιβεβαιώνει αυτή την αλήθεια. Δεν περιορίζονται σε ένα παραδοσιακό κομματικό πλαίσιο, αλλά συγκροτούν ένα μέτωπο που απαιτεί άμεση δημοκρατία στην πράξη —δηλαδή να μην μένουμε θεατές, αλλά να συμμετέχουμε ενεργά στην επίλυση των κοινών μας προβλημάτων.

Το έγκλημα στα Τέμπη υπογραμμίζει την ανάγκη να υπερβούμε την απλή κομματική λογική και να διεκδικήσουμε καθημερινή συμμετοχή στη διακυβέρνηση της χώρας. Μας θυμίζει πως είμαστε περισσότεροι απ’ ό,τι δείχνουν τα εκλογικά ποσοστά και ότι μπορούμε να συναντιόμαστε στον δρόμο, στις πλατείες, στους χώρους εργασίας και εκπαίδευσης, για να απαιτούμε όσα δικαιωματικά μας ανήκουν.

Η δημοκρατία δεν «χαρίζεται» από πάνω. Αναδύεται όπου οι πολίτες επιμένουν να την εφαρμόζουν. Οι κινητοποιήσεις, με αφορμή την τραγωδία, καθιστούν ολοφάνερο ότι η κοινωνία δεν εφησυχάζει. Γι’ αυτό και κάθε εξουσία φοβάται την άμεση δημοκρατία: γιατί οι πολίτες, όταν αυτοοργανώνονται, παύουν να αποδέχονται ως δεδομένη την κυριαρχία κάθε «ηγέτη» ή κόμματος και διαμορφώνουν οι ίδιοι τη μοίρα τους.

The post Τέμπη: Μια ελληνική τραγωδία …που ξυπνά Δημοκρατία first appeared on Aυτολεξεί.