«Βλέπω λοιπόν, όταν έχουμε συνέλευση στην Εκκλησία του Δήμου, ότι όσες φορές η πόλη πρόκειται να αποφασίσει κάτι για οικοδομικά, στέλνουν και φέρνουν τους οικοδόμους να τους συμβουλέψουν για τα οικοδομήματα κι όταν πρόκειται για ναυπηγικά, τους ναυπηγούς. Το ίδιο γίνεται και για όλα τα άλλα, όσα πιστεύουν ότι μαθαίνονται και διδάσκονται. Κι αν κάποιος άλλος, που δεν τον νομίζουν εκείνοι τεχνικό, πάει να δώσει γνώμη, κι ας είναι πολύ όμορφος και πλούσιος και από γενιά, δεν τον ακούν καθόλου περισσότερο, αλλά τον κοροϊδεύουν και δημιουργούν θόρυβο, ωσότου ή μόνος του αυτός που επιχειρεί να μιλήσει αποχωρήσει, ζαλισμένος από τον θόρυβο, ή οι τοξότες τον τραβήξουν από το βήμα ή τον βγάλουν έξω με διαταγή των πρυτάνεων. Έτσι λοιπόν φέρονται, όταν πρόκειται για ζητήματα που απαιτούν τεχνικές γνώσεις. Όταν όμως πρόκειται να σκεφτούν για όσα αναφέρονται στη διακυβέρνηση γενικά της πόλεως, όμοια τότε σηκώνεται και τους δίνει τη γνώμη του και οικοδόμος και χαλκιάς και σκυτοτόμος, έμπορος ή ναυτικός, πλούσιος και φτωχός, ευγενής και άνθρωπος του λαού και κανείς δεν τους μαλώνει γι αυτό».

~Πλάτων, Πρωταγόρας, 319b-319d

Το Σάββατο 13 Ιουνίου έλαβε χώρα η βιβλιοπαρουσίαση του νέου βιβλίου του Αυτολεξεί με κείμενα του Κόλιν Γουορντ (Colin Ward) και τίτλο Αρχιτεκτονική, σχεδιασμός και συμμετοχή. Προς μια μετα-εξουσιαστική πόλη” [1]. Στην ωραία συζήτηση που ακολούθησε έγινε μια τοποθέτηση από τον γράφοντα, πάνω σε μια παρεξηγημένη και συχνά λοιδορούμενη έννοια: τη “γνώση” και πιο συγκεκριμένα την “εξειδικευμένη γνώση”. Το κείμενο αυτό επιχειρεί μια πιο συγκροτημένη τεκμηρίωση των επιχειρημάτων που αναπτύχθηκαν εκείνη τη βραδιά.

H εξειδικευμένη γνώση είναι μια έννοια που στα γραπτά του Γουορντ δεν κατονομάζεται σαφώς ως αρνητική. Ωστόσο, κάπου ανάμεσα στις γραμμές των κειμένων του, εμφανίζεται μια λανθάνουσα αμφιβολία για την αξία της. Ακόμα περισσότερο, κι αυτός είναι ο λόγος που γράφεται το κείμενο αυτό, αυτή η λανθάνουσα αμφιβολία εμπεριέχεται στα λόγια και τις πράξεις ενός μέρους του κόσμου των κινημάτων. Ίσως είναι λίγο αμήχανο να ασκεί κανείς κριτική σε μια μόνο πτυχή ενός εξαιρετικού βιβλίου. Όσα γράφει ο Γουορντ για την κλίμακα, την ανάγκη επαφής με το έδαφος [2] ή την αναγκαιότητα για μια αρχιτεκτονική ευαίσθητη, αντικαταναλωτική και προσαρμόσιμη [3] είναι αδιαμφισβήτητα. Το κείμενο αυτό παίρνει αφορμή από κάποιες αποστροφές του λόγου του σχετικά με τη γνώση των ειδικών, για να μιλήσει γενικότερα για το συγκεκριμένο ζήτημα. Στόχος είναι να αποσαφηνιστεί μια παρεξήγηση η οποία συχνά γίνεται βάρος στις αποφάσεις μας.

Σύμφωνα με τα λόγια του Ίλιτς, που αναπαράγει ο Γουόρντ, χρειάζεται να απαλλαγούμε από την “ψευδαίσθηση” πως “η γνώση του μεμονωμένου πολίτη έχει μικρότερη αξία από τη ‘γνωση’ της επιστήμης” [4]. Υπονοείται πως οι “ειδικοί” έχουν αποτύχει και πως η μόνη λύση είναι η παράκαμψή τους: “Αναθέστε την ευθύνη όσο πιο χαμηλά γίνεται” [5]. Η επίκληση στον “κάτοικο” ή “χρήστη” της αρχιτεκτονικής, ο οποίος γνωρίζει καλύτερα από τον επαγγελματία σχεδιαστή τι είναι καλό και κατάλληλο, εμφανίζεται σε διάφορα σημεία μέσα στα κείμενα [6]. Αν οι μη εξειδικευμένοι πολίτες αναλάβουν περισσότερη πρωτοβουλία στη διαμόρφωση του δομημένου περιβάλλοντος, οι χωρικές συνθήκες θεωρείται βέβαιο πως θα βελτιωθούν αυτόματα. Το παραπάνω πρόταγμα, ως γενικότερη τάση αυτονομίας είναι πέραν από αναγκαίο. Η εμπειρία μας, ωστόσο, από πραγματικά παραδείγματα δείχνει πως αυτή η αυτόματη επίκληση δεν έχει τόσο βέβαια αποτελέσματα.

Κατ’ αρχάς, δεν είναι τόσο αυτονόητο πως οι κάτοικοι θα φτιάξουν καλύτερα το περιβάλλον τους αν το κατασκευάσουν μόνοι τους. Ο Χέρμαν Χέρτσμπερχερ, αρχιτέκτονας που ασχολήθηκε ιδιαίτερα με τον σχεδιασμό κτιρίων που μπορούν να ενσωματώνουν τις παρεμβάσεις των κατοίκων [7], αναφέρει την εμπειρία του από την κατασκευή ενός Κέντρου Γειτονιάς στην πόλη Ντέβεντερ της Ολλανδίας. Το κτίριο είχε σχεδιαστεί ως  ένας “δρόμος” τον οποίον θα γέμιζαν με τις παρεμβάσεις τους οι κάτοικοι:

«Αυτή η μελέτη, χαρακτηριστικό προϊόν των αρχών της δεκαετίας του ‘70, δημιουργεί εκ των υστέρων αρκετά ερωτηματικά, τώρα που το αποτέλεσμα έχει αποδειχθεί όχι απόλυτα ικανοποιητικό. Είναι προφανές ότι οι χρήστες δεν μπόρεσαν να ανταποκριθούν στις προσδοκίες μας. Αρκέστηκαν στο να παραγγέλνουν προκατασκευασμένα οικοδομικά στοιχεία, να τα τοποθετούν και να τα βάφουν. Ο ‘φωτεινός δρόμος’ εξελίχθηκε σε άμορφη μάζα […] Η μελέτη αποτελεί μια απεικόνιση του τι συμβαίνει, αν δοθεί υπερβολική ελευθερία στον χρήστη. Το αποτέλεσμα είναι απογοητευτικό συγκριτικά με τις χωρικές δυνατότητες που θα μπορούσε να τους είχε προσφέρει ένας αρχιτέκτονας» [8].

Ακόμα περισσότερο δεν είναι καθόλου αυτονόητο πως η πρωτοβουλία των μη ειδικών μπορεί να λειτουργήσει σε βάθος χρόνου. Μέσα στο βιβλίο επαναλαμβάνεται αρκετές φορές ως πρόταγμα ή αντιπρόταση ο εκθειασμός των παραγκουπόλεων σε όλο τον κόσμο [9]. Πράγματι σε κάποιες περιπτώσεις το περιβάλλον των αυθαίρετων οικισμών είναι ευχάριστο και ανθρώπινο. Τι γίνεται, όμως, όταν το αρχικό κτίσμα επεκταθεί εξ αιτίας των αναγκών; Πώς διαμορφώνεται το περιβάλλον και ο οικισμός όταν τα παιδιά των κατοίκων κάνουν παιδιά; Ας δούμε για παράδειγμα το Πέραμα, μια συνοικία αυθαιρέτων που χτίστηκε στη δεκαετία του ’70 και της οποίας τα κτίσματα εκθειάστηκαν ως “αληθινά ποιήματα αρχιτεκτονικής: καθαρά ελληνικής από όπου μπορεί να αντλήση κανείς διδάγματα για το αρχέγονο και πρωτόγονο” [10]. Αν σήμερα αντικρίσει κανείς το Πέραμα από τη Σαλαμίνα, θα απογοητευτεί. Τα μικρά σπίτια μετεξελίχθηκαν και γιγαντώθηκαν. Στα ίδια μικρά οικόπεδα χτίστηκαν εξαώροφες πολυκατοικίες που στερούνται κάθε αίσθησης φωτός, αέρα, θέας ή προσανατολισμού στο ευρύτερο περιβάλλον.

Ευτυχώς ή δυστυχώς η γνώση δεν προκύπτει μόνο από την ικανοποίηση των άμεσων αναγκών, αλλά γεννιέται ως απόσταγμα από την εμπειρία της ζωής και την προβολή της στο μέλλον. Όταν φτιάχνουμε τις “καβάντζες” μας στην παραλία, κάτω από τα δέντρα, όλα είναι εύκολα (ούτε τότε δεν είναι και το ξέρουμε καλά). Οι τέντες μας, όμως, θα φύγουν στο τέλος του καλοκαιριού. Τι γίνεται όταν οι ανάγκες κατοίκησης και συγκατοίκησης είναι πιο μόνιμες και διαρκούν; Σε τέτοιου είδους ερωτήματα απαντάει μια επιστήμη, η Πολεοδομία, που μεριμνά γι’ αυτήν ακριβώς την προβολή στο μέλλον. Πρόκειται για μια κατεξοχήν πολιτική επιστήμη καθώς οι αποφάσεις για την πόλη καθορίζουν σε ποια περιοχή κατοικούμε, τι χαρακτήρα έχει αυτή η περιοχή, πώς προσεγγίζεται… ζητήματα που έχουν άμεση επίδραση στις ζωές μας. Η βαρύτητα των αποφάσεων δημιουργεί μια καχυποψία για την πολεοδομία καθεαυτή. Ο Γκυ Ντεμπόρ για παράδειγμα γράφει πως “η πολεοδομία είναι η σύγχρονη εκπλήρωση του αδιάπτωτου καθήκοντος προστασίας της ταξικής εξουσίας” [11]. Φράσεις σαν αυτήν ωστόσο περιγράφουν μία μόνο πλευρά των πραγμάτων.

Αυτό που βιώνουμε στις σύγχρονες ελληνικές πόλεις, στην Αθήνα για παράδειγμα, δεν είναι η καταστολή του σχεδιασμού των ειδικών (που όντως υπάρχει σε αρκετές περιπτώσεις) αλλά κυρίως τα αποτελέσματα της παντελούς απουσίας πολεοδομικού σχεδιασμού. Ελάχιστοι χώροι έχουν σχεδιαστεί από “ειδικούς” τους τελευταίους δύο αιώνες. Όλες οι συνοικίες του κέντρου (Παγκράτι, Καλλιθέα, Κυψέλη, Πατήσια…) δεν σχεδιάστηκαν από πολεοδόμους αλλά από κτηματίες που πούλαγαν οικόπεδα.

«Τα σχέδια των επεκτάσεων δεν τα εξεπόνει πάντοτε η υπηρεσία Δημοσίων Έργων. Τα είχον έτοιμα οι ενδιαφερόμενοι κτηματίαι. Και, επί αρκετόν διάστημα, επώλουν επί τη βάσει αυτών εις μικράς, σχετικώς, τιμάς οικόπεδα εκτός σχεδίου πόλεως. Κατόπιν δε, διά των αγοραστών, οίτινες είχον ανάγκην νομιμοποιήσεώς των δια να κτίσουν, τα υπέβαλλον εις το υπουργείον και, διά πολιτικών μέσων επετύγχανον την έγκρισίν των […] Ευνόητον είναι ότι, εφ όσον αι επεκτάσεις του σχεδίου της πόλεως εγίνοντο με αποκλειστικόν σκοπόν την εξυπηρέτησιν ιδιωτικών συμφερόντων, ουδεμία σοβαρά πρόβλεψις υπήρξεν εις αυτάς διά την εξασφάλισιν χώρων κοινής ωφελείας. Εις την τεραστίαν έκτασιν του συνοικισμού της Καλλιθέας, μία μόνο πλατεία προεβλέφθη» [12].

Ακόμα και σήμερα το ίδιο γίνεται, τόσο από τους “πάνω” όσο και από τους “κάτω”. Μήπως κάποτε πρέπει να αναγνωρίσουμε την αναγκαιότητα της γνώσης ως αποστάγματος εμπειρίας και να μην ξεκινάμε κάθε φορά από την αρχή; Αν αντιπαραθέσουμε τον “ναρκισσισμό του σχεδιασμού” [13] με τον “ναρκισσισμό της αφέλειας” δεν είναι βέβαιο ποιος επιβαρύνει το περιβάλλον περισσότερο.

Ο Γουορντ υποστηρίζει πως “το μεγαλύτερο μέρος του ανθρωπογενούς περιβάλλοντος που έχει διασωθεί από την προ-βικτωριανή εποχή, και που το πλήθος προσέρχεται για να θαυμάσει, δεν το άγγιξαν ποτέ επαγγελματίες σχεδιαστές – εκτός ίσως για να το καταστρέψουν”. Πράγματι αυτό ισχύει εν μέρει. Αγνοεί, ωστόσο, ή δεν δίνει ιδιαίτερη σημασία στις περιγραφές του Ένγκελς για τους οικισμούς του Μάντσεστερ στο “Η κατάσταση της εργατικής τάξης στην Αγγλία” [14] (βιβλίο που γράφτηκε το 1847, και περιγράφει οικισμούς πριν από τη βικτωριανή περίοδο που αρχίζει το 1837) με τις άθλιες συνθήκες κατοίκησης σε κτίρια και οικισμούς που σίγουρα δεν τους άγγιξαν ποτέ επαγγελματίες σχεδιαστές. Μόνο η ανάγνωση των λεπτομερών περιγραφών αυτής της αθλιότητας απαιτεί γερά νεύρα και πέτρινο στομάχι. Αυτές ακριβώς τις άθλιες συνθήκες ήρθε να εξαλείψει η μοντέρνα πολεοδομία, όσο κι αν απέτυχε δημιουργώντας άλλα προβλήματα που είχαν σχέση με την κοινωνική ζωή που δεν μπορούσε να αναπτυχθεί στις νέες πόλεις. Είναι προφανές πως ακόμα και οι ειδικοί κάνουν λάθη. Μέσα από αυτά τα λάθη μαθαίνουμε όμως και η εμφάνιση τέτοιων λαθών δεν συνεπάγεται την απαξίωση της γνώσης καθεαυτής αλλά την προσπάθεια ελέγχου και εμπλουτισμού της. Η αυτοκριτική –ακόμα και μιας ολόκληρης επιστημονικής κοινότητας– αποτελεί αυτονόητη προϋπόθεση για την εξέλιξη της γνώσης.

Αιωρείται, ανάμεσα στα λόγια του Γουορντ, αλλά και του κόσμου ευρύτερα, ο μύθος της “Αρχιτεκτονικής χωρίς Αρχιτέκτονες” [15]. Πρόκειται για μια φράση που γεννήθηκε εξ αιτίας της ομώνυμης έκθεσης που επιμελήθηκε ο Ρουντόφσκι το 1964 [16], η οποία καταγράφει παραδείγματα ανώνυμης παραδοσιακής αρχιτεκτονικής σε όλον τον κόσμο εξαιρετικής ομορφιάς και ποιότητας που υποτίθεται πως δεν φτιάχτηκαν από ειδικούς. Η πρόσφατη αρχαιολογική και ανθρωπολογική έρευνα, ωστόσο, τείνει να δείξει πως σε κάθε εποχή και πολιτισμό υπήρξε κάποιου είδους καταμερισμός εργασίας με βάση τη γνώση [17]. Κάποιος ήξερε να κατασκευάζει και να επινοεί κτίσματα καλύτερα από τους άλλους. Υπάρχουν παραδείγματα προϊστορικών οικισμών πολύ μεγάλης κλίμακας που συνδυάζουν ταυτόχρονα μια σαφώς εξισωτική διάθεση με ιδιαίτερους πολεοδομικούς σχηματισμούς που ξεπερνούν τις μεμονωμένες άμεσες ανάγκες και αποκαλύπτουν πίσω τους ένα ή περισσότερα μυαλά που σκέφτονται για το μέλλον [18]. Αν παρακολουθήσουμε άλλωστε, την εξέλιξη των τύπων της παραδοσιακής αρχιτεκτονικής θα συνειδητοποιήσουμε πως έχουν προκύψει ως αποτέλεσμα μακρόχρονων πειραματισμών, αλλαγών, βελτιώσεων αλλά και πολιτισμικών ανταλλαγών που καθόλου αυτονόητες δεν είναι.

Ίσως οι δημιουργοί τους να μην ονομάζονταν Αρχιτέκτονες με κεφαλαίο Α, λέξη που, μετά την αρχαιότητα, έπαψε να χρησιμοποιείται άλλωστε και επανήλθε τους τελευταίους αιώνες. Ήταν όμως “μάστορες” που δεν ενδιαφέρονταν μόνο για το κατασκευαστικό τμήμα της τέχνης τους. Η προέλευση της λέξης “μάστορας” είναι ενδεικτική: Λέξεις όπως το αγγλικό Master, το γερμανικό Meister, το ολλανδικό Meester, το ιταλικό Maestro, το γαλλικό Maître ή το βουλγαρικό Μайстор μας οδηγούν σε μια κοινή προέλευση: το λατινικό Magister [19] που σημαίνει Μέγιστος και είναι τίτλος τιμής. Ο Magister Navis ήταν ο Ναύαρχος μιας Ρωμαϊκής Γαλέρας. Ο Magister Operarum ήταν ο γενικός επιβλέπων ενός τεχνικού έργου [20]. Οι Μαϊστορες ή Μαγίστορες, οι επικεφαλείς των ισναφιών (και πρόγονοι των σημερινών μαστόρων) προέρχονται από την ίδια ρίζα. Αν μελετήσουμε τον τρόπο που λειτουργούσαν τα ισνάφια ή συνάφια, οι παραδοσιακές συντεχνίες δηλαδή, συνειδητοποιούμε πως η γνώση δεν προέκυπτε αυτονόητα αλλά μεταδίδονταν και κατακτιόταν μέσα από μια μακροχρόνια και επίπονη διαδικασία που απαιτούσε εμπλοκή και αφοσίωση [21].  Ο ίδιος ο Γουορντ, άλλωστε, αναφέρεται στους αγρότες της Κέρρυ στην Ιρλανδία οι οποίοι “μπορούσαν να συζητούν για ώρες τις αναλογίες ενός νέου κτιρίου – πόσο ψηλό έπρεπε να είναι το σπίτι, αν θα είχε ένα συγκεκριμένο μήκος, πόσες δοκούς θα έπρεπε να έχει για να φαίνεται όμορφο…” [22]. Η μέριμνα και η φροντίδα για τα πράγματα, μπορεί να μην ταυτίζεται με ένα “πτυχίο”, αλλά εμπεριέχει μέσα της μακρόχρονη καλλιέργεια και εξάσκηση που δεν αποκτάται μόνο με το διάβασμα ενός βιβλίου. Το πλάνισμα ενός ξύλου, μια χειρουργική τομή ή ο σχεδιασμός ενός κτιρίου συνιστούν “γνώση” που ταυτίζεται με ενσώματες δεξιότητες που αποκτούνται σε βάθος χρόνου, με πολύ κόπο και δεν είναι καθόλου αυτονόητες.

Ας αναδείξουμε, λοιπόν την αξία των ειδικών, όχι ως ξεχωριστών και απομονωμένων από την κοινωνία ατόμων. Το στερεότυπο αυτό έχει εκ των πραγμάτων καταρρεύσει σε πολλές περιπτώσεις. Για παράδειγμα, οι περισσότεροι αρχιτέκτονες σήμερα πασχίζουν καθημερινά να κάνουν καλά τη δουλειά τους σε αντίξοες συνθήκες. Συνεργάζονται με εργοδότες όλων των ειδών – καλούς, κακούς, δύσκολους, βολικούς, πλούσιους και φτωχούς – και σε πολλές περιπτώσεις λειτουργούν ακριβώς ως “υποστηρικτές” ή ως “έμπειροι κατανοητές που δίνουν στους ανθρώπους τη δυνατότητα να επεξεργάζονται τα προβλήματά τους” [23]. Ο Τζανκάρλο ντε Κάρλο (Giancarlo de Carlo) αν και αναφέρεται από τον Γουορντ πως πίστευε πως “οι χρήστες των κτιρίων πρέπει να ‘επιτεθούν’ στο κτίσμα για να το κάνουν δικό τους” [24], στην πράξη ακολουθούσε πολύ πιο λεπταίσθητες διαδικασίες προσέγγισης των μελλοντικών κατοίκων. Κατά τη διάρκεια του συμμετοχικού σχεδιασμού του συγκροτήματος κατοικιών στο Τέρνι, ο αρχιτέκτονας δεν “άκουγε” μόνο τις επιθυμίες των κατοίκων, αλλά τους παρουσίαζε δυνατότητες, ώστε να συνειδητοποιήσουν τις επιλογές που μπορούσαν να κάνουν [25].

Μέσα στο βιβλίο αναφέρονται κι άλλα παραδείγματα αντίστοιχων μεθόδων. Για παράδειγμα ο Λουσιέν Κρολ (Lucien Kroll) υποστήριζε πως χρειάζεται να παρουσιάζεται στους κατοίκους εξ αρχής ένας προϋπολογισμός ώστε να μπορούν να κάνουν επιλογές που να οδηγούν σε αποφάσεις πάνω στις προτεραιότητες και τους στόχους ενός έργου [26]. Εξίσου αξιόλογο παράδειγμα αποτελεί η περίπτωση του άγγλου αρχιτέκτονα Βάλτερ Σήγκαλ (Walter Segal) που σχεδίασε ένα πρωτότυπο σύστημα ξύλινης κατασκευής το οποίο κατασκευαζόταν από επαγγελματίες ξυλουργούς και στο οποίο μπορούσαν οι κάτοικοι να παρέμβουν ανάλογα με τις ανάγκες τους [27]. Η ξύλινη κατασκευή πράγματι δίνει αυτή τη δυνατότητα, καθώς είναι εύκολα διαχειρίσιμη, τουλάχιστον δευτερογενώς – όταν έχουν επιλυθεί τα στοιχειώδη ζητήματα στατικότητας και στεγάνωσης. Όλα τα παραπάνω παραδείγματα μας δίνουν νύξεις για μια ιδιαίτερη συνεργασία ειδικών και μη ειδικών. Ο Καστοριάδης έχει διατυπώσει το πρόταγμα με εξαιρετική σαφήνεια:

«H κατάργηση της διαίρεσης και του ανταγωνισμού μεταξύ ειδικών και μη ειδικών δεν σημαίνει προφανώς την εξαφάνιση της διαφοράς τους. Η αυτοδιοίκηση δεν αξιώνει να παραγνωρίζομε, να μη λογαριάζομε καθόλου την αρμοδιότητα και την ειδικευμένη ‘γνώση’, παντού όπου υπάρχουν και έχουν νόημα. Εντελώς το αντίθετο. (Στην πραγματικότητα, στη σημερινή κοινωνική δομή είναι που δεν τις υπολογίζουν, και οι αποφάσεις που παίρνονται, εξαρτώνται πρώτα πρώτα από τη διαμάχη ανάμεσα στις κλίκες και τις φατρίες, που η κάθε μια τους χρησιμοποιεί τους ‘δικούς της’ ειδικούς για σκοπούς δικαιολογίας και κάλυψης). Οι ειδικοί δεν εξαλείφονται ως τέτοιοι. Για να περιοριστούμε στην περίπτωση του εργοστασίου, τεχνικοί, μηχανικοί, λογιστές κλπ ανήκουν στην κοινότητα. Μπορούν και πρέπει να ακούγονται και ως μέλη της κοινότητας και ως κάτοχοι ειδικής τεχνικής ικανότητας. Μια γενική συνέλευση είναι απολύτως σε θέση να ακούσει ένα μηχανικό που της λέει: ‘Αν θέλετε το Α, οι μόνοι τρόποι που ξέρω για να το κατασκευάσετε είναι ο Χ και ο Ψ · και σας υπενθυμίζω ότι η εκλογή του Χ θα έχει ως συνεπακόλουθο το Ω, η εκλογή του Ψ θα έχει ως συνεπακόλουθα το Τ και Φ’. Όμως στη συνέλευση, και όχι στον μηχανικό, απόκειται να αποφασίσει να κατασκευάσει ή να μην κατασκευάσει το Α, και να διαλέξει ανάμεσα στο Χ και το Ψ. Ασφαλώς ενδεχόμενο να απατάται. Μα θα της ήταν δύσκολο να απατηθεί πιο πολύ από όσο, π.χ. η Panamerican Airways, της οποίας η διεύθυνση, στηριζόμενη στην πραγματογνωμοσύνη εκατοντάδων τεχνικών, στατιστικών, θεωρητικών των πληροφοριών, οικονομετρών, ειδικών της οικονομίας των μεταφορών κ.λπ., αρκέστηκε να πάρει ως ισχύουσα και για το μέλλον την καμπύλη της ζήτησης αεροπορικών μεταφορών του 1960 –σφάλμα που δεν θα το έκανε ένας πρωτοετής φοιτητής μέσης διανοητικότητας– για να καταλήξει σε μια σχεδόν χρεοκοπία από την οποία χρειάστηκε να τη σώσει η αμερικανική κυβέρνηση». [28]

Δυστυχώς σπάνια στις μέρες μας η διαδικασία της κατασκευής συνδέεται με κάποια κοινότητα και ακόμα πιο σπάνια λειτουργεί ως δημιουργός της. Για αυτό, όμως, δεν ευθύνονται οι ειδικοί· είναι χαρακτηριστικό των καιρών γενικότερα και το ζήτημα αφορά όλη την κοινωνία. Αυτό όμως δεν σημαίνει πως δεν αξίζει τον κόπο να προσπαθούμε να δημιουργούμε τις προϋποθέσεις για την ύπαρξή της.

Ας κρατήσουμε την αναγκαιότητα για τη δημιουργία ενός περιβάλλοντος που να αξίζει να ζούμε και να αναπτυσσόμαστε μέσα του και ας δούμε πώς μπορεί η εξειδικευμένη γνώση, σε συνεργασία με την κοινότητα, να συμβάλει σε αυτό [29].

——————————————–

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ: 

[1]Η παρουσίαση έγινε στο Πάρκο Ναβαρίνου και μίλησαν ο Νίκος Αναστασόπουλος, που έγραψε το εισαγωγικό κείμενο του βιβλίου, και ο Γιάβορ Ταρίνσκι που έκανε την επιλογή των κειμένων.

 [2]Ward, Colin, Αρχιτεκτονική, σχεδιασμός και συμμετοχή. Προς μια μετα-εξουσιαστική πόλη, Αθήνα: Αυτολεξεί, 2026, σελ 87.

 [3]Ward, σελ. 42.

 [4]Ward, σελ. 29. Το πρωτότυπο απόσπασμα είναι από το: Ίλιτς, Ιβάν, Εργαλεία για την καλή ζωή, Θεσσαλονίκη: Νησίδες, 2021.

 [5]Ward, σελ. 32. Τα λόγια είναι του William Tatton–Brown.

 [6]Ward, σελ. 47, 84 και αλλού.

 [7]Ward, σελ. 45.

 [8]Hertzberger, Herman, Μαθήματα για σπουδαστές της αρχιτεκτονικής, Αθήνα: Πανεπιστημιακές εκδόσεις ΕΜΠ, 2002, σελ. 112.

 [9]Ward, σελ 47, 85. Αναφέρεται κυρίως στο έργο του Τζων Τέρνερ (John Turner).

 [10]Φασιανός, Αλέκος, “Η άλλη Αθήνα, η παράνομη”, Καθημερινή 28/11/1976, σελ. 6.

 [11]Debord, Guy, Η κοινωνία του θεάματος, [1972], Αθήνα: Διεθνής βιβλιοθήκη, 2000, σελ. 135.

 [12]Κώστας Μπίρης, Αι Αθηναι από του 19ου εις τον 20ον αιώνα, Αθήνα: Μέλισσα, 1995 [πρώτη έκδοση 1966], σελ. 274-275.

 [13]Ward, σελ. 33.

 [14]Ένγκελς, Φρίντριχ, Η κατάσταση της εργατικής τάξης στην Αγγλία, τόμοι 1,2, Αθήνα: Δημιουργία, 1985, Τόμος 1, σελ. 67-137.

 [15]Ward σελ 40.

[16]Rudofsky Bernard, Architecture without Architects, New York: The Museum of Modern Art, 1964.

[17]Graeber, David, Wengrow, David, Η αυγή των πάντων. Μια καινούρια ιστορία της ανθρωπότητας, Αθήνα: Διόπτρα, 2021, σελ. 447.

[18]Graeber και Wengrow, ο.π. σελ. 360.

[19]Ανδριώτης, Ν, Π, Ετυμολογικό λεξικό της Κοινής Νεοελληνικής, Θεσσαλονίκη: Ίδρυμα Μανώλη Τριανταφυλλίδη, 1983, σελ. 201.

[20]Παπαγεωργίου, Ηλίας, Η αρχιτεκτονική ως πεδίο συνύπαρξης, Αθήνα: Οι εκδόσεις των συναδέλφων, 2020, σελ. 53.

[21]Χατζημιχάλη, Αγγελική, Μορφές από τη σωματειακή οργάνωση των ελλήνων στην Οθωμανική αυτοκρατορία. Οι συντεχνίες.Τα ισνάφια, Αθήνα: 1953.

[22]Ward, σελ. 40. Το κείμενο είναι του J.M. Synge.

[23]Ward, σελ. 52.

[24]Ward, σελ. 102.

[25]https://ekphrasis.it/en/giancarlo-de-carlo-architecture-for-the-community/.

[26]Ward, σελ. 87.

 [27]Ward, σελ. 48 και 90.

 [28]Καστοριάδης, Κορνήλιος, Ουγγρική Επανάσταση 1956, Αθήνα: Ύψιλον, 1980, σελ. 47.

 [29]Πηγή εισαγωγικής εικόνας: Giancarlo de Carlo, Συγκροτημα κατοικιών Ματεότι στο Τέρνι της Ιταλίας.

The post Για την υπεράσπιση της γνώσης των ειδικών first appeared on Aυτολεξεί.

Υπάρχει ένας αναρχισμός «διάχυτος» και «υπόγειος». Και είναι ένα φαινόμενο πολύ ευρύτερο απ’ όσο πιστεύουν οι ίδιοι οι αναρχικοί. Αλλά χρειάζεται να το γνωρίσουμε εξερευνώντάς το. Πολύ συχνά είναι θαμμένο όπως «ο σπόρος κάτω από το χιόνι», όμως είναι έτοιμος να ανθίσει. Αυτή είναι η καθοδηγητική ιδέα που αναγνωρίζεται στη δραστηριότητα του Colin Ward, Άγγλου συγγραφέα, δοκιμιογράφου και δημοσιογράφου. Ένας πραγματικός διανοούμενος που απασχολείται με την έρευνα των ελευθεριακών ιδεών που ήδη εκδηλώνονται στη σύγχρονη κοινωνία. Σ’ αυτή τη συνέντευξη ο Ward, στα 77 του, ιχνογραφεί μερικές ιδέες για να επεξεργαστεί έναν αναρχισμό για τον 21ο αιώνα. Μερικά από τα βιβλία του είναι Ο Αναρχισμός στην Πράξη, Μετά το Αυτοκίνητο, Η Πόλη των Πλούσιων και η Πόλη των Φτωχών, Το Παιδί και η Πόλη [*σημείωση Αυτολεξεί: στα ελληνικά μόλις κυκλοφόρησε η ανθολογία του: Αρχιτεκτονική, σχεδιασμός & συμμετοχή. Προς μία μετα-εξουσιαστική πόλη].

Fransesco Codello: Το 1989 αντιπροσωπεύει το σύμβολο της οριστικής ρήξης της συνέχειας, την ασυνέχεια με τον 20ο αιώνα. Η πτώση του τείχους, πέρα από το ότι αποκάλυψε το αμετάκλητο τέλος του κρατικού κομμουνισμού, έθεσε επίσης σε κρίση τις σοσιαλδημοκρατικές κοινωνίες και έδειξε τον θρίαμβο του καπιταλισμού. Ο αναρχισμός πώς αντιδρά σ’ αυτό το γεγονός, πώς μπορεί να αποφύγει την εμπλοκή του σ’ αυτή την «πτώση» του σοσιαλισμού;

Colin Ward: Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα πράγματα της πτώσης του τείχους και της κατάρρευσης της σοβιετικής αυτοκρατορίας είναι το ότι δεν προβλέφτηκε από κανέναν και ούτε κανείς μπόρεσε να σκεφτεί ότι θα συνέβαινε τόσο γρήγορα. Ο αναρχισμός πώς αντιδρά απέναντι στο τέλος του κρατικού κομμουνισμού; Οι αναρχικοί μπορούν σίγουρα να καυχηθούν ότι η φύση του σοβιετικού καθεστώτος προαναγγέλθηκε με ακρίβεια από τον Μιχαήλ Μπακούνιν στην πολεμική του με τον Καρλ Μαρξ το 1870-1873 και από τον Κροπότκιν στα γράμματά του στον Λένιν το 1920. Ένα απ’ αυτά τα γράμματα τελειώνει ως εξής:

«Ένα πράγμα είναι βέβαιο. Ακόμη και αν μια δικτατορία του κόμματος ήταν το σωστό μέτρο για να δοθεί ένα χτύπημα στο καπιταλιστικό σύστημα (αν και έχω σοβαρές αμφιβολίες), είναι σίγουρα επιβλαβές για την οικοδόμηση ενός νέου σοσιαλιστικού συστήματος. Αυτό που είναι αναγκαίο και αυτό το οποίο χρειαζόμαστε είναι τοπικοί θεσμοί, τοπικές δυνάμεις. Αλλά αυτό δεν υπάρχει, από καμμία πλευρά. Αντιθέτως, από οποιαδήποτε πλευρά κι αν το δεις, υπάρχουν άτομα που δεν έχουν καταλάβει τίποτα από την πραγματικότητα, διαπράττοντας, έτσι, τα πιο φρικαλέα λάθη, λάθη που πληρώνονται με χιλιάδες ζωές και την καταστροφή ολόκληρων περιοχών».

Όταν ακτιβιστές αναρχικοί όπως παραδείγματος χάριν η Emma Goldman και ο Alexander Berkman, προσπάθησαν να δημοσιεύσουν στη Δύση την πραγματικότητα για τη Σοβιετική Ένωση, αντιμετώπισαν την εχθρότητα της αριστερής διανόησης, που προτιμούσε να κρύβει την αλήθεια. Ακόμη και ο George Orwell θα αντιμετωπίσει δυσκολίες να βρει εκδότη για τη Φάρμα των Ζώων το 1944. Χωρίς αμφιβολία η μπολσεβίκικη επανάσταση υπήρξε ένα καταστροφικό γεγονός για τα σοσιαλιστικά κινήματα στον υπόλοιπο κόσμο, χωρίζοντάς τα σ’ εκείνα που ήταν εκπρόσωποι της πολιτικής των μπολσεβίκων και σ’ εκείνα που προτίμησαν να σκέφτονται μόνα τους. Όχι μόνο οι αναρχικοί στη σοβιετική αυτοκρατορία, αλλά και εκείνοι άλλων χωρών υπήρξαν θύματα της εξωτερικής πολιτικής του Στάλιν. Τώρα πια αυτά έχουν περάσει στην ιστορία.

Ο σημερινός «θρίαμβος του καπιταλισμού» στη δυτική Ευρώπη δεν είναι το αποτέλεσμα της πτώσης του τείχους αλλά της παγκοσμιοποίησης της αγοράς. Βρετανοί, Γάλλοι, Γερμανοί ή Ιταλοί βιομήχανοι μπορούν να αγοράζουν την εργασία εργατών στην Κίνα, τη Μαλαισία, το Βιετνάμ ή την Ινδονησία με ολοένα καλύτερους όρους, σαν ένα κλάσμα του κόστους του χειρωνακτικής εργασίας στη Δύση και χωρίς την καλυτέρευση των συνθηκών εργασίας που υποστήριζαν γενεές συνδικάτων. Υπάρχει μια ακόμη πλευρά του θριάμβου του καπιταλισμού. Ο Κροπότκιν, σ’ ένα δοκίμιο του τού 1887 για τον αναρχοκομμουνισμό, είδε μέσα από την αισιόδοξη οπτική του, ότι υπήρχε μια αυξανόμενη τάση της μοντέρνας κοινωνίας προς τον κομμουνισμό, τον κομμουνισμό της ελευθερίας, παρά την προφανώς αντιφατική ανάπτυξη του ατομισμού. Πίστευε ότι αυτή η τάση θα επιβεβαιωνόταν συνεχώς και θα συνέχιζε να δείχνει τον δρόμο για το πώς θα οργανωθεί η κοινωνική ζωή. Έγραφε επίσης ο Κροπότκιν:

«Μουσεία, ανοικτές βιβλιοθήκες, ελεύθερα δημόσια σχολεία, πάρκα και τόποι ψυχαγωγίας, φωτισμένοι και λιθόστρωτοι δρόμοι χρησιμοποιούμενοι ελεύθερα απ’ όλους, νερό για όλες τις ιδιωτικές κατοικίες, με μια αυξανόμενη τάση να μην ενδιαφέρει η ακριβής ποσότητα που χρησιμοποιείται από το κάθε άτομο· το σύστημα των τραμ και των σιδηροδρόμων που έχει αρχίσει ήδη να μειώνει τα εισιτήρια και σίγουρα θα αποκτήσει περισσότερες γραμμές όταν δεν θα υπάρχει πια ατομική ιδιοκτησία…»

Λοιπόν, αυτή η παρουσίαση των δημόσιων υπηρεσιών, η τόσο πεζή, παρουσιάζει ενδιαφέρον, αν σκεφτούμε ότι έναν αιώνα μετά, η βρετανική κυβέρνηση της Μάργκαρετ Θάτσερ θ’ αρχίσει να εφαρμόζει τις «αξίες της αγοράς» στις όψεις της ζωής στις οποίες το κόμμα της είχε αποδεχθεί τον αυθόρμητο σοσιαλισμό της κοινωνίας των πολιτών. Παραδείγματος χάριν να υπάρχει εισιτήριο στα δημόσια μουσεία, πώληση της εταιρείας υδάτων σε ιδιωτικές επιχειρήσεις και πώληση του σιδηροδρομικού δικτύου σε οποιονδήποτε θα ήθελε να το αποκτήσει, με αποτέλεσμα οι βρετανικοί σιδηρόδρομοι να γίνουν από τους λιγότερο αξιόπιστους και πολυέξοδους της Ευρώπης. Οιοσδήποτε μπορεί να καταλάβει πώς η γλώσσα των οικονομικών και εμπορικών σχολών μπήκε στο λεξικό της κοινωνικής οργάνωσης. Και όλα αυτά έχουν δυσκολέψει το καθήκον μας ως αναρχικών προπαγανδιστών. Έχει γίνει πολύ πιο δύσκολο απ’ ό,τι ήταν έναν αιώνα πριν, όταν αγωνιστές όπως ο Κροπότκιν και ο Ερρίκο Μαλατέστα μπορούσαν να αντλήσουν τον αναρχικό τους λόγο ακόμη και από τις κοινές εκφράσεις. Δυστυχώς η λατρεία της αγοράς θα συνεχιστεί, γιατί έχει διευρυνθεί η διαφορά μεταξύ των πλουσίων και των φτωχών.

Fransesco Codello: Ποιες είναι σήμερα οι αξίες και τα σταθερά σημεία της αναρχικής ιδέας; Αυτές οι αξίες ανήκουν στον αναρχισμό, ή είναι οικουμενικές; Είναι ο αναρχισμός, έτσι όπως ορίστηκε στην πορεία των τελευταίων 150 χρόνων μια οικουμενική ιδεολογία, ή είναι απλώς το προϊόν μιας ιστορικής εποχής και ενός γεωγραφικού πλαισίου;

Colin Ward: Όπως όλοι γνωρίζουμε, υπάρχει μια ποικιλία ερμηνειών της λέξης αναρχισμός, θα προσπαθήσω ωστόσο να δώσω έναν ορισμό που θα είναι αρκούντως ευρύς, ώστε να περιλαμβάνει τις διαφορές. Θα ήθελα να υπογραμμίσω το ότι σε όλες τις επιλογές της κοινωνικής ζωής μας, στην οικογένεια, στην τοπική κοινότητα, στην εργασία, στον ελεύθερο χρόνο, στις επικοινωνίες, στις μεταφορές και στις τέχνες, υπάρχει μια ποικιλία λύσεων. Ο αναρχικός είναι ένα άτομο που συνήθως ερευνά, επιλέγει και ευνοεί ελευθεριακές λύσεις που αντιτίθενται στις αυταρχικές. Οι αξίες που θα μπορούσα να περιγράψω ως αναρχικές υποστηρίζονται από έναν μεγάλο αριθμό ατόμων που δεν θεωρούνται αναρχικοί, κι έτσι θα μπορούσα ευχαρίστως να τις θεωρήσω ως οικουμενικές, με την πιο σημαντική ανάμεσά τους είναι την πίστη στην αλληλοβοήθεια στη βάση της ανθρώπινης κοινωνικής ζωής, ακόμη κι αν ο ανταγωνισμός παραμένει το κυρίαρχο χαρακτηριστικό.

Ο αναρχισμός, έτσι όπως έχει αναπτυχθεί, είναι ο καρπός της ιστορίας και της γεωγραφίας του. Προέρχεται από τον φιλελευθερισμό του Διαφωτισμού του 18ου αιώνα και από τον σοσιαλισμό της Ευρώπης του 19ου αιώνα. Με τον πρώτο μοιράζεται την εμπιστοσύνη στην ανθρώπινη εντελέχεια και με τον δεύτερο την πεποίθηση ότι ένας επαναστατικός «τελικός αγώνας» θα έβαζε τέρμα στην εκμετάλλευση και την καταπίεση ανθρώπου από άνθρωπο. Ωστόσο, δεν έχω συναντήσει ποτέ έναν μοντέρνο αναρχικό που να υποστηρίζει αυτές τις απλουστευτικές θέσεις. Αναρχικοί ιστορικοί όπως ο Max Nettlau και αναρχικοί εθνογράφοι όπως οι αδελφοί Réclus προσπάθησαν να δείξουν ότι ο αναρχισμός δεν υπήρξε απλώς ένας καρπός της Ευρώπης του 19ου αιώνα, ανακαλύπτοντας αναρχικές ιδέες στις παραδοσιακές κουλτούρες σε πολλά μέρη του κόσμου, από την αρχαία Κίνα μέχρι τις φυλές της Αφρικής. Υπάρχουν επίσης πληροφορίες ότι στις Ενωμένες Πολιτείες, η λέξη «ελευθεριακός» υιοθετήθηκε από υποστηρικτές μιας οικονομίας της αγοράς χωρίς όρια. Και αυτό συνέβη σ’ ένα έθνος στο οποίο το 5% των οικογενειών κατέχει περισσότερα απ’ ό,τι το υπόλοιπο 95%. Επιπλέον οι ΗΠΑ έχουν μεγαλύτερο ποσοστό φυλακισμένων ανά κάτοικο απ’ ό,τι οποιαδήποτε άλλη χώρα για την οποία υπάρχουν στατιστικές.

Fransesco Codello: Σχηματοποιώντας: υπάρχουν δύο διαφορετικές τάσεις στην αναρχική παράδοση σε σχέση με την ανάγνωση της κοινωνικής ιστορίας. Η μία τονίζει κυρίως την ικανότητα του κράτους και της οργανωμένης κυριαρχίας να μετασχηματίζει τις εξεγέρσεις και τις αμφισβητήσεις σε νέες, πιο εκλεπτυσμένες τεχνικές της εξουσίας, η άλλη είναι περισσότερο διατεθειμένη να συλλάβει την κοινωνική προόδο, με τη γενική έννοια στη διεύρυνση των χώρων της ελευθερίας και της κοινωνικής δικαιοσύνης, μια θετική κατάκτηση. Απ’ αυτές τις δύο προκύπτει μια διαφορετική ιστορική και ιδεολογική ερμηνεία της φιλελεύθερης δημοκρατίας. Η μία, στην πρώτη περίπτωση, τείνει να τη βλέπει σαν τη πιο δόλια μορφή της κυριαρχίας, χειρότερη ακόμη από τα ολοκληρωτικά συστήματα, η άλλη, η δεύτερη ανάγνωση, θεωρεί θετική την ύπαρξη χώρων ελευθερίας. Ο αναρχισμός σαν ένα σύνολο αξιών ριζικά διαφορετικό από εκείνο των μέχρι τώρα υπαρχόντων κοινωνιών, είναι από τη φύση του επαναστατικός, ακόμη κι αν σήμερα δεν έχει πια νόημα, στο δυτικό πλαίσιο, να θεωρείται εξεγερσιακός. Μπορεί ο αναρχισμός του 21ου αιώνα να ορίζεται ακόμη ως επαναστατικός και τελικά με ποια έννοια και με ποιον τρόπο;

Colin Ward: Είμαι ένας από εκείνους τους αναρχικούς που προτιμούν να ζουν σε μια φιλελεύθερη δημοκρατία και χαίρεται όταν ο αναρχικός τύπος επανεμφανίζεται στη Ισπανία, τη Ρωσία και την Αργεντινή. Αυτό δεν σημαίνει ότι τρέφω αυταπάτες για το εξουσιαστικό σύστημα των φιλελεύθερων δημοκρατιών. Πιστεύω επίσης ότι μειοψηφικές ομάδες, όπως οι αναρχικοί, μπορούν να επηρεάζουν ανθρώπους πέρα από τον αριθμό τους. Στο βιβλίο μου Η Πρακτική της Ελευθερίας ισχυρίζομαι ότι «μια νέα εμπιστοσύνη σε μας τους ίδιους, η διεκδίκηση του δικαιώματος να υπάρχουμε με τα δικά μας χαρακτηριστικά, διαχέονται σε κοινωνικές ομάδες που υφίστανται ιδιαίτερες μορφές διακρίσεων. Είναι ήδη μακρά η λίστα των κινημάτων απελευθέρωσης: μαύροι, γυναίκες, ομοφυλόφιλοι, φυλακισμένοι, μέχρι και τα παιδιά, ενώ τείνει να εξαπλωθεί στον κόσμο η αντίληψη πως ζει σε μια κοινωνία που είναι οργανωμένη με τέτοιον τρόπο, ώστε να αρνείται σε όλους και τα πιο στοιχειώδη δικαιώματα».

Θα ήταν πολύ δραματικό να περιγραφεί το σύγχρονο αναρχικό κίνημα στη Δύση σαν εξεγερσιακό, ωστόσο οι επιδιώξεις και τα αιτήματα του αναρχισμού σήμερα απέχουν τόσο πολύ από τον καπιταλισμό της αγοράς στον οποίο πιστεύουν οι πολιτικοί της δεξιάς και της αριστεράς, που οφείλουμε να τα περιγράψουμε ως επαναστατικά. Κάθε παγκόσμιο συνέδριο (ΠΟΕ, ΟΟΣΑ, Παγκόσμια Τράπεζα και ΔΝΤ) τα τελευταία χρόνια, στο Λονδίνο, στο Σηάτλ, στην Πράγα, στη Νίκαια, πολιορκήθηκε και διακόπηκε από διαδηλώσεις, στο εσωτερικό των οποίων δεν έλειπε η αναρχική παρουσία. Το ότι μνημονεύω αυτές τις αντιθέσεις τις καθαρά συμβολικές ως προς την παγκόσμια καπιταλιστική οικονομία, υποδηλώνει πόσο απέχουμε από το να επηρεάζουμε το πολιτικό κλίμα.

Είναι ωστόσο σημαντικό να θυμόμαστε ότι όλα τα σοσιαλιστικά κινήματα που επέκριναν εδώ και έναν αιώνα τους αναρχικούς για την έλλειψη εκ μέρους τους ενός πρακτικού ρεαλισμού, βρίσκονται σήμερα ακριβώς στην ίδια θέση με τους αναρχικούς.

Ας σκεφτούμε την καταπιεστική εξουσία που ασκούσαν οι μαρξιστικές ιδέες για δεκαετίες στην ευρωπαϊκή ακαδημαϊκή ιντελλιγκέντσια. Λαϊκές αυτοοργανώσεις και συνεργατικές επανεμφανίζονται σαν το πολιτικό ιδανικό και οι αναρχικοί οφείλουν να είναι έτοιμοι με μια πειστική θεωρία και πρακτική.

Fransesco Codello: Υποστηρίζεις (και το κάνεις εδώ και πολύ καιρό) ότι ο αναρχισμός είναι όπως «ένας σπόρος κάτω από το χιόνι»: επωάζει στο εσωτερικό των κοινωνιών και εκδηλώνεται με πολλαπλές μορφές και αυθόρμητες και ποικίλες εκφράσεις. Είναι ξεκάθαρη η αναφορά σου στη σκέψη του Κροπότκιν: η επανοικειοποίηση της διαφωτιστικής παράδοσης του αναρχισμού. Σε τι χρησιμεύει, αν χρησιμεύει, να δοθεί μ’ αυτές τις εκφράσεις μια έννοια κοινής ιδιότητας, ένα κοινό αίσθημα και να αναγνωριστεί ως μέρος ενός πιο ευρύτερου σχεδίου;

Colin Ward: Κάθε δάσκαλος αυξάνει τη γνώση που κατέχει ήδη ο μαθητής του. Κατά συνέπεια για τους αναρχικούς προπαγανδιστές είναι σημαντικό να τραβήξουν την προσοχή σ’ εκείνα τα στοιχεία της ελευθερίας, της εθελουσίας συνεργασίας, που υπάρχουν σε κάθε λαό. Ο αναρχισμός προβλέπει την επέκταση αυτών των στοιχείων σ’ ολόκληρη την κοινωνική και παραγωγική ζωή. Πιστεύω ότι είναι σημαντικό για τους αναρχικούς να δώσουν έμφαση στην ύπαρξη ενός «διάχυτου» ή «υπόγειου» αναρχισμού. Πρώτον γιατί το φαινόμενο είναι πολύ ευρύτερο απ’ ό,τι πιστεύουν οι ίδιοι οι αναρχικοί και έπειτα γιατί μπορούν να δείξουν καλύτερα τα ψεύδη της κυβερνητικής προπαγάνδας. Δίνω ένα παράδειγμα: στη Μεγάλη Βρετανία τα πολιτικά κόμματα, είτε της δεξιάς είτε της αριστεράς, διεκδικούν σαν δικό τους αυτό το πεδίο. Η κυβέρνηση της Μάργκαρετ Θάτσερ δήλωνε ότι θα «μείωνε τα όρια του κράτους». Ψευδόταν: η κυβέρνησή της επέβαλε έναν κεντρικό έλεγχο στις τοπικές διοικήσεις ακόμη πιο αυστηρό από οποιαδήποτε προηγούμενη βρετανική κυβέρνηση. Η κυβέρνηση του Τόνυ Μπλαιρ διακήρυξε τις ίδιες γενικότητες για την «κοινωνία των πολιτών», υπονοώντας ότι αυτά τα μη καπιταλιστικά στοιχεία δεν θα ελέγχονται από την κεντρική κυβέρνηση. Σ’ αυτό το σημείο είναι σημαντικό να τονίσουμε πώς το στοιχείο της αλληλοβοήθειας στην οικογένεια στην καθημερινή ζωή, είναι ένα μοντέλο για τους αναρχικούς, αλλά δεν υπάρχει στα προγράμματα των πολιτικών κομμάτων.

Fransesco Codello: Η διαδικασία της οικονομικής παγκοσμιοποίησης φέρνει μαζί της και μια ενιαία σκέψη, εκείνη ακριβώς της δυτικής και καπιταλιστικής παράδοσης. Είτε η φιλελεύθερη σκέψη και η οικονομία της αγοράς, είτε η σοσιαλιστική παράδοση, υποστήριζαν πάντοτε, στη θεωρία και στην πράξη, την αναγκαιότητα ενός γενικευμένου διεθνισμού με τη μορφή από τη μια πλευρά του οικονομικού φιλελευθερισμού, και από την άλλη του οικουμενικού σοσιαλισμού. Ο αναρχισμός πώς μπορεί να απαντήσει σ’ αυτά τα ερωτήματα; Ο αναρχισμός είναι σχετικιστικός ή πλουραλιστικός;

Colin Ward: Η ερώτησή σου αποκαλύπτει μια ιδιαίτερη αντίφαση. Υπήρξαν τα κινήματα της αριστεράς, ο σοσιαλισμός και ο αναρχισμός, που έβαλαν το ζήτημα της παγκόσμιας αλληλεγγύης. Ήταν η οικονομία της αγοράς της δεξιάς που εγγυήθηκε τη δυνατότητα να υπάρξουν στα ευρωπαϊκά μαγαζιά προϊόντα που κοστίζουν λιγότερο, χάρις στην εκμετάλλευση της χειρωνακτικής εργασίας στην Αφρική, στην Ασία ή τη Λατινική Αμερική. Ωστόσο είναι ο διεθνισμός της αριστεράς που υποστηρίζει ότι αυτή είναι η σημερινή κατάσταση και η ελεύθερη κίνηση των λαών όπως εκείνη των προϊόντων είναι αναπόφευκτη σ’ έναν κόσμο άμεσης επικοινωνίας. Σε ό,τι αφορά τον παγκόσμιο καταμερισμό της βιομηχανικής παραγωγής, φαντάζομαι ότι οι αναρχικοί τείνουν να προτιμούν την τοπική παραγωγή για την ικανοποίηση των τοπικών αναγκών, σε σχέση με τη μεταφορά από μακρυνές αποστάσεις γεωργικών και βιομηχανικών προϊόντων, κάτι που χαρακτηρίζει την καπιταλιστική οικονομία.

Τέλος, «ο σχετικισμός και ο πλουραλισμός»: η αναρχική παράδοση στην οποία εμείς συμμετέχουμε, έχει τις ρίζες της στην ευρωπαϊκή ιστορία, αλλά συναντούμε αντίστοιχες μορφές σ’ ολόκληρο τον κόσμο. Για να εξηγήσουμε αυτή τη διαφοροποιημένη παράδοση, αρκεί να θυμηθούμε τι έλεγε ο Μαλατέστα: «Εμείς είμαστε, σε κάθε περίπτωση, μονάχα μία από τις δυνάμεις που δρουν στην κοινωνία και η ιστορία θα προχωρήσει, όπως πάντοτε, στην κατεύθυνση των συνεπειών που προκύπτουν απ’ όλες τις δυνάμεις που ενεργοποιούνται στις υπάρχουσες συνθήκες».

Fransesco Codello: Ποια μπορεί να είναι η δυνατότητα υποστήριξης και διάδοσης μιας κουλτούρας της άμεσης συμμετοχής στη λήψη των αποφάσεων, σε σχέση και με τη δυνατότητα ύπαρξης της διαφοράς, στην ποικιλότητα του κοινωνικού και ατομικού πειραματισμού;

Colin Ward: Όταν ήμουν νεαρός αναρχικός προπαγανδιστής, η μεταπολεμική εργατική κυβέρνηση εισήγαγε στη Μεγάλη Βρετανία το εθνικό σύστημα υγείας, ένα τεράστιο πρόγραμμα για την εθνική ανοικοδόμηση και ένα εθνικό ασφαλιστικό σύστημα. Τότε ο κόσμος θα μπορούσε να μου πει: «Η εικόνα που έχεις για το κράτος σαν μια τυραννική και καταπιεστική μηχανή είναι τρελλή, γιατί δεν λαμβάνει υπόψιν την αρχική λειτουργία του: προσφέρει ασφάλεια και ευημερία στους πολίτες του». Υπήρχαν δύο τρόποι να απαντήσεις σ’ αυτή την αντίρρηση: ο πρώτος ήταν να τραβήξεις την προσοχή στην κοινωνική ευημερία που βασίζεται στη λαϊκή αλληλεγγύη (αυτό είναι το περιεχόμενο του 12ου κεφαλαίου του βιβλίου μου Η Πρακτική της Ελευθερίας). Η δεύτερη απάντηση έχει να κάνει με τον πικρό απολογισμό του Κροπότκιν (στο βιβλίο του Η Μοντέρνα Επιστήμη και η Αναρχία), όπου υποστηρίζει ότι είμαστε υποχρεωμένοι να βρίσκουμε νέες μορφές οργάνωσης για τις κοινωνικές λειτουργίες τις οποίες το κράτος εκπληρώνει μέσω της γραφειοκρατίας και «μέχρι να γίνει κάτι τέτοιο, τίποτα δεν θ’ αλλάξει».

Προσπάθησα να εφαρμόσω αυτή τη συμβουλή στον τομέα που γνωρίζω καλύτερα: την οικοδομική τέχνη. Στη Μεγάλη Βρετανία της δεκαετία του ’60, σχεδόν το 1/3 του πληθυσμού ζούσε σε σπίτια ή διαμερίσματα κρατικής ιδιοκτησίας και τα νοίκιαζε από τις τοπικές αρχές. Στο περιοδικό Anarchy και μετά στο βιβλίο μου Οι Ενοικιαστές Αναλαμβάνουν, ανέλυσα τον μετασχηματισμό της δημόσιας οικοδομικής σε συνεργατικές ενοικιαστών. Σε κάποιο βαθμό αυτό συνέβη τω όντι (το 1970 υπήρχαν μόνο 2 συνεργατικές ενοικιαστών σ’ ολόκληρη τη Μεγάλη Βρετανία˙ σήμερα υπάρχουν ίσως 2.000). Αλλά ένα μεγάλο μέρος των δημόσιων κατοικιών πέρασε στον έλεγχο μη κερδοσκοπικών οργανώσεων, οι οποίες δεν ελέγχονταν από τους ενοικιαστές. Αυτές οι προσπάθειες ήταν δίχως αμφιβολία μια απόπειρα να «διαδοθεί μια κουλτούρα της άμεσης συμμετοχής στη διαδικασία λήψης των αποφάσεων». Υπάρχουν πολλές άλλες όψεις της καθημερινής κοινωνικής ζωής που θα απαιτούσαν αναρχικό πειραματισμό. Παραδείγματος χάριν: ο έλεγχος και η διεύθυνση της υγιεινομικής περίθαλψης.

Fransesco Codello: Σ’ ένα άρθρο με τίτλο «Τι θα σημαίνει αύριο ο αναρχισμός;» (δημοσιεύθηκε στη λονδρέζικη εφημερίδα Freedom στις 6 Μάρτη του 1993), μπροστά στη διάδοση των φονταμενταλιστικών ιδεών υποστηρίζεις ότι συχνά γίνεται αναπόφευκτη η υπεράσπιση του μοντέρνου κράτους, με την έννοια ότι είναι «λιγότερο» καταπιεστικό σε σχέση με το θεοκρατικό. Ακόμη και οι αναρχικοί σε συγκεκριμένες ιστορικές συνθήκες και σε ιδιαίτερα πολιτιστικά και κοινωνικά πλαίσια οφείλουν, λοιπόν, να υπερασπίζονται τους χώρους των δημοκρατικών ελευθεριών των σημερινών κρατιστικών κοινωνιών;

Colin Ward: Δεν ένιωσα ποτέ ικανός να πω στους άλλους αναρχικούς πώς πρέπει να συμπεριφέρονται, αλλά το δίλημμα που παραθέτω είναι παρόν σε διάφορα μέρη των ΗΠΑ, όπου το μοντέρνο κράτος τυγχάνει υπεράσπισης εναντίον των Αναγεννημένων Χριστιανών, ή για τους αναρχικούς στο Ισραήλ που αμύνονται εναντίον του ορθόδοξου εβραϊσμού, ή για τους Αιγύπτιους αναρχικούς που αμύνονται απέναντι στον ισλαμικό φονταμενταλισμό, ή για τους Ινδούς αναρχικούς που υπερασπίζονται το εκκοσμικευμένο κράτος εναντίον του ινδουϊστικού εξτρεμισμού. Θέλω να διευκρινήσω ότι, όπως άλλα μη θρησκευόμενα και μη εθνικιστικά άτομα, δεν έχουμε ιδέα για το πώς θα σταματήσουμε αυτά τα ανεπιθύμητα φαινόμενα. Επιτιθέμεθα στη θρησκευτική αναβίωση, με τον κίνδυνο να τροφοδοτήσουμε παρά να μειώσουμε, τη δύναμή της.

Δεν έχω βρει ακόμη μια απάντηση σ’ αυτά τα ερωτήματα. Αλλά έχω την υποψία ότι πίσω από την ερώτησή σου βρίσκεται μια προκατάληψη για το ζήτημα του συμβιβασμού. Αυτό ποτέ δεν με ενόχλησε υπερβολικά, γιατί κάθε μέρα όλοι μας κάνουμε συμβιβασμούς με την κοινωνία στην οποία ζούμε και με τους κανόνες της (στην πραγματικότητα, αν σκεφτούμε τους καθημερινούς μηχανισμούς μιας υποθετικής ελευθεριακής κοινωνίας, ανακαλύπτουμε ότι ο συμβιβασμός μεταξύ διαφορετικών εκδοχών θα ήταν η βασική αρχή).

Ένας παλιός Άγγλος αναρχικός μου αφηγήθηκε τη σχέση του με τον εφοριακό του που κάθε χρόνο του έστελνε ένα έντυπο για να συμπληρώσει. Αυτός του έδινε κάθε λεπτομέρεια των οικονομικών του και προσπαθούσε τις περισσότερες φορές να πείσει τον εφοριακό να τον επισκεφτεί προσωπικά για να συζητήσουν το ζήτημα. Το εισόδημά του ήταν τόσο χαμηλό, που δεν άξιζε τον έλεγχο του εφοριακού· ωστόσο ο σύντροφος μού υπογράμμιζε ότι ο τύπος του ατόμου που φοροδιαφεύγει, είναι κατά τη γνώμη του ο τύπος του ατόμου που θα καθιστούσε αδύνατη μια αναρχική κοινωνία.

Fransesco Codello: Μέχρι τώρα, υποστηρίζεις πάντα στο άρθρο που αναφέραμε, ο αναρχισμός υπήρξε, ακόμη και όταν δεν ήταν ευρωπαϊκός, θεμελιωδώς ευρωκεντρικός. Ποια ίχνη βλέπεις σ’ έναν σύγχρονο αναρχισμό διαφορετικών πολιτιστικών εθνοτήτων;

Colin Ward: Από τη στιγμή που οι πρώτοι αναρχικοί προπαγανδιστές, όπως ο Κροπότκιν και ο Elisée Réclus, ήταν κατά τύχη γεωγράφοι και εθνολόγοι, υπήρξε μια πρώιμη ανακάλυψη της ύπαρξης μιας αναρχικής σκέψης σε μη ευρωπαϊκές κουλτούρες. Θα ήταν δύσκολο να ισχυριστώ ότι ο σύγχρονος αναρχισμός επηρεάζει τις μη ευρωπαϊκές κουλτούρες, αλλά με την παγκοσμιοποίηση της κουλτούρας, το μεγαλύτερο μέρος από μας έχει κάποια ιδέα για την ύπαρξη ταοϊστικών και βουδιστικών αναρχικών ιδεών που έρχονται από την ΄Άπω Ανατολή και ινδικών αναρχικών παραδόσεων από το κίνημα που έχει γίνει γνωστό ως Σαρβοντάγια, όπως και από σύγχρονα κινήματα της Λατινικής Αμερικής, γνωστά ως «κινήματα από τα κάτω».

Fransesco Codello: Ποιους στοχαστές θεωρείς πάντα έγκυρους για να κατανοήσουμε με ελευθεριακό τρόπο την εξέλιξη της κοινωνίας;

Colin Ward: Γεννήθηκα το 1924 και επηρεάστηκα κυρίως από τους κλασικούς αναρχικούς όπως ο Κροπότκιν και από μερικούς άλλους στοχαστές όχι ακριβώς αναρχικούς, όπως ο Alexander Herzen του 19ου αιώνα, ο Martin Buber και ο Isaiah Berlin του 20ου αιώνα. Ο αναρχικός του 20ού αιώνα που βρίσκεται πιο κοντά στις ιδέες μου είναι ο Paul Goodman. Ανήκω σε μια γενιά για την οποία η τυπωμένη λέξη ήταν το πιο σημαντικό μέσο προπαγάνδας και πράγματι με εξέπληξε όταν ανακάλυψα ότι γράφω για τον βρετανικό αναρχικό τύπο από το 1943. Ωστόσο, είμαι σίγουρος ότι η προπαγάνδα μου ήταν πιο αποτελεσματική όταν είχα την ευκαιρία να γράψω για τον μη αναρχικό τύπο. Πράγματι προσεκλήθην να γράφω ένα άρθρο την εβδομάδα για το περιοδικό New Society από το 1978 μέχρι το 1988 και μετά μέχρι το 1996 στο περιοδικό New Statesman & Society.

Fransesco Codello: Υποστηρίζεις ότι πιθανώς τον 21ο αιώνα ο αναρχισμός, αποκαλούμενος με άλλα ονόματα, οριζόμενος με άλλες εκφράσεις, θα εκδηλωθεί με άλλες μορφές: τι θέλεις να πεις;

Colin Ward: Ήθελα να πω ότι κατά τη γνώμη μου ο αναρχισμός δεν είναι ένας ουτοπικός τύπος, αλλά ένα μοντέλο κοινωνικής οργάνωσης και υπογραμμίζω την παρακάτω παρατήρηση του Paul Goodman:

«Μια ελεύθερη κοινωνία δεν μπορεί να υλοποιηθεί αντικαθιστώντας μόνο την παλιά τάξη πραγμάτων με μια καινούργια, αλλά αυτό μπορεί να γίνει μάλλον με τη διεύρυνση των σφαιρών ελεύθερης δράσης, μέχρις ότου αυτές αποτελέσουν το θεμέλιο της κοινωνικής ζωής».

Όντας έτσι τα πράγματα, είναι πιθανόν ο αναρχισμός να επανεφευρεθεί από άτομα που δεν διαθέτουν κάποια γνώση της παράδοσης, στην οποία, θεωρητικά, ανήκουμε εμείς.

Fransesco Codello: Ποια σχέση υπάρχει μεταξύ του περιβαλλοντισμού, της κοινωνικής οικολογίας και του αναρχισμού του μέλλοντος;

Colin Ward: Υπάρχει μια πολύ στενή σχέση. Όταν το βιβλίο του Κροπότκιν Αγροί, Εργοστάσια και Έργαστήρια (το εγχειρίδιό του για μια οικολογικά ζωτική κοινωνία) ξανατυπώθηκε το 1919, περιείχε ένα εισαγωγικό σημείωμα που υπογράμμιζε τα εξής: «Απαιτείται μια νέα οικονομία στους πόρους που χρησιμοποιούνται για την ικανοποίηση των αναγκών της ανθρώπινης ζωής, αφού οι ανάγκες αυξάνονται και οι πόροι δεν είναι ανεξάντλητοι». Αυτή είναι μια πολύ ασυνήθιστη παρατήρηση γύρω από τα περιβαλλοντικά προβλήματα στη σοσιαλιστική φιλολογία εκείνων των ημερών. Ανάμεσα στους μοντέρνους αναρχικούς με χαροποιεί το ότι η φωνή του Murray Bookchin είναι παρούσα στο αμερικανικό περιβαλλοντικό κίνημα, ασχολούμενη με μια εκστρατεία υπέρ της «κοινωνικής οικολογίας» και αντιτιθέμενη στην «οικολογία του βάθους», με την οποία ασχολούνται άτομα που προτιμούν να εκφράζουν τα μυστικιστικά τους αισθήματα απέναντι στα κοινά προβλήματα. Το μέλλον του αναρχισμού συνδέεται με την περιβαλλοντική επίγνωση.

Fransesco Codello: Αν θα έπρεπε να εξηγήσεις σ’ ένα ον από άλλο πλανήτη τι είναι η αναρχία, τι θα του έλεγες;

Colin Ward: Η πρώτη μου προσπάθεια θα ήταν να πείσω τον φιλοξενούμενό μου να μοιραστεί μαζί μου το γεύμα· πάντα μου έλεγαν ότι η πρώτη κίνηση των νομαδικών πληθυσμών απέναντι στους ξένους είναι να τους κάνουν να νιώσουν άνετα, εξηγώντάς τους ότι η λέξη «σύντροφος» σημαίνει άτομα που μοιράζονται το ψωμί μαζί τους. Το δεύτερο βήμα θα ήταν να του εξηγήσω ότι μερικοί από μας πιστεύουν πως το αυθόρμητο μοίρασμα των αγαθών και των υπηρεσιών φέρνει σε όλους τη μέγιστη ευτυχία και ότι αν ο φιλοξενούμενος είναι διατεθειμένος να συμμετέχει στις εργασίες της κοινότητάς μας, θα ήταν καλοδεχούμενος ανάμεσά μας. Θα ήταν ωστόσο ελεύθερος να φύγει, με μια προειδοποίηση: πολλές κοινότητες είναι εχθρικές απέναντι στους ξένους διαφορετικού χρώματος και θα μπορούσαν να τον δικάσουν σαν «λαθρομετανάστη» ή «οικονομικό μετανάστη».

————————————————

ΚΥΚΛΟΦΟΡΕΙ:

Colin Ward: Αρχιτεκτονική, σχεδιασμός & συμμετοχή. Προς μία μετα-εξουσιαστική πόλη – Νέο βιβλίο

The post Colin Ward: Ο σπόρος κάτω απο το χιόνι (Autonomedia, 2001) first appeared on Aυτολεξεί.

Οἱ κακές συνήθειες ἐργασίας κι ἡ ἄτσαλη συμπεριφορά ὑπονομεύουν κάθε ἀπόπειρα δημιουργίας συλλογικότητας. Η ἀπρόσεκτη, άτσαλη συμπεριφορά σημαίνει ὅτι δέν ἐνδιαφερόμαστε βαθειά γι’ αὐτό πού κάνουμε ή γιά ἐκείνους μέ τούς ὁποίους τό κάνουμε. Αὐτό μπορεῖ, νά προκαλέσει ἔκπληξη σ’ ἕνα σωρό ἀνθρώπους. Τό γεγονός όμως παραμένει: μιλάμε γιά ἐπανάσταση ἀλλά ἐνεργοῦμε ἀντιδραστικά σε στοιχειώδη επίπεδα.

Ὑπάρχουν δύο βασικά πράγματα τά ὁποῖα κρύβονται πίσω ἀπ’ αὐτές τίς ἀτυχεῖς περιστάσεις:

1) Ἡ ἰδέα τῶν ἀνθρώπων γιά τό πῶς θά συμβεί κάτι (σάν τήν ἐπανάσταση) διαμορφώνει τίς συνήθειες ἐργασίας τους.
2) Τό ταξικό τους ὑπόβαθρο τούς προσφέρει μιά έπιφανειακή άποψη τῆς πολιτικῆς.

Δέ χωρεῖ καμιά ἀμφιβολία πώς ἡ γενιά τῆς Πέψη εἶναι πολιτικά πιό ζωντανή. ᾿Αλλά αὐτή ἡ νέα ἐνέργεια καναλιζάρεται ἀπ’ τούς ὀργανωτές σέ ἀνιαρές συγκεντρώσεις πού ἀναπαράγουν τήν ἱεραρχία τῆς ταξικῆς κοινωνίας. Μετά ἀπό ἕνα διάστημα, ἡ κριτική σκέψη μαραίνεται κι οἱ ἄνθρωποι χάνουν τήν περιέργειά τους. Οἱ συγκεντρώσεις γίνονται μιά ρουτίνα όπως κι ότιδήποτε ἄλλο στή ζωή.

Ἕνας σωρός προβλήματα πού θ’ ἀντιμετωπίσουν οἱ κολλεκτίβες, μποροῦν νά ἐντοπιστοῦν στίς συνήθειες ἐργασίας πού ἀποκτήθηκαν μέσα στό (μαζικό) κίνημα.

Οἱ ἄνθρωποι συνεχίζουν να παίζουν τούς παθητικούς ρόλους μέ τούς ὁποίους έξοικειώθηκαν στίς μεγάλες συγκεντρώσεις. Ἡ ἔμφαση πού δίνεται στη μαζική συμμετοχή σημαίνει ότι τό μόνο πού πρέπει να κάνεις εἶναι νά ἐμφανιστεῖς. Σπάνια προετοιμάζονται οἱ ἄνθρωποι γιά μιά συγκέντρωση, οὔτε αίσθάνονται τήν ἀνάγκη νά τό κάνουν. Συχνά ή κατάσταση αὐτή δέ γίνεται φανερή ἐπειδή ἀκριβῶς οἱ λίγοι ἄνθρωποι πού πραγματικά δουλεύουν (ἐκεῖνοι πού κάνουν τή συγκέντρωση) δημιουργοῦν τήν αὐταπάτη τῆς ὁμαδικῆς ἐπίτευξης.

Επειδή οἱ ἄνθρωποι θεωροῦν βασικά τούς ἑαυτούς τους σάν ἀντικείμενα κι ὄχι σάν ὑποκείμενα, ή πολιτική δραστηριότητα καθορίζεται σάν ἕνα μελλοντικό γεγονός πού εἶναι ἔξω ἀπ’ αὐτούς. Κανείς ἀπ’ αὐτούς δέ θεωρεῖ τόν ἑαυτό του ότι κάνει τήν ἐπανάσταση κι, ἑπομένως, δέν καταλαβαίνει πώς θά πραγματοποιηθεί.

Η σύντομη διάρκεια τοῦ ἐνδιαφέροντος εἶναι ἕνα ἄσχημο σύμπτωμα τῆς ἄμεσης πολιτικῆς. Ἡ ἔμφαση πού δίνεται στήν ἀντίδραση στήν κρίση, φαίνεται ν’ ἁρπάζει τό πεδίο τῆς προσοχής – στήν πραγματικότητα συχνά δέν ὑπάρχει καθόλου χρονική διάσταση. Αὐτό τό ἄχρονο γίνεται αἰσθητό σάν ἡ συγκοπή τῆς ὑπερδέσμευσης. Πολλοί ἄνθρωποι λένε ότι θα κάνουν πράγματα δίχως πραγματικά να σκεφτούν προσεκτικά ἄν ἔχουν τόν καιρό νά τά κάνουν. Νά ἔχεις καιρό σημαίνει σε τελευταία ἀνάλυση να καθορισεις τί πραγματικά θέλεις να κάνεις. Ὑπερ-δέσμευση εἶναι ὅταν θέλεις να κάνεις τά πάντα, ἀλλά καταλήγεις νά μήν κάνεις τίποτα.

Τ’ αμέτρητα ἄλλα συμπτώματα΄ τῆς περιστασιακῆς πολιτικῆς, ἔλλειψη προετοιμασίας, ἀργοπορία, αἴσθηση ἀνίας σε δύσκολες στιγμές κλπ. – εἶναι ὅλα σημάδια μιᾶς πολιτικής στάσης πού εἶναι καταστρεπτική γιά τήν κολλεκτίβα.

Ἐκεῖνο πού εἶναι σημαντικό είναι ν’ ἀναγνωρίζεις τήν ὕπαρξη αὐτῶν τῶν προβλημάτων καί νά ξέρεις τί τά προκαλεῖ. Αὐτά δέν εἶναι προσωπικά προβλήματα ἀλλά ἱστορικά καθορισμένες στάσεις.

Πολλοί ἄνθρωποι συγχέουν τήν ἐξέγερση ἐνάντια στήν άλλοτριωμένη ἐργασία μέ τήν εἰδική της ιστορική μορφή, μέ τήν ἴδια τήν ἐργασιακή δραστηριότητα. Αὐτή ἡ ἐξέγερση ἐκφράζεται μέ μιά στάση ἐνάντια στήν ἐργασία.

Οἱ στάσεις ἀπέναντι στήν ἐργασία διαμορφώνονται ἀπ’ τίς σχέσεις μας μέ τή παραγωγή δηλαδή, ἀπ’ τήν τάξη. Ἡ τάξη εἶναι ἕνα προϊόν τῶν ἱεραρχικῶν καταμερισμῶν τῆς ἐργασίας (συμπεριλαμβάνοντας κι ἄλλες μορφές ἐκτός ἀπ’ τή μισθωτή ἐργασία). Ὑπάρχουν τρεῖς βασικές σχέσεις πού μπορούν να γεννήσουν στάσεις ενάντια στήν ἐργασία. Ἡ ἐργατική τάξη ἐκφράζει τή στάση της ενάντια στήν ἐργασία σά μιά ἐξέγερση ένάντια στήν ἐργασία πού ἔχει γίνει μονότονη. Γιά τή μεσαία τάξη, ή στάση ενάντια στήν εργασία προέρχεται ἀπ’ τήν ίδεολογία τῆς καταναλωτικής κοινωνίας καί περιστρέφεται γύρω ἀπ’ τόν ἐλεύθερο χρόνο. Το στερεότυπο τοῦ «τεμπέλη ἰθαγενοῦς» ἤ τῆς «φυσικά ἀδύναμης γυναίκας» είναι μιά τρίτη στάση ενάντια στήν ἐργασία, ἡ ὁποία ισχύει για κείνους πού ἀποκλείονται ἀπ’ τή μισθωτή ἐργασία.

Τό ὄνειρο τοῦ αὐτοματισμού (δηλαδή τῆς μή έργασίας) ένισχύει τήν ταξική προκατάληψη. Ἡ μεσαία τάξη εἶναι ἐκείνη πού ἔχει αὐτό τό ὄνειρο, ἀφοῦ ἐπιδιώκει νά ἐπεκτείνει τίς δραστηριότητές της, πού εἶναι προσανατολισμένες στόν ἐλεύθερο χρόνο.

Γιά τήν έργατική τάξη, ὁ αὐτοματισμός σημαίνει ἀπώλεια τῆς δουλειάς της – συνεχή ἀπασχόληση μέ τήν ἀνεργία ἡ ὁποία ἀποτελεῖ τό ἀντίθετο τοῦ ἐλεύθερου χρόνου. Γι’ αὐτούς πού ἔχουν ἀποκλειστεῖ, ὁ αὐτοματισμός δε σημαίνει τίποτα γιατί δε θά ἐφαρμοστεῖ στίς δικές τους μορφές ἐργασίας.

Ὁ αὐτοματισμός τῆς ἐργατικῆς τάξης ἔχει γίνει ἡ ἰδεολογία τῶν ριζοσπαστῶν μετά τήν ἐποχή τῆς σπάνης – ἀπ’ τούς ἀναρχικούς τοῦ περιοδικοῦ Άναρχος ὡς τή νέα έργατική τάξη τῆς S.D.S. Ἡ τεχνολογική ἀλλαγή τούς ἔχει σώσει ἀπ’ τό δίλημμα μιᾶς ταξικῆς ἀνάλυσης πού ποτέ δέν μπόρεσαν να κάνουν. Μέ τήν ἐξάλειψη τῆς ταξικής πάλης ἀπ’ τόν αὐτοματισμό (τόν αὐτοματισμό τῆς ἐργατικής τάξης) οἱ ριζοσπάστες έχουν γίνει ὑπέρμαχοι τῆς κοινωνίας τοῦ ἐλευθέρου χρόνου καί τουριστικών τρόπων ζωῆς.

Αὐτή ἡ στάση ἐνάντια στήν ἐργασία ὁδηγεῖ σέ μιά οὐτοπική ἀντίληψη καί μᾶς ἀπομακρύνει ἀπ’ τή σφαίρα τῆς ἱστορίας. Εμποδίζει τή δημιουργία τῆς συλλογικότητας καί τῆς αὐτενέργειας. Το πρόβλημα πώς να μεταμορφωθεῖ ἡ ἐργασία σε αὐτενέργεια εἶναι κεντρικό γιά τήν κατάργηση τῶν τάξεων καί τήν ἀναδιοργάνωση τῆς κοινωνίας.

Αὐτενέργεια εἶναι ἡ ἀναδημιουργία τῆς συνείδησης (πληρότητα τῆς δραστηριότητας τῆς ἀτομικῆς ζωῆς κάποιου). Ἡ κολλεκτίβα εἶναι ἐκεῖνο πού κάνει δυνατή τήν ἀναδημιουργία, γιατί καθορίζει τήν ἀτομικότητα ὄχι σά μιά ἀτομική εμπειρία ἀλλά σά μιά κοινωνική σχέση. Ἐκεῖνο πού εἶναι σημαντικό να δούμε εἶναι ὅτι ἡ ἐργασία ἀποτελεῖ τή δημιουργία μιᾶς συνειδητής δραστηριότητας μέσα στή δομή τῆς κολλεκτίβας.

Ἕνας ἀπ’ τούς καλύτερους τρόπους πού ὑπάρχουν για την ἀνακάλυψη καί τή διόρθωση στάσεων ἐνάντια στήν έργασία εἶναι διαμέσου τῆς αὐτοκριτικής. Αὐτός προσφέρει ἕνα ἀντικειμενικό πλαίσιο πού ἀφήνει στούς ἀνθρώπους χώρο γιά νά δεχθοῦν καί νά κάνουν κριτικές. Ἡ αὐτοκριτική εἶναι τό ἀντίθετο τῆς αὐτενέργειας γιατί ὁ σκοπός της εἶναι ὄχι να σᾶς ἀπομονώσει, ἀλλά ν’ ἀπελευθερώσει καταπιεσμένες ἱκανότητες. Ή αὐτοκριτική εἶναι μιά μέθοδος γιά τό χειρισμό τῆς γουρουνίσιας συμπεριφορᾶς καί τῆς ἀναπτυσσόμενης συνείδησης.

Γιά νά ξεριζώσει ἀπό μέσα μας τήν κοινωνία καί γιά νά ἐπανακαθορίσει τίς σχέσεις εργασίας μας, ή κολλεκτίβα πρέπει ν’ ἀναπτύξει μιά αἴσθηση τῆς δικῆς της ἱστορίας. Ἕνα ἀπ’ τά δυσκολότερα πράγματα πού ἔχει να κάνει εἶναι νὰ δεῖ τίς πιό στενές σχέσεις – ἐκεῖνες πού συνάπτονται μέσα στά πλαίσια τῆς κολλεκτίβας – ἀπό πολιτική σκοπιά. Η τάση πού ἐπικρατεῖ εἶναι νάναι συναισθηματική ἤ ἐκεῖνο πού ὁ Μάο ὀνομάζει «φιλελεύθερη», στίς σχέσεις ἀνάμεσα σε φίλους. Οἱ κανονισμοί δέν πρέπει πιά ν’ ἀποτελοῦν τό πλαίσιο τῆς πειθαρχίας. Πρέπει νά βασίζεται στήν πολιτική κατανόηση. Μιά ἀπ’ τίς λειτουργίες τῆς ἀνάλυσης εἶναι ὅτι πρέπει νά ἐφαρμόζεται κι ἐσωτερικά.

Ἡ προετοιμασία εἶναι ἕνα ἄλλο μέρος τῆς διαδικασίας πού δημιουργεῖ τή συνέχεια ἀνάμεσα στίς συγκεντρώσεις κι έξασφαλίζει ότι ἡ σκέψη μας δέ γίνεται μιά μερική ἐνέργεια. Επίσης καταπολεμά τήν τάση συλλογῆς ἰδεῶν τοῦ ἀέρα. Ὅπου οἱ συγκεντρώσεις τείνουν νἄναι ἀφηρημένες καί στό βρόντο, ἐννοεῖ ὅπως οἱ ἰδέες πού προτείνονται να μή συνδέονται μέ τή σκέψη (δηλαδή, τήν ἀνάλυση). Σπάνια ὑπάρχει μια σοβαρή ἔρευνα πίσω ἀπ’ ὅτι λέγεται.

Τί νόημα ἔχει αὐτό γιά τήν προετοιμασία μιᾶς συγκέντρωσης; Σημαίνει νά μήν ἔρχεσαι μέ άδεια χέρια ἤ ἄδειο κεφάλι. Ὁ Μάο λέει: «Δίχως ἔρευνα, δέν ἔχεις τό δικαίωμα να μιλᾶς».

Ὑποθέτοντας ότι μιά ὁμάδα ἔχει ἀποφασίσει τί θέλει να κάνει, τό πρώτο βήμα γιά τόν καθένα εἶναι νά ἐρευνήσει. Αὐτό σημαίνει ότι ἀφιερώνεις τό χρόνο νά ἐρευνήσεις πραγματικά τό θέμα, να μαζέψεις το σχετικό υλικό καί νά μπορέσεις νά τό κάνεις προσιτό σ’ ὅλα τά μέλη τῆς κολλεκτίβας.

Τό κίνητρο πού πρέπει να βρίσκεται πίσω από κάθε προετοιμασία πρέπει νάναι ή δημιουργία μιᾶς συνεποῦς ἀνάλυσης. «Πρέπει ν’ ἀντικαταστήσουμε τα κροκοδείλια δάκρυα μέ τόν ἰδρώτα τῆς αὐτοκριτικής», σύμφωνα με μια νέα Κινέζικη παροιμία.

—————————————————————-

Ολόκληρο το βιβλίο ΕΔΩ.

The post Τι είναι αυτενέργεια για τον Colin Ward (απόσπασμα από το Αυθορμητιμός και Οργάνωση, 1975) first appeared on Aυτολεξεί.

Colin Ward, Αρχιτεκτονική, σχεδιασμός & συμμετοχή: Προς μία μετα-εξουσιαστική πόλη, Αθήνα: Αυτολεξεί, Μάιος 2026, σελ. 188, διαστάσεις: 13×19, ISBN 978-618-88138-1-6. Ανθολόγηση: Γιάβορ Ταρίνσκι | Μετάφραση: Σπύρος Βαρδαρός | Επιμέλεια: Ιωάννα-Μαρία Μαραβελίδη | Σχεδιασμός-σελιδοποίηση: Απόλλωνας Πετρόπουλος.

Εισαγωγή: Νίκος Αναστασόπουλος (δρ αρχιτέκτονας, ερευνητής και αναπληρωτής καθηγητής της Σχολής Αρχιτεκτόνων ΕΜΠ).

Ευχαριστούμε τον εκδοτικό οίκο Freedom Press για την ευγενική παραχώρηση του σχεδίου του εξωφύλλου.

Από το οπισθόφυλλο:

Ο Κόλιν Γουόρντ (1924-2010) υπήρξε ίσως ο διασημότερος Βρετανός αναρχικός στοχαστής του 20ού αιώνα. Άφησε μια μεγάλη κληρονομιά ριζοσπαστικών ιδεών και συγγραμμάτων σε διάφορους κλάδους, συμπεριλαμβανομένης της πολιτικής, της εκπαίδευσης, της αρχιτεκτονικής και του πολεοδομικού σχεδιασμού, στον οποίο εργάστηκε για πολλά χρόνια.

Το παρόν βιβλίο αποτελεί μία μικρή ανθολογία διαλέξεων και κειμένων του που επιχειρεί να συμπυκνώσει τη σκέψη του, εστιάζοντας στη σχέση μεταξύ αρχιτεκτονικής και κοινωνίας. Ο συγγραφέας αναδεικνύει εναλλακτικές προσεγγίσεις, απορρίπτοντας τον ελιτισμό που απομακρύνει τους επαγγελματίες αρχιτέκτονες από τις καθημερινές στεγαστικές ανάγκες των ανθρώπων και μας καλεί να επαναπροσδιορίσουμε την αρχιτεκτονική ως ένα εργαλείο κοινωνικής αλλαγής. Μέσα από παραδείγματα και ιστορικές αναλύσεις, ο Ward προτείνει έναν συμμετοχικό και ανθρωποκεντρικό σχεδιασμό, που αναγνωρίζει τη σημασία του ελέγχου από τον κάτοικο στη δημιουργία του αστικού χώρου.

Ο Ward αφιέρωσε το έργο του στην υπηρεσία των κοινοτήτων. Η ενασχόλησή του με τις πραγματικές ανάγκες των ανθρώπων τον έκανε γνωστό σε ένα κοινό ετερογενές και ευρύτερο.

Ο παρών τόμος, με τις πυκνές του αναφορές, φιλοδοξούμε να αποτελέσει ένα χρήσιμο εργαλείο για όποιον μελετητή, αρχιτέκτονα ή απλό κάτοικο τολμά να δει, στο σήμερα, την πόλη και την κατοικία του αλλιώς!

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ:

〉 Λίγα λόγια για τον συγγραφέα
〉 ΕΙΣΑΓΩΓΗ: Σκέψεις πάνω στα κείμενα του Colin Ward
〉 Το μέλλον των επαγγελμάτων σχεδιασμού
〉 Εναλλακτικές στην αρχιτεκτονική
〉 Πώς βλέπει το παιδί την πόλη
〉 Το αναρχικό σπίτι
〉 Εμείς στεγάζουμε, εσείς στεγάζεστε, αυτοί είναι άστεγοι
〉 Μια ελευθεριακή προσέγγιση στον αστικό σχεδιασμό
〉 Σημειώσεις για τις αναρχικές πόλεις
〉 ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ: Αστικός σχεδιασμός, στέγαση & αυτονομία: Συνέντευξη με τον αναρχικό πολεοδόμο Jere Kuzmanić
〉 ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

ΣΗΜΕΙΑ ΔΙΑΘΕΣΗΣ

— Τα βιβλία του Αυτολεξεί μπορείτε να τα βρείτε σε όλα τα ενημερωμένα βιβλιοπωλεία πανελλαδικά καθώς και σε κοινωνικούς χώρους —

Όσα βιβλιοπωλεία ενδιαφέρονται να κάνουν παραγγελίες, μπορούν να το κάνουν στο e-mail: aftoleksi@gmail.com

«H αντίληψη που έχουν οι άνθρωποι για το κέντρο της πόλης διαφέρει ανάλογα με την ηλικία, την κοινωνική θέση και τον τρόπο ζωής τους. Κάποιος θα μπορούσε να θεωρήσει αυτό το συμπέρασμα τόσο προφανές ώστε να μη χρειάζεται απόδειξη, όμως, αν παρατηρήσει κανείς την ανάπλαση του κέντρου του Μπέρμιγχαμ ή σχεδόν οποιασδήποτε άλλης βρετανικής πόλης, θα διαπιστώσει ότι έχει δημιουργηθεί μια άρρητη παραδοχή, ότι η πόλη υπάρχει για έναν και μόνο τύπο πολίτη: τον ενήλικο, άνδρα, υπάλληλο γραφείου, κάτοικο εκτός κέντρου και χρήστη αυτοκινήτου».

«Οι άνθρωποι νοιάζονται για ό,τι είναι δικό τους, για ό,τι μπορούν να τροποποιήσουν, να αλλάξουν, να προσαρμόσουν στις μεταβαλλόμενες ανάγκες και να βελτιώσουν οι ίδιοι. Πρέπει να μπορούν να ‘επιτεθούν’ στο περιβάλλον τους για να το κάνουν πραγματικά δικό τους. Και πρέπει να έχουν την άμεση ευθύνη γι’ αυτό».

The post Colin Ward: Αρχιτεκτονική, σχεδιασμός & συμμετοχή. Προς μία μετα-εξουσιαστική πόλη – Νέο βιβλίο first appeared on Aυτολεξεί.

Yavor Tarinski: Στις μέρες μας γίνεται πολύς λόγος για το «δικαίωμα στην πόλη», με το οποίο διάφοροι άνθρωποι και διάφορες τάσεις εννοούν διαφορετικά πράγματα. Στην πλειονότητά τους, όμως, όλες αυτές οι φωνές συμφωνούν ότι οι κάτοικοι των πόλεων πρέπει να έχουν περισσότερο λόγο αναφορικά με το αστικό περιβάλλον. Η δουλειά σου αντιστοιχεί σε αυτό το πνεύμα, καθώς μιλάς για τις αναρχικές ρίζες του πολεοδομικού σχεδιασμού. Μπορείς να μας μιλήσεις περισσότερο για αυτό;

Jere Kuzmanić: Πράγματι, τα σύγχρονα αιτήματα για ενεργό πολιτική ως μορφή άρθρωσης νέων πολιτικών υποκειμένων για τον 21ο αιώνα είναι πολύ παρόντα τόσο σε θεωρητικό όσο και σε πρακτικό πλαίσιο αστικών αγώνων, συνεταιριστικής και αλληλέγγυας οικονομίας, κινημάτων στέγασης, ακτιβισμού για το δικαίωμα στην πόλη κ.λπ. Παρ’ όλα αυτά, αυτή η απαίτηση για περισσότερη αυτονομία και έλεγχο του δομημένου περιβάλλοντος δεν είναι κάτι νέο. Στην πραγματικότητα, ήταν εδώ και πολύ καιρό παρούσα σε πολεμικές εντός και γύρω από την αυτοοργανωμένη δυναμική της αστικής [της πόλης] εργατικής τάξης, από τις απαρχές της εκβιομηχάνισης και της αστικοποίησης, οι οποίες οδήγησαν σε απεργίες ενοικίων, καταλήψεις γης και την ανάδυση μιας κουλτούρας αυτοβοήθειας στη στέγαση σε ανεπίσημους οικισμούς σε ολόκληρο τον κόσμο.

Ήταν επίσης παρούσα στις συζητήσεις τω αναρχικών γεωγράφων του τέλους του 19ου αιώνα όπως οι Élisée Reclus, Charles Perron και Pyotr Kropoktin, οι οποίοι είναι και ο λόγος για τον οποίο η αναρχική θεωρία, σε αντίθεση με τη μαρξιστική, η οποία επινοήθηκε κυρίως σε κύκλους της πολιτικής και κοινωνικής φιλοσοφίας, ήταν από την αρχή της πολύ χωρική (ομοσπονδίες μικρών κοινοτήτων, ενοποίηση της γεωργίας και της βιομηχανίας μέσω της κροποτκινικής ένταξης της εργασίας, οι πόλεις ως συνθέσεις ανεξάρτητων γειτονιών ταυτόχρονα εξαρτώμενες από την παροχή της υπαίθρου, αμφισβήτηση της ιδιοκτησίας κ.λπ.). Στη συνέχεια, ορισμένες από αυτές τις ιδέες είχαν μεγάλη επιρροή σε ορισμένους βασικούς πρωτοπόρους της ιδέας ότι οι πόλεις πρέπει να σχεδιάζονται με σκοπό να επιτυγχάνεται καλύτερη ποιότητα ζωής για όλους, σε ανθρώπους όπως ο Ebenezer Howard, ο Patrick Geddes και ο Lewis Mumford.

Αυτή η υπόθεση παρουσιάζεται στο σημαντικό βιβλίο του γεωγράφου Peter Hall για την ιστορία του αστικού σχεδιασμού, Cities of Tomorrow (1988). Ο Hall δήλωσε ότι πολλά από τα πρώτα ιδανικά του κινήματος αστικού σχεδιασμού του 20ού αιώνα «προέκυψαν από το αναρχικό κίνημα, το οποίο άκμασε τις τελευταίες δεκαετίες του 19ου αιώνα και τα πρώτα χρόνια του 20ού. Αυτό ισχύει για τον Howard, για τον Geddes και για την Περιφερειακή Ένωση Σχεδιασμού της Αμερικής, καθώς και για πολλά παράγωγα στην ευρωπαϊκή ήπειρο» (Hall 1988, 4).

Επιπλέον, ο Hall σημείωσε έναν άλλο βασικό τομέα επιρροής του αναρχισμού: τον πολεοδομικό σχεδιασμό από-τα-κάτω. «Οι δομημένες μορφές των πόλεων πρέπει», γράφει ο Hall, «να προέρχονται από τα χέρια των ίδιων τους των πολιτών. Πρέπει να απορρίψουμε την παράδοση σύμφωνα με την οποία οι μεγάλοι οργανισμοί, ιδιωτικοί ή δημόσιοι, χτίζουν για τους ανθρώπους, και αντ’ αυτού να ενστερνιστούμε την ιδέα ότι οι άνθρωποι πρέπει να χτίζουν για τον εαυτό τους. Μπορούμε να βρούμε αυτή την έννοια έντονα παρούσα στην αναρχική σκέψη […], και ειδικότερα στις Γκεντεσιανές [ΣτΜ: Patrick Geddes Σκοτσέζος βιολόγος, κοινωνιολόγος, γεωγράφος και πρωτοπόρος πολεοδόμος. Γνωστός για την καινοτόμο σκέψη του στους τομείς του πολεοδομικού σχεδιασμού και της κοινωνιολογίας] έννοιες της αποσπασματικής αστικής αποκατάστασης μεταξύ 1885 και 1920 […]. Αυτή η ιδέα επανεμφανίζεται για να παράσχει μια σημαντική, ακόμη και κυρίαρχη, ιδεολογία σχεδιασμού σε πόλεις του τρίτου κόσμου μέσω του έργου του John Turner –με τον ίδιο να επηρεάζεται απευθείας από την αναρχική σκέψη– στη Λατινική Αμερική κατά τη δεκαετία του 1960» (Hall 2014, 9).

Η συγκεκριμένη έρευνά μου, που έγινε ως διδακτορικό με τον καθηγητή Jose Luis Oyon και την καθηγήτρια Marta Serra από το Πολυτεχνείο της Καταλονίας εστιάζει στο περίεργο γεγονός ότι όλες αυτές οι φιγούρες και οι εμπειρίες συνδέθηκαν έντονα και επηρέασαν η μία την άλλη πέρα από την κοινή μας γνώση. Είναι καλά τεκμηριωμένο στα έργα ορισμένων ιστορικών, όπως ο Federico Ferretti, το πώς, πολλές από αυτές τις φιγούρες που αναφέρονται παραπάνω συνδέθηκαν βιογραφικά, αντάλλαξαν επιστολές, έκαναν επισκέψεις και συνεργασίες και ανέπτυξαν ενεργά τις ιδέες τους για το πώς οι περιοχές μπορούν να είναι αποτέλεσμα αυτοδιαχειριζόμενης και λαϊκής δράσης που γίνεται από καλά ενημερωμένους, καλά οργανωμένους πολίτες που πρακτικά ενεργοποιούν τις γνώσεις τους στο περιβάλλον, τις γειτονιές τους, τις πόλεις και τις περιφέρειές τους.

Λιγότερα είναι γνωστά για τον τρόπο με τον οποίο η ενεργή ανταλλαγή αρχιτεκτόνων, μεταπολεμικά, σε περιφερειακές, αποκεντρωτικές και δημοτικές αρχές επηρεάστηκε και συνδέθηκε με αυτές τις ίδιες «αναρχικές» ρίζες. Αυτές οι ιδέες έχουν μια συνεχή εξέλιξη από τον 19ο αιώνα, στο κίνημα των περιφερειών στο Ηνωμένο Βασίλειο και τις ΗΠΑ στις αρχές του 20ού αιώνα, και έπειτα στη γενιά των αρχιτεκτόνων και σχεδιαστών μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, οι οποίοι άρχισαν να εφαρμόζουν τη συμμετοχή και τον έλεγχο των πολιτών στα έργα τους, όπως ο Giancarlo De Carlo και ο John Turner στο Ηνωμένο Βασίλειο και τη Νότια Αμερική. Τελικά επεκτάθηκαν σε διάφορες θεωρητικές και πολιτικές έννοιες σε έργα όπως η ιταλική εδαφική σχολή του Alberto Magnaghi, η κριτική θεωρία της πόλης του Mike Davis και ιδιαίτερα στο έργο του Murray Bookchin, για τον οποίο θα μπορούσαμε να πούμε ότι έκλεισε ολόκληρο τον κύκλο των γεωγράφων του 19ου αιώνα όταν συνέδεσε την περιφερειακή κλίμακα της επανεξέτασης της πολιτικής αυτονομίας και των αστικών αγώνων γύρω από τη δημοτική εξουσία με το πολύ ευρύτερο πλαίσιο της κοινωνικής οικολογίας.

YT: Πώς οι βασικές αναρχικές αρχές, όπως η άμεση και αδιαμεσολάβητη συμμετοχή στη λήψη αποφάσεων, η αλληλοβοήθεια και η άρνηση εξουσίας, αντιστοιχούν στην αστικοποίηση και στη θεωρία του σχεδιασμού της πόλης; Μπορείς, επίσης, να επεκταθείς στην κρίσιμη έννοια του ελέγχου από τον κάτοικο και να δώσεις παραδείγματα τέτοιων πρακτικών;

JK: Στην έρευνά μου, έχω μια συγκεκριμένη εστίαση στη γενιά των γεωγράφων, αρχιτεκτόνων και σχεδιαστών μετά τον 2ο Παγκόσμιο Πόλεμο που συνδύασαν πρακτική και θεωρητική εργασία μεταξύ Ιταλίας και Ηνωμένου Βασιλείου για να υποστηρίξουν τον πλήρη έλεγχο των πολιτών στον αστικό ιστό – μία έννοια πάνω στην οποία ο Bookchin, στην τριλογία του για τις πόλεις, χτίζει σιωπηρά την πλατφόρμα για τον ελευθεριακό δημοτισμό (1974, 1987). Αυτή η γενιά υπερασπίστηκε όχι μόνο την καθοδηγούμενη και περιστασιακή συμμετοχή στον αρχιτεκτονικό σχεδιασμό αλλά και τον πλήρη έλεγχο των κατοίκων, την άμεση και πλήρη εμπλοκή του χρήστη στη διαδικασία σχεδιασμού, κατασκευής και κατοίκησης του δομημένου περιβάλλοντος. Αυτό, φυσικά, δεν ήταν μια νέα ιδέα. Όλοι τους υπερασπίστηκαν την αυτόνομη δράση των πολιτών βλέποντάς τους ως ικανούς να ανακαινίσουν, να χτίσουν και να μεταμορφώσουν τα σπίτια και τους δημόσιους χώρους τους με βάση το ιστορικό γεγονός ότι οι άνθρωποι φρόντιζαν ανέκαθεν τον εαυτό τους μέσω της αυτοβοήθειας και της αλληλοβοήθειας. Για αυτούς τους συγγραφείς, ένα από τα καλύτερα παραδείγματα ήταν οι μεσαιωνικές ευρωπαϊκές πόλεις που ήταν χαρακτηριστικά παραδείγματα αυτού του είδους «οργανικής» χωρικής τάξης.

Η έννοια του ελέγχου των κατοίκων [dweller control] ήταν μια θεμελιώδης αρχή μεταξύ ορισμένων σημαντικών μορφών της αρχιτεκτονικής, η οποία βασίζεται στην κοινότητα, του 20ού αιώνα, όπως ο John F. Turner, ο Walter Segal, ο Colin Ward και ο Giancarlo De Carlo. Σε διάστημα αρκετών δεκαετιών, συναντήθηκαν και αντάλλαξαν ιδέες, με αξιοσημείωτα κομβικά σημεία πνευματικής συνεργασίας, όπως ο ιταλικός κύκλος αρχιτεκτόνων και σχεδιαστών, ο οποίος, πέρα από τον De Carlo, περιλάμβανε τους Ludovico Quaroni, Riccardo Mariani και Carlo Doglio. Μαζί αυτοί, μεταξύ του Ηνωμένου Βασιλείου και της Ιταλίας, διαμόρφωσαν συλλογικά και εφάρμοσαν μεμονωμένα τον έλεγχο των κατοίκων ως κατευθυντήρια αρχή στους αντίστοιχους τομείς τους. Μεταξύ των πιο γνωστών παραδειγμάτων είναι τα συμμετοχικά σχέδια για τις εργατικές γειτονιές στο Terni και το Mazzorbo που έγιναν από τον De Carlo κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 1970 ή οι μικρο-γειτονιές του Walter’s Segal στην περιοχή Lewisham του Λονδίνου από τη δεκαετία του 1980. Όχι και τόσο συνηθισμένες αναφορές είναι τα εξαιρετικά πειράματα «αστικής σφεντόνας» (Proli 2017) αυτόνομων «αναπτυξιακών σχεδίων» και «κοινοτικών αντεστραμμένων απεργιών» στην αγροτική Σικελία της δεκαετίας του 1960 από τον Carlo Doglio και τον Danilo Dolci, ή οι νέες πόλεις Do-It-Yourself που προωθήθηκαν από τον Colin Ward στο Lightmoore του Ηνωμένου Βασιλείου, Telford.

Αυτές οι συνεργασίες έγιναν παράλληλα με τις σκόπιμες διεθνικές προσπάθειες για την προώθηση ενός συγκεκριμένου οράματος στον τομέα του σχεδιασμού. Μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, αυτοί οι αρχιτέκτονες θεώρησαν τον πολεοδομικό σχεδιασμό ως ένα «επαναστατικό εργαλείο» για κοινωνική αλλαγή στη βάση, υποστηρίζοντας την ελεγχόμενη από τους πολίτες πολεοδομία ως τρόπο ενδυνάμωσης των τοπικών κοινοτήτων ώστε να αμφισβητήσουν την κρατική εξουσία. Η προσέγγισή τους επηρεάστηκε από αναρχικούς στοχαστές όπως ο Reclus, ο Kropotkin και ο Morris, καθώς και από τις ιδέες περί σχεδιασμού των Geddes και Howard. Ένα από τα αγαπημένα μου αποφθέγματα είναι του Doglio, στο οποίο ορίζει την ενεργό κοινωνία ως μια οργανωμένη ομάδα από άτομα που είναι «ικανά να εκφράζουν αυτόνομες τάσεις προς την καινοτομία και την ανάπτυξη, αλλά και να σέβονται και να φροντίζουν τις παραδόσεις και τους κοινούς τόπους και την ικανότητα για αυτοοργάνωση και συλλογική σύνθεση, βασισμένη σε γενικευμένες αξίες συνοχής, εμπιστοσύνης και συνεργασίας».

YT: Τι χώρος μένει για τέτοιες ελευθεριακές αρχές στις σύγχρονες πόλεις;

JK: Σήμερα, με μια χρονική απόσταση, μπορούμε να αξιολογήσουμε τις προσπάθειές τους στο πλαίσιο της κοινωνικής οικολογίας, το οποίο μας επιτρέπει να επαναπροσδιορίσουμε το δομημένο περιβάλλον όπως το φτιάχνουν πολιτικά υποκείμενα που τείνουν να επιστρατεύουν αξίες όπως η αλληλοβοήθεια, η αυτοπρωτοβουλία, η συνεργασία και η άμεση δράση για την επίτευξη της κοινωνικής αναπαραγωγής, της σχετικής ατομικής ελευθερίας και της ρύθμισης της επάρκειας. Αυτό που συναντά κανείς σε έναν περίπλοκο ιστό που αποτελείται από παράνομα οικόπεδα, αυτόνομα εδάφη, εκχωρήσεις, καταλήψεις κτηρίων και γης, σχέδια συμμετοχικού σχεδιασμού, άμεσες δράσεις γειτονιάς, τακτικές αυτοάμυνας απέναντι στις εξώσεις, κοινωνικές υπηρεσίες με βάση την κοινότητα, ιδιόκτητες κατοικίες και παιδικές ξύλινες παράγκες είναι μια ριζική πολλαπλότητα τοπικής, τοποθετημένης γνώσης για το πώς χαράσσουμε τον χώρο για τον εαυτό μας σε αυτόν τον κόσμο.

Γνωρίζω ότι ο κόσμος είναι γεμάτος από αυτά τα παραδείγματα αυτοοργανωμένης κοινωνικής δράσης, αλλά θα παραμείνω στη Βαρκελώνη, η οποία έχει μακρά ιστορία πολεοδομικών σχεδίων που έγιναν από γείτονες-ισσες, σε αντίθεση με πλάνα σχεδιασμού που συνέβησαν από αυταρχικές διοικήσεις πόλεων. Αυτά είναι γνωστά ως Pla Popular σχέδια και από το 1970 έως τη δεκαετία του 1990, υπήρχαν μια ντουζίνα από αυτά που φτιάχτηκαν σε γειτονιές όπως οι La Verneda, La Pau, ή το πιο γνωστό της Santa Coloma, με συντονιστή τον Xavi Valls. Αυτή η αλλαγή της κλίμακας αυτού που θεωρούμε αυτόνομη κοινωνική δράση, από συνηθισμένα παραδείγματα καταλήψεων, αυτόνομων κοινωνικών κέντρων και κοινοτικών κήπων προς την οργάνωση μιας ολόκληρης γειτονιάς για τη δημιουργία αυτοσχέδιων αστικών σχεδίων, είναι για μένα ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα.

Ωστόσο, θα πρέπει να έχουμε κατά νου πώς όλα αυτά προκύπτουν από κοινότητες που βασίζονται στις βασικές αρχές της άμεσης δράσης και της αυτοδυναμίας, όταν, σε μικρότερη κλίμακα, καθίσταται απαραίτητο να αλλάξει η καθημερινότητα των πιο ευάλωτων πολιτών, των μεταναστριών, των ηλικιωμένων, των παιδιών και των ενηλίκων χωρίς χαρτιά. Σήμερα, συμμετέχω σε ένα νέο αυτοδημιούργητο πολεοδομικό σχέδιο με το όνομα Pla Popular de Barris de Muntanya. Στην ίδια περιοχή όπου εργαζόμαστε, πριν από μερικούς μήνες, ανεξάρτητα από το δικό μας σχέδιο, οι γείτονες της Vallcarca έφτιαξαν τον δικό τους σταθμό λεωφορείων για τη γραμμή 87 από παλιοσίδερα και κάποια υπολείμματα οικοδομικών υλικών. Η παρέμβαση έγινε αμέσως μετά το καλοκαίρι, πιθανότατα αφού οι κάτοικοι βαρέθηκαν να περιμένουν στην πλαγιά δίπλα σε μια μεταλλική πινακίδα κάτω από τον καυτό ήλιο χωρίς σκιά και χώρο για να καθίσουν, σε συνθήκες που επηρέαζαν περισσότερο τους μεγαλύτερους γείτονες αυτής της λοφώδους εργατικής περιοχής . Αυτή η περίεργη μινιατούρα ανατρεπτικής πολεοδομίας έλαβε χώρα στη γειτονιά που είναι γνωστή για τις ιδιόκτητες κατοικίες και την αντίσταση στην κερδοσκοπία των ακινήτων, συγκεκριμένα στον μεγιστάνα των κατασκευαστικών Núñez i Navarro (πρώην πρόεδρος της FC Barcelona), ο οποίος αγόρασε ένα μεγάλο μέρος του ιστορικού πυρήνα του πρώην ημι-αγροτικού περίχωρου της Βαρκελώνης για να το μετατρέψει σε πολυτελή κατοικία (Antunes et al. 2020). Στον συνεχή αγώνα για τη διατήρηση της Vallcarca, η οποία «ή θα είναι αγροτική ή δεν θα είναι», οι κάτοικοι χρησιμοποιούν ποικίλες μορφές άμεσης και κοινωνικής δράσης, όπως καταλήψεις άδειων οικοπέδων, καταλήψεις κτηρίων, συνεταιρισμούς στέγασης και αυτόνομα κοινωνικά κέντρα.

YT: Βλέπουμε πως η σημασία του γνήσιου δημόσιου χώρου για τα αστικά περιβάλλοντα είναι ιδιατέρως σημαντική, ειδικά υπό το φως των συνεχιζόμενων προσπαθειών γραφειοκρατιών και εταιρειών να τον στρέψουν στον ιδιωτικό τομέα.

JT: Νομίζω ότι αυτό το τελευταίο παράδειγμα δείχνει καλά πώς οι ανοιχτοί χώροι των πόλεων είναι πολύπλοκα δίκτυα κοινωνικών και οικονομικών σχέσεων και ο «δημόσιος» χαρακτήρας του χώρου δέχεται συνεχή πίεση ώστε να γίνει ένα εμπόρευμα που δίνει προτεραιότητα στις οικονομικές σχέσεις έναντι των κοινωνικών. Με τους όρους του Landauer, νομίζω ότι το καθήκον μας, όσον αφορά τον δημόσιο χώρο, είναι να δημιουργήσουμε διαφορετικές σχέσεις απέναντί του και να τον υπερασπιστούμε ως υποδομή για οριζόντιους κοινωνικούς δεσμούς έναντι της συνεχούς απειλής της εμπορευματοποίησης και της κερδοσκοπίας, αλλά και της υπερ-διοίκησης, του καλλωπισμού και της εξομάλυνσής του. Όλα αυτά δεν ταιριάζουν στην «εικόνα» της οικονομικά δυναμικής πόλης. Αυτό σημαίνει ότι οι ισχυρές γειτονιές με ενεργές πρωτοβουλίες βάσης, γιορτές, κοινωνικούς χώρους και ένστικτα αυτοάμυνας θα ξέρουν πάντα πώς να χρησιμοποιούν τον δημόσιο χώρο για τις ανάγκες τους. Αυτές οι σχέσεις χτίζονται συνεχώς μέρα με τη μέρα.

Θα πρέπει να υπάρξει μεγαλύτερη επίγνωση του πόσο οι σχέσεις γειτονίας αποτελούν τον πυρήνα των επιτυχημένων κοινωνικών κινημάτων. Από το Αμβούργο μέχρι την Αθήνα, από τη Βαρκελώνη μέχρι τη Μπολόνια, ολοένα και λιγότερες είναι αυτές οι πόλεις που έχουν «αυτόνομες» γειτονιές.

Μία από τις δραστηριότητες που κάναμε ως μέρος του Pla Popular de Barris de Muntanya ήταν η οργάνωση Fiesta Ta-Ta-Xin, η οποία πήρε το όνομά της από τις παλιές χορευτικές κινήσεις που χαρακτηρίζουν τους μετανάστες της εργατικής τάξης οι οποίοι άρχισαν να χτίζουν μόνοι τους παράνομα σπίτια στην κορυφή αυτού του λόφου. Η κουλτούρα της αυτοδυναμίας τους αντικατοπτρίζεται τώρα στις προσπάθειές μας να ξαναχτίσουμε το δίκτυο στη γειτονιά που μάχεται ενάντια στον τουρισμό, την κερδοσκοπία και τον εξευγενισμό (gentrification). Η γιορτή γινόταν, φυσικά, σε δημόσιο χώρο για μια ολόκληρη μέρα με άτομα από διάφορες τοπικές ομάδες. Μέλη συνοικιακών συλλόγων μαζί με καταληψίες και άτομα από κοινωνικά κινήματα οργάνωσαν μια ολοήμερη δράση για όλους τους τύπους κατοίκων της περιοχής. Το βλέπω ως ένα πιθανό παράδειγμα για το πώς μπορούν να υπερασπιστούν οι διαφορετικές σχέσεις με τον δημόσιο χώρο, μέσω της κοινωνικής δράσης.

YT: Ποια είναι η σημασία της στέγασης για ένα ζωντανό και συμμετοχικό αστικό περιβάλλον, υπό το φως των κινημάτων του δικαιώματος στη στέγαση παγκοσμίως;

JK: Η στέγαση είναι ο πολιτικός αγώνας της γενιάς μας. Η κοινωνία στην οποία ζούμε βασίζεται περισσότερο στην οικονομία της εκμετάλλευσης ακινήτων και της εξόρυξης ενοικίων. Ως εκ τούτου, η νέα γλώσσα, αυτή της ιδιοκτησίας, του αποκλεισμού, της επισφάλειας στέγασης, της οικογενειακής κληρονομιάς, του κοινωνικού διαχωρισμού και της περιβαλλοντικής δικαιοσύνης, ορίζει ποιες ευκαιρίες έχουν οι άνθρωποι όσον αφορά την αυτοπραγμάτωση. Υπάρχει ένα πρόσφατο άγριο ρητό μεταξύ της νεολαίας στην Κροατία που περιγράφει καλά το πώς η στέγαση διαμορφώνει την προοπτική των νέων: «Ζωντανοί γονείς, νεκρό κεφάλαιο».

Το πού ζούμε καθορίζει την κοινωνική μας θέση όσο και το τι κάνουμε για να βιοποριστούμε. Ωστόσο, μεγάλο μέρος αυτής της συζήτησης συχνά στρέφεται σε μια κουβέντα για το Δικαίωμα στη Στέγαση, όπως διασφαλίζεται μέσω της αφαίρεσης και της γραφειοκρατικοποίησης της πρόσβασης στον ζωτικό χώρο από το κράτος, ή λίγο πολύ από την ρυθμιζόμενη αγορά. Μεγάλο μέρος της συζήτησης για τη στέγαση γίνεται αντιληπτό μόνο ως ένα ζήτημα του ποσού των κοινωνικών και οικονομικά προσιτών κατοικιών που διατίθενται στην κοινωνία, των επιδοτήσεων και των δανείων, των κρατικών και τοπικών πολιτικών και, στα περισσότερα «προοδευτικά» πλαίσια, των συνεργατικών οδών για την κατασκευή οικιστικών μονάδων.

Αυτό που έμαθα από αυτή την εξαιρετική ομάδα συγγραφέων, ειδικά από τον Colin Ward, ο οποίος έγραψε πολλά πολύ ενδεικτικά βιβλία για θέματα στέγασης (Tenants Take Over, Housing: Anarchist Approach, Cotters and Squatters, Talking Houses κ.λπ.), είναι ότι το η έννοια του Δικαιώματος στη στέγαση λειτουργεί ως διαμεσολαβητής που απομακρύνει τον τελικό χρήστη από την πραγματική αυτονομία και τον έλεγχο της διαδικασίας στέγασης. Τι σημαίνει αυτό; Δεν θα μιλήσουμε για τη στέγαση (μόνο) ως κάτι που παρέχεται μέσω της δημόσιας διοίκησης ή της δυναμικής της αγοράς. Αντίθετα, θα πρέπει (επίσης) να αναζητήσουμε ένα τρίτο μονοπάτι, αυτό που αυξάνει τις ελευθερίες των ανθρώπων να στεγάζονται, όπως έκαναν ιστορικά, με μέσα αυτοκατασκευής, με δομές που είναι πιο προσαρμόσιμες στους κύκλους ζωής και μη πυρηνικά ζωντανές ομάδες, με οικονομικές σχέσεις που έχουν τις γεωγραφικές και κοινωνικές τους παραμέτρους στενά συνδεδεμένες με κοινωνικές δομές στις οποίες μπορούν ελεύθερα να βασίζονται οι ενοικιαστές.

Θα πρέπει να υπάρξει περισσότερη συζήτηση σχετικά με το πώς θα ανακτηθεί αυτή η «ελευθερία στην οικοδόμηση». Προφανώς, αυτό επιστρέφει τη μπάλα στο πεδίο αυτού που είναι γνωστό ως «ερώτημα της γης», το ζήτημα της πρόσβασης στους πόρους. Πώς γίνεται η διαχείριση και η παροχή της γης στην οποία μπορούμε να χτίσουμε; Ποιες είναι οι σχέσεις ιδιοκτησίας στην πόλη και πώς μπορούν να αμφισβητηθούν ριζικά; Πώς μπορούν οι ενώσεις ενοικιαστών να έχουν μεγαλύτερη εξουσία σε μεγάλες κατοικίες και πώς η συντήρηση των οικιστικών μονάδων μπορεί να γίνει μέρος της κοινωνικής και οικονομικής αυτονομίας του τελικού χρήστη; Πόσος έλεγχος θα δοθεί στην αγορά και στην κυβέρνηση στις συνθήκες διαβίωσής μας; Εδώ ο De Carlo εντοπίζει καλά τις δυνατότητες του πολεοδομικού σχεδιασμού για την αναμόρφωση των κοινωνικών συγκρούσεων: «Ο πολεοδομικός σχεδιασμός μπορεί να γίνει επαναστατικό όπλο εάν τον σώσουμε από το τυφλό μονοπώλιο της εξουσίας και τον μετατρέψουμε σε κοινοτικό όργανο έρευνας της κοινωνικής ζωής και των πραγματικών αναγκών».

Ξέρω ότι αυτό ακούγεται λίγο αφηρημένο, αλλά ενθαρρύνω τους αναγνώστες να διαβάσουν έργα των Colin Ward, Giancarlo De Carlo, John Turner, Hassan Fathy, Dolores Hyden και άλλων που φαντάζονταν τη στέγαση ως κομμάτι της θεμελίωσης για την αυτονομία των ανθρώπων.

YT: Ποιες είναι οι σκέψεις σου σε σχέση με το πολιτικό εγχείρημα/στρατηγική του Ελευθεριακού Δημοτισμού, που πρεσβεύουν οι Κοινωνικοί Οικολόγοι και τα κοινωνικά κινήματα; Ποιες είναι οι προοπτικές για αυτό σε μια εποχή ανερχόμενης ακροδεξιάς κυριαρχίας και περιβαλλοντικής κατάρρευσης;

JK: Όπως ανέφερα παραπάνω, το έργο του Murray Bookchin έχει τον ρόλο του σε μια ολιστική εικόνα του πώς τα ελευθεριακά κινήματα βλέπουν τη σχέση μεταξύ των ανθρώπων και του περιβάλλοντός τους. Εμφανίζεται ως οριακή αναφορά στην έρευνά μου, καθώς το εκλεκτό και διεπιστημονικό του έργο παρέμεινε σχετικά ανεξάρτητο από την ομάδα συγγραφέων που μελετώ. Νομίζω ότι η «αστική» [της πόλης] τριλογία του Bookchin, στην οποία αναπτύσσει την ιδέα του Ελευθεριακού Δημοτισμού ως εναλλακτικής λύσης στην κρατοκεντρική διαχείριση του αστικού χώρου, είναι ένα από τα απαραίτητα αναγνώσματα της σύγχρονης πολιτικής θεωρίας των πόλεων. Αναφέρεται πολύ στους Mumford και Kropotkin, και πράγματι, η πρώτη δημοσίευση του έργου του στο Ηνωμένο Βασίλειο ήταν στο περιοδικό Anarchy του Ward στα τέλη της δεκαετίας του 1960. Τα άρθρα που δημοσιεύτηκαν εκεί ήταν ο πυρήνας του βιβλίου του Post-Scarcity Anarchism. Οι δυο τους συνέχισαν να διαβάζουν και να σέβονται ο ένας τον άλλον, αν και διαφωνούσαν σε πολλά θέματα. Ωστόσο, νομίζω ότι έχουν περισσότερα κοινά παρά διαφωνίες. Αυτό ισχύει ιδιαίτερα για τη συνάφειά τους στις πολεοδομικές μελέτες του 21ου αιώνα και στις σύγχρονες αστικές μελέτες στο πλαίσιο της πλήρους αυτοκαταστροφής της κρατικής δημοκρατικής φάρσας και της ιδεολογικής σχιζοφρένειας στην οποία είμαστε όλοι ενσωματωμένοι συμπεριλαμβανομένου του πλανήτη μας, τον οποίο φαίνεται να μην μπορούμε να φροντίσουμε σαν το σπίτι μας.

Εκτιμώ τον δημοτισμό του ριζοσπαστικού ρεύματος του Bookchin περισσότερο από αυτόν που πρόσφατα εμφανίστηκε ως δημοτισμός της τοπικής πολιτικής πόλεων σε πόλεις όπως η Βαρκελώνη ή το Ζάγκρεμπ. Όλα αυτά που συνέβησαν στη Βαρκελώνη και το πώς υπερψηφίστηκε από το μεγάλο κεφάλαιο μάς δείχνουν ότι η εσωτερική αρχιτεκτονική της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας δεν ενδιαφέρεται για την πραγματική δημοτική αυτονομία — είναι πολύ μακριά από αυτό. Γι’ αυτό, αναζητώντας ελευθεριακές εκδοχές της δημοτικής διακυβέρνησης, χρειάζεται να εξετάσουμε πιο λεπτές κλίμακες αυτόνομης κοινωνικής δράσης.

Πρεσβεύω ότι οι γειτονιές είναι η σωστή κλίμακα – ή ακόμα μικρότερες, κοινότητες δρόμων, προαστιακοί άτυποι οικισμοί, ομάδες παιδιών και καταλήψεις πανεπιστημίων, μικρά κομμάτια γης που βρίσκονται ανάμεσα στις σιδηροδρομικές γραμμές και άλλες ριζωμένες κοινοτικές προσπάθειες όπως αυτή της Vallcarca στη Βαρκελώνη ή το χωριό Jinwar στη Rojava. Πράγματι, εκτός από το να αναζητούμε βαθύτερα τις αστικές κοινότητες, μπορούμε να στρέψουμε την εστίασή μας σε πιο αγροτικές αυτόνομες περιοχές, με τη Rojava και την Τσιάπας να είναι τα πιο ανεπτυγμένα παραδείγματα. Ωστόσο, υπάρχουν πολλά άλλα μέρη όπου η κουλτούρα αυτοοργάνωσης έχει διοχετευθεί σε δημοτικά όργανα, όπως παρουσιάζει ο J. C. Scott στα βιβλία του. Ένα συνυφασμένο στρώμα μεταξύ της κοινωνικής ιστορίας και του παρόντος σχεδόν σε οποιοδήποτε μέρος στο οποίο είναι συνεχώς εγκατεστημένο προσφέρει ενδείξεις για το πού να αναζητήσετε περισσότερη αυτονομία σε ένα δομημένο περιβάλλον. Ο Ward επισημαίνει αισιόδοξα αυτή την πλουραλιστική αλλαγή στην καθημερινή, παρενθετική αλλαγή: «Μόλις αρχίσετε να βλέπετε την ανθρώπινη κοινωνία από μια αναρχική σκοπιά, ανακαλύπτετε ότι οι εναλλακτικές είναι ήδη εκεί, στα διάκενα της κυρίαρχης δομής εξουσίας. Εάν θέλετε να οικοδομήσετε μια ελεύθερη κοινωνία, τα μέρη είναι όλα κοντά» (Ward 1973, 14).

Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο, στην έρευνά μου, δίνω ιδιαίτερη προσοχή σε αυτή την πτυχή της συνέχειας της επιρροής, διότι αν κατανοήσουμε την ιστορία της αυτοοργάνωσης (και τον έλεγχο του οικιστικού περιβάλλοντος ως μια πτυχή της) όχι ως αρχιπέλαγος μεμονωμένων πειραμάτων αλλά ως αλληλένδετο στρώμα της κοινωνικής μας ιστορίας, θα μπορούσαμε να καταλάβουμε ότι έχουμε πολύ μεγαλύτερο πολιτικό έργο στα χέρια μας, με την κατάλληλη γνώση, μνήμη, επιτυχίες και αποτυχίες που συνδέονται με τις ίδιες τις ρίζες του πώς ήταν οι χώροι μας φτιαγμένοι για αιώνες. Μια τέτοια άποψη θολώνει τις διχοτομίες αστικού και αγροτικού, κεντρικού και περιφερειακού, συμπαγούς και μεταβολικού. Αναπλαισιώνει τον πολεοδομικό σχεδιασμό όχι ως μια δυαδική αντίθεση στην ανεξέλεγκτη αστικοποίηση, όπως οι περισσότερες σύγχρονες θεωρίες, αλλά ως ένα πλήθος κουλτούρων σχεδιασμού στην περίπλοκη κοινωνική οικολογία του δομημένου περιβάλλοντος.

The post Συνέντευξη με τον αναρχικό πολεοδόμο Jere Kuzmanić: Αστικός σχεδιασμός, Στέγαση & Αυτονομία first appeared on Aυτολεξεί.

«Το συναρπαστικό μυστικό ενός καλά λειτουργικού κοινωνικού οργανισμού φαίνεται λοιπόν να έγκειται όχι στη συνολική του ενότητα αλλά στη δομή του, η οποία διατηρείται υγιής από τον μηχανισμό διαίρεσης που διατηρεί τη ζωή και λειτουργεί μέσω μυριάδων κυτταρικών διαχωρισμών και αναζωογονήσεων που λαμβάνουν χώρα κάτω από το λείο δέρμα ενός φαινομενικά αμετάβλητου σώματος. Όπου, λόγω ηλικίας ή κακού σχεδιασμού, αυτή η αναζωογονητική διαδικασία της υποδιαίρεσης δίνει τη θέση της στην ασβεστοποιητική διαδικασία της ενοποίησης των κυττάρων. Των κυττάρων, που τώρα αναπτύσσονται υπό την προστασία του σκληρυμένου σκελετού τους πέρα από τα θεϊκά τους όρια και αρχίζουν, όπως στον καρκίνο, να αναπτύσσουν εκείνα τα εχθρικά, αλαζονικά συμπλέγματα παντοδυναμίας που δεν μπορούν να τερματιστούν μέχρις ότου ο μολυσμένος οργανισμός είτε καταβροχθιστεί, είτε μέσω μιας δυναμικής επέμβασης επιτύχει την αποκατάσταση του μοτίβου των μικρών κυττάρων».

∼Leopold Kohr, The Breakdown of Nations

Ο κόσμος συνήθιζε να χαμογελάει με τον Κροπότκιν όταν ανέφερε την παρομοίωση της σωσίβιας λέμβου, ως παράδειγμα του είδους της οργάνωσης που οραματίζονταν οι αναρχικοί, αλλά το έκανε απλά για να δείξει ότι οι εθελοντικές και εντελώς μη εξαναγκαστικές οργανώσεις έχουν τη δυνατότητα να παρέχουν ένα πολύπλοκο δίκτυο υπηρεσιών χωρίς να παρεμβάλλεται η εξουσία. Δύο άλλα παραδείγματα που χρησιμοποιούμε συχνά για να βοηθήσουμε τους ανθρώπους να κατανοήσουν την έννοια της ομοσπονδιακής αρχής – την οποία οι αναρχικοί βλέπουν ως τον τρόπο με τον οποίο τοπικές ομάδες και ενώσεις θα μπορούσαν να συνδυάζονται για σύνθετες λειτουργίες χωρίς καμία κεντρική εξουσία – είναι η ταχυδρομική υπηρεσία και οι σιδηρόδρομοι. Μπορείτε να ταχυδρομήσετε ένα γράμμα από εδώ στην Κίνα ή στη Χιλή, με την πεποίθηση ότι θα φτάσει, ως αποτέλεσμα των ελεύθερων συμφωνιών μεταξύ των διαφόρων εθνικών ταχυδρομείων, χωρίς να υπάρχει καμία κεντρική παγκόσμια ταχυδρομική αρχή. Ή μπορείτε να ταξιδέψετε σε όλη την Ευρώπη μέσω των γραμμών δώδεκα σιδηροδρομικών συστημάτων -καπιταλιστικών και κομμουνιστικών- που συντονίζονται μέσω συμφωνίας μεταξύ διαφορετικών σιδηροδρομικών επιχειρήσεων, χωρίς να υπάρχει κανενός είδους κεντρική σιδηροδρομική αρχή. Το ίδιο ισχύει και για τους ραδιοτηλεοπτικούς οργανισμούς και πολλά άλλα είδη διεθνώς συντονισμένων δραστηριοτήτων.

Επίσης, δεν υπάρχει κανένας λόγος να υποθέσουμε ότι τα συστατικά μέρη πολύπλοκων ομοσπονδιών δεν θα μπορούσαν να λειτουργήσουν αποτελεσματικά με βάση την εθελοντική ένωση. Όταν έχουμε στη Βρετανία περισσότερες από μία σιδηροδρομικές γραμμές που εκτελούν προγραμματισμένα δρομολόγια στην ώρα τους, σε συντονισμό με τη British Rail και τα οποία λειτουργούν από ένα μάτσο ερασιτέχνες, ποιος τολμά να πει ότι οι σιδηροδρομικοί δεν θα μπορούσαν να πραγματοποιήσουν τα δρομολόγιά τους χωρίς τη βοήθεια της γραφειοκρατικής ιεραρχίας; Ακόμη και μέσα στη δομή της καπιταλιστικής βιομηχανίας, υπάρχουν ενδιαφέροντα πειράματα οργάνωσης της εργασίας στη βάση μικρών αυτόνομων ομάδων. Οι αγωνιστές της βιομηχανίας αντιμετωπίζουν με καχυποψία τέτοια εγχειρήματα, και καλά κάνουν, γιατί δεν πραγματοποιούνται με την ιδέα της τόνωσης της αυτονομίας των εργαζομένων, αλλά με την ιδέα της αύξησης της παραγωγικότητας. Είναι όμως πολύτιμες για να καταδείξουν τον ισχυρισμό μας ότι ολόκληρη η πυραμίδα της ιεραρχικής εξουσίας, η οποία έχει οικοδομηθεί στη βιομηχανία, όπως και σε κάθε άλλη σφαίρα της ζωής, είναι ένα γιγάντιο τέχνασμα εμπιστοσύνης με το οποίο γενιές εργατών έχουν εξαναγκαστεί σε πρώτη φάση, έχουν εξαπατηθεί σε δεύτερη και τελικά έχουν υποστεί πλύση εγκεφάλου για να το αποδεχτούν.

Με εδαφικούς όρους, ο Προυντόν, ο μεγάλος αναρχικός υποστηρικτής του φεντεραλισμού, ο οποίος δεν σκεφτόταν τελωνειακές ενώσεις όπως η Ευρωπαϊκή Κοινή Αγορά, ούτε μια συνομοσπονδία κρατών ή μια παγκόσμια ομοσπονδιακή κυβέρνηση, αλλά έβλεπε μια βασική αρχή της ανθρώπινης οργάνωσης:

«Κατά την άποψή του, η ομοσπονδιακή αρχή πρέπει να λειτουργεί από το απλούστερο επίπεδο της κοινωνίας. Η οργάνωση της διοίκησης θα πρέπει να ξεκινά σε τοπικό επίπεδο και όσο το δυνατόν πιο κοντά στον άμεσο έλεγχο του λαού- τα άτομα θα πρέπει να ξεκινούν τη διαδικασία με την ομοσπονδιοποίηση σε κοινότητες και ενώσεις. Πάνω από αυτό το πρωταρχικό επίπεδο η συνομοσπονδιακή οργάνωση θα γινόταν λιγότερο όργανο διοίκησης παρά συντονισμού μεταξύ των τοπικών μονάδων. Έτσι, το έθνος αντικαθίσταται από μια γεωγραφική συνομοσπονδία περιφερειών και η Ευρώπη θα γίνει μια συνομοσπονδία συνομοσπονδιών, στην οποία το συμφέρον της μικρότερης επαρχίας θα έχει την ίδια έκφραση με εκείνο της μεγαλύτερης και στην οποία όλες οι υποθέσεις θα διευθετούνται με αμοιβαία συμφωνία, συμβόλαιο και διαιτησία. Από την άποψη της εξέλιξης των αναρχικών ιδεών, το Du Principe Federatif (1863) είναι ένα από τα σημαντικότερα βιβλία του Προυντόν, καθώς παρουσιάζει την πρώτη εντατική ελευθεριακή ανάπτυξη της ιδέας της ομοσπονδιακής οργάνωσης ως πρακτικής εναλλακτικής λύσης στον πολιτικό εθνικισμό» (George Woodcock, Anarchism: A History if Libertarian Ideas and Movements. Cleveland 1962- Λονδίνο 1963).

Τώρα, χωρίς να θέλουμε να υμνήσουμε το ελβετικό πολιτικό σύστημα, μπορούμε να διαπιστώσουμε ότι, από εδαφική άποψη, τα είκοσι δύο κυρίαρχα καντόνια της Ελβετίας αποτελούν εξαιρετικό παράδειγμα μιας επιτυχημένης ομοσπονδίας. Πρόκειται για μια ομοσπονδία ομοειδών μονάδων, μικρών κυττάρων, με τα όρια των καντονιών να τέμνουν τα γλωσσικά και εθνοτικά σύνορα έτσι ώστε, σε αντίθεση με τα πολλά παραδείγματα ανεπιτυχών πολιτικών ομοσπονδιών, η συνομοσπονδία να μην κυριαρχείται από μια μονάχα ισχυρή μονάδα, η οποία είναι διαφορετική σε μέγεθος και κλίμακα από τις υπόλοιπες, με συνέπεια την απορρύθμιση της ένωσης. Το πρόβλημα της ομοσπονδίας, όπως το θέτει ο Leopold Kohr στο βιβλίο του The Breakdown of Nations, είναι πρόβλημα διαίρεσης και όχι ένωσης.

Ο Προυντόν το είχε προβλέψει αυτό:

«Η Ευρώπη είναι πολύ μεγάλη για να σχηματίσει μια ενιαία συνομοσπονδία – θα έπρεπε να είναι μια συνομοσπονδία συνομοσπονδιών. Για τον λόγο αυτό επεσήμανα στην πιο πρόσφατη δημοσίευσή μου (Ομοσπονδία και ενότητα στην Ιταλία) ότι το πρώτο μεταρρυθμιστικό μέτρο που πρέπει να γίνει στο δημόσιο δίκαιο είναι η επανίδρυση της ιταλικής, της ελληνικής, της βαυαρικής (Κάτω Χώρες), της σκανδιναβικής και της παραδουνάβιας συνομοσπονδίας ως προοίμιο της αποκέντρωσης των μεγάλων κρατών, ακολουθούμενη από έναν γενικό αφοπλισμό. Υπό αυτές τις συνθήκες όλα τα έθνη θα ανακτούσαν την ελευθερία τους και η ισορροπία δυνάμεων στην Ευρώπη θα γινόταν πραγματικότητα. Αυτό έχει προβλεφθεί από όλους τους πολιτικούς συγγραφείς και πολιτικούς άνδρες, αλλά παραμένει αδύνατο όσο οι μεγάλες δυνάμεις είναι συγκεντρωτικά κράτη. Δεν αποτελεί έκπληξη το γεγονός ότι η έννοια της ομοσπονδίας χάθηκε μέσα στο μεγαλείο των μεγάλων κρατών, καθώς είναι από τη φύση της ειρηνική και ήπια και παίζει έναν αυτο-εξευτελιστικό ρόλο στην πολιτική σκηνή» (P.-J. Proudhon, Du Principe Federatif, παρατίθεται στο Stewart Edwards επιμ. Selected Writings of Pierre Joseph Proudhon. Λονδίνο, 1970).

Μπορεί οι Ελβετοί να είναι ειρηνικοί, ήπιοι και μετριοπαθείς και εμείς να τους θεωρούμε μάλλον δύστροπους και επαρχιώτες, αλλά έχουν κάτι στην εθνική τους ζωή που εμείς στα έθνη που δεν είναι ούτε ήπια ούτε μετριοπαθή έχουμε χάσει. Συζητούσα με έναν Ελβετό πολίτη (ή μάλλον πολίτη της Ζυρίχης, γιατί αυστηρά μιλώντας αυτό ήταν) για την περικοπή των κερδοφόρων υπεραστικών δρομολογίων του βρετανικού σιδηροδρομικού συστήματος και παρατήρησε ότι θα ήταν αδιανόητο σε ένα ελβετικό περιβάλλον να αποφασίσει ένας πρόεδρος στο Λονδίνο, όπως έκανε ο Δρ. Μπίτσινγκ τη δεκαετία του 1960, να «διαγράψει το σιδηροδρομικό σύστημα της βόρειας Σκωτίας».

Ανέφερε τη μελέτη του Herbert Luethy για το πολιτικό σύστημα της χώρας του, στην οποία εξηγούσε ότι:

«Κάθε Κυριακή οι κάτοικοι δεκάδων κοινοτήτων πηγαίνουν στις κάλπες για να εκλέξουν τους δημόσιους υπαλλήλους τους, να επικυρώσουν το ένα ή το άλλο στοιχείο δαπάνης ή να αποφασίσουν αν πρέπει να κατασκευαστεί ένας δρόμος ή ένα σχολείο – αφού διευθετήσουν τις υποθέσεις της κοινότητας, ασχολούνται με τις εκλογές στα καντόνια και την ψηφοφορία για τα θέματα των καντονιών – τέλος… έρχονται οι αποφάσεις για ομοσπονδιακά θέματα. Σε ορισμένα καντόνια ο κυρίαρχος λαός εξακολουθεί να συνεδριάζει με τρόπο που μοιάζει με τον Ρουσσώ για να συζητήσει θέματα κοινού ενδιαφέροντος. Μπορεί να σκεφτεί κανείς ότι αυτή η αρχαία μορφή συνέλευσης δεν είναι παρά μια ευσεβής παράδοση με κάποια αξία ως τουριστικό αξιοθέατο. Αν είναι έτσι, αξίζει να εξετάσουμε τα αποτελέσματα της τοπικής δημοκρατίας.

Το απλούστερο παράδειγμα είναι το ελβετικό σιδηροδρομικό σύστημα, το οποίο είναι το πιο πυκνό δίκτυο στον κόσμο. Με πολύ μεγάλο κόστος και με πολύ κόπο έχει φτιαχτεί για να εξυπηρετεί τις ανάγκες ακόμη και των πιο μικρών τόπων και των πιο απομακρυσμένων κοιλάδων, επειδή αυτή ήταν η θέληση του λαού. Είναι το αποτέλεσμα σκληρών πολιτικών αγώνων. Τον δέκατο ένατο αιώνα το «δημοκρατικό σιδηροδρομικό κίνημα» έφερε τις μικρές ελβετικές κοινότητες σε σύγκρουση με τις μεγάλες πόλεις, οι οποίες είχαν σχέδια συγκεντρωτισμού…

Και αν συγκρίνουμε το ελβετικό σύστημα με το γαλλικό, το οποίο, με θαυμαστή γεωμετρική κανονικότητα, είναι εξ’ ολοκλήρου επικεντρωμένο στο Παρίσι, με τρόπο ώστε η ευημερία, η ζωή ή ο θάνατος ολόκληρων περιοχών να εξαρτάται από την ποιότητα της σύνδεσης με την πρωτεύουσα, βλέπουμε τη διαφορά μεταξύ ενός συγκεντρωτικού κράτους και μιας ομοσπονδιακής συμμαχίας. Η κατανομή της βιομηχανικής δραστηριότητας σε όλη την Ελβετία, ακόμη και στις απομακρυσμένες περιοχές, ευθύνεται για τη δύναμη και τη σταθερότητα της κοινωνικής δομής της χώρας και απέτρεψε εκείνες τις φρικτές βιομηχανικές συγκεντρώσεις του δέκατου ένατου αιώνα, με τις παραγκουπόλεις και το προλεταριάτο χωρίς ρίζες (Herbert Luethy, «Έχει η Ελβετία μέλλον;», Encounter, Δεκέμβριος 1962)».

Υποψιάζομαι ότι οι καιροί έχουν αλλάξει, ακόμη και στην Ελβετία, και αναφέρω τον Δρ. Luethy, όχι για να επαινέσω την ελβετική δημοκρατία, αλλά για να δείξω ότι η ομοσπονδιακή αρχή, η οποία βρίσκεται στο κέντρο της αναρχικής θεωρίας, αξίζει πολύ περισσότερη προσοχή από όση δίνεται στα εγχειρίδια της πολιτικής επιστήμης. Ακόμη και στο πλαίσιο των συνηθισμένων πολιτικών και οικονομικών θεσμών, η υιοθέτησή της έχει εκτεταμένες επιπτώσεις. Αν αμφιβάλλετε γι’ αυτό, συμβουλευτείτε έναν ενημερωμένο χάρτη των βρετανικών σιδηροδρόμων.

Η ομοσπονδιακή αρχή εφαρμόζεται σε κάθε είδος ανθρώπινης οργάνωσης. Μπορείτε εύκολα να δείτε την εφαρμογή της στις επικοινωνίες όλων των ειδών: ένα δίκτυο τοπικών εφημερίδων, ένα δίκτυο τοπικών ραδιοφωνικών και τηλεοπτικών σταθμών που υποστηρίζονται από τοπικούς ακροατές (όπως ήδη συμβαίνει με μια χούφτα σταθμούς στις Ηνωμένες Πολιτείες) που μοιράζονται προγράμματα, ένα δίκτυο τοπικών τηλεφωνικών υπηρεσιών (αυτό συμβαίνει ήδη στο Χαλ, το οποίο λόγω κάποιας ιστορικής ανωμαλίας λειτουργεί το δικό του τηλεφωνικό σύστημα και παρέχει στους πολίτες του μάλλον καλύτερες υπηρεσίες από αυτές που παρέχει το ταχυδρομείο στους υπόλοιπους από εμάς).

Εφαρμόζεται ήδη στον κόσμο των εθελοντικών ενώσεων, των συνδικάτων και των ομάδων πίεσης, και δεν θα διαφωνήσετε ότι οι ζωντανές και ενεργές κοινωνίες είναι εκείνες στις οποίες η δραστηριότητα και η λήψη αποφάσεων ξεκινά σε τοπικό επίπεδο, ενώ εκείνες που ελέγχονται κεντρικά, είναι οστεοποιημένες και εκτός επαφής με τα απαθή μέλη τους. Οι αναγνώστες που θυμούνται τις ημέρες της CND και της Επιτροπής των 100 μπορεί να θυμούνται το επεισόδιο των Κατασκόπων για την Ειρήνη. Μια ομάδα ανθρώπων έφερε στο φως λεπτομέρειες για τις RSGs ή Regional Seats of Government, υπόγειες κρυψώνες για να εξασφαλιστεί η επιβίωση της άρχουσας ελίτ σε περίπτωση πυρηνικού πολέμου. Ήταν φυσικά παράνομο να δημοσιευτούν αυτές οι πληροφορίες, ωστόσο σε όλη τη χώρα εμφανίστηκαν σε μικρά ανώνυμα φυλλάδια που αναπαράγονταν μέσα σε λίγες ημέρες, παρέχοντας ένα εξαιρετικά ενδιαφέρον παράδειγμα ad hoc ομοσπονδιακής δραστηριότητας μέσω χαλαρών δικτύων ενεργών ατόμων.

Αργότερα δημοσιεύσαμε στην Αναρχία κάποιους προβληματισμούς σχετικά με τις συνέπειες αυτού του γεγονότος:

«Ένα μάθημα που μπορεί να αντληθεί από το βιβλίο Κατάσκοποι για την Ειρήνη είναι το πλεονέκτημα της ad hoc οργάνωσης, η οποία δημιουργείται γρήγορα και, αν χρειαστεί, εξαφανίζεται με την ίδια ταχύτητα, αλλά αφήνει πίσω της αναρίθμητα κέντρα δραστηριότητας, όπως οι κυματισμοί και οι στροβιλισμοί σε μια λίμνη μετά τη ρίψη μιας πέτρας σε αυτήν».

Η παραδοσιακή πολιτική (τόσο η «επαναστατική» όσο και η «ρεφορμιστική») βασίζεται σε έναν κεντρικό δυναμό, με έναν ιμάντα μετάδοσης που οδηγεί προς τα έξω. Η κατάληψη του δυναμό, ή η μετατροπή του για άλλους σκοπούς, μπορεί να διακόψει εντελώς τη μετάδοση. Οι «Κατάσκοποι για την Ειρήνη» φαίνεται ότι λειτουργούσαν σε μια εντελώς διαφορετική βάση. Τα μηνύματα μεταφέρονταν από στόμα σε στόμα κατά μήκος της διαδρομής, τα έγγραφα από χέρι σε χέρι. Μια ομάδα μετέφερε ένα μυστικό σε μια δεύτερη, η οποία στη συνέχεια άρχισε να το αναδημοσιεύει. Ένα τροχόσπιτο γινόταν η πηγή ενός φυλλαδίου, ένα καλάθι αγορών ένα κέντρο διανομής. Εκατό αντίτυπα ενός φυλλαδίου διανέμονται στους δρόμους: μερικά είναι σίγουρο ότι θα φτάσουν στους ανθρώπους που θα τα διανείμουν.

Οι επαφές δημιουργούνται πρόσωπο με πρόσωπο και έτσι γνωρίζει κανείς τους προσωπικούς περιορισμούς των συντρόφων του. Ο Χ είναι ειδικός στο να κατευθύνει μια συνάντηση μέσα από διαδικαστικά αδιέξοδα, αλλά δεν μπορεί να λειτουργήσει ως αντιγραφέας. Ο Υ μπορεί να χρησιμοποιήσει ένα μικρό τυπογραφείο, αλλά δεν είναι σε θέση να γράψει ένα φυλλάδιο. Ο Ζ μπορεί να εκφραστεί δημόσια, αλλά δεν μπορεί να πουλήσει φυλλάδια. Κάθε εργασία εκλέγει τους δικούς της εργαζόμενους, και δεν υπάρχει ανάγκη για μια περίτεχνη ανάταση των χεριών. Οι αναζητητές προσωπικής δύναμης και δόξας δεν συγκινούνται ιδιαίτερα από την ανώνυμη και επιδέξια παράνομη εργασία. Η προοπτική της φυλακής εκτρέφει το σύμπλεγμα του ηγέτη. Κάθε μέλος μιας ομάδας μπορεί να κληθεί να αναλάβει καίρια καθήκοντα. Και το ταλέντο όλων αναπτύσσεται σε όλους. Η ανάπτυξη μικρών ομάδων για αμοιβαία βοήθεια θα μπορούσε να αποτελέσει τη βάση για ένα αποτελεσματικό κίνημα αντίστασης.

Υπάρχουν σημαντικά συμπεράσματα. Η επανάσταση δεν χρειάζεται οργάνωση με ιμάντα μεταφοράς. Χρειάζεται εκατοντάδες, χιλιάδες και τελικά εκατομμύρια ανθρώπους που συναντιούνται σε ομάδες με άτυπες επαφές μεταξύ τους. Χρειάζεται μαζική συνείδηση. Αν μια ομάδα πάρει μια πρωτοβουλία που είναι πολύτιμη, θα την αναλάβουν και άλλες. Οι μέθοδοι πρέπει να είναι προσαρμοσμένες στην κοινωνία στην οποία ζούμε. Το FLN μπορούσε να χρησιμοποιήσει τον ένοπλο πόλεμο, γιατί είχε λόφους και θάμνους για να υποχωρήσει. Αντιμετωπίζουμε τη συντριπτική φυσική δύναμη ενός κράτους καλύτερα οργανωμένου και καλύτερα οπλισμένου από κάθε άλλη φορά στην ιστορία. Πρέπει να αντιδράσουμε αναλόγως. Οι πολλές εσωτερικές αντιφάσεις του κράτους πρέπει να αξιοποιηθούν επιδέξια. Οι αρχές του Ντίσελντορφ πιάστηκαν από τους ίδιους τους κανονισμούς τους όταν οι αφοπλιστές αρνήθηκαν να δέσουν τις ζώνες ασφαλείας τους. Η ΜΙ5 δεν μπορεί να συλλάβει ανατροπή που δεν έχει σχεδιαστεί από έναν μοχθηρό κομμουνιστή πράκτορα. Είναι ανίκανη να αντιμετωπίσει ένα κίνημα όπου κανείς δεν παίρνει εντολές από κανέναν άλλον. Μέσα από τη δράση, η αυτονομία και η επαναστατική πρωτοβουλία θα αναπτυχθούν ακόμα περισσότερο. Για να αντιμετωπίσει τις δραστηριότητές μας, ο μηχανισμός καταστολής θα γίνει ακόμα πιο συγκεντρωτικός και ακόμα πιο γραφειοκρατικός. Αυτό θα ενισχύσει τις δυνατότητές μας αντί να τις μειώσει.

Επρόκειτο για μια ομοσπονδία της οποίας τα μέλη δεν γνώριζαν καν το ένα το άλλο, αλλά τα κύτταρα που την αποτελούσαν είχαν μια στενή προσωπική κατανόηση. Το διαβατήριο για την ιδιότητα του μέλους ήταν απλώς η κοινή συμμετοχή σε ένα κοινό έργο. Αναρίθμητες εθελοντικές οργανώσεις, από τους προσκόπους μέχρι την Ένωση Αυτοκινήτων, ξεκίνησαν με τον ίδιο αυτοσχέδιο τρόπο. Η οστεοποίησή τους ξεκίνησε από το κέντρο. Το λάθος τους ήταν η πίστη στον συγκεντρωτισμό. Το αναρχικό συμπέρασμα είναι ότι κάθε είδος ανθρώπινης δραστηριότητας πρέπει να ξεκινά από το τοπικό και άμεσο, να συνδέεται σε ένα δίκτυο χωρίς κέντρο και χωρίς καθοδηγητικό φορέα, αποσπώντας νέα κύτταρα καθώς τα αρχικά αναπτύσσονται. Αν υπάρχει κάποια ανθρώπινη δραστηριότητα που δεν φαίνεται να ταιριάζει σε αυτό το πρότυπο, η πρώτη μας ερώτηση θα πρέπει να είναι «Γιατί όχι;» και η δεύτερη θα πρέπει να είναι «Πώς μπορούμε να την αναδιοργανώσουμε έτσι ώστε να παρέχει τοπική αυτονομία, τοπική ευθύνη και την ικανοποίηση των τοπικών αναγκών;»

The post Colin Ward: Ομοσπονδίες χωρίς κορυφή first appeared on Aυτολεξεί.