Υπάρχει ένας αναρχισμός «διάχυτος» και «υπόγειος». Και είναι ένα φαινόμενο πολύ ευρύτερο απ’ όσο πιστεύουν οι ίδιοι οι αναρχικοί. Αλλά χρειάζεται να το γνωρίσουμε εξερευνώντάς το. Πολύ συχνά είναι θαμμένο όπως «ο σπόρος κάτω από το χιόνι», όμως είναι έτοιμος να ανθίσει. Αυτή είναι η καθοδηγητική ιδέα που αναγνωρίζεται στη δραστηριότητα του Colin Ward, Άγγλου συγγραφέα, δοκιμιογράφου και δημοσιογράφου. Ένας πραγματικός διανοούμενος που απασχολείται με την έρευνα των ελευθεριακών ιδεών που ήδη εκδηλώνονται στη σύγχρονη κοινωνία. Σ’ αυτή τη συνέντευξη ο Ward, στα 77 του, ιχνογραφεί μερικές ιδέες για να επεξεργαστεί έναν αναρχισμό για τον 21ο αιώνα. Μερικά από τα βιβλία του είναι Ο Αναρχισμός στην Πράξη, Μετά το Αυτοκίνητο, Η Πόλη των Πλούσιων και η Πόλη των Φτωχών, Το Παιδί και η Πόλη [*σημείωση Αυτολεξεί: στα ελληνικά μόλις κυκλοφόρησε η ανθολογία του: Αρχιτεκτονική, σχεδιασμός & συμμετοχή. Προς μία μετα-εξουσιαστική πόλη].

Fransesco Codello: Το 1989 αντιπροσωπεύει το σύμβολο της οριστικής ρήξης της συνέχειας, την ασυνέχεια με τον 20ο αιώνα. Η πτώση του τείχους, πέρα από το ότι αποκάλυψε το αμετάκλητο τέλος του κρατικού κομμουνισμού, έθεσε επίσης σε κρίση τις σοσιαλδημοκρατικές κοινωνίες και έδειξε τον θρίαμβο του καπιταλισμού. Ο αναρχισμός πώς αντιδρά σ’ αυτό το γεγονός, πώς μπορεί να αποφύγει την εμπλοκή του σ’ αυτή την «πτώση» του σοσιαλισμού;

Colin Ward: Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα πράγματα της πτώσης του τείχους και της κατάρρευσης της σοβιετικής αυτοκρατορίας είναι το ότι δεν προβλέφτηκε από κανέναν και ούτε κανείς μπόρεσε να σκεφτεί ότι θα συνέβαινε τόσο γρήγορα. Ο αναρχισμός πώς αντιδρά απέναντι στο τέλος του κρατικού κομμουνισμού; Οι αναρχικοί μπορούν σίγουρα να καυχηθούν ότι η φύση του σοβιετικού καθεστώτος προαναγγέλθηκε με ακρίβεια από τον Μιχαήλ Μπακούνιν στην πολεμική του με τον Καρλ Μαρξ το 1870-1873 και από τον Κροπότκιν στα γράμματά του στον Λένιν το 1920. Ένα απ’ αυτά τα γράμματα τελειώνει ως εξής:

«Ένα πράγμα είναι βέβαιο. Ακόμη και αν μια δικτατορία του κόμματος ήταν το σωστό μέτρο για να δοθεί ένα χτύπημα στο καπιταλιστικό σύστημα (αν και έχω σοβαρές αμφιβολίες), είναι σίγουρα επιβλαβές για την οικοδόμηση ενός νέου σοσιαλιστικού συστήματος. Αυτό που είναι αναγκαίο και αυτό το οποίο χρειαζόμαστε είναι τοπικοί θεσμοί, τοπικές δυνάμεις. Αλλά αυτό δεν υπάρχει, από καμμία πλευρά. Αντιθέτως, από οποιαδήποτε πλευρά κι αν το δεις, υπάρχουν άτομα που δεν έχουν καταλάβει τίποτα από την πραγματικότητα, διαπράττοντας, έτσι, τα πιο φρικαλέα λάθη, λάθη που πληρώνονται με χιλιάδες ζωές και την καταστροφή ολόκληρων περιοχών».

Όταν ακτιβιστές αναρχικοί όπως παραδείγματος χάριν η Emma Goldman και ο Alexander Berkman, προσπάθησαν να δημοσιεύσουν στη Δύση την πραγματικότητα για τη Σοβιετική Ένωση, αντιμετώπισαν την εχθρότητα της αριστερής διανόησης, που προτιμούσε να κρύβει την αλήθεια. Ακόμη και ο George Orwell θα αντιμετωπίσει δυσκολίες να βρει εκδότη για τη Φάρμα των Ζώων το 1944. Χωρίς αμφιβολία η μπολσεβίκικη επανάσταση υπήρξε ένα καταστροφικό γεγονός για τα σοσιαλιστικά κινήματα στον υπόλοιπο κόσμο, χωρίζοντάς τα σ’ εκείνα που ήταν εκπρόσωποι της πολιτικής των μπολσεβίκων και σ’ εκείνα που προτίμησαν να σκέφτονται μόνα τους. Όχι μόνο οι αναρχικοί στη σοβιετική αυτοκρατορία, αλλά και εκείνοι άλλων χωρών υπήρξαν θύματα της εξωτερικής πολιτικής του Στάλιν. Τώρα πια αυτά έχουν περάσει στην ιστορία.

Ο σημερινός «θρίαμβος του καπιταλισμού» στη δυτική Ευρώπη δεν είναι το αποτέλεσμα της πτώσης του τείχους αλλά της παγκοσμιοποίησης της αγοράς. Βρετανοί, Γάλλοι, Γερμανοί ή Ιταλοί βιομήχανοι μπορούν να αγοράζουν την εργασία εργατών στην Κίνα, τη Μαλαισία, το Βιετνάμ ή την Ινδονησία με ολοένα καλύτερους όρους, σαν ένα κλάσμα του κόστους του χειρωνακτικής εργασίας στη Δύση και χωρίς την καλυτέρευση των συνθηκών εργασίας που υποστήριζαν γενεές συνδικάτων. Υπάρχει μια ακόμη πλευρά του θριάμβου του καπιταλισμού. Ο Κροπότκιν, σ’ ένα δοκίμιο του τού 1887 για τον αναρχοκομμουνισμό, είδε μέσα από την αισιόδοξη οπτική του, ότι υπήρχε μια αυξανόμενη τάση της μοντέρνας κοινωνίας προς τον κομμουνισμό, τον κομμουνισμό της ελευθερίας, παρά την προφανώς αντιφατική ανάπτυξη του ατομισμού. Πίστευε ότι αυτή η τάση θα επιβεβαιωνόταν συνεχώς και θα συνέχιζε να δείχνει τον δρόμο για το πώς θα οργανωθεί η κοινωνική ζωή. Έγραφε επίσης ο Κροπότκιν:

«Μουσεία, ανοικτές βιβλιοθήκες, ελεύθερα δημόσια σχολεία, πάρκα και τόποι ψυχαγωγίας, φωτισμένοι και λιθόστρωτοι δρόμοι χρησιμοποιούμενοι ελεύθερα απ’ όλους, νερό για όλες τις ιδιωτικές κατοικίες, με μια αυξανόμενη τάση να μην ενδιαφέρει η ακριβής ποσότητα που χρησιμοποιείται από το κάθε άτομο· το σύστημα των τραμ και των σιδηροδρόμων που έχει αρχίσει ήδη να μειώνει τα εισιτήρια και σίγουρα θα αποκτήσει περισσότερες γραμμές όταν δεν θα υπάρχει πια ατομική ιδιοκτησία…»

Λοιπόν, αυτή η παρουσίαση των δημόσιων υπηρεσιών, η τόσο πεζή, παρουσιάζει ενδιαφέρον, αν σκεφτούμε ότι έναν αιώνα μετά, η βρετανική κυβέρνηση της Μάργκαρετ Θάτσερ θ’ αρχίσει να εφαρμόζει τις «αξίες της αγοράς» στις όψεις της ζωής στις οποίες το κόμμα της είχε αποδεχθεί τον αυθόρμητο σοσιαλισμό της κοινωνίας των πολιτών. Παραδείγματος χάριν να υπάρχει εισιτήριο στα δημόσια μουσεία, πώληση της εταιρείας υδάτων σε ιδιωτικές επιχειρήσεις και πώληση του σιδηροδρομικού δικτύου σε οποιονδήποτε θα ήθελε να το αποκτήσει, με αποτέλεσμα οι βρετανικοί σιδηρόδρομοι να γίνουν από τους λιγότερο αξιόπιστους και πολυέξοδους της Ευρώπης. Οιοσδήποτε μπορεί να καταλάβει πώς η γλώσσα των οικονομικών και εμπορικών σχολών μπήκε στο λεξικό της κοινωνικής οργάνωσης. Και όλα αυτά έχουν δυσκολέψει το καθήκον μας ως αναρχικών προπαγανδιστών. Έχει γίνει πολύ πιο δύσκολο απ’ ό,τι ήταν έναν αιώνα πριν, όταν αγωνιστές όπως ο Κροπότκιν και ο Ερρίκο Μαλατέστα μπορούσαν να αντλήσουν τον αναρχικό τους λόγο ακόμη και από τις κοινές εκφράσεις. Δυστυχώς η λατρεία της αγοράς θα συνεχιστεί, γιατί έχει διευρυνθεί η διαφορά μεταξύ των πλουσίων και των φτωχών.

Fransesco Codello: Ποιες είναι σήμερα οι αξίες και τα σταθερά σημεία της αναρχικής ιδέας; Αυτές οι αξίες ανήκουν στον αναρχισμό, ή είναι οικουμενικές; Είναι ο αναρχισμός, έτσι όπως ορίστηκε στην πορεία των τελευταίων 150 χρόνων μια οικουμενική ιδεολογία, ή είναι απλώς το προϊόν μιας ιστορικής εποχής και ενός γεωγραφικού πλαισίου;

Colin Ward: Όπως όλοι γνωρίζουμε, υπάρχει μια ποικιλία ερμηνειών της λέξης αναρχισμός, θα προσπαθήσω ωστόσο να δώσω έναν ορισμό που θα είναι αρκούντως ευρύς, ώστε να περιλαμβάνει τις διαφορές. Θα ήθελα να υπογραμμίσω το ότι σε όλες τις επιλογές της κοινωνικής ζωής μας, στην οικογένεια, στην τοπική κοινότητα, στην εργασία, στον ελεύθερο χρόνο, στις επικοινωνίες, στις μεταφορές και στις τέχνες, υπάρχει μια ποικιλία λύσεων. Ο αναρχικός είναι ένα άτομο που συνήθως ερευνά, επιλέγει και ευνοεί ελευθεριακές λύσεις που αντιτίθενται στις αυταρχικές. Οι αξίες που θα μπορούσα να περιγράψω ως αναρχικές υποστηρίζονται από έναν μεγάλο αριθμό ατόμων που δεν θεωρούνται αναρχικοί, κι έτσι θα μπορούσα ευχαρίστως να τις θεωρήσω ως οικουμενικές, με την πιο σημαντική ανάμεσά τους είναι την πίστη στην αλληλοβοήθεια στη βάση της ανθρώπινης κοινωνικής ζωής, ακόμη κι αν ο ανταγωνισμός παραμένει το κυρίαρχο χαρακτηριστικό.

Ο αναρχισμός, έτσι όπως έχει αναπτυχθεί, είναι ο καρπός της ιστορίας και της γεωγραφίας του. Προέρχεται από τον φιλελευθερισμό του Διαφωτισμού του 18ου αιώνα και από τον σοσιαλισμό της Ευρώπης του 19ου αιώνα. Με τον πρώτο μοιράζεται την εμπιστοσύνη στην ανθρώπινη εντελέχεια και με τον δεύτερο την πεποίθηση ότι ένας επαναστατικός «τελικός αγώνας» θα έβαζε τέρμα στην εκμετάλλευση και την καταπίεση ανθρώπου από άνθρωπο. Ωστόσο, δεν έχω συναντήσει ποτέ έναν μοντέρνο αναρχικό που να υποστηρίζει αυτές τις απλουστευτικές θέσεις. Αναρχικοί ιστορικοί όπως ο Max Nettlau και αναρχικοί εθνογράφοι όπως οι αδελφοί Réclus προσπάθησαν να δείξουν ότι ο αναρχισμός δεν υπήρξε απλώς ένας καρπός της Ευρώπης του 19ου αιώνα, ανακαλύπτοντας αναρχικές ιδέες στις παραδοσιακές κουλτούρες σε πολλά μέρη του κόσμου, από την αρχαία Κίνα μέχρι τις φυλές της Αφρικής. Υπάρχουν επίσης πληροφορίες ότι στις Ενωμένες Πολιτείες, η λέξη «ελευθεριακός» υιοθετήθηκε από υποστηρικτές μιας οικονομίας της αγοράς χωρίς όρια. Και αυτό συνέβη σ’ ένα έθνος στο οποίο το 5% των οικογενειών κατέχει περισσότερα απ’ ό,τι το υπόλοιπο 95%. Επιπλέον οι ΗΠΑ έχουν μεγαλύτερο ποσοστό φυλακισμένων ανά κάτοικο απ’ ό,τι οποιαδήποτε άλλη χώρα για την οποία υπάρχουν στατιστικές.

Fransesco Codello: Σχηματοποιώντας: υπάρχουν δύο διαφορετικές τάσεις στην αναρχική παράδοση σε σχέση με την ανάγνωση της κοινωνικής ιστορίας. Η μία τονίζει κυρίως την ικανότητα του κράτους και της οργανωμένης κυριαρχίας να μετασχηματίζει τις εξεγέρσεις και τις αμφισβητήσεις σε νέες, πιο εκλεπτυσμένες τεχνικές της εξουσίας, η άλλη είναι περισσότερο διατεθειμένη να συλλάβει την κοινωνική προόδο, με τη γενική έννοια στη διεύρυνση των χώρων της ελευθερίας και της κοινωνικής δικαιοσύνης, μια θετική κατάκτηση. Απ’ αυτές τις δύο προκύπτει μια διαφορετική ιστορική και ιδεολογική ερμηνεία της φιλελεύθερης δημοκρατίας. Η μία, στην πρώτη περίπτωση, τείνει να τη βλέπει σαν τη πιο δόλια μορφή της κυριαρχίας, χειρότερη ακόμη από τα ολοκληρωτικά συστήματα, η άλλη, η δεύτερη ανάγνωση, θεωρεί θετική την ύπαρξη χώρων ελευθερίας. Ο αναρχισμός σαν ένα σύνολο αξιών ριζικά διαφορετικό από εκείνο των μέχρι τώρα υπαρχόντων κοινωνιών, είναι από τη φύση του επαναστατικός, ακόμη κι αν σήμερα δεν έχει πια νόημα, στο δυτικό πλαίσιο, να θεωρείται εξεγερσιακός. Μπορεί ο αναρχισμός του 21ου αιώνα να ορίζεται ακόμη ως επαναστατικός και τελικά με ποια έννοια και με ποιον τρόπο;

Colin Ward: Είμαι ένας από εκείνους τους αναρχικούς που προτιμούν να ζουν σε μια φιλελεύθερη δημοκρατία και χαίρεται όταν ο αναρχικός τύπος επανεμφανίζεται στη Ισπανία, τη Ρωσία και την Αργεντινή. Αυτό δεν σημαίνει ότι τρέφω αυταπάτες για το εξουσιαστικό σύστημα των φιλελεύθερων δημοκρατιών. Πιστεύω επίσης ότι μειοψηφικές ομάδες, όπως οι αναρχικοί, μπορούν να επηρεάζουν ανθρώπους πέρα από τον αριθμό τους. Στο βιβλίο μου Η Πρακτική της Ελευθερίας ισχυρίζομαι ότι «μια νέα εμπιστοσύνη σε μας τους ίδιους, η διεκδίκηση του δικαιώματος να υπάρχουμε με τα δικά μας χαρακτηριστικά, διαχέονται σε κοινωνικές ομάδες που υφίστανται ιδιαίτερες μορφές διακρίσεων. Είναι ήδη μακρά η λίστα των κινημάτων απελευθέρωσης: μαύροι, γυναίκες, ομοφυλόφιλοι, φυλακισμένοι, μέχρι και τα παιδιά, ενώ τείνει να εξαπλωθεί στον κόσμο η αντίληψη πως ζει σε μια κοινωνία που είναι οργανωμένη με τέτοιον τρόπο, ώστε να αρνείται σε όλους και τα πιο στοιχειώδη δικαιώματα».

Θα ήταν πολύ δραματικό να περιγραφεί το σύγχρονο αναρχικό κίνημα στη Δύση σαν εξεγερσιακό, ωστόσο οι επιδιώξεις και τα αιτήματα του αναρχισμού σήμερα απέχουν τόσο πολύ από τον καπιταλισμό της αγοράς στον οποίο πιστεύουν οι πολιτικοί της δεξιάς και της αριστεράς, που οφείλουμε να τα περιγράψουμε ως επαναστατικά. Κάθε παγκόσμιο συνέδριο (ΠΟΕ, ΟΟΣΑ, Παγκόσμια Τράπεζα και ΔΝΤ) τα τελευταία χρόνια, στο Λονδίνο, στο Σηάτλ, στην Πράγα, στη Νίκαια, πολιορκήθηκε και διακόπηκε από διαδηλώσεις, στο εσωτερικό των οποίων δεν έλειπε η αναρχική παρουσία. Το ότι μνημονεύω αυτές τις αντιθέσεις τις καθαρά συμβολικές ως προς την παγκόσμια καπιταλιστική οικονομία, υποδηλώνει πόσο απέχουμε από το να επηρεάζουμε το πολιτικό κλίμα.

Είναι ωστόσο σημαντικό να θυμόμαστε ότι όλα τα σοσιαλιστικά κινήματα που επέκριναν εδώ και έναν αιώνα τους αναρχικούς για την έλλειψη εκ μέρους τους ενός πρακτικού ρεαλισμού, βρίσκονται σήμερα ακριβώς στην ίδια θέση με τους αναρχικούς.

Ας σκεφτούμε την καταπιεστική εξουσία που ασκούσαν οι μαρξιστικές ιδέες για δεκαετίες στην ευρωπαϊκή ακαδημαϊκή ιντελλιγκέντσια. Λαϊκές αυτοοργανώσεις και συνεργατικές επανεμφανίζονται σαν το πολιτικό ιδανικό και οι αναρχικοί οφείλουν να είναι έτοιμοι με μια πειστική θεωρία και πρακτική.

Fransesco Codello: Υποστηρίζεις (και το κάνεις εδώ και πολύ καιρό) ότι ο αναρχισμός είναι όπως «ένας σπόρος κάτω από το χιόνι»: επωάζει στο εσωτερικό των κοινωνιών και εκδηλώνεται με πολλαπλές μορφές και αυθόρμητες και ποικίλες εκφράσεις. Είναι ξεκάθαρη η αναφορά σου στη σκέψη του Κροπότκιν: η επανοικειοποίηση της διαφωτιστικής παράδοσης του αναρχισμού. Σε τι χρησιμεύει, αν χρησιμεύει, να δοθεί μ’ αυτές τις εκφράσεις μια έννοια κοινής ιδιότητας, ένα κοινό αίσθημα και να αναγνωριστεί ως μέρος ενός πιο ευρύτερου σχεδίου;

Colin Ward: Κάθε δάσκαλος αυξάνει τη γνώση που κατέχει ήδη ο μαθητής του. Κατά συνέπεια για τους αναρχικούς προπαγανδιστές είναι σημαντικό να τραβήξουν την προσοχή σ’ εκείνα τα στοιχεία της ελευθερίας, της εθελουσίας συνεργασίας, που υπάρχουν σε κάθε λαό. Ο αναρχισμός προβλέπει την επέκταση αυτών των στοιχείων σ’ ολόκληρη την κοινωνική και παραγωγική ζωή. Πιστεύω ότι είναι σημαντικό για τους αναρχικούς να δώσουν έμφαση στην ύπαρξη ενός «διάχυτου» ή «υπόγειου» αναρχισμού. Πρώτον γιατί το φαινόμενο είναι πολύ ευρύτερο απ’ ό,τι πιστεύουν οι ίδιοι οι αναρχικοί και έπειτα γιατί μπορούν να δείξουν καλύτερα τα ψεύδη της κυβερνητικής προπαγάνδας. Δίνω ένα παράδειγμα: στη Μεγάλη Βρετανία τα πολιτικά κόμματα, είτε της δεξιάς είτε της αριστεράς, διεκδικούν σαν δικό τους αυτό το πεδίο. Η κυβέρνηση της Μάργκαρετ Θάτσερ δήλωνε ότι θα «μείωνε τα όρια του κράτους». Ψευδόταν: η κυβέρνησή της επέβαλε έναν κεντρικό έλεγχο στις τοπικές διοικήσεις ακόμη πιο αυστηρό από οποιαδήποτε προηγούμενη βρετανική κυβέρνηση. Η κυβέρνηση του Τόνυ Μπλαιρ διακήρυξε τις ίδιες γενικότητες για την «κοινωνία των πολιτών», υπονοώντας ότι αυτά τα μη καπιταλιστικά στοιχεία δεν θα ελέγχονται από την κεντρική κυβέρνηση. Σ’ αυτό το σημείο είναι σημαντικό να τονίσουμε πώς το στοιχείο της αλληλοβοήθειας στην οικογένεια στην καθημερινή ζωή, είναι ένα μοντέλο για τους αναρχικούς, αλλά δεν υπάρχει στα προγράμματα των πολιτικών κομμάτων.

Fransesco Codello: Η διαδικασία της οικονομικής παγκοσμιοποίησης φέρνει μαζί της και μια ενιαία σκέψη, εκείνη ακριβώς της δυτικής και καπιταλιστικής παράδοσης. Είτε η φιλελεύθερη σκέψη και η οικονομία της αγοράς, είτε η σοσιαλιστική παράδοση, υποστήριζαν πάντοτε, στη θεωρία και στην πράξη, την αναγκαιότητα ενός γενικευμένου διεθνισμού με τη μορφή από τη μια πλευρά του οικονομικού φιλελευθερισμού, και από την άλλη του οικουμενικού σοσιαλισμού. Ο αναρχισμός πώς μπορεί να απαντήσει σ’ αυτά τα ερωτήματα; Ο αναρχισμός είναι σχετικιστικός ή πλουραλιστικός;

Colin Ward: Η ερώτησή σου αποκαλύπτει μια ιδιαίτερη αντίφαση. Υπήρξαν τα κινήματα της αριστεράς, ο σοσιαλισμός και ο αναρχισμός, που έβαλαν το ζήτημα της παγκόσμιας αλληλεγγύης. Ήταν η οικονομία της αγοράς της δεξιάς που εγγυήθηκε τη δυνατότητα να υπάρξουν στα ευρωπαϊκά μαγαζιά προϊόντα που κοστίζουν λιγότερο, χάρις στην εκμετάλλευση της χειρωνακτικής εργασίας στην Αφρική, στην Ασία ή τη Λατινική Αμερική. Ωστόσο είναι ο διεθνισμός της αριστεράς που υποστηρίζει ότι αυτή είναι η σημερινή κατάσταση και η ελεύθερη κίνηση των λαών όπως εκείνη των προϊόντων είναι αναπόφευκτη σ’ έναν κόσμο άμεσης επικοινωνίας. Σε ό,τι αφορά τον παγκόσμιο καταμερισμό της βιομηχανικής παραγωγής, φαντάζομαι ότι οι αναρχικοί τείνουν να προτιμούν την τοπική παραγωγή για την ικανοποίηση των τοπικών αναγκών, σε σχέση με τη μεταφορά από μακρυνές αποστάσεις γεωργικών και βιομηχανικών προϊόντων, κάτι που χαρακτηρίζει την καπιταλιστική οικονομία.

Τέλος, «ο σχετικισμός και ο πλουραλισμός»: η αναρχική παράδοση στην οποία εμείς συμμετέχουμε, έχει τις ρίζες της στην ευρωπαϊκή ιστορία, αλλά συναντούμε αντίστοιχες μορφές σ’ ολόκληρο τον κόσμο. Για να εξηγήσουμε αυτή τη διαφοροποιημένη παράδοση, αρκεί να θυμηθούμε τι έλεγε ο Μαλατέστα: «Εμείς είμαστε, σε κάθε περίπτωση, μονάχα μία από τις δυνάμεις που δρουν στην κοινωνία και η ιστορία θα προχωρήσει, όπως πάντοτε, στην κατεύθυνση των συνεπειών που προκύπτουν απ’ όλες τις δυνάμεις που ενεργοποιούνται στις υπάρχουσες συνθήκες».

Fransesco Codello: Ποια μπορεί να είναι η δυνατότητα υποστήριξης και διάδοσης μιας κουλτούρας της άμεσης συμμετοχής στη λήψη των αποφάσεων, σε σχέση και με τη δυνατότητα ύπαρξης της διαφοράς, στην ποικιλότητα του κοινωνικού και ατομικού πειραματισμού;

Colin Ward: Όταν ήμουν νεαρός αναρχικός προπαγανδιστής, η μεταπολεμική εργατική κυβέρνηση εισήγαγε στη Μεγάλη Βρετανία το εθνικό σύστημα υγείας, ένα τεράστιο πρόγραμμα για την εθνική ανοικοδόμηση και ένα εθνικό ασφαλιστικό σύστημα. Τότε ο κόσμος θα μπορούσε να μου πει: «Η εικόνα που έχεις για το κράτος σαν μια τυραννική και καταπιεστική μηχανή είναι τρελλή, γιατί δεν λαμβάνει υπόψιν την αρχική λειτουργία του: προσφέρει ασφάλεια και ευημερία στους πολίτες του». Υπήρχαν δύο τρόποι να απαντήσεις σ’ αυτή την αντίρρηση: ο πρώτος ήταν να τραβήξεις την προσοχή στην κοινωνική ευημερία που βασίζεται στη λαϊκή αλληλεγγύη (αυτό είναι το περιεχόμενο του 12ου κεφαλαίου του βιβλίου μου Η Πρακτική της Ελευθερίας). Η δεύτερη απάντηση έχει να κάνει με τον πικρό απολογισμό του Κροπότκιν (στο βιβλίο του Η Μοντέρνα Επιστήμη και η Αναρχία), όπου υποστηρίζει ότι είμαστε υποχρεωμένοι να βρίσκουμε νέες μορφές οργάνωσης για τις κοινωνικές λειτουργίες τις οποίες το κράτος εκπληρώνει μέσω της γραφειοκρατίας και «μέχρι να γίνει κάτι τέτοιο, τίποτα δεν θ’ αλλάξει».

Προσπάθησα να εφαρμόσω αυτή τη συμβουλή στον τομέα που γνωρίζω καλύτερα: την οικοδομική τέχνη. Στη Μεγάλη Βρετανία της δεκαετία του ’60, σχεδόν το 1/3 του πληθυσμού ζούσε σε σπίτια ή διαμερίσματα κρατικής ιδιοκτησίας και τα νοίκιαζε από τις τοπικές αρχές. Στο περιοδικό Anarchy και μετά στο βιβλίο μου Οι Ενοικιαστές Αναλαμβάνουν, ανέλυσα τον μετασχηματισμό της δημόσιας οικοδομικής σε συνεργατικές ενοικιαστών. Σε κάποιο βαθμό αυτό συνέβη τω όντι (το 1970 υπήρχαν μόνο 2 συνεργατικές ενοικιαστών σ’ ολόκληρη τη Μεγάλη Βρετανία˙ σήμερα υπάρχουν ίσως 2.000). Αλλά ένα μεγάλο μέρος των δημόσιων κατοικιών πέρασε στον έλεγχο μη κερδοσκοπικών οργανώσεων, οι οποίες δεν ελέγχονταν από τους ενοικιαστές. Αυτές οι προσπάθειες ήταν δίχως αμφιβολία μια απόπειρα να «διαδοθεί μια κουλτούρα της άμεσης συμμετοχής στη διαδικασία λήψης των αποφάσεων». Υπάρχουν πολλές άλλες όψεις της καθημερινής κοινωνικής ζωής που θα απαιτούσαν αναρχικό πειραματισμό. Παραδείγματος χάριν: ο έλεγχος και η διεύθυνση της υγιεινομικής περίθαλψης.

Fransesco Codello: Σ’ ένα άρθρο με τίτλο «Τι θα σημαίνει αύριο ο αναρχισμός;» (δημοσιεύθηκε στη λονδρέζικη εφημερίδα Freedom στις 6 Μάρτη του 1993), μπροστά στη διάδοση των φονταμενταλιστικών ιδεών υποστηρίζεις ότι συχνά γίνεται αναπόφευκτη η υπεράσπιση του μοντέρνου κράτους, με την έννοια ότι είναι «λιγότερο» καταπιεστικό σε σχέση με το θεοκρατικό. Ακόμη και οι αναρχικοί σε συγκεκριμένες ιστορικές συνθήκες και σε ιδιαίτερα πολιτιστικά και κοινωνικά πλαίσια οφείλουν, λοιπόν, να υπερασπίζονται τους χώρους των δημοκρατικών ελευθεριών των σημερινών κρατιστικών κοινωνιών;

Colin Ward: Δεν ένιωσα ποτέ ικανός να πω στους άλλους αναρχικούς πώς πρέπει να συμπεριφέρονται, αλλά το δίλημμα που παραθέτω είναι παρόν σε διάφορα μέρη των ΗΠΑ, όπου το μοντέρνο κράτος τυγχάνει υπεράσπισης εναντίον των Αναγεννημένων Χριστιανών, ή για τους αναρχικούς στο Ισραήλ που αμύνονται εναντίον του ορθόδοξου εβραϊσμού, ή για τους Αιγύπτιους αναρχικούς που αμύνονται απέναντι στον ισλαμικό φονταμενταλισμό, ή για τους Ινδούς αναρχικούς που υπερασπίζονται το εκκοσμικευμένο κράτος εναντίον του ινδουϊστικού εξτρεμισμού. Θέλω να διευκρινήσω ότι, όπως άλλα μη θρησκευόμενα και μη εθνικιστικά άτομα, δεν έχουμε ιδέα για το πώς θα σταματήσουμε αυτά τα ανεπιθύμητα φαινόμενα. Επιτιθέμεθα στη θρησκευτική αναβίωση, με τον κίνδυνο να τροφοδοτήσουμε παρά να μειώσουμε, τη δύναμή της.

Δεν έχω βρει ακόμη μια απάντηση σ’ αυτά τα ερωτήματα. Αλλά έχω την υποψία ότι πίσω από την ερώτησή σου βρίσκεται μια προκατάληψη για το ζήτημα του συμβιβασμού. Αυτό ποτέ δεν με ενόχλησε υπερβολικά, γιατί κάθε μέρα όλοι μας κάνουμε συμβιβασμούς με την κοινωνία στην οποία ζούμε και με τους κανόνες της (στην πραγματικότητα, αν σκεφτούμε τους καθημερινούς μηχανισμούς μιας υποθετικής ελευθεριακής κοινωνίας, ανακαλύπτουμε ότι ο συμβιβασμός μεταξύ διαφορετικών εκδοχών θα ήταν η βασική αρχή).

Ένας παλιός Άγγλος αναρχικός μου αφηγήθηκε τη σχέση του με τον εφοριακό του που κάθε χρόνο του έστελνε ένα έντυπο για να συμπληρώσει. Αυτός του έδινε κάθε λεπτομέρεια των οικονομικών του και προσπαθούσε τις περισσότερες φορές να πείσει τον εφοριακό να τον επισκεφτεί προσωπικά για να συζητήσουν το ζήτημα. Το εισόδημά του ήταν τόσο χαμηλό, που δεν άξιζε τον έλεγχο του εφοριακού· ωστόσο ο σύντροφος μού υπογράμμιζε ότι ο τύπος του ατόμου που φοροδιαφεύγει, είναι κατά τη γνώμη του ο τύπος του ατόμου που θα καθιστούσε αδύνατη μια αναρχική κοινωνία.

Fransesco Codello: Μέχρι τώρα, υποστηρίζεις πάντα στο άρθρο που αναφέραμε, ο αναρχισμός υπήρξε, ακόμη και όταν δεν ήταν ευρωπαϊκός, θεμελιωδώς ευρωκεντρικός. Ποια ίχνη βλέπεις σ’ έναν σύγχρονο αναρχισμό διαφορετικών πολιτιστικών εθνοτήτων;

Colin Ward: Από τη στιγμή που οι πρώτοι αναρχικοί προπαγανδιστές, όπως ο Κροπότκιν και ο Elisée Réclus, ήταν κατά τύχη γεωγράφοι και εθνολόγοι, υπήρξε μια πρώιμη ανακάλυψη της ύπαρξης μιας αναρχικής σκέψης σε μη ευρωπαϊκές κουλτούρες. Θα ήταν δύσκολο να ισχυριστώ ότι ο σύγχρονος αναρχισμός επηρεάζει τις μη ευρωπαϊκές κουλτούρες, αλλά με την παγκοσμιοποίηση της κουλτούρας, το μεγαλύτερο μέρος από μας έχει κάποια ιδέα για την ύπαρξη ταοϊστικών και βουδιστικών αναρχικών ιδεών που έρχονται από την ΄Άπω Ανατολή και ινδικών αναρχικών παραδόσεων από το κίνημα που έχει γίνει γνωστό ως Σαρβοντάγια, όπως και από σύγχρονα κινήματα της Λατινικής Αμερικής, γνωστά ως «κινήματα από τα κάτω».

Fransesco Codello: Ποιους στοχαστές θεωρείς πάντα έγκυρους για να κατανοήσουμε με ελευθεριακό τρόπο την εξέλιξη της κοινωνίας;

Colin Ward: Γεννήθηκα το 1924 και επηρεάστηκα κυρίως από τους κλασικούς αναρχικούς όπως ο Κροπότκιν και από μερικούς άλλους στοχαστές όχι ακριβώς αναρχικούς, όπως ο Alexander Herzen του 19ου αιώνα, ο Martin Buber και ο Isaiah Berlin του 20ου αιώνα. Ο αναρχικός του 20ού αιώνα που βρίσκεται πιο κοντά στις ιδέες μου είναι ο Paul Goodman. Ανήκω σε μια γενιά για την οποία η τυπωμένη λέξη ήταν το πιο σημαντικό μέσο προπαγάνδας και πράγματι με εξέπληξε όταν ανακάλυψα ότι γράφω για τον βρετανικό αναρχικό τύπο από το 1943. Ωστόσο, είμαι σίγουρος ότι η προπαγάνδα μου ήταν πιο αποτελεσματική όταν είχα την ευκαιρία να γράψω για τον μη αναρχικό τύπο. Πράγματι προσεκλήθην να γράφω ένα άρθρο την εβδομάδα για το περιοδικό New Society από το 1978 μέχρι το 1988 και μετά μέχρι το 1996 στο περιοδικό New Statesman & Society.

Fransesco Codello: Υποστηρίζεις ότι πιθανώς τον 21ο αιώνα ο αναρχισμός, αποκαλούμενος με άλλα ονόματα, οριζόμενος με άλλες εκφράσεις, θα εκδηλωθεί με άλλες μορφές: τι θέλεις να πεις;

Colin Ward: Ήθελα να πω ότι κατά τη γνώμη μου ο αναρχισμός δεν είναι ένας ουτοπικός τύπος, αλλά ένα μοντέλο κοινωνικής οργάνωσης και υπογραμμίζω την παρακάτω παρατήρηση του Paul Goodman:

«Μια ελεύθερη κοινωνία δεν μπορεί να υλοποιηθεί αντικαθιστώντας μόνο την παλιά τάξη πραγμάτων με μια καινούργια, αλλά αυτό μπορεί να γίνει μάλλον με τη διεύρυνση των σφαιρών ελεύθερης δράσης, μέχρις ότου αυτές αποτελέσουν το θεμέλιο της κοινωνικής ζωής».

Όντας έτσι τα πράγματα, είναι πιθανόν ο αναρχισμός να επανεφευρεθεί από άτομα που δεν διαθέτουν κάποια γνώση της παράδοσης, στην οποία, θεωρητικά, ανήκουμε εμείς.

Fransesco Codello: Ποια σχέση υπάρχει μεταξύ του περιβαλλοντισμού, της κοινωνικής οικολογίας και του αναρχισμού του μέλλοντος;

Colin Ward: Υπάρχει μια πολύ στενή σχέση. Όταν το βιβλίο του Κροπότκιν Αγροί, Εργοστάσια και Έργαστήρια (το εγχειρίδιό του για μια οικολογικά ζωτική κοινωνία) ξανατυπώθηκε το 1919, περιείχε ένα εισαγωγικό σημείωμα που υπογράμμιζε τα εξής: «Απαιτείται μια νέα οικονομία στους πόρους που χρησιμοποιούνται για την ικανοποίηση των αναγκών της ανθρώπινης ζωής, αφού οι ανάγκες αυξάνονται και οι πόροι δεν είναι ανεξάντλητοι». Αυτή είναι μια πολύ ασυνήθιστη παρατήρηση γύρω από τα περιβαλλοντικά προβλήματα στη σοσιαλιστική φιλολογία εκείνων των ημερών. Ανάμεσα στους μοντέρνους αναρχικούς με χαροποιεί το ότι η φωνή του Murray Bookchin είναι παρούσα στο αμερικανικό περιβαλλοντικό κίνημα, ασχολούμενη με μια εκστρατεία υπέρ της «κοινωνικής οικολογίας» και αντιτιθέμενη στην «οικολογία του βάθους», με την οποία ασχολούνται άτομα που προτιμούν να εκφράζουν τα μυστικιστικά τους αισθήματα απέναντι στα κοινά προβλήματα. Το μέλλον του αναρχισμού συνδέεται με την περιβαλλοντική επίγνωση.

Fransesco Codello: Αν θα έπρεπε να εξηγήσεις σ’ ένα ον από άλλο πλανήτη τι είναι η αναρχία, τι θα του έλεγες;

Colin Ward: Η πρώτη μου προσπάθεια θα ήταν να πείσω τον φιλοξενούμενό μου να μοιραστεί μαζί μου το γεύμα· πάντα μου έλεγαν ότι η πρώτη κίνηση των νομαδικών πληθυσμών απέναντι στους ξένους είναι να τους κάνουν να νιώσουν άνετα, εξηγώντάς τους ότι η λέξη «σύντροφος» σημαίνει άτομα που μοιράζονται το ψωμί μαζί τους. Το δεύτερο βήμα θα ήταν να του εξηγήσω ότι μερικοί από μας πιστεύουν πως το αυθόρμητο μοίρασμα των αγαθών και των υπηρεσιών φέρνει σε όλους τη μέγιστη ευτυχία και ότι αν ο φιλοξενούμενος είναι διατεθειμένος να συμμετέχει στις εργασίες της κοινότητάς μας, θα ήταν καλοδεχούμενος ανάμεσά μας. Θα ήταν ωστόσο ελεύθερος να φύγει, με μια προειδοποίηση: πολλές κοινότητες είναι εχθρικές απέναντι στους ξένους διαφορετικού χρώματος και θα μπορούσαν να τον δικάσουν σαν «λαθρομετανάστη» ή «οικονομικό μετανάστη».

————————————————

ΚΥΚΛΟΦΟΡΕΙ:

Colin Ward: Αρχιτεκτονική, σχεδιασμός & συμμετοχή. Προς μία μετα-εξουσιαστική πόλη – Νέο βιβλίο

The post Colin Ward: Ο σπόρος κάτω απο το χιόνι (Autonomedia, 2001) first appeared on Aυτολεξεί.

ΟΙ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ 1848, συχνά αναφέρονται ως η «Άνοιξη των Εθνών» και σωστά, μια και τα γεγονότα του 1848 εξέφρασαν τις προσδοκίες των υποταγμένων εθνών. Αν και η εθνική ανεξαρτησία δεν έγινε πραγματικότητα για τις εθνοτικές ομάδες στην αυστριακή και οθωμανική αυτοκρατορία, η εμπειρία του 1848 έθεσε τις βάσεις για την αποκρυσταλλοποίηση δύο δυνάμεων στην Ευρώπη: του σοσιαλισμού και του εθνικισμού. Αυτά τα δύο ρεύματα συχνά αλληλοκαλύπτονταν, αλλά το «εθνικό ζήτημα» που ενδιέφερε τους επαναστάτες στην Ευρώπη τόσο όσο και η κοινωνική χειραφέτηση, ακόμη κι αν για κάποιους δεν ήταν το κεντρικό ζήτημα, έγινε ένα θέμα που καμμιά σημαντική φυσιογνωμία της Ευρώπης δεν μπόρεσε να αγνοήσει την περίοδο μετά το 1848.

Ήταν κατά τη διάρκεια των επαναστάσεων του 1848 που ο Μιχαήλ Μπακούνιν, ένας από τους ιδρυτές του σύγχρονου αναρχισμού, απέκτησε τη φήμη του, για να εξελιχθεί αργότερα σε σημαντική φυσιογνωμία των σοσιαλιστικών κύκλων, ένας σοβαρός αντίπαλος του Κ. Μαρξ, με τον οποίο διαφώνησε έντονα πάνω στις αρχές του επαναστατικού δόγματος. Μέσα στις διαφορές που μπήκαν σαν σφήνα ανάμεσα στους δύο, ήταν οι απόψεις τους για το ρόλο του κράτους, ποια συγκεκριμένα κοινωνικά στρώματα προωθούν την επανάσταση, και, μέσα σ’ αυτό το πλαίσιο, η εξέχουσα θέση μιας εθνικής ομάδας ή ενός εθνοτικού μπλοκ, καθώς εξελίσσεται η ροή των επαναστατικών γεγονότων. Παρότι και οι δυο ήταν διεθνιστές, μεγάλωσαν σε διαφορετικό εθνικό περιβάλλον, ο Μπακούνιν στη Ρωσία και ο Μαρξ στη Γερμανία. Κατά συνέπεια, οι απόψεις τους πάνω σε μια σειρά ζητημάτων είχαν εν μέρει διαμορφωθεί από τις προσωπικές τους εμπειρίες σ’ ένα από τα δύο κράτη. Θα επιστρέψουμε αργότερα με περισσότερες λεπτομέρειες σ’ αυτή την όψη της διαφοράς Μαρξ-Μπακούνιν, αλλά πρώτα είναι αναγκαίο να ανιχνεύσουμε την εξέλιξη των απόψεων του Μπακούνιν πάνω στο «εθνικό ζήτημα», πριν μπορέσουν αυτές να εκτιμηθούν και να συγκριθούν.

Ο Μπακούνιν πρωτοενδιαφέρθηκε για το εθνικό ζήτημα μέσα από τις σχέσεις του με τους Πολωνούς εξόριστους. Έχοντας αφήσει τη Ρωσία το 1840 σε ηλικία 26 χρονών, κατά τη διάρκεια της επόμενης δεκαετίας πέρασε πολύ καιρό στην Ελβετία, τη Γερμανία, το Βέλγιο και τη Γαλλία, όπου ήρθε σε επαφή με το γαλλικό φεντεραλισμό, τον αριστερό χεγκελιανισμό και τον πολωνικό εθνικισμό των εξορίστων. Για τον Μπακούνιν, η απελευθέρωση της Πολωνίας, που τότε τη μοιράζονταν η Πρωσία, η Αυστρία και η Ρωσία, σήμαινε πολλά για τη χειραφέτηση των λαών της Ρωσίας. Ωστόσο, πίστευε ότι η απελευθέρωση έπρεπε να επιτευχθεί σε συνδυασμό με την απελευθέρωση των Σλάβων γενικότερα. Τον Νοέμβρη του 1847, σ’ ένα συμπόσιο αφιερωμένο στην πολωνική εξέγερση του 1830-’31, κατήγγειλε τον τσαρισμό και κάλεσε τους Πολωνούς και τους άλλους Σλάβους να παλέψουν για την ελευθερία. Στο Σλαβικό Συνέδριο της Πράγας τον Ιούνη του 1848, ως ένας από τους δύο Ρώσους εκπροσώπους, ο Μπακούνιν ανέπτυξε αυτή την αρχή. Πίστευε ότι το συνέδριο της Πράγας προσέφερε την ευκαιρία για την προώθηση της επανάστασης που θα διέλυε την αυστριακή αυτοκρατορία. Απογοητεύτηκε όμως όταν οι εκεί Σλάβοι αντιπρόσωποι, εκπροσωπώντας διάφορες εθνότητες, δεν μπόρεσαν να συμφιλιώσουν τις διαφορές τους και να δράσουν ως ένα ομογενοποιημένο σύνολο προς τον κοινό σκοπό: την απελευθέρωση από την ξένη κυριαρχία μέσω μιας πανσλαβικής προσπάθειας [1].

Οι Τσέχοι εκπρόσωποι, σημείωσε, ενδιαφέρονταν περισσότερο για την εγκαθίδρυση ηγεμονίας επί των Σλάβων σε μια ανασχηματισμένη αυστριακή μοναρχία, οι Πολωνοί ήθελαν να επικρατήσουν των Ουκρανών της Γαλικίας, ενώ οι Σλάβοι υπό την Ουγγαρία, ενδιαφέρονταν μόνο για ό,τι τους αφορούσε άμεσα, τη μαγυαρική κατοχή [2]. Ο Μπακούνιν έκανε έκκληση στους εκπροσώπους να βάλουν στην άκρη τα «περιφερειακά συμφέροντα» και ν’ αγωνιστούν για να πετύχουν την απελευθέρωση σε πανσλαβικό επίπεδο, μια και μόνο μέσω μιας τέτοιας προσπάθειας μπορούσαν οι Σλάβοι που βρίσκονταν υπό τη ρωσική κυριαρχία, όπως κι εκείνοι που βρίσκονταν υπό την πρωσική, αυστριακή, ουγγρική και τουρκική, να κατακτήσουν την πλήρη ελευθερία. Είπε ότι οι ελπίδες για την επίτευξη κερδών μέσα στα πλαίσια μιας ανασχηματισμένης αυστριακής αυτοκρατορίας ήταν όχι μόνο απλοϊκές, αλλά και περιορισμένες προσδοκίες, μια και δήλωναν την εγκατάλειψη των υπολοίπων Σλάβων στη μοίρα τους, στο έλεος των αντίστοιχων κατοχικών καθεστώτων, ενώ, εξάλλου, εξασφάλιζαν τη συνέχεια μιας ξένης (αυστριακής) εξουσίας στα σλαβικά εδάφη. Κατά την άποψή του, δεν ήταν λιγότερο απλοϊκές οι προσδοκίες σλαβικών ομάδων στα Βαλκάνια, που είχαν υποκύψει στην τσαρική πανσλαβική προπαγάνδα, η οποία προσποιούνταν ότι θα απελευθέρωνε αυτές τις ομάδες κάτω από το ρωσικό αυτοκρατορικό λάβαρο. Δε θα υπάρξει καμμιά απελευθέρωση, προειδοποιούσε ο Μπακούνιν τους Σλάβους των Βαλκανίων, μόνο υποδούλωση:

«Δεν υπάρχει θέση για σας στη μήτρα της τσαρικής Ρωσίας, Θέλετε τη ζωή, αλλά εκεί υπάρχει η σιωπή του θανάτου. Επιθυμείτε την ανάσταση, ανύψωση, το διαφωτισμό, την απελευθέρωση, αλλά εκεί υπάρχουν ο θάνατος, το σκοτάδι και η σλαβική δουλεία. Αν μπείτε στη Ρωσία του αυτοκράτορα Νικολάου, θα μπείτε στον τάφο κάθε εθνικής ζωής και κάθε ελευθερίας». [3]

Έτσι, ο Μπακούνιν διαχωρίσθηκε από τον πανσλαβισμό που υποστήριζαν οι τσαρικοί κύκλοι. Το δικό του πρόγραμμα για τη σλαβική ενότητα διατυπώθηκε στις «Βασικές Αρχές της Νέας Σλαβικής Πολιτικής», που γράφτηκε επ’ ευκαιρία του συνεδρίου της Πράγας. Εκεί σημείωνε τη συμβολική φύση του συνεδρίου, που για πρώτη φορά έφερνε μαζί Σλάβους που εκπροσωπούσαν ομάδες ποικίλων εθνοτήτων. Όπως λέει ο Lawerence Orton, οι απόψεις του Μπακούνιν για τη σλαβική ομοσπονδία δεν ήταν πρωτότυπες, μια κι ένα τέτοιο σχήμα είχε ήδη υιοθετηθεί από ομάδες όπως οι Δεκεμβριστές, η Ουκρανική Αδελφότητα Κυρίλλου και Μεθοδίου και οι κύκλοι των Πολωνών εξορίστων. Αλλά αυτό που ξεχωρίζει του πρόγραμμά του από τα άλλα, είναι ο μεσιανικός του τόνος [4]. Παραδείγματος χάριν, ο Μπακούνιν εξιστορεί τη δυσχερή θέση στην οποία περιοδικά βρίσκονταν οι Σλάβοι, αλλά ενθουσιωδώς αναγγέλλει ότι έχει φτάσει η ώρα για να κατακτήσουν τα σλαβικά έθνη αυτό που άλλα ευρωπαϊκά έχουν ήδη πετύχει. Είχαν για πολύ μεγάλο διάστημα, εξηγούσε, υποστεί την ξένη κυριαρχία κι έτσι αυτή η εμπειρία επέτρεπε στα σλαβικά έθνη να είναι ευαίσθητα ως προς την ελευθερία των άλλων.

Ως θύματα μιας ξένης κυριαρχίας και κεντρικής εξουσίας, με όλες τις πολυποίκιλες συνέπειες, ο Μπακούνιν οραματιζόταν τη σωτηρία τους ως μια Σλαβική Ομοσπονδία, η οποία θα μπορούσε να «έχει ως βάση τα έθνη ανεξάρτητων και ελεύθερων λαών» [5]. Αυτή η Ομοσπονδία δεν θα διευθυνόταν από μια «κρατιστική πολιτική», αλλά από ένα Σλαβικό Συμβούλιο, που θα απέκλειε την κυριαρχία μιας σλαβικής ομάδας πάνω στις άλλες και που θα διατύπωνε πολιτικές κοινού συμφέροντος, ιδιαιτέρως σε ό,τι αφορά τις εξωτερικές υποθέσεις. Το Σλαβικό Συμβούλιο θα αναγνώριζε την ανεξαρτησία κάθε σλαβικού έθνους, «το καθένα μπορεί να εγκαθιδρύει θεσμούς προσαρμοσμένους στα έθιμα, τα ενδιαφέροντα και τις συνθήκες, χωρίς να έχει το δικαίωμα επέμβασης το Συμβούλιο» [6]. Αυτό που ο Μπακούνιν είχε στο μυαλό του, ήταν ένα είδος σλαβικής κοινοπολιτείας, «κάθε άτομο που ανήκει σ’ ένα σλαβικό έθνος θα έχει επίσης το δικαίωμα της υπηκοότητας όλων των άλλων εθνών της ίδιας φυλής» [7].

Η άποψη του Μπακούνιν για την Πανσλαβική Ομοσπονδία παρέμεινε η ίδια και στα αναρχικά του χρόνια (από το 1860), όταν ήταν σε θέση να ορίσει πιο ξεκάθαρα τους διεθνιστικούς του στόχους.

Γι’ αυτόν, ο στόχος της πανσλαβικής ενότητας ήταν ουσιαστικός για την αυτοσυντήρηση του σλαβικού γένους, που απειλούνταν απ’ όλες τις μεριές από ξένες αυτοκρατορίες. Αφού ο στόχος της Ομοσπονδίας θα είχε επιτευχθεί, οι σλαβικοί λαοί θα μπορούσαν ν’ασχοληθούν με το έργο της βοήθειας άλλων ομάδων (παραδείγματος χάριν των Μαγυάρων και των Ρουμάνων) που έλιωναν επίσης κάτω από ξένη κυριαρχία, με τελικό στόχο τις ενωμένες σε ομοσπονδία Ενωμένες Πολιτείες της Ευρώπης, ελεύθερες από τις αυτοκρατορίες και τις δηλητηριώδεις επιπτώσεις τους. Ο Μπακούνιν δεν είχε πει ποτέ που θα βρισκόταν η πρωτεύουσα μιας τέτοιας σλαβικής ομοσπονδίας, αλλά τα μετέπειτα γραπτά του δείχνουν ότι στην προαναρχική του φάση τουλάχιστον, οι συμπάθειές του έκλιναν στη Μόσχα για ένα τέτοιο κέντρο. Κάποια εποχή αποδεχόταν την ιδέα της ύπαρξης ενός καλοκάγαθου τσάρου που θα έπαιρνε την πρωτοβουλία για την εγκαθίδρυση της σλαβικής ομοσπονδίας: «Σε συμμαχία με την Πολωνία και την Ουκρανία, έχοντας σπάσει όλους τους μισητούς γερμανικούς δεσμούς κι έχοντας τολμηρά υψώσει τη σημαία του πανσλαβισμού, θα γίνει ο λυτρωτής ολόκληρου του σλαβικού κόσμου». [8]

Ο προεξέχων ρόλος που έδινε στη Ρωσία, και μάλιστα στην τσαρική, συνέγειρε φυσικά τα μέλη των υποταγμένων εθνοτικών ομάδων σ’ αυτή την αυτοκρατορία [9]. Είναι πιθανό ο Μπακούνιν να σκεφτόταν αυτή την ιδέα εν μέρει, πέρα από τις συγγένειές του με τη ρωσική κουλτούρα, για λόγους πρακτικούς και τακτικούς. Την περίοδο ανάμεσα στις επαναστάσεις του 1848 και την πολωνική εξέγερση του 1863, η σχετική αδράνεια που επικρατούσε στις σλαβικές περιοχές, πιθανόν, μέσα στην ανυπομονησία του, τον έπεισε ότι η περίπτωση του «φιλάνθρωπου τσάρου» ήταν, δεδομένων των συνθηκών, η πλέον αξιόπιστη. Την ίδια περίοδο πρέπει να αναφερθεί ότι ο Μπακούνιν αντιλαμβανόταν πλήρως τις εθνικές ευαισθησίες, υπερασπιζόμενος τα δικαιώματα των ομάδων των οποίων η ύπαρξη δεν είχε αναγνωριστεί από τους επίσημους και πνευματικούς κύκλους. Παραδείγματος χάριν, επέπληττε τον Πολωνό εξόριστο διανοούμενο Joachim Lelewel, επειδή ήθελε να ενσωματώσει τη Λευκορωσία και την Ουκρανία σε παλινορθωμένη Πολωνία [10]. Όχι ότι ο Μπακούνιν θεωρούσε αυτά τα έθνη ρωσικά, μια και πολύ νωρίς, τον Ιανούαριο του 1846, είχε γράψει με λεπτομέρειες στο γαλλικό περιοδικό Le Constitutionel τις ιστορικές συνθήκες που τα έφεραν υπό τη ρωσική κυριαρχία [11].

Κάποια άλλη στιγμή επέκρινε την τσαρική επεκτατική πολιτική και τον εκρωσισμό. Χρησιμοποιώντας ως παράδειγμα την Ουκρανία, διερωτήθηκε κατά πόσο ήταν δυνατό για τους Ουκρανούς, μαζί με άλλες εθνότητες, να γίνουν ποτέ Ρώσοι:

«Μπορούν να ξεχάσουν τη γλώσσα τους… τη λογοτεχνία τους, την τοπική κουλτούρα τους, με μια λέξη τη δική τους εστία, για να εξαφανιστούν πλήρως και όπως λέει ο Πούσκιν, “να χαθούν στη ρωσική θάλασσα”;» [12]. Η απάντηση του Μπακούνιν είναι σαφώς όχι.

Κάθε εθνοτική ομάδα έχει το δικαίωμα του αυτοκαθορισμού και της ανάπτυξης της δικής της κουλτούρας σε μια φυσική βάση. Η ένωση με μια άλλη ομάδα δεν πρέπει να γίνεται μέσω εξαναγκασμού, αλλά, αν παρουσιαστεί αυτή η ανάγκη, εθελουσίως. Το να αναγκαστεί μια εθνοτική ομάδα να προσαρμοστεί στις επιταγές μιας άλλης, δεν θα μπορούσε παρά να τροφοδοτήσει την ενδημική εξέγερση του υποταγμένου μέρους. Το 1862, σε μια διακήρυξή του με τίτλο «Προς τους Ρώσους, Πολωνούς και όλους τους Σλάβους Αδελφούς», επεκτάθηκε σ’ αυτό το ζήτημα:

«Ένα μόνο πράγμα ζητώ: Κάθε φύλο, μεγάλο ή μικρό, να έχει πλήρως την ευκαιρία και το δικαίωμα να δράσει συμφώνως με τη θέλησή του. Αν θέλει να ενωθεί με τη Ρωσία και την Πολωνία, ας το κάνει. Θέλει να γίνει ανεξάρτητο μέλος μιας πολωνικής, ρωσικής ή, εν γένει, σλαβικής ομοσπονδίας; Ας γίνει έτσι. Τελικά, θέλει να χωριστεί ολοκληρωτικά από κάθε άλλο λαό και να ζήσει ως απόλυτα χωριστό κράτος; Τότε ας το ευλογήσει ο θεός! Ας χωρίσει». [13]

Αν κρίνουμε με τα σημερινά δεδομένα, μια τέτοια διακήρυξη μπορεί να φαίνεται αυταπόδεικτη, αλλά ο Μπακούνιν είχε να κάνει με διανοούμενους για τους οποίους αυτές οι απόψεις ήταν δύσκολο να γίνουν κατανοητές. Παραδείγματος χάριν, όταν οι Πολωνοί μετανάστες υπερασπίζονταν την ανεξαρτησία, την περιόριζαν στην Πολωνία, όχι στην Ουκρανία, τη Λευκορωσία ή τη Λιθουανία, τις οποίες επιθυμούσαν να ενσωματώσουν στη χώρα τους. Παρομοίως, ενώ η δημοκρατική ρωσική ιντελιγκέντσια έτεινε υπέρ της πολωνικής ανεξαρτησίας, ήταν απρόθυμη να επεκτείνει την ίδια αρχή στους Ουκρανούς ή τους Λευκορώσους, τους οποίους θεωρούσαν μέλη του ευρύτερου ρωσικού σώματος. Ο Μπακούνιν και ο σύντροφός του Alexander Herzen, του οποίου την άποψη ότι τα εθνικά σύνορα θά ‘πρεπε να αντιστοιχούν στις επιθυμίες των κατοίκων των επηρεαζόμενων περιοχών [14] ασπαζόταν ο Μπακούνιν, ήταν οι σημαντικές εξαιρέσεις αυτού του κανόνα. Γι’ αυτό, η άποψη του Μπακούνιν πρέπει να θεωρηθεί πολύ φωτισμένη για την εποχή του και ήταν με κάποια διάθεση δικαιολόγησης που το 1907 έγραψε ο Π. Κροπότκιν:

«Αν η ρωσική προοδευτική σκέψη έμενε πάντοτε πιστή στην υπόθεση των εθνοτήτων τις οποίες καταπίεζαν τα καθεστώτα της Ρωσίας ή της Αυστρίας, αυτό οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στον Μπακούνιν». [15]

Tο 1862-’63 η προσοχή του Μπακούνιν είχε στραφεί προς την Πολωνία. Εκείνη την εποχή είχε παντρευτεί μια γυναίκα πολωνικής καταγωγής, την Antonia Kwiatkowski, το 1858, ενώ ήταν εξόριστος στη Σιβηρία. Όταν δραπέτευσε από τη Σιβηρία το 1861, μετά από πολλά χρόνια φυλακίσεων και εξορίας, για μια ακόμη φορά άρχισε τις επαναστατικές του δραστηριότητες στην Ευρώπη. Με την αμυδρή εμφάνιση της εξέγερσης στην Πολωνία, ο Μπακούνιν ανανέωσε τις επαφές του με τους Πολωνούς μετανάστες. Ωστόσο, δεν μπορούσε να τους πείσει για την άποψή του για την κατεύθυνση που θά ‘πρεπε να πάρει η επικέιμενη εξέγερση. Για τον Μπακούνιν, ο κοινωνικός χαρακτήρας της προ των πυλών εξέγερσης θάπρεπε να έχει το προβάδισμα έναντι της εθνικής της όψης. Μόνο τότε οι χωρικοί, κι όχι μόνο εκείνοι της Πολωνίας, αλλά κι εκείνοι της Ουκρανίας, της Λιθουανίας και άλλων τμημάτων της ρωσικής αυτοκρατορίας, θα μπορούσαν να συμμετάσχουν μ’ όλη τους την καρδιά κι έτσι να πραγματοποιηθεί η επανάσταση [16]. Ο Μπακούνιν συμβούλεψε τους Πολωνούς εξόριστους να τους γίνει μάθημα το 1846, όταν στην αυστριακή επαρχία της Γαλικίας οι Πολωνοί ευγενείς οργάνωσαν μια εξέγερση και ηττήθηκαν όχι από τις αυστριακές αρχές, αλλά από τους ίδιους τους χωρικούς της Γαλικίας, που στράφηκαν εναντίον των ιδιοκτητών της γης τους. Αλλά αυτές οι προειδοποιήσεις ήχησαν σε αυτιά κουφών. Η συνταγή του Μπακούνιν ήταν πολύ ριζοσπαστική.

Η μετά το 1863 περίοδος -δηλαδή η περίοδος μετά την ανεπιτυχή πολωνική εξέγερση- σηματοδοτεί μια νέα φάση της ιδεολογίας του Μπακούνιν. Συνέχισε να ασχολείται με την ανάλυση των εθνικών συγκρούσεων στην Ανατολική Ευρώπη με όρους κοινωνικής επανάστασης, σφυρηλατούμενης από μια πανσλαβική συμμαχία [17], αλλά η έμφασή του στον επαναστατικό πανσλαβισμό είχε οπισθοχωρήσει λίγο προς όφελος ευρύτερων σκοπών. Αυτό μπορεί να οφειλόταν εν μέρει στις όλο και πιο πολλές επαφές του στην εξορία με ξένους επαναστάτες. Έχοντας επισκεφτεί τώρα τις ΗΠΑ και έχοντας ζήσει αρκετό καιρό στην Ελβετία και την Ιταλία, ανάμεσα σε άλλα μέρη, ο Μπακούνιν άρχισε να έχει μια πιο κοσμοπολιτική ματιά, ενώ παραλλήλως ωρίμασε απ’ αυτές τις εμπειρίες. Επιπλέον, είχε έρθει σε επαφή με τους αγώνες των Ιταλών και των Ισπανών, τους οποίους συχνά σύγκρινε με τους Σλάβους. Μέσω των επαφών του στη Βρετανία, είχε ακόμη μάθει για τη σοβαρή κατάσταση των Ιρλανδών και σ’ ένα γράμμα του 1870 σχολίαζε το πόσο είχε ευχαριστηθεί που οι Άγγλοι εργάτες είχαν τελικώς υιοθετήσει το σκοπό των Ιρλανδών [18].

Οι από πρώτο χέρι εμπειρίες του για τα ομοσπονδιακά συστήματα της Ελβετίας και των ΗΠΑ διεύρυναν την άποψή του για το υπόδειγμα του φεντεραλισμού που και ο ίδιος ήθελε να προωθήσει. Επιπλέον, οι επαφές του με τον Μαρξ και τον Ένγκελς από τη μια, και τον Τζουζέπε Ματσίνι, τον διάσημο Ιταλό εθνικιστή, από την άλλη, τον ανάγκασαν να διαμορφώσει μια ιδεολογία που απέκλειε το σωβινισμό, εγγενή στις πλατφόρμες που προωθούσαν και οι δύο πλευρές. Η ιδεολογία στην οποία κατέληξε, ήταν ο αναρχισμός.

Θα εκτιμήσουμε το περιεχόμενό του σε δύο κατευθύνσεις, αλλά ας κάνουμε μια στιγμιαία παύση για να ανακεφαλαιώσουμε τις ημερομηνίες και τα γεγονότα της ρήξης μεταξύ Μαρξ και Μπακούνιν. Αν και οι διαφορές μεταξύ τους πάνε πίσω στο 1840, ο Μπακούνιν, όπως και ο Μαρξ, μπήκαν στη Διεθνή Ένωση των Εργαζομένων, πιο γνωστή ως Πρώτη Διεθνή. Απογοητευμένος από τις προσπάθειές του να αναγνωριστούν οι αρχές του εκεί, ο Μπακούνιν το 1868 ίδρυσε τη Διεθνή Συμμαχία της Σοσιαλδημοκρατίας, ως ομάδα πίεσης μέσα στην Πρώτη Διεθνή, κάτι που αμέσως προκάλεσε την εχθρότητα του Μαρξ. Ακόμα κι όταν η Συμμαχία διαλύθηκε, ο Μαρξ συνέχισε να θεωρεί τον Μπακούνιν έναν απειλητικό αντίπαλο και οι μεταξύ τους εντάσεις κατέληξαν το 1872 στην εκδίωξη του Μπακούνιν από τη Διεθνή. Ο Μπακούνιν, μαζί μ’ ένα σημαντικό αριθμό ανθρώπων που τον ακολούθησαν, κυρίως από την Ολλανδία, τη Γαλλία, την Ισπανία, το ελβετικό τμήμα της Γιούρα, την Ιταλία και το Βέλγιο, και οι οποίοι απέσυραν τη συμμετοχή από την Πρώτη Διεθνή, συγκάλεσαν το 1872 ένα έκτακτο συνέδριο της Ομοσπονδίας της Γιούρα στον Σαιν Ιμιέρ, και εκεί γεννήθηκε το διεθνές αναρχικό κίνημα. Ανάμεσα στις διαφωνίες μεταξύ του Μαρξ και του Μπακούνιν ήταν ο ρόλος των κοινωνικών στρωμάτων στα επαναστατικά γεγονότα· ο Μαρξ έδινε έμφαση στο βιομηχανικό προλεταριάτο για τη συγκρότηση της πρωτοπορείας, ενώ ο Μπακούνιν έδινε ίση προτεραιότητα στους χωρικούς και σ’ αυτό που Μαρξ αποκαλούσε λούμπεν προλεταριάτο. Το 1870 ο Μπακούνιν έγραψε τα «Γράμματα σ’ ένα Γάλλο Πάνω στην Παρούσα Κρίση», στο αποκορύφωμα του γαλλο-πρωσικού πολέμου.

Αυτά τα «Γράμματα» θεωρούνται η πιο σημαντική του δουλειά, μια και εκεί ανέπτυξε τέτοιες θεωρίες όπως η μετατροπή των πολέμων μεταξύ εθνών σε εμφύλιες συγκρούσεις και τελικά σε κοινωνικές επαναστάσεις, ο σχηματισμός πολιτοφυλακών για την απόκρουση εξωτερικών εισβολέων και μια φεντεραλιστική εναλλακτικη πρόταση απέναντι στο συγκεντρωτικό κράτος. Εκεί, επίσης, ανέπτυξε την εμπιστοσύνη του στις επαναστατικές ικανότητες των χωρικών. Επεσήμανε ότι οι χωρικοί, είτε στη Γαλλία, είτε στην Ανατολική Ευρώπη, «τρέφουν το ολοκληρωτικό και έντονο σοσιαλιστικό μίσος των ανθρώπων της εργασίας εναντίον των ανθρώπων της τεμπελιάς, “τα ανώτερα κατακάθια”» [19], αλλά αυτά τα σοσιαλιστικά πάθη είχαν παραδοσιακά χειραγωγηθεί από τους «αντιδραστικούς». Οι εργάτες της πόλης τείνουν να μην καταδέχονται τους χωρικούς, αλλά αν πρόκειται να πετύχει μια επανάσταση, συμβούλευε ο Μπακούνιν, αυτό το χάσμα πρέπει να γεφυρωθεί, γιατί στην πραγματικότητα τα συμφέροντα των δύο στρωμάτων είναι συμβατά. Το να αγνοηθούν οι χωρικοί, κατέληγε, σημαίνει το σπρώξιμό τους στο στρατόπεδο της αντίδρασης, μια και οι πατερναλιστές αυτοκράτορες είχαν βολικά εκληφθεί απ’ αυτή την ομάδα ως αντιστάθμισμα στους ευγενείς [20]. Παραλλήλως εξίσωνε την «ιστορική αποστολή» του προλεταριάτου, λόγω της υποτιθέμενης ανωτερότητάς του, με την «ιστορική αποστολή» ενός έθνους, που σ’ αυτή την περίπτωση ήταν οι Γερμανοί, να εκπολιτίσουν ένα άλλο, που ήταν οι Γάλλοι:

«Προσέχτε! Οι Γερμανοί ήδη λένε ότι ο γερμανικός προτεσταντικός πολιτισμός είναι κατά πολύ ανώτερος από τους λατινικούς πολιτισμούς εν γένει και από τον γαλλικό πολιτισμό ιδιαιτέρως. Δώστε προσοχή! Οι Γερμανοί μπορεί συντόμως να αισθανθούν ηθικά υποχρεωμένοι να σας εκπολιτίσουν, ακριβώς όπως τώρα μας λένε ότι έχετε καθήκον να εκπολιτίσετε και να χειραφετήσετε βιαίως τους συμπατριώτες σας, τους αδελφούς σας, τους Γάλλους χωρικούς». [21]

Άλλωστε, σημείωνε, αυτή δεν ήταν η δικαιολογία που χρησιμοποίησαν οι Γερμανοί για να νομιμοποιήσουν την κατοχή των Σλάβων και των άλλων λαών; Και κατέληγε:

«Ανοιχτά δηλώνω ότι στις σχέσεις μεταξύ των εθνών όπως και στις σχέσεις μεταξύ των τάξεων, θα βρίσκομαι πάντοτε με το μέρος εκείνων που σκοπεύετε να εκπολιτίσετε μ’ αυτές τις τυρρανικές μεθόδους. Θα ενωθώ μαζί τους στην εξέγερση εναντίον κάθε τέτοιου αλαζονικού εκπολιτιστή, είτε είναι εργάτες, είτε είναι Γερμανοί. Και κάνοντας αυτό, θα υπηρετώ την επανάσταση εναντίον της αντίδρασης». [22]

Ας συγκρίνουμε αυτή την άποψη μ’ εκείνη που προωθούσαν ο Μαρξ και ο Ένγκελς, οι οποίοι είχαν καταδικάσει υποταγμένες εθνότητες να μην παίζουν «ιστορικούς» ρόλους:

«Αυτές οι θνήσκουσες εθνότητες, οι Βοημοί, οι Δαλματοί κ.λπ., προσπάθησαν να επωφεληθούν από την παγκόσμια σύγχυση του 1848, προκειμένου να διατηρήσουν το πολιτικό τους status quo του 800 μ.Χ. Η ιστορία 1000 ετών θά ‘πρεπε να τους είχε δείξει ότι μια τέτοια οπισθοδρόμηση είναι αδύνατη. [Θα έπρεπε να είχαν καταλάβει ότι] η φυσική και αναπόφευκτη μοίρα αυτών των θνησκόντων εθνών, είναι να επιτρέψουν να ολοκληρωθεί αυτή η διαδικασία διάλυσης και απορρόφησης από τους δυνατούς τους γείτονες». [23]

Ο Ένγκελς, εκπρόσωπος του Μαρξ για τις κεντροευρωπαϊκές υποθέσεις και γενικά για το εθνικό ζήτημα, χώριζε την Ευρώπη σε «ιστορικά» και «μη ιστορικά» έθνη. Σ’ αυτό το σχήμα πραγμάτων τα μη ιστορικά έθνη ήταν καταδικασμένα:

«Πέρα από τους Πολωνούς, τους Ρώσους και το πολύ-πολύ τους Σλάβους της Τουρκίας, κανείς άλλος σλαβικός λαός δεν έχει μέλλον, για τον απλό λόγο ότι όλοι οι άλλοι Σλάβοι στερούνται των βασικών ιστορικών, γεωγραφικών, πολιτικών και βιομηχανικών συνθηκών για μια βιώσιμη ανεξαρτησία. Λαοί που ποτέ δεν είχαν δική τους ιστορία, που έπεσαν στην ξένη κατοχή από τη στιγμή που έφτασαν στο πρώτο, ακατέργαστο επίπεδο πολιτισμού, δεν έχουν την ικανότητα να επιβιώσουν και δε θα είναι ποτέ σε θέση να κατακτήσουν οποιαδήποτε μορφή ανεξαρτησίας». [24]

Εναντίον αυτού του τύπου σωβινισμού παλεύει ο Μπακούνιν, κάτι που τελικά συνέβαλε στη ρήξη με τον Μαρξ και τον Ένγκελς στην Πρώτη Διεθνή. Συχνά σύγκρινε τον σωβινισμό με τις απόπειρες του Βίσμαρκ να ελέγξει τους Σλάβους, και έλεγε ότι οι γερμανικές ομάδες στην Πρώτη Διεθνή ήταν εξίσου προδιατεθειμένες να υποτάξουν τους Σλάβους και Λατίνους που ήταν μέλη της. Έτσι περιγράφει τη ρήξη του με τον Μαρξ, εν μέρει ως εξής:

«Ως Σλάβος, ήθελα την απελευθέρωση του σλαβικού γένους από τον γερμανικό ζυγό. Ήθελα αυτή η απελευθέρωση να έλθει από την Επανάσταση, δηλαδή από την καταστροφή των καθεστώτων της Ρωσίας, Αυστρίας, Πρωσίας και Τουρκίας, και από την αναδιοργάνωση των λαών από τα κάτω προς τα πάνω, μέσω της δικής τους ελευθερίας, με την εγκαθίδρυση της πλήρους οικονομικής και κοινωνικής ισότητος, και όχι μέσω της εξουσίας οποιασδήποτε αρχής, όσο επαναστατική κι αν λέει ότι είναι. Ήδη […] η διαφορά ανάμεσα στα δύο αντίστοιχα συστήματά μας […] είχε καθαρά διαφανεί. Τα ιδανικά μου και οι προσδοκίες μου δεν μπορούσαν παρά να είναι πολύ δυσάρεστες για τον Μαρξ. Πρώτα απ’ όλα, γιατί δεν ήταν δικές του. Δεύτερον, γιατί πήγαιναν αντίθετα με τις πεποιθήσεις των εξουσιαστικών κομμουνιστών. Και τελικά, γιατί, ο ίδιος, όντας ένας Γερμανός πατριώτης, δεν θα μπορούσε τότε να παραδεχθεί, όχι περισσότερο απ’ ό,τι σήμερα, το δικαίωμα των Σλάβων να απελευθερωθούν από το γερμανικό ζυγό – μια και ακόμα, όπως παλιά, πιστεύει ότι οι Γερμανοί έχουν σαν αποστολή να εκπολιτίσουν τους Σλάβους, πράγμα που σημαίνει να τους εκγερμανίσουν είτε με το καλό, είτε με το ζόρι». [25]

Ωστόσο, αν αντιδρούσε στον τύπο του σωβινισμού που αντιπροσώπευαν ο Μαρξ κι ο Ένγκελς, ο Μπακούνιν ήταν εξίσου κριτικός απέναντι στον αποκλειστικό εθνικισμό που υποστήριζαν άνθρωποι σαν τον Ματσίνι [26]. Στην εγκύκλιο του «Για την Εθνότητα, το Κράτος και την Ομοσπονδία», προοριζόμενη για τους «Φίλους μου στην Ιταλία», ο Μπακούνιν διακρίνει μεταξύ της «εθνότητας» (που σήμερα θα αποκαλούσαμε «πατριωτισμό») και του «πατριωτισμού» (που στη σημερινή γλώσσα θα αποκαλούσαμε «εθνικισμό»). Την πρώτη την όρισε ως μια φυσική αγάπη για το μέρος και το λαό με τα οποία είναι κάποιος συνδεδεμένος· ο δεύτερος, υποδηλώνει την απόλυτη εξουσία του Κράτους επί των αυτοχθόνων υπηκόων και των υποταγμένων εθνικών ομάδων:

«Η εθνότητα, όπως και η ατομικότητα, είναι ένα φυσικό γεγονός. Δηλώνει το απαράγραπτο δικαίωμα των ατόμων, ομάδων, ενώσεων και περιοχών, στο δικό τους τρόπο ζωής. Είναι το προϊόν μιας μακράς ιστορικής εξέλιξης, μια σύγκλιση των ανθρωπίνων όντων με κοινή ιστορία, γλώσσα και πολιτιστική υποδομή. Και γι’ αυτό θα υπερασπίζομαι πάντοτε την υπόθεση των καταπιεσμένων εθνοτήτων που παλεύουν για να απελευθερωθούν από την κυριαρχία του κράτους». [27]

Όσο για τον εθνικισμό (ή «πατριωτισμό»), θα είναι πάντοτε καταστροφικός για τα λαϊκά και πραγματικά συμφέροντα της χώρας που αυτός υποστηρίζει ότι εξυψώνει και υπηρετεί. Συχνά, χωρίς να θέλει κάτι τέτοιο, είναι φίλος της αντίδρασης – εχθρός της επανάστασης, δηλαδή της χειραφέτησης των εθνών και των ανθρώπων [28]. Για τον Μπακούνιν, κάθε κίνημα για την εθνική απελευθέρωση θά ‘πρεπε να κατευθυνθεί προς κοινωνικούς στόχους, ώστε να εμποδιστεί η μετατροπή του σε αστική επανάσταση. Γιατί, εξηγούσε, αυτό το είδος του εθνικισμού που υιοθετείται από την αστική τάξη, είναι ουσιαστικά οικονομική και εθνική επανάσταση που καθοδηγείται απ’ αυτό το στρώμα και θα έχει τρομερές συνέπειες για τις μάζες:

«Οι μπουρζουάδες αγαπούν τη χώρα τους μόνο γιατί, γι’ αυτούς, η χώρα αντιπροσωπευόμενη από το Κράτος, διαφυλάττει τα οικονομικά, πολιτικά και κοινωνικά προνόμιά τους. Κάθε έθνος που θ’ αρνείται αυτή την προστασία θ’ αποκηρύσσεται απ’ αυτούς. Συνεπώς γι’ αυτή την αστική τάξη, πατρίδα ΕΙΝΑΙ το Κράτος. Οι πατριώτες του Κράτους, γίνονται έξαλλοι εχθροί των λαϊκών μαζών που κουρασμένες απ’ το να θυσιάζονται, να χρησιμοποιούνται σαν παθητικό υποπόδιο των κυβερνητών, εξεγείρονται εναντίον τους». [29]

Έτσι, για τον Μπακούνιν, ποια είναι η λύση; Κατά την άποψή του, η χειραφέτηση όλων των εθνοτήτων και των εργατικών τάξεων θα μπορούσε να πραγματοποιηθεί μόνο μέσα σε μια κοινωνική επανάσταση, που θα την ακολουθούσε μια χαλαρή ομοσπονδία των εθνών σε ένα μακρο-επίπεδο. Αυτή η ομοσπονδία, ωστόσο, δε θα ακολουθούσε ούτε το ελβετικό, ούτε το αμερικανικό παράδειγμα. Η Ελβετία, παραδείγματος χάριν, έτεινε προς τη συγκεντροποίηση [30] και ο λαός εκεί, παρά τις επιτυχείς δημοκρατικές επαναστάσεις, ήταν κυρίαρχος de jure αλλά όχι de facto. Η πραγματική εξουσία βρισκόταν στα χέρια μιας τάξης ιδιοκτητών. Η κατάσταση ήταν χειρότερη στις ΗΠΑ όπου το πολιτικό σύστημα είχε εκφυλιστεί σε διεστραμμένη διαφθορά [31]. Όχι, η ομοσπονδία του θα ήταν διαφορετική:

«Η ομοσπονδία θα λειτουργεί με εκλεγμένους λειτουργούς, άμεσα υπεύθυνους απέναντι στο λαό. Δε θα είναι ένα έθνος οργανωμένο από πάνω προς τα κάτω, ή από το κέντρο προς την περιφέρεια. Απορρίπτοντας την επιβαλλόμενη αρχή και τη διοικητική ένωση, θα διευθύνεται από κάτω προς τα πάνω, από την περιφέρεια προς το κέντρο, σύμφωνα με τις αρχές της ελεύθερης ομοσπονδίας. Τα ελεύθερα άτομά της θα σχηματίζουν εθελοντικές ενώσεις, οι ενώσεις της θα σχηματίζουν αυτόνομες κοινότητες, οι κοινότητές της θα σχηματίζουν αυτόνομες επαρχίες, οι επαρχίες της θα σχηματίζουν περιφέρειες και οι περιφέρειες θα ενώνονται ελεύθερα σε χώρες, που με τη σειρά τους, αργά ή γρήγορα, θα δημιουργήσουν την παγκόσμια ομοσπονδία». [32]

Οι απόψεις του Μπακούνιν για το εθνικό ζήτημα δεν έτυχαν ευρείας αποδοχής. Είχε να παλέψει με τις βαθειά ριζωμένες προκαταλήψεις των Ματσινικών από τη μια, και των μαρξιστών από την άλλη, και, πραγματικά, έπρεπε να υποτάξει τις δικές του πανσλαβικές προκαταλήψεις προς χάριν των διεθνιστικών-οικουμενικών σκοπών.

Η υποστήριξή του για την απελεύθερωση των καταπιεσμένων εθνοτήτων άγγιξε ευαίσθητες χορδές σε χώρες σαν την Ουκρανία, όπου οι ακτιβιστές της κοινότητας όπως οι Mikhailo Drahomanov και Ivan Franco, ιδιαιτέρως μετά το θάνατό του, επαναλάμβαναν τις θέσεις του στο διεθνές σοσιαλιστικό κίνημα [33] και έφτιαχναν προγράμματα που πήγαιναν πολύ πιο μακριά από τις πεποιθήσεις του Μπακούνιν. Αν έχει ειπωθεί ότι η άποψη του Μπακούνιν ήταν ουσιαστικά ουτοπική και ρομαντική, κι ότι τα γραπτά και οι θεωρίες του δεν είχαν την επιτήδευση αυτών του Μαρξ, έχει επίσης ειπωθεί ότι πολλά από τα γραπτά του αποκαλύπτουν μια πανέξυπνη σκέψη.

Μελετητές υποστήριξαν ότι επηρέασε τη θέση του Λένιν σε μια σειρά ζητήματα [34], συμπεριλαμβανομένης της φεντεραλιστικής αρχής, του δικαιώματος των εθνών στην αυτοδιάθεση και στο κατά πόσο η Ρωσία πληρούσε τις «αντικειμενικές» συνθήκες για την επανάσταση, ζητήματα πάνω στα οποία ο Λένιν ξόδεψε πολύ μελάνι στις διαμάχες του με τη Ρόζα Λούξεμπουργκ. Βεβαίως, το καθεστώς που πήρε την εξουσία πάνω στις στάχτες της ρωσικής αυτοκρατορίας δεν είχε σχέση μ’ αυτό που ο Μπακούνιν είχε στο μυαλό του. Προεξόφλησε ότι αυτό το καθεστώς δεν θα ήταν μια δικτατορία των προλεταρίων, αλλά μια δικτατορία των γραφειοκρατών, μια κληρονομιά που σήμερα μας είναι οικεία και έμεινε ο Γκορμπατσώφ να συνδιαλλαγεί μαζί της.

Το 1873 είχε κρούσει τον κώδωνα του κινδύνου εναντίον του σχηματισμού ενός κράτους εργατών, σύμφωνα με το μαρξιστικό καλούπι. Αυτό το Κράτος, ρωτούσε, θα κυβερνούνταν πράγματι από μια μειοψηφία εργατών, όπως υποστήριζε ο Μαρξ;

«Ναι, ίσως πρώην εργατών, που, μόλις γίνουν κυρίαρχοι των αντιπροσώπων του λαού, θα παύσουν να είναι εργάτες και θα περιφρονούν τις απλές εργατικές μάζες από τα κυβερνητικά υψώματα του Κράτους. Δε θα εκπροσωπούν πια το λαό, αλλά μόνο τους εαυτούς τους και τις απαιτήσεις τους για κυριαρχία πάνω στο λαό. Εκείνοι που αμφιβάλλουν γι’ αυτό γνωρίζουν πολύ λίγο την ανθρώπινη φύση». [35]

Παραπέρα, πόσο ακριβώς παγκόσμιο θα είναι αυτό το μαρξιστικό κράτος; Εδώ, ο Μπακούνιν έβλεπε αυτό που ο Στάλιν αποκαλούσε «Σοσιαλισμός σε μια χώρα»:

«Οποιοσδήποτε λέει Κράτος, απαραιτήτως υπονοεί ένα συγκεκριμένο, περιορισμένο Κράτος, το οποίο, αν είναι μεγάλο, μπορεί πολύ εύκολα να συμπεριλαμβάνει πολλούς διαφορετικούς λαούς και χώρες, αλλά αποκλείει ακόμη περισσότερες. Γιατί, μια και έχει τελειώσει το όνειρο ενός παγκοσμίου Κράτους σαν κι αυτό του Ναπολέοντα και του Καρόλου Ε’, ή όπως ονειρεύτηκε την Παγκόσμιο Εκκλησία η παπωσύνη, και παρά τις διεθνείς φιλοδοξίες που τον βασανίζουν σήμερα, ο χερ Μαρξ θα πρέπει να ικανοποιηθεί από τη διακυβέρνηση ενός μόνο κράτους κι όχι αμέσως πολλών, όταν θα σημάνει η καμπάνα για την πραγματοποίηση των ονείρων του – αν σημάνει ποτέ. Κατά συνέπεια, Κράτος σημαίνει ΕΝΑ Κράτος, κι ΕΝΑ Κράτος επιβεβαιώνει την ύπαρξη ΠΟΛΛΩΝ Κρατών, και ΠΟΛΛΑ Κράτη σημαίνουν ανταγωνισμό, ζήλια και ακατάπαυστο, χωρίς τέλος, πόλεμο. Η απλή λογική επιβεβαιώνει κάτι τέτοιο και το ίδιο κάνει κι ολόκληρη η ιστορία». [36]

Η ιστορία, πράγματι, το επιβεβαίωσε αυτό, ιδιαιτέρως με τα γεγονότα που κατέληξαν στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Υπό το φως της ναζιστικής και της σοβιετικής εμπειρίας (να θυμηθούμε ότι ο Μπακούνιν είχε τονίσει την προσοχή στον κίνδυνο που αντιπροσωπεύει ο αποκλειστικός εθνικισμός και κυρίως ο γερμανικός) και παρά το κάπως ιδιόρρυθμο ύφος του, το οποίο, για μερικούς, μειώνει την αξία των επιχειρημάτων του, οι οξυδερκείς ιδέες του Μπακούνιν ακόμη και σήμερα χρήζουν προσοχής·

Σημειώσεις

1. The Confession of Mikhail Bakunin (Λονδίνο, 1977), σ. 70.
2. ό.π., σ. 71-74.
3. ό.π., σ. 76.
4. Lawrence Orton, Το Σχέδιο του Μπακούνιν για μια Σλαβική Ομοσπονδία, «Καναδο-αμερικανικές σλαβικές μελέτες», τόμος 5, ν. 1 (Άνοιξη 1974), σ. 112.
5. ό.π., σ. 113.
6. ό.π., σ. 115.
7. ό.π., σ. 115.
8. Arthur Mendel, M. Μπακούνιν: οι Ρίζες της Αποκάλυψης, (Νέα Υόρκη, 1981), σ. 273-274.
9. Βλέπε, παραδείγματος χάριν, Raisa Ivanoba, Drahomanov y suspilnopolitychnomu rusi Rosii ta Ukraini (Κίεβο, 1971), σ. 62-64.
10. Εξομολόγηση, σ. 43.
11. Μέντελ, σ. 200.
12. Εξομολόγηση, σ. 87:
13. Παρατίθεται στο Roman Rosdolsky, Ο Ένγκελς και οι «Μη Ιστορικοί» Λαοί: Το Εθνικό Ζήτημα στην Επανάσταση του 1848, (Γλασκώβη, 1986), σ. 170.
14. M.K. Dziewanowski, Χέρτσεν, Μπακούνιν και η Πολωνική Εξέγερση του 1863, «Επιθεώρηση των Υποθέσεων της Κεντρικής Ευρώπης», ν. 8 (1948/49), σ. 62-63 και σ. 66-67.
15. Παρατίθεται στο Miklos Kun Μπακούνιν και Ουγγαρία 1848-1865, «Καναδο-αμερικανικές σλαβικές μελέτες», τόμος 10, ν. 4 (Χειμώνας 1976), σ. 503.
16. Ντζιεβανόφσκι, σ. 71.
17. Κουν, σ. 505.
18. Arthur Lehning (επιμ.) Ο Μπακούνιν και οι Σχέσεις του με τους Σλάβους, (Λέιντεν, 1974), σ. 321.
19. Sam Dolgoff (επιμ.) Ο Μπακούνιν για τον Αναρχισμό, (Μοντρεάλ, 1980), σ. 190.
20. ό.π., σ. 190-202.
21. ό.π., σ. 203.
22. ό.π., σ. 203.
23. Παρατίθεται στο Roman Szporluk Κομμουνισμός και Εθνικισμός: ο Καρλ Μαρξ Εναντίον του Φρήντριχ Λιστ, (Νέα Υόρκη, 1988), σ. 174.
24. Lawrence Orton Η Ηχώ της «Έκκλησης προς τους Σλάβους (1848) του Μπακούνιν, «Καναδο-αμερικανικές σλαβικές μελέτες», τόμος 10, ν. 4 (Χειμώνας 1976), σ. 499. Για μια εξαίρετη μελέτη των απόψεων του Ένγκελς για το εθνικό ζήτημα δες το βιβλίο του Ροσντόλσκυ που αναφέρθηκε προηγουμένως.
25. Παρατίθεται στο Guy Aldred Τα Γραπτά του Μπακούνιν (Βομβάη, 1974), σ. 84.
26. Ο Μπακούνιν έφτανε να συγκρίνει τον Μαρξ με τον Ματσίνι. Βλέπε Ντόλγκοφ, σ. 306-307.
27. Ντόλγκοφ, σ. 401.
28. ό.π., σ. 106-107.
29. ό.π., σ. 185-186.
30. ό.π., σ. 340.
31. ό.π., σ. 143.
32. ό.π., σ. 98.
33. Βλέπε, παραδείγματος χάριν, Michel Dragomanov Τα Έθνη της Ανατολικής Ευρώπης και ο Διεθνής Σοσιαλισμός, «Σοσιαλιστική Επιθεώρηση», ν. 12 (1880), σ. 501-509, και ν. 13 (1880), σ. 516-525. Για μια σύνοψη των εκτιμήσεων του Ιβάν Φράνκο για τον Μπακούνιν, βλέπε Όρτον (1974), σ. 112.
34. Βλέπε, παραδείγματος χάριν, Μιχαήλ Αλεξάντροβιτς Μπακούνιν, «Σύχρονη Εγκυκλοπαίδεια της Ρωσικής και Σοβιετικής Ιστορίας», τόμος 3, σ. 26-27, Μέντελ, σ. 402.
35. Ντόλγκοφ, σ. 331.
36. Άρθουρ Λένινγκ (επιμ.) Μ. Μπακούνιν: Επιλεγμένα Γραπτά, (Λονδίνο, 1973), σ. 264.

The post Ο Μπακούνιν και το εθνικό ζήτημα (Επίμετρο του Serge Cipko, Ελευθεριακή Κουλτούρα,1997) first appeared on Aυτολεξεί.

1. Εισαγωγή: Δύο παραδόσεις της ανατρεπτικής σκέψης

Σοσιαλισμός και αναρχισμός μοιράζονται έναν κοινό τόπο εκκίνησης: την ριζική κριτική στον βιομηχανικό καπιταλισμό και τις κοινωνικές ανισότητες που αυτός παράγει. Ο σοσιαλισμός ανάγεται στον 19ο αιώνα ως εναλλακτική λύση στη φιλελεύθερη κοινωνία της αγοράς, ενώ ο αναρχισμός συγκροτείται ταυτόχρονα ως ακόμα πιο ριζική άρνηση, όχι μόνο του καπιταλισμού αλλά κάθε μορφής κρατικής εξουσίας και πολιτικής ιεραρχίας. Η ένταση και η γονιμότητα της σχέσης τους έγκειται ακριβώς στο ότι ξεκινούν από κοινές παραδοχές για την ανθρώπινη φύση — ότι τα άτομα είναι κοινωνικά πλάσματα, ικανά για συνεργασία και αλληλοβοήθεια — και καταλήγουν σε θεμελιωδώς διαφορετικές απαντήσεις στο ερώτημα: ποιος είναι ο δρόμος προς την ελευθερία;

2. Σοσιαλισμός: Το άτομο ως κοινωνικό ον και η κοινότητα ως πεδίο χειραφέτησης

Στον πυρήνα της σοσιαλιστικής σκέψης βρίσκεται μια ριζικά διαφορετική αντίληψη για τη φύση του ανθρώπου σε σχέση με τον φιλελευθερισμό. Ενώ ο τελευταίος εκλαμβάνει το άτομο ως προϋπάρχουσα, αυτόνομη οντότητα που έπειτα συνάπτει κοινωνικές σχέσεις, η σοσιαλιστική παράδοση υποστηρίζει ότι το άτομο είναι εξ ολοκλήρου αδιαχώριστο από την κοινωνία που το διαμορφώνει (Heywood, 2007). Η ατομιστική, εγωιστική συμπεριφορά δεν ερμηνεύεται ως έκφραση κάποιας αμετάβλητης ανθρώπινης φύσης, αλλά ως προϊόν συγκεκριμένων κοινωνικών και οικονομικών συνθηκών, που εδράζονται πρωταρχικά στον καπιταλιστικό ανταγωνισμό. Η φυσική κατάσταση των ανθρώπων είναι, για τους σοσιαλιστές, η συνεργασία, η αλληλεγγύη και η αμοιβαία υποστήριξη.

Η κοινότητα δεν λειτουργεί εδώ ως αφηρημένη ηθική αξία, αλλά ως απαραίτητος χώρος για την υπέρβαση των κοινωνικών και οικονομικών προβλημάτων που δεν μπορούν να λυθούν με ατομική προσπάθεια (Heywood, 2007). Αυτό συνδέεται άμεσα με το ζήτημα της ισότητας, ο σοσιαλισμός αρνείται ότι η τυπική «ισότητα των ευκαιριών» αρκεί για να εξασφαλίσει κοινωνική δικαιοσύνη, υποστηρίζοντας ότι η ανθρώπινη ανισότητα αντανακλά σε μεγάλο βαθμό τη δομή της κοινωνίας και όχι φυσικές διαφορές μεταξύ ατόμων. Η αναδιανομή του πλούτου στη βάση των κοινωνικών αναγκών δια μέσου της μη αλλοτριωμένης εργασίας (απελευθερωμένη εργασία) αποτελεί προϋπόθεση της εκπλήρωσης της ανθρώπινης ειδολογικής ουσίας (Gattungswesen).

Ακριβώς εδώ ανακύπτει ένα κεντρικό ζήτημα που έχει επισημάνει ο Kymlicka (2014) στην κριτική ανάγνωση του για τον μαρξισμό. Ακόμα και στο «κατώτερο στάδιο» του κομμουνισμού, όπως το περιγράφει ο Μαρξ στην Κριτική του Προγράμματος της Γκότα, η αρχή «σε κάθε εργάτη ανάλογα με την εργασία του» παρουσιάζεται ως «δίκαιη», ενώ ο Μαρξ ο ίδιος αποκαλύπτει την εσωτερική αντίφασή της: το ίσο δικαίωμα παραβλέπει ότι οι άνθρωποι δεν μπαίνουν στην παραγωγή με τις ίδιες ανάγκες, κάποιος έχει οικογένεια, κάποιος άλλος όχι (Μαρξ, 2010). Η απάντηση του Μαρξ δεν είναι μια νέα θεωρία δικαιοσύνης, αλλά η υπέρβαση του ίδιου του ζητήματος στην ανώτερη φάση της κομμουνιστικής κοινωνίας, όπου θα επικρατεί αφθονία και θα έχει εξαλειφθεί η σπάνη, η κατανομή θα διέπεται από την αρχή «από τον καθένα ανάλογα με τις ικανότητές του, στον καθένα ανάλογα με τις ανάγκες του» (Μαρξ, 2010). Η δικαιοσύνη παύει να είναι πρόβλημα όταν η σπάνη έχει ξεπεραστεί, μια λύση που ο Kymlicka (2014) θεωρεί ανεπαρκή, καθώς αποφεύγει να θεμελιώσει κανονιστικά κριτήρια κατανομής για τα μεταβατικά στάδια.

Το ζήτημα της κοινοτικής οργάνωσης στον σοσιαλισμό αναπόφευκτα οδηγεί στο ερώτημα του κράτους. Στον κλασικό μαρξισμό, η σχέση αυτή είναι ιδιαίτερα πολύπλοκη και, σε σημαντικά σημεία, ασαφής. Ο Μαρξ στον Εμφύλιο Πόλεμο στη Γαλλία περιγράφει την Παρισινή Κομμούνα ως «την ανοιχτή πολιτική μορφή» που θα επέτρεπε την οικονομική απελευθέρωση της εργασίας — ένα «εργαζόμενο σώμα» που συνδυάζει νομοθετική και εκτελεστική εξουσία, με εκλεγμένους αντιπροσώπους που μπορούν να ανακαλούνται ανά πάσα στιγμή και αμείβονται με εργατικό μισθό, ενώ παράλληλα αντικαθιστά τη συγκεντρωτική κυβέρνηση με ομοσπονδία κομμούνων (Μαρξ, 2011).

Ωστόσο, στην Κριτική του Προγράμματος της Γκότα, η «δικτατορία του προλεταριάτου» παραμένει αδιευκρίνιστη ως μορφή, αφήνοντας ανοιχτό εάν πρόκειται για μια αποκεντρωμένη δομή τύπου Κομμούνας ή για κάτι πιο συγκεντρωτικό (Μαρξ, 2010). Ο Ένγκελς στον Ουτοπικό και Επιστημονικό Σοσιαλισμό παρουσιάζει την κατοχή των παραγωγικών μέσων από το κράτος ως «μεταβατικό» βήμα που περιέχει «το κλειδί για τη λύση», διευκρινίζοντας ότι το κράτος δεν «καταργείται» αλλά σταδιακά «σβήνει», καθώς η ταξική κυριαρχία υποχωρεί (Ένγκελς, 2006). Αυτή η εσωτερική ασάφεια, μεταξύ μιας αποκεντρωμένης κομμουναλιστικής εκδοχής και ενός πιο αυταρχικού μεταβατικού κράτους, αποτέλεσε ιστορικά πεδίο οξύτατης διαμάχης και θεωρητικού επαναπροσδιορισμού εντός της σοσιαλιστικής παράδοσης.

Η θεωρητική αμφισημία του κλασικού μαρξισμού ως προς τη μορφή και τη διάρκεια της «δικτατορίας του προλεταριάτου» άφησε ανοικτό πεδίο σε πολύ διαφορετικές πρακτικές αναγνώσεις. Στον 20ό αιώνα, οι κομμουνιστικές επαναστάσεις που επικράτησαν σε σχετικά υπανάπτυκτες κοινωνίες οδήγησαν σε καθεστώτα όπου η «πρωτοπορία» του κόμματος ταυτίστηκε με το κράτος, εγκαθιδρύοντας ένα συγκεντρωτικό, μονοκομματικό σύστημα με ισχυρή γραφειοκρατία (Heywood, 2007). Ο Καστοριάδης (1985) χαρακτήρισε τη Σοβιετική Ένωση όχι «εργατικό κράτος», αλλά γραφειοκρατικό εκμεταλλευτικό καθεστώς, όπου μια νέα άρχουσα τάξη διαχειριστών μονοπωλούσε τον έλεγχο των μέσων παραγωγής και της πολιτικής εξουσίας. Από αυτή την οπτική, η σοβιετική εμπειρία μπορεί να ιδωθεί ως ιστορική κληρονομιά και της θεωρητικής ασάφειας γύρω από το μεταβατικό κράτος και της επιλογής μιας αυστηρά συγκεντρωτικής κομματικής οργάνωσης.

Εν τέλει, για τον μαρξισμό, το κράτος δεν έχει αυτόνομη ύπαρξη, «ρίζα του κράτους είναι η αστική κοινωνία», σημειώνει ο Μαρξ, υπονοώντας ότι το κράτος είναι αντανάκλαση — έστω και σχετικά αυτόνομη — των ταξικών σχέσεων (Μαρξ, 2010). Ο σοσιαλισμός στοχεύει όχι στην άμεση κατάργησή του, αλλά στη σταδιακή μεταμόρφωση των κοινωνικών σχέσεων παραγωγής, ώστε να καταστεί τελικά περιττό. Η κοινότητα στη σοσιαλιστική σκέψη είναι πεδίο ταξικής δράσης και πολιτικής οργάνωσης, σε αυτό ακριβώς εντοπίζεται η βαθύτερη διαφορά της από τον αναρχισμό.

3. Αναρχισμός: Αυτονομία, αλληλοβοήθεια και η κοινότητα ως απελευθερωσιακή Πράξη

Ο αναρχισμός μοιράζεται με τον σοσιαλισμό την κριτική του καπιταλισμού και την αξία της κοινότητας ως αντίδοτο στον κοινωνικό κατακερματισμό, αλλά εκκινεί από μια θεμελιωδώς διαφορετική ανθρωπολογία. Τα άτομα δεν ορίζονται πρωταρχικά από την ταξική τους θέση, αλλά είναι κοινωνικά πλάσματα ελκυόμενα φυσικά από την ελευθερία και την αυτονομία (Heywood, 2007). Η αισιόδοξη εικόνα για τη φύση των ανθρώπων, η πίστη στην έμφυτη τάση συνεργασίας, συνδυάζεται με βαθύτατη καχυποψία για κάθε μορφή θεσμοποιημένης εξουσίας, η οποία θεωρείται ότι αλλοιώνει τόσο εκείνον που την ασκεί όσο και εκείνον που την υφίσταται. Αυτή η «φυσική ευταξία», η ιδέα δηλαδή ότι η αρμονική κοινωνική συμβίωση δεν προϋποθέτει κρατική επιβολή, αποτελεί τον αξιωματικό πυρήνα του αναρχισμού.

Ο Κροπότκιν (2013) θεμελιώνει αυτή την αντίληψη επιστημονικά μέσα από την έννοια της «αλληλοβοήθειας» ως παράγοντα επιβίωσης του είδους. Η φυσική κατάσταση των ανθρώπων δεν είναι ο ανταγωνισμός του «bellum omnium contra omnes», αλλά η αυθόρμητη συνεργασία, στοιχείο που ο καπιταλισμός και το κράτος συστηματικά καταστρέφουν. Γι’ αυτό οι αναρχικοί αντλούν έμπνευση και κατονομάζουν ως προεικονιστικά εγχειρήματα τις μικρές αυτοδιαχειριζόμενες κοινότητες που λειτουργούν στη βάση αμεσοδημοκρατικής διαβούλευσης, ανακλητών εκπροσώπων και αμοιβαίας αλληλεγγύης. Η κοινότητα δεν είναι μέσο για έναν τελεολογικό σκοπό (την κομμουνιστική κοινωνία), αλλά αποτελεί αυτήν καθαυτήν την ελεύθερη κοινωνική οργάνωση, η διαδικασία είναι αδιαχώριστη από τον σκοπό .

Η αναρχική θεώρηση του κράτους διαφέρει ριζικά από τη μαρξιστική όχι μόνο στο ζήτημα της κατάργησής του, αλλά και στο ίδιο το ερώτημα τι είναι το κράτος. Ενώ ο Μαρξ το βλέπει ως μια αντανάκλαση, έστω και σχετικά αυτόνομη, της κοινωνίας και των ταξικών της σχέσεων, ο Landauer (2019) προτείνει μια διαφορετική ανάγνωση: «Το κράτος είναι μια κοινωνική σχέση, ένας ορισμένος τρόπος με τον οποίο οι άνθρωποι σχετίζονται μεταξύ τους. Μπορεί να καταστραφεί δημιουργώντας νέες κοινωνικές σχέσεις, δηλαδή φερόμενοι διαφορετικά ο ένας προς τον άλλον». Το κράτος δεν είναι ένα ξεχωριστό πράγμα που μπορεί κάποιος να «σπάσει» επαναστατικά σαν να ήταν φετίχ, αλλά ένα δίκτυο σχέσεων που αναπαράγεται στην καθημερινή εμπειρία: στην υπακοή, στην εξάρτηση, στον ιεραρχικό συγκεντρωτισμό (Landauer, 2019). Ακολουθώντας αυτή τη λογική, το κράτος δεν αντανακλά απλώς την κοινωνία αλλά αποτελεί έναν αυτόνομο μηχανισμό κυριαρχίας και γραφειοκρατίας που ζει και αναπαράγεται ανεξάρτητα από τη βούληση των κυβερνώντων — κάτι που ο Κροπότκιν ήδη διέβλεπε στη «λογική της πανταχόθεν ειδημοσύνης» και στην ανάδυση ενός διευθυντικού στρώματος που ταυτίζει τα συμφέροντά του με «τη διατήρηση της θέσης» (Κροπότκιν, 2011).

Εκεί εντοπίζεται η πιο οξεία αναρχική κριτική στον σοσιαλισμό: ακόμα και ένα «εργατικό κράτος» ή μια «δικτατορία του προλεταριάτου» δεν μπορεί παρά να συντηρεί τη λογική της γραφειοκρατικής κυριαρχίας. Ο Κροπότκιν παρατηρεί σαφώς: «Δεν θέλουμε εργατικό κράτος που το κυβερνά μια εθνοσυνέλευση από εργάτες — αυτό είναι ένα διεστραμμένο όνειρο», καθώς μια δικτατορία του προλεταριάτου «θα ανέκοπτε την αυτοδιεύθυνση και αυτενέργεια του επαναστατημένου λαού, επιστρέφοντάς τον στη συνηθισμένη υποτακτικότητά του» (Κροπότκιν, 2011). Η κριτική αυτή αποκτά ιδιαίτερο βάρος ενόψει της ασάφειας που επισημάνθηκε παραπάνω για τον χαρακτήρα του μεταβατικού κράτους στον κλασικό μαρξισμό.

Απέναντι σε αυτή την αδιέξοδη διελκυστίνδα, ο Bookchin αναπτύσσει το πρόγραμμα του «ελευθεριακού δημοτισμού» (libertarian municipalism) ως σύγχρονη εφαρμογή ιδεών του αναρχικού προτάγματος (Bookchin, 2019). Η πρότασή του δεν είναι απλώς κατάργηση του κράτους, αλλά η δημιουργία ενός «διπλού εξουσιαστικού πόλου» (dual power): δημοτικές συνελεύσεις άμεσης δημοκρατίας που αναπτύσσονται στο πλαίσιο των κοινοτήτων, ομοσπονδούνται μεταξύ τους και αντιτίθενται μεθοδικά στη νομιμότητα του κράτους, έως ότου η ομοσπονδιακή δομή των κομμούνων να υπερισχύσει (Eiglad, 2024). Η ριζοσπαστικότητα του Bookchin έγκειται στο ότι αυτή η διαδικασία είναι ταυτόχρονα σκοπός και μέσο, η δημιουργία της νέας κοινωνίας δεν αναβάλλεται για «μετά την επανάσταση», αλλά ξεκινά εδώ και τώρα στις τοπικές κοινότητες. Ο ίδιος υποστηρίζει ότι η επαναστατική διαδικασία οφείλει να προεικονίζει ήδη από τώρα τις θεσμικές μορφές της μελλοντικής κοινωνίας (Eigladm 2024).

Αυτή η αναρχική αντίληψη για τη σχέση ατόμου, κοινότητας και εξουσίας αντηχεί με το ερώτημα που θέτει σε άλλο επίπεδο ο Rosanvallon (2014) η κρίση της ισότητας σήμερα δεν είναι μόνο οικονομική, αλλά αποτέλεσμα της αποσύνθεσης των κοινωνικών δεσμών αμοιβαιότητας και κοινοτικής αλληλεγγύης. Ο Rosanvallon (2014) υποστηρίζει ότι δεν αρκεί η επιστροφή στο αναδιανεμητικό κράτος πρόνοιας, αλλά απαιτείται ανανέωση της ισότητας ως «κοινωνικής σχέσης», θεμελιωμένης στις αρχές της αμοιβαιότητας (réciprocité) και της κοινοτικότητας (communalité). Ο Rosanvallon δεν ταυτίζεται με τον αναρχισμό, αλλά η επιμονή του στην «ισότητα ως σχέση» και η κριτική του στην αφηρημένο κρατική ισότητα αντικατοπτρίζουν μια συγγενή ευαισθησία, ότι η αληθινή ισότητα δεν κατοχυρώνεται μόνο ανάντι (με θεσμικές ρυθμίσεις), αλλά κατάντι, στη φύση των ίδιων των σχέσεων μεταξύ ατόμων και κοινοτήτων.

4. Σοσιαλδημοκρατία: ένας τρίτος δρόμος ανάμεσα σε φιλελευθερισμό και επαναστατικό σοσιαλισμό

Στο εσωτερικό της σοσιαλιστικής παράδοσης, η σοσιαλδημοκρατία συγκροτεί έναν τρίτο δρόμο που διαφοροποιείται τόσο από τον επαναστατικό μαρξισμό όσο και από τον κλασικό φιλελευθερισμό. Από τον τελευταίο κληρονομεί την έμφαση στα ατομικά δικαιώματα, την αντιπροσωπευτική δημοκρατία και το κράτος δικαίου· από τον πρώτο υιοθετεί την κριτική στην κοινωνική και οικονομική ανισότητα και τον στόχο μιας πιο ίσης κοινωνίας. Σε αντίθεση όμως με τον επαναστατικό σοσιαλισμό, δεν στοχεύει στην ανατροπή του καπιταλισμού και την αντικατάστασή του από ένα νέο τρόπο παραγωγής, αλλά στην προοδευτική μεταρρύθμισή του μέσα από θεσμικές παρεμβάσεις.
Κεντρική της παραδοχή είναι ότι το κράτος μπορεί να λειτουργήσει ως εργαλείο κοινωνικής δικαιοσύνης, εφόσον δημοκρατικοποιηθεί και τεθεί υπό τον έλεγχο μιας διευρυμένης εκλογικής πλειοψηφίας (Heywood, 2007). Η ισότητα νοείται πρωτίστως ως μείωση της φτώχειας, εξασφάλιση ενός αξιοπρεπούς ελάχιστου εισοδήματος και καθολική πρόσβαση σε δημόσια αγαθά – εκπαίδευση, υγεία, κοινωνική ασφάλιση – παρά ως ριζική εξάλειψη των ταξικών διαφορών. Η «κοινωνική πολιτική» και το κράτος πρόνοιας αποτελούν συνεπώς το κύριο πεδίο στο οποίο η κοινότητα παρεμβαίνει για να στηρίξει το άτομο απέναντι στις αγορές, χωρίς να αμφισβητείται η ίδια η λογική της μισθωτής εργασίας ή της ιδιωτικής ιδιοκτησίας στα μέσα παραγωγής.

Από τη σκοπιά της σχέσης ατόμου και κοινότητας, η σοσιαλδημοκρατία κινείται ανάμεσα σε δύο κόσμους. Διατηρεί τη φιλελεύθερη εικόνα του ατόμου ως φορέα δικαιωμάτων και ελευθεριών, το οποίο προστατεύεται από το κράτος απέναντι στην αυθαιρεσία και την αγορά, ενώ ταυτόχρονα αναγνωρίζει ότι χωρίς συλλογικούς μηχανισμούς αλληλεγγύης – ασφαλιστικά ταμεία, δημόσια υγεία, συστήματα πρόνοιας – η «τυπική» ισότητα ευκαιριών παραμένει κενή περιεχομένου (Heywood, 2007). Η κοινότητα εδώ δεν εμφανίζεται ως αυτοδιαχειριζόμενη κομμούνα ή ως δίκτυο οριζόντιων σχέσεων, αλλά ως ένα σύνολο πολιτών που διαμεσολαβείται από κόμματα, συνδικάτα και θεσμούς κοινωνικού διαλόγου.

Αυτή ακριβώς η θέση της σοσιαλδημοκρατίας ανάμεσα στον φιλελευθερισμό και τον επαναστατικό σοσιαλισμό εξηγεί και τις διπλές κριτικές που δέχεται. Από τη μια, οι μαρξιστές την κατηγορούν ότι, στην πράξη, δεν ξεπερνά τα όρια του συστήματος και συντελεί στη σταθεροποίηση του καπιταλισμού, ανακουφίζοντας τις πιο ακραίες του αντιφάσεις χωρίς να τις λύνει. Από την άλλη, οι αναρχικοί την βλέπουν ως μορφή «εξημέρωσης» του κράτους που αφήνει ανέγγιχτη τη δομική του λειτουργία ως μηχανισμού κυριαρχίας και γραφειοκρατικού ελέγχου. Σε αντίθεση τόσο με τον μαρξισμό όσο και με τον αναρχισμό, η σοσιαλδημοκρατία δεν αντιμετωπίζει το κράτος ως θεσμό που πρέπει να «μαραθεί» ή να καταργηθεί, αλλά ως πεδίο διαρκούς μεταρρυθμιστικής διαπραγμάτευσης, όπου η ισορροπία ανάμεσα στη ρύθμιση και την ατομική ελευθερία αναζητείται εκ νέου σε κάθε ιστορική συγκυρία.

5. Συμπεράσματα: Δύο διαδρομές από το άτομο και την κοινότητα

Ο σοσιαλισμός και ο αναρχισμός συγκλίνουν στην κριτική του καπιταλισμού ως συστήματος που αλλοτριώνει τόσο το άτομο όσο και την κοινωνία, και μοιράζονται το όραμα μιας κοινότητας όπου η αλληλεγγύη και η συνεργασία υπερβαίνουν τον ανταγωνισμό. Αποκλίνουν, ωστόσο, σε καθοριστικά σημεία που δεν μπορούν να αναχθούν αποκλειστικά στο ερώτημα του κράτους, αλλά εκπηγάζουν από τις βαθύτερες διαφορετικές τους αντιλήψεις για το άτομο και την κοινότητα.

Ο σοσιαλισμός αντιλαμβάνεται το άτομο ως ταξικό υποκείμενο που η χειραφέτησή του απαιτεί πρώτα τον συλλογικό μετασχηματισμό των υλικών συνθηκών. Η κοινότητα είναι πεδίο ταξικής πάλης, πολιτικής οργάνωσης και τελικά κοινωνικής ιδιοκτησίας. Ο αναρχισμός, αντίθετα, ορίζει το άτομο ως αυτόνομη οντότητα που η ολοκλήρωσή του επιτυγχάνεται μόνο μέσα σε ελεύθερες, οριζόντιες κοινότητες αμοιβαιότητας, χωρίς τη διαμεσολάβηση κανενός θεσμού που θα μπορούσε να αναπαράγει ιεραρχία. Η διαφορά αυτή στην ανθρωπολογία παράγει αναπόφευκτα και τη διαφορά στον ρόλο του κράτους. Για τον σοσιαλισμό, το κράτος είναι (έστω προσωρινά) εργαλείο μετασχηματισμού· για τον αναρχισμό, δεν μπορεί παρά να είναι εμπόδιο σε κάθε γνήσιο κοινοτικό αυτοκαθορισμό, όχι επειδή το κυβερνούν εξ ορισμού διεφθαρμένοι ή ανίκανοι άνθρωποι, αλλά επειδή η ίδια η λογική της συγκεντρωμένης και ανεπαρκώς ελεγχόμενης εξουσίας τείνει να αυτονομείται από την κοινωνία και να υπονομεύει την αυτοδιεύθυνση του λαού.

Βιβλιογραφία

Άρεντ, Χ. (1986). Η ανθρώπινη κατάσταση (Vita activa) (μτφρ. Γ. Λυκιαρδόπουλος & Σ. Ροζάνης). Αθήνα: Γνώση.

Bookchin, M. (2006). Το πρόταγμα του κομμουναλισμού (μτφρ. Α. Γκεζερλής). Αθήνα: Αλεξάνδρεια.

Eiglad, E. (επιμ.). (2024). Ελεύθεροι δήμοι & κομμουναλισμός: Η πολιτική κληρονομιά του Μπούκτσιν (μτφρ. Ι.Μ. Μαραβελίδη). Αθήνα: Αυτολεξεί.

Ένγκελς, Φ. (2006). Σοσιαλισμός: ουτοπικός και επιστημονικός (μτφρ. Δ. Κύριλλου). Αθήνα: Μαρξιστικό Βιβλιοπωλείο.

Γκόρντον, Ο. (2022). Η αναρχία ζει! Η αντιαυταρχική πολιτική από την πράξη στη θεωρία (μτφρ. Φ. Τερζάκης). Αθήνα: Πανοπτικόν.

Καστοριάδης, Κ. (1985). Η γραφειοκρατική κοινωνία. Τόμος Ι: Οι παραγωγικές σχέσεις στη Ρωσία (μτφρ. Έ. Παπαδοπούλου). Αθήνα: Ύψιλον.

Κροπότκιν, Π. (x.x). Η αναρχική οργάνωση της κοινωνίας (μτφρ. Β. Τομανάς). Αθήνα: Κατσάνος.

Κροπότκιν, Π. (1985). Αναρχία: η φιλοσοφία και το ιδανικό της (μτφρ. Ν. Αλεξίου). Αθήνα: Ελεύθερος τύπος.

Κυμλίκκα, Γ. (Kymlicka, W.). (2014). Η πολιτική φιλοσοφία της εποχής μας (μτφρ. Γ. Μολύβας). Αθήνα: Πόλις.

Λαντάουερ, Γ. (2019). Η κοινότητα ενάντια στο κράτος (μτφρ. Γ. Περτσάς & Π. Μανιάτης). Αθήνα: Πανοπτικόν.

Μαρξ, Κ. (2010). Κριτική του Προγράμματος της Γκότα. Αθήνα: Σύγχρονη Εποχή.

Μαρξ, Κ. (2010). Ο εμφύλιος πόλεμος στη Γαλλία. Αθήνα: Σύγχρονη Εποχή.

Rosanvallon, P. (2014). Η κοινωνία των ίσων (μτφρ. Α. Κιουπκιολής). Αθήνα: Πόλις.

Heywood, A. (2007). Πολιτικές ιδεολογίες (μτφρ. Χ. Κούτρης). Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο.

The post Άτομο, κοινότητα και κράτος στον σοσιαλισμό και τον αναρχισμό first appeared on Aυτολεξεί.

Με μεγάλη λύπη δημοσιεύουμε την είδηση ότι ο αγαπημένος Ουκρανός καλλιτέχνης, ζωγράφος, αναρχικός και αντιφασίστας David Chichkan σκοτώθηκε από τα ρωσικά πυρά στη Ζαπορίζια. Στις 9 Αυγούστου, τραυματίστηκε σοβαρά ενώ απωθούσε τη φασιστική επίθεση του ρωσικού πεζικού προς τη Ζαπορίζια. Νωρίς το πρωί της 10ης Αυγούστου, η καρδιά του σίγησε.

Ο Νταβίντ δεν φοβόταν να αμφισβητήσει ανοιχτά τον φασισμό και το έκανε στους δρόμους, στην τέχνη του και στο πεδίο της μάχης. Yποστήριξε και συμμετείχε σε όλες τις πολιτικές διαδικασίες και κοινωνικές διαμαρτυρίες τα τελευταία 20 χρόνια. Από νεαρό αγόρι ταυτίστηκε με την υποκουλτούρα των SHARP (skinheads ενάντια στις φυλετικές προκαταλήψεις) και απέδειξε γενναία τη δύναμη της αλληλεγγύης. Υπήρξε μέλος αρκετών αναρχικών πρωτοβουλιών, ακτιβιστής στο Maidan και σύμμαχος των συνδικάτων.

Χαρακτηριστικό ήταν το γκράφιτι του ιδίου που αποτύπωνει την αντίσταση των Ρομά στη ρωσική εισβολή. Ο Νταβίντ θα αποτελεί για πάντα σύμβολο για την ευρύτερη αριστερά και για τον αντιεξουσιαστικό αγώνα για δικαιοσύνη.

[…] Ονειρεύομαι ότι οι Αυτοκρατορικοί θα χάσουν φέτος, αν και αυτό είναι πολύ αφελές. Φέτος θα καταταγώ στον στρατό και θα ήθελα να μείνω ζωντανός. Φέτος θα ήθελα περισσότεροι Ουκρανοί να μάθουν για το σχέδιο του Κουρδιστάν, τις κουρδικές αυτονομίες και τους Κούρδους. Ελπίζω να μην ξεκινήσουν νέοι πόλεμοι στον πλανήτη. Ελπίζω οι συντηρητικές και αυταρχικές δυνάμεις να μην νικήσουν.”

Rest in Power, David

1986 — 2025

>>> UPDATE: Ντοκιμαντέρ για τον Νταβίντ από τον ουκρανικό αριστερό ιστότοπο https://commons.com.ua/en/:

 

View this post on Instagram

 

A post shared by oleksiyradynski (@oleksiy.radynski)

The post In memoriam: Για τον Ουκρανό καλλιτέχνη & αναρχικό David Chichkan (1986-2025) first appeared on Aυτολεξεί.

Η Πρωτομαγιά είναι μια από τις μέρες που οι αναρχικοί γιορτάζουν την αυτοδιάθεση και την αυτοπραγμάτωση. Οι άνθρωποι συνήθιζαν να ανάβουν φωτιές για να σηματοδοτήσουν το τέλος του χειμώνα εδώ και χιλιάδες χρόνια. Μόνο όταν η εκβιομηχάνιση αποσύνδεσε βίαια τους ανθρώπους από τη γη που τους έθρεψε, η Πρωτομαγιά άρχισε να γιορτάζεται ως εργατική αργία. Αλλά, στη βάση της, η Πρωτομαγιά δεν αφορά την εργασία: αφορά την αφθονία. Αφορά την υπέρβαση, την ευχαρίστηση, την ελευθερία – την ακμάζουσα πηγή της ίδιας της ζωής.

Ως μια χιλιετής ιερή ημέρα που τιμά την επιστροφή της άνοιξης, η Πρωτομαγιά κατευθύνει τις σκέψεις μας προς τη φύση – ένα άγριο και όμορφο χάος που ρέει μέσα μας και μας θρέφει, το οποίο μπορούμε να απολαύσουμε αλλά ποτέ να ελέγξουμε. Οι χαρούμενες πράξεις εξέγερσής μας δεν υποδεικνύουν έναν κόσμο στον οποίο οι εργαζόμενοι πληρώνονται λίγο καλύτερα για την εργασία τους, αλλά τη δυνατότητα να μπορέσουμε να εξαλείψουμε όλες τις μορφές καταπίεσης που στέκονται ανάμεσα σε εμάς και στην τεράστια προοπτική της ζωής μας.

Ακολουθούν μερικές πρόσφατες συναρπαστικές στιγμές από την αιώνια κληρονομιά της Πρωτομαγιάς. Ευχόμαστε ό,τι καλύτερο στις δικές σας προσπάθειες σήμερα, όπως τραγουδά ο λαϊκός τραγουδιστής: «Το να αγωνίζεσαι για κάτι σημαίνει να το κάνεις δικό σου».

Πριν από την Πρωτομαγιά: 1871, 1877, 1884

Προτού να γίνει η Πρωτομαγιά διεθνής ημέρα εορτασμού των εργατικών αγώνων, οι εργάτες και άλλοι επαναστάτες τηρούσαν ως αντίστοιχη μέρα την 18η Μαρτίου, την επέτειο της έναρξης της Παρισινής Κομμούνας το 1871.

Για παράδειγμα, στις 18 Μαρτίου 1877, ο νεαρός Πίτερ Κροπότκιν ενώθηκε με τον Πίντι, τον Στέπνιακ και αναρχικούς από όλη την Ελβετία προς μια διαδήλωση στη Βέρνη. Ο Κροπότκιν έχει μείνει στην ιστορία ως ένας ειρηνικός υποστηρικτής της επιστήμης και της αλληλοβοήθειας, παρ’ όλα αυτά αυτός και οι φίλοι του έφεραν κοντάρια σημαιών, σιδερογροθιές και άλλο εξοπλισμό ώστε να αμυνθούν. Έπειτα από μια μακρά αντιπαράθεση στους δρόμους, κατάφεραν να σώσουν την κόκκινη σημαία τους από την αστυνομία που προσπάθησε να την πάρει και προχώρησαν σε μια συνάντηση 2.000 ατόμων στην οποία απήγγειλαν λόγους, τραγούδησαν επαναστατικά τραγούδια και διάβασαν τηλεγραφήματα ενθάρρυνσης από τη Γαλλία και την Ισπανία.

Σε συνάντηση στο Σικάγο στις 7 Οκτωβρίου 1884, η Ομοσπονδία Οργανωμένων Συνδικάτων Εργασίας αποφάσισε να απαιτήσει τον περιορισμό της εργάσιμης ημέρας σε 8 ώρες έως την Πρωτομαγιά του 1886. Η ηγεσία αυτής της οργάνωσης, η οποία αργότερα έγινε η Αμερικανική Ομοσπονδία Εργασίας (AFL), εξέδωσε κρυφά μια ανακοίνωση συμβουλεύοντας τα μέλη να μην εμπλακούν στο κίνημα γύρω από αυτό το αίτημα, αλλά οι απλοί άνθρωποι το ασπάστηκαν σε μεγάλους αριθμούς.

1886

Οι αναρχικοί οργανωτές Άλμπερτ και Λούσι Πάρσονς οδήγησαν 80.000 ανθρώπους στη Λεωφόρο Μίσιγκαν του Σικάγο στην πρώτη σύγχρονη διαδήλωση της Πρωτομαγιάς, φωνάζοντας συνθήματα όπως «Οκτάωρη εργασία χωρίς μείωση μισθών!». Τις επόμενες ημέρες, 350.000 εργάτες σε όλες τις ΗΠΑ απεργούσαν σε 1.200 εργοστάσια, συμπεριλαμβανομένων 70.000 στο Σικάγο, 45.000 στη Νέα Υόρκη και 32.000 στο Σινσινάτι.

Τέσσερις μέρες αργότερα, η αστυνομία επιτέθηκε σε μια συγκέντρωση εργατών στο Σικάγο, κάποιος απάντησε πετώντας μια βόμβα και τα υπόλοιπα είναι ιστορία.

Ο Άλμπερτ Πάρσονς και τέσσερις άλλοι αναρχικοί έχασαν τη ζωή τους στην επακόλουθη δίκη-παρωδία, η οποία θεωρήθηκε τόσο ευρέως στημένη και άδικη που το 1893 ο κυβερνήτης ανέτρεψε τις καταδίκες και επέκρινε τη δικαστική διαδικασία. Η Λούσι Πάρσονς, αργότερα συνιδρύτρια των Βιομηχανικών Εργατών του Κόσμου, αφιερώθηκε σε μια ζωή επαναστατικής οργάνωσης.

1891

Αποφασισμένος να εκδικηθεί για τους μάρτυρες του Χέιμαρκετ και να οικοδομήσει ένα επαναστατικό κίνημα ικανό να καταργήσει τον καπιταλισμό και το κράτος, ο έμπειρος αναρχικός οργανωτής Ερρίκο Μαλατέστα επέστρεψε κρυφά στην Ιταλία για να προετοιμάσει έντονες διαδηλώσεις για την Πρωτομαγιά.

Το απόγευμα της 1ης Μαΐου 1891, χιλιάδες εργάτες συγκεντρώθηκαν στην πλατεία Santa Croce στη Ρώμη για να ακούσουν μια σειρά ομιλητών. Σύντομα ακολούθησε μια πορεία χιλιάδων ακόμη ατόμων, συμπεριλαμβανομένων μελών της αναρχικής ομοσπονδίας με κόκκινα πανό. Όπως σημείωσε ο αρχηγός της αστυνομίας, «Η εμφάνιση της Federazione Anarchica προκάλεσε τον άμεσο ενθουσιασμό μέσα στο πλήθος».

Ο αναρχικός Αμίλκαρε Τσιπριάνι [Amilcare Cipriani], ο οποίος είχε καταδικαστεί σε θάνατο και στη συνέχεια εξορίστηκε στη Νέα Καληδονία ως τιμωρία επειδή ενήργησε ως Αρχηγός του Επιτελείου κατά την υπεράσπιση της Παρισινής Κομμούνας, σηκώθηκε να μιλήσει. Παρατηρώντας ένα «δάσος» από ξιφολόγχες με τις οποίες εκατοντάδες στρατιώτες και ιππικό είχαν περικυκλώσει την πλατεία, ο Τσιπριάνι ζήτησε ηρεμία, υποστηρίζοντας ότι δεν ήταν η κατάλληλη στιγμή για να αντιμετωπιστούν οι Αρχές. Ωστόσο, ένας ομιλητής εκτός προγράμματος, ο αναρχικός Galileo Palla, ο οποίος είχε ζήσει εξόριστος στην Αργεντινή με τον Μαλατέστα, πήδηξε στο βήμα και προέτρεψε το πλήθος να ξεσηκωθεί σε εξέγερση, καταλήγοντας: «Ζήτω η επανάσταση!».

Οι επακόλουθες ταραχές εξαπλώθηκαν σε όλη την πόλη και διήρκεσαν μέχρι αργά το βράδυ.

1894

Μαζικές ταραχές σάρωσαν το Κλίβελαντ του Οχάιο την Πρωτομαγιά του 1894 σε ένδειξη διαμαρτυρίας για την ανεργία που φούντωνε από την οικονομική κρίση του προηγούμενου έτους. Η απεργία στην Pullman ξεκίνησε λίγες μέρες αργότερα, στις 11 Μαΐου, και κορυφώθηκε με αναταραχές σε όλη τη χώρα και δολοφονίες πολλών εργατών από αστυνομικούς και άλλους μισθοφόρους.

Ως απάντηση, ο Πρόεδρος Γκρόβερ Κλίβελαντ ανακοίνωσε ότι η Εργατική Πρωτομαγιά τον Σεπτέμβριο θα γινόταν εθνική εορτή, επιχειρώντας να οικειοποιηθεί τους αγώνες των εργατών χωρίς να επιβεβαιώνει την επέτειο του περιστατικού στο Χέιμαρκετ. Ο Σάμιουελ Γκόμπερς, ιδρυτής της AFL και σφοδρός αντίπαλος της μετανάστευσης, του αναρχισμού, του σοσιαλισμού και, αργότερα, των Βιομηχανικών Εργατών του Κόσμου, υποστήριξε την ομοσπονδιακή κυβέρνηση στη συντριβή της απεργίας στην Πούλμαν και υποστήριξε την προσπάθεια του Γκρόβερ Κλίβελαντ να υπονομεύσει τη δυναμική της Πρωτομαγιάς. Μην κάνετε λάθος: η επίσημη ηγεσία των νομιμοποιημένων εργατικών οργανώσεων είχε ως στόχο σε μεγάλο βαθμό να τις τιθασεύσει και να τις παραλύσει από την αρχή.

1909

Δύο εργατικές συγκεντρώσεις ανακοινώθηκαν για την Πρωτομαγιά του 1909 στο Μπουένος Άιρες. Η μία οργανώθηκε από τη σοσιαλιστική Γενική Ένωση Εργατών (UGT) και η άλλη από την αναρχική Περιφερειακή Ομοσπονδία Εργατών της Αργεντινής (FORA).

Όπως αφηγείται ο ιστορικός Οσβάλντο Μπάγιερ, «Μετά το μεσημέρι, η Πλατεία Λορέα άρχισε να γεμίζει με ανθρώπους που δεν ήταν θαμώνες της πόλης: πολλά μουστάκια, μπερέδες, μαντήλια, μπαλωμένα παντελόνια, πολλά ξανθά μαλλιά, πολλά φακιδωτά πρόσωπα, πολλοί Ιταλοί, πολλοί «Ρώσοι» (όπως αποκαλούσαν τον Εβραίο μετανάστη εκείνη την εποχή) και κάποιοι Καταλανοί. Μαζί ήρθαν και οι αναρχικοί με τις κόκκινες σημαίες τους: «Θάνατος στην μπουρζουαζία! Πόλεμος στην μπουρζουαζία!» ήταν οι πρώτες κραυγές που ακούστηκαν.

Η πιο θορυβώδης ομάδα φαινόταν να είναι οι αναρχικοί της ένωσης «Luz al Soldado» («Φωτίστε τον στρατιώτη»). Σύμφωνα με την αστυνομική αναφορά της ημέρας, κατέστρεψαν τραμ, απελευθέρωσαν άλογα από τις άμαξες της πόλης και κατέστρεψαν αρτοποιεία που αρνήθηκαν να κλείσουν τις βιτρίνες τους για τον εορτασμό της εργατικής αργίας.

Ο αρχηγός της αστυνομίας, συνταγματάρχης Ραμόν Φαλκόν, έφτασε και έδωσε την εντολή για επίθεση. Η αστυνομία έσπαγε κεφάλια, πυροβόλησε διαδηλωτές και τους ποδοπάτησε με τα άλογα, σκοτώνοντας αρκετούς εργάτες και τραυματίζοντας σοβαρά δεκάδες άλλους.

Οι σοσιαλιστές ενώθηκαν με τους αναρχικούς ζητώντας γενική απεργία αορίστου χρόνου απαιτώντας την παραίτηση του Φαλκόν. Ο συνταγματάρχης απάντησε με συλλήψεις και επιδρομές και έκλεισε τον αναρχικό τύπο. Στις 4 Μαΐου, 33 χρόνια μετά το περιστατικό στο Χέιμαρκετ, ένα πλήθος έως και 80.000 ατόμων συγκεντρώθηκε για να συνοδεύσει τα λείψανα των μαρτύρων του στο νεκροταφείο. Η αστυνομία του Φαλκόν εμφανίστηκε ξανά για να ξυλοκοπήσει και να πυροβολήσει τους πενθούντες.

Ένας από τους αναρχικούς που επηρεάστηκαν από τη σφαγή εκείνης της Πρωτομαγιάς ήταν ένας έφηβος ουκρανικής καταγωγής, ο Σάιμον Ραντοβίτσκι [Simon Radowitzky]. Έξι μήνες αργότερα, ο Ραντοβίτσκι χρησιμοποίησε μια αυτοσχέδια βόμβα για να ανατινάξει την άμαξα του Φαλκόν, σκοτώνοντας τον ίδιο τον συνταγματάρχη και τον γραμματέα του Χουάν Λαρτιγκάου. Όταν τελικά συνελήφθη και ξυλοκοπήθηκε από την αστυνομία, φώναξε «Viva el anarquismo!». Ο Ραντοβίτσκι έγινε ένας από τους πιο εξέχοντες πολιτικούς κρατούμενους στην ιστορία της Αργεντινής.

1919

Ταραχές ξέσπασαν ξανά στο Κλίβελαντ του Οχάιο όταν αντιδραστικοί κύκλοι μαζί με την αστυνομία επιτέθηκαν σε μια διαδήλωση της Πρωτομαγιάς, στην οποία συμμετείχαν μέλη συνδικάτων, αναρχικοί και σοσιαλιστές που διαμαρτύρονταν για τη φυλάκιση του Γιουτζίν Ντεμπς, ενός συνδικαλιστή που είχε αποκτήσει την πρώτη του εμπειρία στην απεργία στην Πούλμαν δεκαετίες νωρίτερα.

1937

Την Πρωτομαγιά του 1937, η Έμμα Γκόλντμαν μίλησε στο Χάιντ Παρκ του Λονδίνου για τους αναρχικούς στον Ισπανικό Εμφύλιο Πόλεμο, επιδεικνύοντας ένα τεράστιο πανό που υποστήριζε τη CNT.

Στην Καταλονία, μεταξύ 3ης και 8ης Μαΐου, σε αυτό που έγινε γνωστό ως οι Ημέρες του Μάη, ξέσπασαν συγκρούσεις στη Βαρκελώνη μεταξύ αναρχικών και άλλων τοπικών συμμετεχόντων στην Ισπανική Επανάσταση, από τη μία πλευρά, και από την άλλη, της αστυνομίας, μελών του Κομμουνιστικού Κόμματος που υπηρετούσαν τον Στάλιν καθώς και άλλων μελών της Ρεπουμπλικανικής κυβέρνησης. Αυτό προμήνυε την ήττα της Ισπανικής Επανάστασης υπέρ του Φράνκο, προδομένη από αυταρχικούς μέσα από τις ίδιες της τις τάξεις.

«Αυτό για το οποίο εργάζονταν οι κομμουνιστές δεν ήταν να αναβάλουν την Ισπανική Επανάσταση μέχρι να έρθει μια καταλληλότερη στιγμή, αλλά να διασφαλίσουν ότι αυτή δεν θα συνέβαινε ποτέ. Αυτό γινόταν όλο και πιο προφανές με την πάροδο του χρόνου, καθώς η εξουσία αποσπόταν όλο και περισσότερο από τα χέρια της εργατικής τάξης και ενώ όλο και περισσότεροι επαναστάτες κάθε απόχρωσης ρίχνονταν στη φυλακή. Κάθε κίνηση γινόταν στο όνομα της στρατιωτικής αναγκαιότητας, επειδή αυτό το πρόσχημα ήταν, ας πούμε, έτοιμο, αλλά το αποτέλεσμα ήταν να οδηγηθούν οι εργάτες πίσω από μια πλεονεκτική θέση και προς μια θέση στην οποία, όταν τελείωνε ο πόλεμος, θα ήταν αδύνατο να αντισταθούν στην επανεισαγωγή του καπιταλισμού… Δεν υπάρχει καμία αμφιβολία ότι τα όπλα είχαν σκόπιμα παρακρατηθεί για να μην πέσουν πολλά από αυτά στα χέρια των αναρχικών, οι οποίοι αργότερα θα τα χρησιμοποιούσαν για επαναστατικό σκοπό».

~ Τζορτζ Όργουελ, Φόρος τιμής στην Καταλονία

1945

Ως έφηβος, ο Ισπανός αναρχικός Αντόνιο Γκαρσία Μπαρόν εντάχθηκε στη Φάλαγγα Ντουρούτι για να νικήσει τον φασισμό και να προωθήσει την αναρχική επανάσταση κατά τη διάρκεια του Ισπανικού Εμφυλίου Πολέμου. Εξαιτίας της αδιαφορίας των καπιταλιστικών εθνών, της υποστήριξης των Ναζί προς τις δυνάμεις του Φράνκο και τις προδοσίες των κομμουνιστών προς άλλους αντιφασίστες, η Επανάσταση στην Ισπανία ηττήθηκε το 1939, αλλά ο ίδιος ο Μπαρόν δεν τα παράτησε ποτέ. Πήγε στη μάχη της Δουνκέρκης, όπου έδωσε σε έναν πεινασμένο Βρετανό στρατιώτη ένα πολύτιμο διάλειμμα για μεσημεριανό γεύμα, αρπάζοντας το όπλο του και καταρρίπτοντας δύο ναζιστικά πολεμικά αεροσκάφη, προς μεγάλη έκπληξη του στρατιώτη.

Λίγο αργότερα, ο Μπαρόν συνελήφθη και στάλθηκε στο ναζιστικό στρατόπεδο θανάτου στο Μαουτχάουζεν. Ακόμα και περιτριγυρισμένος από μαζικές εκτελέσεις και λιμοκτονία, ο Μπαρόν κουβαλούσε μαζί του τα αναρχικά του ιδανικά. Κατά τη διάρκεια μιας επίσκεψης του ίδιου του Χίμλερ, ο Μπαρόν κατάφερε να αντιμετωπίσει τον ηγέτη των SS. Η Ισπανία είχε αφαιρέσει την υπηκοότητα του Μπαρόν όταν εισήλθε στο στρατόπεδο συγκέντρωσης. Ο ίδιος δεν προσπάθησε ποτέ να την ανακτήσει. Στο Μαουτχάουζεν, ο Μπαρόν ήταν σημαδεμένος με ένα μπλε τρίγωνο και το γράμμα «S» – το σήμα που χαρακτήριζε τους κρατούμενους που θεωρούνταν απάτριδες.

Οι εκτελέσεις στους θαλάμους αερίων στο Μαουτχάουζεν συνεχίστηκαν μέχρι λίγο πριν από την αυτοκτονία του Αδόλφου Χίτλερ [που ανακοινώθηκε] την 1η Μαΐου 1945. Στις 5 Μαΐου, οι Συμμαχικές Δυνάμεις απελευθέρωσαν το στρατόπεδο συγκέντρωσης Μαουτχάουζεν. Οι κρατούμενοι τους υποδέχτηκαν με ένα πανό που έγραφε: «Οι Ισπανοί αντιφασίστες χαιρετίζουν τις απελευθερωτικές δυνάμεις». Με την ήττα του φασισμού και την απελευθέρωση των στρατοπέδων συγκέντρωσης, ο Αντόνιο Γκαρσία Μπαρόν ξεκίνησε να ζήσει τη ζωή του μακριά από την εμβέλεια του κράτους, του καπιταλισμού και, κυρίως, της εκκλησίας. Εγκαταστάθηκε στη βολιβιανή ζούγκλα όπου, παρά τις επιθέσεις ιαγουάρων και τις πολλαπλές απόπειρες δολοφονίας, κατάφερε να ζήσει ως ο τελευταίος επιζών της Φάλαγγας Ντουρούτι.

1950

Οι μαύροι εργάτες στη Νότια Αφρική συμμετείχαν σε διαδηλώσεις της Πρωτομαγιάς ήδη από το 1928, όταν η πορεία τους επισκίασε τη διαδήλωση μόνο-για-λευκούς που διοργάνωσε το ρατσιστικό Εργατικό Κόμμα.

Το 1950, το Κομμουνιστικό Κόμμα της Νότιας Αφρικής κάλεσε σε απεργία την Πρωτομαγιά σε ένδειξη διαμαρτυρίας κατά του Νόμου για την Καταστολή του Κομμουνισμού. Η αστυνομία της Νότιας Αφρικής ανταπέδωσε με βάναυση βία, σκοτώνοντας 18 άτομα σε όλο το Σοβέτο. Ο νεαρός Νέλσον Μαντέλα αναζήτησε καταφύγιο σε έναν κοιτώνα νοσοκόμων όλη τη νύχτα για να ξεφύγει από τους πυροβολισμούς.

Πρωτομαγιά στην Αβάνα της Κούβας το 1961: η κρατική οικειοποίηση μιας λαϊκής γιορτής.

1968

Την 1η Μαΐου 1968, τη χρονιά κατά την οποία η Πολιτικοστρατιωτική Δικτατορία στη Βραζιλία έγινε ακόμη πιο καταπιεστική, στο Σάο Πάολο, φοιτητές, διοργανωτές γειτονιάς και εργάτες οργανωμένοι στο Grupo de Osasco ξεκίνησαν να σαμποτάρουν τις επίσημες εορταστικές εκδηλώσεις της Πρωτομαγιάς. Οι συμμετέχοντες στην ομάδα χαρτογράφησαν όλες τις εισόδους και εξόδους της Praça da Sé, της πλατείας στο κέντρο της πόλης, και οργάνωσαν μια ομάδα αυτοάμυνας με εξήντα σιδερένιες ράβδους τυλιγμένες σε εφημερίδα. Όταν ο κυβερνήτης της πολιτείας έφτασε στο σημείο, ξέσπασαν ταραχές. Το πλήθος έδιωξε τον κυβερνήτη και την αστυνομία από τη σκηνή και την πυρπόλησε με κραυγές υποστήριξης για την απεργία των Contagem στη Minas Gerais, την πρώτη μεγάλη απεργία κατά τη διάρκεια του στρατιωτικού καθεστώτος.

Στη Γαλλία, έπειτα από μήνες συγκρούσεων μεταξύ φοιτητών και Αρχών στο Πανεπιστήμιο του Παρισιού στη Ναντέρ, η διοίκηση έκλεισε το πανεπιστήμιο στις 2 Μαΐου 1968. Φοιτητές του Πανεπιστημίου της Σορβόννης στο Παρίσι συναντήθηκαν στις 3 Μαΐου για να διαμαρτυρηθούν σε ένδειξη αλληλεγγύης προς τους φοιτητές στη Ναντέρ. Στις 6 Μαΐου, περισσότεροι από 20.000 φοιτητές, καθηγητές και υποστηρικτές πορεύτηκαν προς τη Σορβόννη για να αντιμετωπίσουν την αστυνομία που προσπαθούσε να την αποκλείσει. Ακολούθησαν μαζικές συγκρούσεις, οι οποίες προκάλεσαν έναν μήνα απεργιών και καταλήψεων που σχεδόν ανέτρεψαν τη γαλλική κυβέρνηση.

1971

Την 1η Μαΐου, πάνω από 50.000 άνθρωποι παρακολούθησαν μια αντιπολεμική συναυλία στην Ουάσινγκτον, η οποία διοργανώθηκε σε συντονισμό με τη May Day Tribe, ένα ριζοσπαστικό αριστερό σχηματισμό που περιλάμβανε ομάδες Yippie, ομοφυλόφιλων και φεμινιστριών. Η κυβέρνηση ανακάλεσε την άδεια και εκκένωσε το πάρκο στο οποίο λάμβανε χώρα η συναυλία. Παρ’ όλα αυτά, τα ξημερώματα της 3ης Μαΐου, πάνω από 15.000 αντιπολεμικοί διαδηλωτές, οργανωμένοι σε ομάδες συγγένειας, επιχείρησαν να κλείσουν ολόκληρη την πόλη της Ουάσινγκτον μέσω μιας συντονισμένης πολιτικής ανυπακοής. Ένας ίσος αριθμός αστυνομικών, στρατιωτών και πεζοναυτών απάντησαν με δακρυγόνα και βίαιες επιθέσεις, κατάσχοντας και καταστρέφοντας περιουσιακά στοιχεία τυχαία, συμπεριλαμβανομένων δύο σημαδεμένων ασθενοφόρων. Πάνω από 7.000 άτομα συνελήφθησαν μέχρι τις 8π.μ. και ο αριθμός πλησίαζε τους 13.000 μέχρι το τέλος της εβδομάδας – μόνο 79 από τους οποίους καταδικάστηκαν τελικά. Ένα ομοσπονδιακό δικαστήριο αργότερα επιδίκασε συνολικά 12 εκατομμύρια δολάρια στους συλληφθέντες.

1983

Στο Λονδίνο, το αναρχικό περιοδικό Class War δημοσίευσε το πρώτο του τεύχος την Πρωτομαγιά. Αναγνωρίζοντας διαισθητικά ότι οι αγώνες στους χώρους εργασίας είχαν σε μεγάλο βαθμό παρακαμφθεί από την αναδιάρθρωση του νεοφιλελεύθερου καπιταλισμού, το Class War επικεντρώθηκε στους αγώνες της κοινότητας και στις αστικές αναταραχές, προκαλώντας τους Θατσερικούς με ένα ασεβές χιούμορ που συνεχίζει να επηρεάζει μερικούς από τους καλύτερους αναρχικούς προπαγανδιστές έως σήμερα.

Συμμετέχοντας σε αντιφασιστικές οργανώσεις, στις ταραχές κατά του Κεφαλικού Φόρου που ανέτρεψαν την κυβέρνηση της Θάτσερ και στο Καρναβάλι κατά του Καπιταλισμού της 18ης Ιουνίου 1999 που έθεσε το σκηνικό για τις διαδηλώσεις κατά της Συνόδου Κορυφής του Παγκόσμιου Οργανισμού Εμπορίου στο Σιάτλ το 1999, ο ταξικός πόλεμος βοήθησε στη δημιουργία των θεμελίων για τα σημερινά αναδυόμενα αναρχικά κινήματα.

1986

Στην Ουκρανία, οι κρατικοί εορτασμοί για την εκατονταετηρίδα της Πρωτομαγιάς προχώρησαν όπως είχε προγραμματιστεί, αν και πολλά από τα στελέχη του κυβερνώντος Κομμουνιστικού Κόμματος απουσίαζαν χωρίς εξήγηση. Αυτό οφειλόταν στο ότι ο πυρηνικός αντιδραστήρας στο Τσερνόμπιλ έλιωνε, εκπέμποντας θανατηφόρα ακτινοβολία στον αέρα. Οι γραφειοκράτες του κόμματος γνώριζαν ότι αυτό συνέβαινε, αλλά δεν το είχαν ακόμη παραδεχτεί στο κοινό, εκθέτοντας αμέτρητους εργάτες σε δηλητηρίαση από ακτινοβολία.

Αυτή η καταστροφή καταδεικνύει τις μοιραίες συνέπειες της αφομοίωσης της Πρωτομαγιάς και των εργατικών κινημάτων γενικότερα από τα αυταρχικά κόμματα. Είτε σοσιαλιστική είτε δημοκρατική, η ίδια η ύπαρξη του Κράτους προϋποθέτει ιεραρχίες που αναπόφευκτα εκθέτουν τους εργαζόμενους και όλους μας σε δυσανάλογο κίνδυνο.

1987

Στο Βερολίνο, ένα πάρτι δρόμου στην περιοχή Κρόιτσμπεργκ την Πρωτομαγιά εξελίχθηκε απροσδόκητα σε μια μεγάλη σύγκρουση, προσελκύοντας πολλά τμήματα του πληθυσμού, αναγκάζοντας την αστυνομία να εγκαταλείψει την περιοχή για ώρες. Από εκείνη τη νύχτα ελευθερίας ξεκίνησε μια παράδοση μαζικής αντιπαράθεσης, μια ετήσια ημέρα ταραχών στο κέντρο του Βερολίνου που συνεχίζεται έως σήμερα.

Οι Atari Teenage Riot σε συναυλία κατά τη διάρκεια των ταραχών της Πρωτομαγιάς του 1999 στο Βερολίνο.

The post Οι Μέρες του Μάη: Ιστορίες Θάρρους & Αντίστασης – Στιγμιότυπα από την ιστορία της Πρωτομαγιάς (19ος-20ός αι) first appeared on Aυτολεξεί.

«Η ιστορία θυμάται τους βασιλιάδες και τους πολεμιστές, γιατί κατέστρεψαν. Η τέχνη θυμάται τους ανθρώπους, γιατί δημιούργησαν»
Ουίλιαμ Μόρις

Στους ανθρώπους της τέχνης με βαθιές αναρχικές ιδέες οι οποίοι άφησαν μεγάλη παρακαταθήκη, τόσο σε θεωρητικό, όσο και σε πρακτικό επίπεδο, συγκαταλέγονται αδιαμφισβήτητα ο Ουίλλιαμ Μόρις και οι εκφραστές του κινήματος Αρτς εντ Κραφτς [Arts and Crafts]. Ο Μόρις, όπως και ο κριτικός τέχνης και ζωγράφος Τζον Ράσκιν [John Ruskin, 1819-1900] –ο οποίος συμμετείχε στην «αδελφότητα των Προραφαηλιτών» που ιδρύθηκε το 1849–, διέθεταν μια αγνή αγάπη και έναν αγνό σεβασμό για τη δουλειά του καλλιτέχνη τον οποίο, πολύ σωστά, όριζαν πρωτίστως ως τεχνίτη. Το κίνημα Αρτς εντ Κραφτς ήταν το πρώτο στην ιστορία της τέχνης που συνδέθηκε τόσο έντονα με τις ιδέες τού ουτοπικού σοσιαλισμού, οι οποίες αποτέλεσαν δομικό στοιχείο στην εξέλιξη του αναρχισμού. Το πιο αξιοσημείωτο, όμως, είναι ότι όλοι οι εκφραστές του κινήματος μετουσίωσαν τις ελευθεριακές ιδέες στην αισθητική των έργων τους. Όπως ακριβώς συνέβη με τους προραφαηλίτες ζωγράφους, το ίδιο και αυτοί εστίασαν ιδιαίτερα στο όραμα της ουτοπίας, το οποίο χαρακτηρίζεται από ρομαντισμό, καλαισθησία, λειτουργικότητα και έντονο γυναικείο αισθησιασμό. [4]

Ο Ράσκιν και ο Μόρις εξέφρασαν μια «παραδοσιακή» αναρχοπρολεταριακή αντίληψη για την τέχνη και τον σκοπό των αντικειμένων, που όμοιά της δεν έχει συναντηθεί μέχρι σήμερα – ούτε από το Μπάουχαους [Bauhaus] ή τους Ρώσους κονστρουκτιβιστές, όπως θα δούμε παρακάτω. [5]

Αρχικά, η εναντίωσή τους στην αντικατάσταση του εργόχειρου από το βιομηχανοποιημένο προϊόν, όπως και το πρόταγμα της ουτοπίας, όπως το παρουσίασε ο Μόρις μέσα από το εξαιρετικό του έργο Νέα από πουθενά [6] έχουν σαφής αναρχικές βάσεις. Είναι σημαντικό να τονιστεί ότι ο αναρχισμός εμπεριέχει πάντα το όραμα της ουτοπίας, μιας αναρχικής κοινωνίας η οποία βασίζεται σ’ ένα ολοκληρωμένο αρχιτεκτονικό σχέδιο και δεν αποτελεί απλώς μια φανταστική κατάσταση. [7] Δεν γίνεται να υπάρξει αναρχικό καλλιτεχνικό έργο αν αυτό δεν συνδέεται με το όραμα της ουτοπίας.

Ο αναρχισμός δεν έρχεται απλώς σε σύγκρουση με την εξουσία και κάθε είδους νοσηρές συμπεριφορές που καταδυναστεύουν τις ανθρώπινες σχέσεις, αλλά διαθέτει και ένα πλήρως ολοκληρωμένο σύστημα οργάνωσης και λειτουργίας της κοινωνίας. Η αναρχία είναι η απόλυτη ανθρώπινη φυσική κατάσταση όπου τα πάντα οργανώνονται και λειτουργούν μέσω της κοινής συλλογικής συνδιαμόρφωσης, κατά την οποία εκλείπει παντελώς η ιεραρχία. Το κίνημα Αρτς εντ Κραφτς τήρησε απόλυτα τον σκοπό του ουτοπικού-αναρχικού οράματος με όρους που δεν ξαναεμφανίστηκαν από κανένα άλλο κίνημα στην τέχνη.

Αυτό που χαρακτηρίζει την προλεταριακή κουλτούρα είναι το στοιχείο της εργατικής ηθικής. Οποιοσδήποτε εργάτης που κατασκευάζει, οποιασδήποτε μορφής και λειτουργίας, προϊόντα, είναι πάντα ξεκάθαρος –δηλαδή τίμιος– απέναντι σε αυτούς που θα τα αγοράσουν. Ο εργάτης, σε αντίθεση με τον αμόρφωτο και ανήθικο καπιταλιστική-έμπορο-βιομήχανο-επιχειρηματία, δεν σκέφτεται το προσωπικό του όφελος, αλλά το πώς το προϊόν του θα ευχαριστήσει στον μέγιστο βαθμό τον ή τούς χρήστες του, εξυπηρετώντας απόλυτα τον σκοπό για τον οποίο κατασκευάστηκε. Ακόμη και στην υπάρχουσα κατάσταση, που ο καπιταλιστικός τρόπος παραγωγής έχει απομακρύνει τον εργάτη-κατασκευαστή από τη διαδικασία κατασκευής-παραγωγής, η εργατική ηθική παραμένει ίδια και απαράλλαχτη. Ακόμη κι αν ένας εργάτης συμμετέχει μόνο σ’ ένα μικρό κομμάτι της παραγωγικής διαδικασίας, επιδιώκει να κάνει τη δουλειά του σωστά, όχι γιατί μπορεί να το επιβάλλουν οι «αρχές» και η φιλοσοφία της εταιρείας στην οποία εργάζεται, αλλά γιατί η σκέψη του είναι πάντα στην ικανοποίηση του αγοραστή. Μπορούμε λοιπόν να καταλάβουμε τι εκπληκτικά, από κάθε άποψη, αγαθά θα παράγουμε σε μια ιδανική αναρχική κοινωνία, όπου η εκμετάλλευση ανθρώπου από άνθρωπο θα αποτελεί παρελθόν.

Το Αρτς εντ Κραφτς εφάρμοσε στην πράξη την εργατική ηθική με αποτέλεσμα να γεννηθεί αυτό που ονομάστηκε «ηθική του design» – το οποίο αποτελεί και μια από τις μεγαλύτερες παρακαταθήκες τού συγκεκριμένου κινήματος.

Ο Μόρις στο κείμενό του “Οι κατώτερες τέχνες” έγραψε: «(…) γνωρίζω ότι οι άνθρωποι γενικά θέλουν να αποκτούν πράγματα στη φθηνότερη τιμή, κι είναι τόσο αδαείς που δεν καταλαβαίνουν ποτέ ότι, εκτός από φτηνά, εκείνα που αποκτούν είναι και άθλια. Γνωρίζω ότι η βιομηχανία [οι λεγόμενοι και κατασκευαστές] είναι τόσο αποφασισμένοι να προωθήσουν τον ανταγωνισμό στο έπακρο –ανταγωνισμό, όμως, στη φτήνια και όχι στην αρτιότητα των προϊόντων–, ώστε να είναι έτοιμοι να συναντήσουν εκείνους που κυνηγάνε ευκαιρίες στα μισά της διαδρομής, σαν σ’ ένα νέο ανατολίτικο παζάρι, προμηθεύοντάς τους με μεγάλη ευχαρίστηση τα άθλια σκεύη στη φτηνή τιμή που τους ζητείται, μέσω μιας διαδικασίας που δεν μπορεί να περιγραφεί με καμία ομορφότερη λέξη από την Απάτη… Πότε, όμως, θα το φροντίσουν αυτό για να μας βοηθήσουν να γίνουμε όλοι άνθρωποι, επιμένοντας σ’ αυτό το τόσο σημαντικό θέμα συμπεριφοράς; Έτσι ώστε να στολίσουμε τη ζωή με την απόλαυση του να αγοράζουμε ευχαρίστως αγαθά στη σωστή τους τιμή, με την απόλαυση να πουλάμε αγαθά για τα οποία μπορούμε να είμαστε υπερήφανοι τόσο για τη σωστή τιμή τους, όσο και για τη σωστή κατασκευή τους, με την απόλαυση του να δουλεύουμε κανονικά, χωρίς βιασύνη, για να φτιάξουμε πράγματα για τα οποία θα είμαστε υπερήφανοι. Και η μεγαλύτερη απόλαυση -κατά πολύ- είναι σαφώς η τελευταία, μια απόλαυση που, νομίζω, δεν έχει όμοιά της στον κόσμο. Σας ικετεύω να θυμάστε, τόσο για να μπορέσουμε να διορθώσουμε αυτή την κατάσταση, όσο και για να κατανοήσετε αυτό που εννοώ, ότι τίποτε δεν μπορεί να είναι έργο τέχνης αν δεν είναι χρήσιμο, δηλαδή, αν δεν υπηρετεί το σώμα όταν βρίσκεται υπό τον έλεγχο του νου, ή δεν ψυχαγωγεί, ανακουφίζει ή εξυψώνει το νου σε μια υγιή κατάσταση». [8]

Ο αναρχισμός, είτε αναφερόμαστε σε αυτόν ως φιλοσοφικό σύστημα, είτε στην εφαρμογή του στην τέχνη, εμπεριέχει κάποιες βασικές ηθικές αρχές οι οποίες δεν μπορούν να αποσπαστούν από αυτόν. Οι πιο χαρακτηριστικές εξ αυτών είναι η οικολογία και ο φεμινισμός. Το Αρτς εντ Κραφτς ήταν το πρώτο κίνημα στην τέχνη που εφάρμοσε και στη θεωρία και στην πράξη οικολογικές και φεμινιστικές ιδέες.

Η ιδιαίτερη αγάπη για την ομορφιά της φύσης, η εξιδανίκευση του γυναικείου σώματος και της γυναικείας ομορφιάς, ο απόλυτος σεβασμός των πρώτων υλών ήταν μερικές από τις βασικές αρχές που τηρήθηκαν. Η λογική της σπατάλης υλικών, ειδικότερα μέσω της σπάταλης χρήσης για λόγους καθαρά αισθητικούς και όχι λειτουργικούς, αποτελεί εχθρό για ένα έργο που βασίζεται στην αναρχική ηθική. Για να γίνει περισσότερο κατανοητό, πρέπει να σκεφτόμαστε σαν να είμαστε οι ίδιοι παραγωγοί των πρώτων υλών που χρησιμοποιούμε για τη δημιουργία ενός καλλιτεχνικού έργου-αντικειμένου. Αν έπρεπε να χτίσουμε ένα κτήριο με υλικά που οι ίδιοι θα έπρεπε να εξορύξουμε, να συλλέξουμε και να επεξεργαστούμε, γεγονός το οποίο από μόνο του απαιτεί πολλές εργατοώρες και φέρνει σωματική κούραση, είναι δεδομένο ότι κατά τον σχεδιασμό του θα επιλέγαμε πολύ συγκεκριμένες μορφές και διαστάσεις που θα ελαχιστοποιούσαν τον αναγκαίο κόπο. Με άλλα λόγια, θα ακολουθούσαμε τον δρόμο της απόλυτης λειτουργικότητας –χωρίς αυτό να σημαίνει καταστρατήγηση της συνολικής αισθητικής–, καθώς αυτή διασφαλίζει τις λιγότερο αναγκαίες εργατοώρες και την έλλογη [οικολογική] χρήση των πρώτων υλών. [9]

Ο Ράσκιν και ο Μόρις, σε αντίθεση με το Bauhaus και τους Ρώσους κονστρουκτιβιστές, απέρριψαν εξ αρχής τη χρήση της μηχανής και το μοντέλο της βιομηχανικής παραγωγής, μια θέση που συμβαδίζει απόλυτα με τις ιδέες του αναρχισμού. Ο άνθρωπος, ως εκ φύσεως εργατικό και δημιουργικό ον, ως homo faber, όπως ανέλυσε διεξοδικά η Χάνα Άρεντ, είναι αδύνατο να αναθέσει την εργασία του σε άλλους – πόσο μάλλον στις μηχανές. Αν συμβεί αυτό, τότε θα χάσει τον εαυτό του, την ταυτότητά του, που τον καθορίζει ως ανθρώπινο ον και τον κάνει να ξεχωρίζει από τα υπόλοιπα έμβια όντα.

Όπως ανέφερε η Άρεντ: «Mόνο εμείς που έχουμε οικοδομήσει την αντικειμενικότητα ενός δικού μας κόσμου απ’ όσα υλικά μας παρέχει η φύση, μόνο εμείς που έχουμε κατασκευάσει αυτόν τον κόσμο μέσα στον περίγυρο της φύσης ώστε να προστατευόμαστε απ’ αυτήν, μπορούμε να θεωρούμε τη φύση ως κάτι αντικειμενικό. Χωρίς έναν κόσμο που να μεσολαβεί ανάμεσα στους ανθρώπους και τη φύση, υπάρχει αιώνια κίνηση, αλλά όχι αντικειμενικότητα». [10]

Όσο ο άνθρωπος αποφεύγει τον μόχθο και τη χειρωνακτική-πνευματική εργασία, τόσο πιο γρήγορα οδηγείται στην αποκτήνωσή του – γι’ αυτό και η σύγχρονη κοινωνία είναι τόσο έντονα νευρωτική. Όσο η τεχνολογία αντικαθιστά την ανθρώπινη δραστηριότητα, την ανθρώπινη σκέψη και λογική, ο άνθρωπος χάνει τη ζωτικότητά του που αυτό με τη σειρά του σημαίνει ότι χάνει και το ενδιαφέρον του για τη ζωή. Ως εκ τούτου, γίνεται ακόμη πιο εύκολα διαχειρίσιμος από τη εξουσία, γι’ αυτό και βλέπουμε ότι οι σημερινές κοινωνίες της μεταψηφιακής εποχής παραμένουν παντελώς απαθείς στα τερατουργήματα της εξουσίας. Η επιλογή ή, πιο σωστά, ηθική θέση του Αρτς εντ Κραφτς να απορρίψει παντελώς τη μηχανή ήταν μια αγνή αναρχική πρακτική, καθώς έθετε τον άνθρωπο, την ανθρώπινη δημιουργικότητα και την ανθρώπινη εργασία, πάνω απ’ όλα και, προ πάντων, προσάρμοσε την τελευταία αποκλειστικά στις ανάγκες της κοινωνίας. Το Bauhaus και ο ρωσικός κονστρουκτιβισμός, επηρεασμένα από τη λατρεία της μηχανής που διέδωσε ο ιταλικός φουτουρισμός, δεν κατάφεραν να δουν το πρόβλημα που θα γεννούσε η βιομηχανική παραγωγή και γενικότερα η ανάθεση της ανθρώπινης εργασίας στις μηχανές. Αυτή η μικρή λεπτομέρεια δείχνει μια εξασθένιση των αναρχικών και σοσιαλιστικών ιδεών, μια εμφανή αποδυνάμωσή τους από την «κροκοδείλια λάμψη» των μηχανών.

Το κίνημα Αρτς εντ Κραφτς ακολούθησε πιστά την αναρχική ανθρώπινη λογική της μελετημένης παραγωγής η οποία ανταποκρίνεται απόλυτα στις ανάγκες των ατόμων που συγκροτούν μια κοινωνία όπου αποφασίζουν οι ίδιοι οι πολίτες για τις ανάγκες τους. Το όραμα της ουτοπίας εμπεριέχει την ελεγχόμενη παραγωγή προς αποφυγή της υπερπληθώρας και υπερ-συγκέντρωσης αγαθών –πέραν του αναγκαίου αποθέματος– που μπορεί να επιφέρει καταστροφικά αποτελέσματα όπως υποστήριξε και ο Ζορζ Σαμπό: «(…) όλη η ανθρώπινη ζωή εξαρτάται, στην ουσία, από την αγροτική λειτουργία, τη μοναδική που παραμένει θεμελιώδης, αφού εξασφαλίζει την τροφή. Κάθε υπερτροφία των αστικών λειτουργιών απειλεί την ακεραιότητα της κοινωνίας» [11].

Σ’ αυτό το σημείο πρέπει να τονιστεί ότι η θέση του Σαμπό είναι πολύ εύστοχη καθώς η υπερσυσσώρευση τροφικών αποθεμάτων, η οποία έγινε εφικτή μόνο όταν εφαρμόστηκε η σταθερή γεωργία και κτηνοτροφία, αποτέλεσε την αιτία της γέννησης παρασιτικών κοινωνικών τάξεων, οι οποίες μετέπειτα μετατράπηκαν σε ελίτ. Η θέση του κινήματος Αρτς εντ Κραφτς για ελεγχόμενη παραγωγή προϊόντων σύμφωνα με τις ανάγκες της κοινωνίας, αποτεθεί μια από τις πιο, κυριολεκτικά σοφές, θέσεις της αναρχικής θεωρίας.

Όπως παρατήρησε και ο Γιάννης Μανέτας, η αποθήκευση μεγάλων αποθεμάτων ήταν η αιτία να γεννηθούν οι πρώτες εξουσιαστικές, ταξικές κοινωνίες: «Τοπικά, τα πρώτα μεγάλα απολυταρχικά βασίλεια της περιοχής, οι πρώτες πολυάνθρωπες πόλεις-κράτη, στήριξαν τη δύναμή τους σε μονοκαλλιέργειες αρδευόμενων δημητριακών, εγκαταλείποντας τις προηγούμενες διατροφικές συνήθειες. Όμως τα δημητριακά είναι φτωχά σε βιταμίνες και ιχνοστοιχεία, με αποτέλεσμα ο πληθυσμός των πόλεων να αρχίσει να πάσχει από τις αντίστοιχες ελλείψεις. Στους σκελετούς αρχίζουν να διαπιστώνονται συμπτώματα αναιμίας και ραχιτισμού, και στα δόντια ίχνη τερηδόνας και περιοδοντίτιδας. Επιπλέον, η σκληρή, μονότονη και κατά κύριο λόγο χειρωνακτική δουλειά στους αγρούς και στα δημόσια έργα αφήνει τα ίχνη της στη σπονδυλική στήλη, στις αρθρώσεις και στα γόνατα. Την κατάσταση φαίνεται να επιβαρύνει ακόμα περισσότερο το γεγονός ότι τα δημητριακά περιέχουν ικανά ποσά ουσιών που δεσμεύουν ιχνοστοιχεία και τα κάνουν μη αφομοιώσιμα. Γενικά, η Νεολιθική εποχή, για τους κατοίκους του αστικού και γεωργοκτηνοτροφικού συμπλέγματος, επεφύλασσε περισσότερη ίσως τροφή, αλλά κακής ποιότητας, και μεγαλύτερη κούραση». [12]

Ο Μόρις και ο Ράσκιν έθεσαν το ζήτημα της ουτοπικής κοινωνίας η οποία θα έπρεπε να έρθει χωρίς τη βοήθεια της μηχανής, με άλλα λόγια, ο άνθρωπος έπρεπε και πάλι να επιστρέψει στη φύση, στο φυσικό του σπίτι, και να λειτουργήσει και πάλι ως συνεργάτης της. Οι Ρώσοι κονστρουκτιβιστές και οι εκφραστές του Bauhaus θεώρησαν ότι η βιομηχανική παραγωγή θα μπορούσε να λειτουργήσει προς όφελος μιας κοινωνικής ευφορίας. Όπως είδαμε, η ιστορία απέδειξε ότι η ανεπτυγμένη τεχνολογία και η βιομηχανική παραγωγή οδήγησαν στο ακριβώς αντίθετο αποτέλεσμα, δηλαδή στην απόλυτη κοινωνική δυσφορία, στην απόλυτη υποδούλωση των κοινωνιών και στον απόλυτο έλεγχο των ανθρώπων από τοπικές, εθνικές και παγκόσμιες εξουσίες. Στην ανθρώπινη ιστορία υπάρχει ένα πολύ δυσάρεστο παράδοξο, το οποίο δεν αφορά μόνο τον τομέα της τέχνης, αλλά ολόκληρη την κοινωνία. Όποια φιλοσοφικά συστήματα ή ιδέες εμφανιστούν, όσο ριζοσπαστικό χαρακτήρα κι αν διαθέτουν, στο πέρας του χρόνου χάνουν όλο και πιο πολύ την αρχική τους επαναστατικότητα.

Πιο απλά, θα λέγαμε ότι στρογγυλεύουν οι επαναστατικές γωνίες που είναι και αυτές που προκαλούν τον «πόνο» στο εξουσιαστικό σύστημα. Αυτές τις στρογγυλεμένες γωνίες θα μπορούσαμε να πούμε ότι αποτέλεσαν το Bauhaus και ο ρωσικός κονστρουκτιβισμός που εμφανίστηκαν, κατά μια έννοια, ως απόηχος του Αρτς εντ Κραφτς. Γιατί, όμως, συμβαίνει αυτό; Γιατί οι αναρχικές και γενικότερα οι επαναστατικές ιδέες χάνονται στο βάθος του χρόνου και αυτό αποτελεί ιδιαίτερα έντονο φαινόμενο στον κόσμο της τέχνης;

Αν και δεν είναι του παρόντος να δοθεί μια εκτενής απάντηση, μπορούμε να δούμε τα δύο σημεία στα οποία χτυπήθηκε, σχεδόν θανάσιμα, ο αναρχισμός στην τέχνη. Μετά την ολοκλήρωση του κύκλου του κινήματος Αρτς εντ Κραφτς, του οποίου η επιρροή συνέχισε να υφίσταται για αρκετές δεκαετίες μετέπειτα και ιδιαίτερα στον τομέα της αρχιτεκτονικής –με ενδιαφέρουσες προσωπικότητες όπως οι αρχιτέκτονες Λούις Σάλλιβαν και Φρανκ Λόιντ Ράιτ– άρχισαν μαζί του να χάνονται και οι δύο βασικές αναρχικές θέσεις που είναι: α) το όραμα της ουτοπίας, β) η άρνηση της βιομηχανικής παραγωγής και η απόρριψη της συνεργασίας ανθρώπου και μηχανής με τους όρους που έθεσε ο καπιταλιστικός τρόπος παραγωγής.

Ο καπιταλισμός φάνηκε από την αρχή της ζωής του πως ήταν πολύ πιο δυνατός από τις επαναστατικές ιδέες και το μεγαλύτερό του όπλο ήταν, είναι και θα είναι η αφομοίωση μέσω της συνήθειας. Η συνήθεια των μαζών να μαθαίνουν να ζουν στην υποτέλεια και να υιοθετούν κάθε είδους εξουσιαστική συμπεριφορά που προέρχεται από το κράτος και να την κάνουν κτήμα τους, και η αφομοίωση από την πλευρά του κράτους κάθε κίνησης αντίστασης –κινήματα, ιδέες, υποκουλτούρες κ.λπ.–, αποδείχθηκε ότι πραγματοποιείται με τρομακτικά γρήγορο και επιτυχημένο τρόπο. [13]

Πολύ σωστά ο Μίλτος Φραγκόπουλος [Εισαγωγή στην ιστορία και τη θεωρία του Graphic Design, εκδόσεις Futura, Αθήνα, 2006] στην ανάλυσή του για την εξέλιξη του ρωσικού κονστρουκτιβισμού υποστήριξε ότι εγκαταλείφθηκε η προηγούμενη αναρχίζουσα στάση απέναντι στο κατεστημένο που είχε διαμορφώσει το Αρτς εντ Κραφτς. Είναι πλέον ολοφάνερο ότι για να επανέλθει ο χαμένος αναρχισμός της τέχνης, πρέπει πρωτίστως να επανέλθει το όραμα της ουτοπίας – και αυτό αφορά και τα ριζοσπαστικά κινήματα που και αυτά έβγαλαν το όραμα της αναρχικής κοινωνίας από το επαναστατικό τους πρόγραμμα. Την ίδια στιγμή πρέπει να επανέλθει το φυσικό, ανθρώπινο, αντανακλαστικό της μηδενικής εμπιστοσύνης στην εξουσία και οτιδήποτε αποτελεί παράγωγο αυτής. Το να δηλώνει ένας καλλιτέχνης αρνητής της εξουσίας και πολέμιος του καπιταλιστικού συστήματος, αυτό από μόνο του δεν αρκεί αν ο ίδιος χρησιμοποιεί τα εργαλεία του συστήματος για να επικοινωνήσει το καλλιτεχνικό του έργο. Κανένα καλλιτεχνικό έργο δεν πρόκειται να πείσει την κοινωνία όταν αυτό είναι ελλιπές, όταν δηλαδή δεν κουβαλάει μαζί του ένα ολοκληρωμένο σχέδιο για το πώς θα είναι η ιδανική κοινωνία.

Όσο ολοκληρωμένο απαιτείται να είναι ένα καλλιτεχνικό έργο που χρησιμοποιεί επάξια τις αναρχικές ιδέες, άλλο τόσο ολοκληρωμένος σε συνειδησιακό και πρακτικό επίπεδο πρέπει να είναι και ο δημιουργός του. Τα κινήματα στην τέχνη, τα πρωτοπόρα στυλ και οι πρωτοπόρες τεχνοτροπίες που εμφανίστηκαν, καθρέφτιζαν το ιδεολογικό υπόβαθρο των εκφραστών τους. Όσο πιο αδύναμος πνευματικά είναι ένας καλλιτέχνης, τόσο πιο επικίνδυνο για την κοινωνία μπορεί να γίνει το έργο του. Χαρακτηριστικό παράδειγμα ήταν η πορεία του μοντερνισμού στην αρχιτεκτονική που ενώ ξεκίνησε, στην ουσία γεννήθηκε, από το όραμα του ουτοπικού σοσιαλισμού και των πρώτων ουτοπιστών κατέληξε να μετατραπεί σ’ ένα εργαλείο της εξουσίας και του καπιταλισμού. Όπως προαναφέρθηκε, αυτή η παντελώς αντίθετη πορεία προέκυψε από το γεγονός ότι οι συνεχιστές του πρωταρχικού ουτοπικού οράματος διέθεταν πιο αδύναμες ιδέες από τους προκατόχους τους. Από το κίνημα Αρτς εντ Κραφτς και τις ιδέες του Μόρις και του Ράσκιν επηρεάστηκαν αρχιτέκτονες όπως ο Λούντβιχ Μις φαν ντερ Ρόε, ο ιδρυτής τού Bauhaus Βάλτερ Γκρόπιους, όπως και ο Λε Κορμπιζιέ ο οποίος έκανε μια τρομακτική στροφή στις ιδέες του, εγκαταλείποντας το όραμα της αταξικής κοινωνίας – ο ίδιος είχε πει κάποτε τη φράση «η ουτοπία δεν είναι παρά η πραγματικότητα του αύριο» [14]

Ο Ρώσος αρχιτέκτονας Moisei Ginzburg, σε προσωπική αντιπαράθεση που είχε έρθει με τον Λε Κορμπιζιέ, μέσω της ανταλλαγής γραμμάτων, έγραψε μεταξύ άλλων κάτι που αποκαλύπτει την τραγική πορεία που πήρε η μοντέρνα αρχιτεκτονική από υπερασπιστής της ουτοπίας σε εργαλείο του συστήματος:

«Μ’ άλλα λόγια, και παρά τα λαμπρά σας χαρίσματα, αναγνωρίζετε την αδυναμία σας να ξεπεράσετε τις αντικειμενικές αντιφάσεις του σημερινού καπιταλισμού. Μελετώντας κανείς με προσοχή όλα σας τα έργα, δεν μπορεί να τα δει διαφορετικά απ’ ό,τι είναι, από μια προσπάθεια δηλαδή να λιμαριστούν τα νύχια της ζωής των πόλεων· να στρογγυλευτούν οι γωνίες. Είστε ο καλύτερος ανάμεσα στους χειρότερους της σύγχρονης πόλης· θέλετε οπωσδήποτε να τη θεραπεύσετε. Γι’ αυτό βάζετε όλη την πόλη σε κολώνες [pilotis]· για να λύσετε το άλυτο πρόβλημα της κυκλοφορίας μέσα σ’ αυτήν. Γι’ αυτό δημιουργείται τους θαυμαστούς κήπους στις στέγες των πανύψηλων κτηρίων· για να προσφέρεται στους κατοίκους λίγο επιπλέον φυτεμένο χώρο. Γι’ αυτό στις γοητευτικές βίλλες σας δίνεται στους κατοίκους ιδανικές συνθήκες ζωής από την άποψη της ησυχίας και των ανέσεων. Αλλά όλα αυτά τα κάνετε γιατί θέλετε να θεραπεύσετε την πόλη· επειδή, σε τελευταία ανάλυση, θέλετε να τη διατηρήσετε βασικά όπως είναι· όπως έχει δημιουργηθεί από τον καπιταλισμό» [15]

Βλέπουμε ότι η εγκατάλειψη των αναρχικών ιδεών και του οράματος της ουτοπίας οδήγησε σ’ ένα από τα μεγαλύτερα δεινά που βίωσε ποτέ η ανθρωπότητα: στη δημιουργία των σύγχρονων πόλεων και των εγκλωβισμό των ανθρώπων μέσα σε αυτές. Η επαναφορά τού χαμένου αναρχισμού τής τέχνης είναι η μοναδική ελπίδα τής κοινωνίας για να μπορέσει ν’ απαλλαγεί οριστικά από τα βάσανά της και να πλεύσει επιτέλους προς την ελευθερία, προς μια μαγική ζωή, που μόνο η ουτοπία μπορεί να προσφέρει.

—————————————————–

Βιβλιογραφία
Άρεντ, Χάννα, Η ανθρώπινη κατάσταση, μτφρ. Στέφανος Ροζάνης – Γεράσιμος Λυκιαρδόπουλος, εκδόσεις Γνώση, Θεσσαλονίκη, 1986
Ζολί, Ρομπέρ, Η πόλη και ο αστικός πολιτισμός, μτφρ. Σώτη Τριανταφύλλου, εκδόσεις Σύγχρονη Εποχή, Αθήνα, 1991
Μανέτας, Γιάννης, Η συμβιωτική περιπέτεια, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, Ηράκλειο, 2024
Μόρις, Ουίλλιαμ, Νέα από πουθενά, μτφρ. Νίκος Ζ. Αλέξανδρος, εκδόσεις Ελεύθερος Τύπος, Αθήνα, 1989
Στεφανίδης, Μάνος, Μια ιστορία της ζωγραφικής, εκδόσεις Καστανιώτη, Αθήνα, 1994
Τζαμπαλάτης, Ευστράτιος, Η αναρχία είναι γένους θηλυκού, εκδόσεις Νησίδες, Θεσσαλονίκη, 2018
Τζαμπαλάτης, Ευστράτιος, Σανατόπια: Η αναρχική κοινωνία από τη θεωρία στην πράξη, εκδόσεις Νησίδες, Θεσσαλονίκη, 2014.
Φραγκόπουλος, Μίλτος, Εισαγωγή στην ιστορία και τη θεωρία του graphic design: Μια μικρή ανθολογία, εκδόσεις Futura, Αθήνα, 2006

Σημειώσεις**
4. Η σύνδεση του αναρχισμού με τη γυναίκα και τη γυναικεία κουλτούρα έχει βαθύ παρελθόν. Περισσότερα στο βιβλίο μου Η αναρχία είναι γένους θηλυκού, εκδόσεις Νησίδες, Θεσσαλονίκη, 2018.

5. Να τονιστεί ότι αυτό δεν σημαίνει ότι υποτιμάμε τον ανατρεπτικό έργο των εν λόγω κινημάτων. Ειδικότερα η «Σχολή του Μπάουχαους», σε μια εποχή που η μαζική παραγωγή προϊόντων ενίσχυε στο μέγιστο την καπιταλιστική οικονομία, όπως πολύ σωστά παρατήρησε ο Μάνος Στεφανίδης [Μια ιστορία της ζωγραφικής, εκδόσεις Καστανιώτη, Αθήνα, 1994] παρήγαγαν αξιόλογα προϊόντα που «αντιστρατευόταν τα συμφέροντα των βιομηχάνων».

6. Ουίλλιαμ Μόρις, Νέα από πουθενά, μτφρ. Νίκος Ζ. Αλέξανδρος, εκδόσεις Ελεύθερος Τύπος, Αθήνα, 1989.

7. Η δική μου αρχιτεκτονική πρόταση παρουσιάζεται στο βιβλίο Σανατόπια: Η αναρχική κοινωνία από τη θεωρία στην πράξη, εκδόσεις Νησίδες, Θεσσαλονίκη, 2014.

8. Μίλτος Φραγκόπουλος, Εισαγωγή στην ιστορία και τη θεωρία του graphic design: Μια μικρή ανθολογία, εκδόσεις Futura, Αθήνα, 2006, σσ. 30-31.Φιλολογικός Όμιλος Ελλάδος

9. Καθαροί γεωμετρικά χώροι και μικρές διαστάσεις δεν σημαίνουν απαραίτητα και λιγότερες ώρες εργασίας. Η συμπεριφορά του κάθε υλικού, η αρχιτεκτονική του κτηρίου, οι κατασκευαστικές λεπτομέρειες κι ένα σωρό ακόμη παράγοντες επηρεάζουν τον χρόνο κατασκευής. Δεν είναι λοιπόν τυχαίο ότι πολλές φυλές ινδιάνων της Αμερικής, οι οποίες εφάρμοζαν στην πράξη ένα αναρχικό σύστημα κοινωνικής οργάνωσης, είχαν υιοθετήσει μια πολύ «απλή», φυσική αρχιτεκτονική. Μια αναρχική κοινωνία δεν μας θέλει σκλάβους των τεχνουργημάτων μας.

10. Χάννα Άρεντ, Η ανθρώπινη κατάσταση, μτφρ. Στέφανος Ροζάνης – Γεράσιμος Λυκιαρδόπουλος, εκδόσεις Γνώση, Θεσσαλονίκη, 1986, σελ. 19.

11. Παρατίθεται από τον Ρομπέρ Ζολί στο Η πόλη και ο αστικός πολιτισμός, μτφρ. Σώτη Τριανταφύλλου, εκδόσεις Σύγχρονη Εποχή, Αθήνα, 1991, σελ. 15.

12. Γιάννης Μανέτας, Η συμβιωτική περιπέτεια, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, Ηράκλειο, 2024, σσ. 141- 142.

13. Οι αντικουλτούρες του χιπ χοπ και του πανκ είναι τα πιο χαρακτηριστικά σύγχρονα παραδείγματα ολικής αφομοίωσης από το καπιταλιστικό σύστημα. Στους όρους αντικουλτούρα και υποκουλτούρα έχει αναφερθεί διεξοδικά ο Μάριο Μάφι στο βιβλίο του Underground, μτφρ. Τασούλα Καραϊσκάκη, εκδόσεις Οδυσσέας, Αθήνα, 2000. Εξαιρετική ανάλυση για το συγκεκριμένο ζήτημα προσφέρει και ο Ντικ Χέμπντιτζ στο βιβλίο του Υποκουλτούρα: Το νόημα του στυλ, μτφρ. Έφη Καλλιφατίδη, εκδόσεις Γνώση, Θεσσαλονίκη, 1988.

14. Οι ουτοπικές απόψεις του καταγράφονται στο, αρχικά συλλογικά γραμμένο έργο, η Χάρτα των Αθηνών – Λε Κορμπυζιέ, Η χάρτα των Αθηνών, μτφρ. Σταύρος Κουρεμένος, εκδόσεις Ύψιλον, Αθήνα, 1987.

15. Anatole Kopp, Παντελής Λαζαρίδης, Πόλη και επανάσταση, Η πτώχευση της αρχιτεκτονικής, μτφρ. Παντελής Λαζαρίδης, εκδόσεις Νέα Σύνορα, Αθήνα 1976, σελ. 338.

**Δεν γνωρίζουμε γιατί η αρίθμηση των σημειώσεων αρχίζει από το 4, ωστόσο το αφήνουμε ως έχει.

The post Το κίνημα Αρτς εντ Κραφτς (Arts and Crafts) & η σχέση του με τον αναρχισμό first appeared on Aυτολεξεί.

Η ζωή και το έργο του αναρχικού Ομάρ Αζίζ και η επίδρασή του στην αυτοοργάνωση της συριακής επανάστασης

Της Leila Al Shami στο TAHRIR ICN

Ο Omar Aziz (γνωστός στους φίλους του ως Abu Kamel) γεννήθηκε στη Δαμασκό. Επέστρεψε στη Συρία από την εξορία στη Σαουδική Αραβία και τις Ηνωμένες Πολιτείες τις πρώτες ημέρες της Συριακής Επανάστασης [2011]. Διανοούμενος, οικονομολόγος, αναρχικός, σύζυγος και πατέρας, σε ηλικία 63 ετών, αφοσιώθηκε στον επαναστατικό αγώνα. Συνεργάστηκε με τοπικούς ακτιβιστές για τη συλλογή ανθρωπιστικής βοήθειας και τη διανομή της σε προάστια της Δαμασκού που δέχονταν επιθέσεις από το καθεστώς. Μέσα από το συγγραφικό του έργο και τη δραστηριότητά του προώθησε την τοπική αυτοκυβέρνηση, την οριζόντια οργάνωση, τη συνεργασία, την αλληλεγγύη και την αλληλοβοήθεια ως τα μέσα με τα οποία οι άνθρωποι θα μπορούσαν να χειραφετηθούν από την τυραννία του κράτους. Μαζί με συντρόφους του, ο Αζίζ ίδρυσε την πρώτη Τοπική Επιτροπή στο Barzeh της Δαμασκού. Το παράδειγμα εξαπλώθηκε σε όλη τη Συρία και μαζί του μερικά από τα πιο ελπιδοφόρα και διαρκή παραδείγματα μη ιεραρχικής αυτοοργάνωσης που προέκυψαν από τις χώρες της Αραβικής Άνοιξης.

Στο αφιέρωμά της στον Ομάρ Αζίζ, η Budour Hassan λέει, ότι «δεν φορούσε μάσκα V for Vendetta, ούτε σχημάτισε μαύρα μπλοκ. Δεν είχε εμμονή με το να δίνει συνεντεύξεις στον Τύπο… [Ωστόσο] σε μια εποχή που οι περισσότεροι αντιιμπεριαλιστές θρηνούσαν για την κατάρρευση του συριακού κράτους και την «αεροπειρατεία» μιας επανάστασης που ποτέ δεν υποστήριξαν εξ αρχής, ο Αζίζ και οι σύντροφοί του αγωνίζονταν ακούραστα για την άνευ όρων ελευθερία από κάθε μορφή δεσποτισμού και κρατικής ηγεμονίας»[1].

Ο Αζίζ ενθαρρυνόταν από το επαναστατικό κύμα που κατέλαβε τη χώρα και πίστευε ότι «οι συνεχιζόμενες διαδηλώσεις ήταν σε θέση να σπάσουν την κυριαρχία της απόλυτης εξουσίας»[2], αλλά έβλεπε έλλειψη συνέργειας μεταξύ της επαναστατικής δραστηριότητας και της καθημερινής ζωής των ανθρώπων. Για τον Aziz, δεν είχε νόημα να συμμετέχει κανείς σε διαδηλώσεις που απαιτούσαν την ανατροπή του καθεστώτος, ενώ εξακολουθούσε να ζει μέσα σε αυστηρές ιεραρχικές και αυταρχικές δομές που επέβαλε το κράτος. Περιέγραψε έναν τέτοιο διαχωρισμό σαν η Συρία να επικαλύπτεται από δύο χρονικότητες: «τον χρόνο της Εξουσίας» που «εξακολουθεί να διαχειρίζεται τις δραστηριότητες της ζωής» και «τον χρόνο της Επανάστασης» που ανήκει στους ακτιβιστές που εργάζονται για την ανατροπή του καθεστώτος».[3] Ο Αζίζ πίστευε ότι για τη συνέχεια και τη νίκη της επανάστασης, η επαναστατική δραστηριότητα έπρεπε να διαπεράσει όλες τις πτυχές της ζωής των ανθρώπων. Υποστήριζε ριζικές αλλαγές στην κοινωνική οργάνωση και τις σχέσεις, προκειμένου να αμφισβητηθούν τα θεμέλια ενός συστήματος που βασιζόταν στην κυριαρχία και την καταπίεση.

Ο Αζίζ έβλεπε θετικά παραδείγματα παντού γύρω του. Ενθαρρύνθηκε από τις πολλαπλές πρωτοβουλίες που ξεπήδησαν σε όλη τη χώρα, όπως η εθελοντική παροχή επείγουσας ιατρικής και νομικής υποστήριξης, η μετατροπή σπιτιών σε νοσοκομεία πεδίου και η οργάνωση καλαθιών τροφίμων για διανομή. Είδε σε αυτές τις πράξεις «το πνεύμα της αντίστασης του συριακού λαού στη βαρβαρότητα του συστήματος, στη συστηματική δολοφονία και την καταστροφή της κοινότητας».[4] Το όραμα του Ομάρ ήταν να διαδοθούν αυτές οι πρακτικές και πίστευε ότι ο τρόπος για να επιτευχθεί αυτό ήταν η δημιουργία Τοπικών Συμβουλίων. Τον όγδοο μήνα της συριακής επανάστασης, όταν οι εκτεταμένες διαδηλώσεις κατά του καθεστώτος ήταν ακόμη σε μεγάλο βαθμό ειρηνικές, ο Ομάρ Αζίζ συνέταξε ένα έγγραφο συζήτησης για τα Τοπικά Συμβούλια στη Συρία, όπου περιέγραφε το όραμά του.

Κατά την άποψη του Αζίζ, το Τοπικό Συμβούλιο ήταν το φόρουμ μέσω του οποίου οι άνθρωποι που προέρχονται από διαφορετικές κουλτούρες και διαφορετικά κοινωνικά στρώματα θα μπορούσαν να συνεργαστούν για την επίτευξη τριών πρωταρχικών στόχων: να διαχειριστούν τη ζωή τους ανεξάρτητα από τους θεσμούς και τα όργανα του κράτους, να παράσχουν τον χώρο που θα επέτρεπε τη συλλογική συνεργασία των ατόμων και να ενεργοποιήσουν την κοινωνική επανάσταση σε τοπικό, περιφερειακό και εθνικό επίπεδο.

Στο έγγραφό του ο Aziz απαριθμεί ποιες πιστεύει ότι πρέπει να είναι οι βασικές ανησυχίες των τοπικών συμβουλίων:

1. Η προώθηση της ανθρώπινης και πολιτικής αλληλεγγύης μέσω της βελτίωσης των συνθηκών διαβίωσης, ιδίως μέσω της παροχής ασφαλούς στέγασης στους εκτοπισμένους, της παροχής ψυχολογικής και υλικής βοήθειας στις οικογένειες των τραυματιών ή των κρατουμένων, της παροχής ιατρικής και επισιτιστικής υποστήριξης, της διασφάλισης της συνέχειας των εκπαιδευτικών υπηρεσιών και της υποστήριξης και του συντονισμού των δραστηριοτήτων των μέσων ενημέρωσης. Ο Aziz σημειώνει ότι οι πράξεις αυτές θα πρέπει να είναι εθελοντικές και δεν θα πρέπει να υποκαθιστούν τα οικογενειακά ή συγγενικά δίκτυα υποστήριξης. Πιστεύει ότι θα χρειαστεί χρόνος για να νιώσουν οι άνθρωποι άνετα εκτός της παροχής κρατικών υπηρεσιών και να προσαρμόσουν την κοινωνική τους συμπεριφορά ώστε να είναι πιο συνεργάσιμοι. Ο Aziz πίστευε ότι ο ρόλος του συμβουλίου θα πρέπει να περιοριστεί στο ελάχιστο, επιτρέποντας την ανάπτυξη μοναδικών κοινοτικών πρωτοβουλιών.
2. Η προώθηση της συνεργασίας, συμπεριλαμβανομένης της οικοδόμησης τοπικών κοινοτικών πρωτοβουλιών και δράσεων και της προώθησης της καινοτομίας και της εφευρετικότητας, την οποία ο Aziz είδε ότι καταπνίγεται από μισό αιώνα τυραννίας. Το τοπικό συμβούλιο θα αποτελούσε το φόρουμ μέσω του οποίου οι άνθρωποι θα μπορούσαν να συζητήσουν τα προβλήματα που αντιμετωπίζουν στη ζωή και τις καθημερινές τους συνθήκες. Το τοπικό συμβούλιο θα υποστήριζε τη συνεργασία και θα επέτρεπε στους ανθρώπους να επινοούν τις κατάλληλες λύσεις στα προβλήματα που αντιμετώπιζαν, συμπεριλαμβανομένων των θεμάτων που αφορούσαν τις υποδομές, την κοινωνική αρμονία και το εμπόριο, καθώς και των θεμάτων που απαιτούσαν λύσεις εκτός της τοπικής κοινότητας. Ο Aziz είδε, επίσης, ως βασικό ρόλο την υπεράσπιση εδαφών σε αγροτικές και αστικές περιοχές που είχαν υποστεί απαλλοτριώσεις και εξαγορές από το κράτος. Απέρριπτε την αστική απαλλοτρίωση της γης και την περιθωριοποίηση και τον εκτοπισμό των αγροτικών κοινοτήτων, τις οποίες θεωρούσε ως μέθοδο που χρησιμοποιούσε το καθεστώς για να επιβάλει την πολιτική της κυριαρχίας και του κοινωνικού αποκλεισμού. Ο Aziz πίστευε ότι ήταν απαραίτητο να εξασφαλιστεί η πρόσβαση στη γη που μπορεί να ικανοποιήσει τις ανάγκες της ζωής για όλους και ζήτησε την εκ νέου ανακάλυψη των κοινών αγαθών. Ήταν ρεαλιστής αλλά αισιόδοξος. Σημείωνε ότι «είναι σαφές ότι οι πράξεις αυτές εφαρμόζονται σε ασφαλείς τοποθεσίες ή σε περιοχές οιονεί “απελευθερωμένες” από την εξουσία. Αλλά είναι δυνατόν να αξιολογηθεί η κατάσταση κάθε περιοχής και να καθοριστεί τι μπορεί να επιτευχθεί». Ο Aziz τάχθηκε υπέρ της δημιουργίας οριζόντιων συνδέσμων μεταξύ των συμβουλίων για τη δημιουργία δεσμών και αλληλεξάρτησης μεταξύ διαφορετικών γεωγραφικών περιοχών.
3. Η σχέση με τον Ελεύθερο Συριακό Στρατό (FSA) και η διασύνδεση μεταξύ της προστασίας και της υπεράσπισης της κοινότητας και της συνέχειας της Επανάστασης. Ο Aziz πίστευε ότι ήταν σημαντικό να υπάρξει συντονισμός μεταξύ της λαϊκής πολιτικής και της λαϊκής ένοπλης αντίστασης. Θεωρούσε ότι ο ρόλος του FSA ήταν να διασφαλίζει την ασφάλεια και την άμυνα της κοινότητας ιδίως κατά τη διάρκεια διαδηλώσεων, να υποστηρίζει τη διασφάλιση των γραμμών επικοινωνίας μεταξύ των περιοχών και να παρέχει προστασία για τη μετακίνηση ανθρώπων και υλικοτεχνικών εφοδίων. Ο ρόλος του Συμβουλίου θα ήταν να παρέχει τροφή και στέγαση σε όλα τα μέλη του FSA και να συντονίζει με τον FSA την ασφάλεια της κοινότητας και την αμυντική στρατηγική της περιοχής.
4. Η σύνθεση των τοπικών συμβουλίων και η οργανωτική δομή. Ο Aziz είδε μια σειρά προκλήσεων που αντιμετωπίζει η συγκρότηση πολλαπλών τοπικών συμβουλίων. Η πρώτη ήταν το καθεστώς, το οποίο επανειλημμένα εισέβαλε σε πόλεις και κωμοπόλεις προκειμένου να παραλύσει το κίνημα, να απομονώσει τον κόσμο σε θύλακες και να εμποδίσει τη συνεργασία. Ο Aziz υποστήριξε ότι για να απαντήσουν σε τέτοιες επιθέσεις του κράτους, οι μηχανισμοί αντίστασης έπρεπε να παραμείνουν ευέλικτοι και καινοτόμοι. Τα Συμβούλια θα πρέπει να αναβαθμίζονται ή να μειώνονται ανάλογα με τις ανάγκες και να προσαρμόζονται στις σχέσεις εξουσίας επί τόπου. Πίστευε ότι αυτή η ευελιξία ήταν απαραίτητη για να πραγματοποιηθεί η επιθυμία της κοινότητας για ελευθερία. Είδε επίσης την πρόκληση στο να ενθαρρυνθούν οι άνθρωποι να εφαρμόσουν έναν τρόπο ζωής και κοινωνικές σχέσεις που ήταν νέοι και άγνωστοι. Επίσης, η παροχή υπηρεσιών έπρεπε να διατηρηθεί και ήταν απαραίτητο να βρεθεί ένας τρόπος για να αποκτήσει μια ανεξάρτητη πηγή ενέργειας εν όψει των περικοπών, καθώς και να υποστηριχθεί η ανάπτυξη οικονομικών και κοινωνικών δραστηριοτήτων. Για τον λόγο αυτό, πίστευε ότι στα μέλη των τοπικών συμβουλίων θα έπρεπε να περιλαμβάνονται κοινωνικοί λειτουργοί και άτομα με εξειδίκευση σε διάφορους κοινωνικούς, οργανωτικούς και τεχνικούς τομείς, τα οποία να έχουν τόσο τον σεβασμό των ανθρώπων όσο και τη δυνατότητα και την επιθυμία να εργαστούν εθελοντικά. Για τον Aziz, η οργανωτική δομή του τοπικού συμβουλίου είναι μια διαδικασία που ξεκινά με τα ελάχιστα απαιτούμενα και θα πρέπει να εξελίσσεται ανάλογα με το επίπεδο του μετασχηματισμού που επιτεύχθηκε από την επανάσταση, την ισορροπία δυνάμεων εντός μιας συγκεκριμένης περιοχής και τη σχέση με τις γειτονικές περιοχές. Ενθάρρυνε τα τοπικά συμβούλια να μοιράζονται γνώσεις, να μαθαίνουν από την εμπειρία άλλων συμβουλίων και να συντονίζονται σε περιφερειακό επίπεδο.
5. Ο ρόλος του Εθνικού Συμβουλίου είναι να δώσει νομιμοποίηση στην πρωτοβουλία και να κερδίσει την αποδοχή των ακτιβιστών. Θα πρέπει να αναζητήσει χρηματοδότηση προκειμένου να πραγματοποιήσει τις απαραίτητες εργασίες και να καλύψει τα έξοδα που ενδεχομένως δεν είναι δυνατόν να καλυφθούν σε περιφερειακό επίπεδο. Το Εθνικό Συμβούλιο θα διευκολύνει τον συντονισμό μεταξύ των περιφερειών, προκειμένου να βρεθεί κοινός τόπος και να ενισχυθεί η στενότερη αλληλεξάρτηση [5].

Το έργο του Ομάρ Αζίζ είχε τεράστιο αντίκτυπο στην επαναστατική οργάνωση στη Συρία. Ενώ η κυρίαρχη πολιτική αντιπολίτευση απέτυχε να επιτύχει κάτι αξιόλογο από το 2011 και μετά, το κίνημα της από-τα-κάτω αντιπολίτευσης, μπροστά στη βίαιη καταστολή, παρέμεινε δυναμικό και καινοτόμο και ενσάρκωσε το αναρχικό πνεύμα. Ο πυρήνας της αντιπολίτευσης βάσης είναι η νεολαία, κυρίως από τις φτωχές και μεσαίες τάξεις, στην οποία οι γυναίκες και διάφορες θρησκευτικές και εθνοτικές ομάδες παίζουν ενεργό ρόλο (βλ. εδώ και εδώ). Πολλοί από αυτούς τους ακτιβιστές παραμένουν μη προσκείμενοι σε παραδοσιακές πολιτικές ιδεολογίες, αλλά παρακινούνται από ανησυχίες για την ελευθερία, την αξιοπρέπεια και τα βασικά ανθρώπινα δικαιώματα. Ο πρωταρχικός τους στόχος παραμένει η ανατροπή του καθεστώτος και όχι η ανάπτυξη μεγάλων προτάσεων για μια μελλοντική Συρία.

Η κύρια μορφή επαναστατικής οργάνωσης ήταν η ανάπτυξη των tansiqiyyat – εκατοντάδες τοπικές επιτροπές που δημιουργήθηκαν σε γειτονιές και πόλεις σε ολόκληρη τη χώρα. Εδώ, οι επαναστάτες ακτιβιστές συμμετέχουν σε πολλαπλές δραστηριότητες, από την καταγραφή και την αναφορά των παραβιάσεων που πραγματοποιούνται από το καθεστώς (και όλο και περισσότερο κι από άτομα της αντιπολίτευσης) έως την οργάνωση διαμαρτυριών και εκστρατειών πολιτικής ανυπακοής (όπως απεργίες και άρνηση πληρωμής λογαριασμών κοινής ωφέλειας) και τη συλλογή και παροχή βοήθειας καθώς και ανθρωπιστικών προμηθειών σε περιοχές που βομβαρδίζονται ή πολιορκούνται. Δεν υπάρχει ένα ενιαίο μοντέλο, αλλά συχνά λειτουργούν ως οριζόντια οργανωμένες, χωρίς ηγέτες ομάδες, που αποτελούνται από όλα τα τμήματα της κοινωνίας. Αποτελούν το θεμέλιο του επαναστατικού κινήματος δημιουργώντας αλληλεγγύη μεταξύ των ανθρώπων, αίσθηση κοινότητας και συλλογικής δράσης. Δείτε εδώ για τις προσπάθειες του Yabroud (προάστιο της Δαμασκού) να οργανωθεί με απουσία του κράτους. Ορισμένες τοπικές επιτροπές έχουν εκλεγμένους αντιπροσώπους, όπως στο Kafranbel Idlib, όπου μια επιτροπή εκλεγμένων αντιπροσώπων έφτιαξε το δικό της σύνταγμα (δείτε εδώ). Οι ακτιβιστές της νεολαίας από το Kafranbel κρατούν ζωντανό το λαϊκό κίνημα διαμαρτυρίας και έχουν αποκτήσει παγκόσμια φήμη για τη χρήση πολύχρωμων και σατιρικών πανό στις εβδομαδιαίες διαμαρτυρίες τους (δείτε εδώ). Συμμετέχουν επίσης σε πολιτικές δραστηριότητες, όπως η παροχή ψυχοκοινωνικής υποστήριξης σε παιδιά και φόρουμ για ενήλικες που συζητούν θέματα όπως η πολιτική ανυπακοή και η ειρηνική αντίσταση.

Σε επίπεδο πόλης και περιφέρειας έχουν συσταθεί Επαναστατικά Συμβούλια ή majlis thawar. Αποτελούν συχνά την πρωταρχική πολιτική διοικητική δομή σε περιοχές που απελευθερώθηκαν από το κράτος, καθώς και σε ορισμένες περιοχές που παραμένουν υπό κρατικό έλεγχο. [6] Αυτά εξασφαλίζουν την παροχή βασικών υπηρεσιών, συντονίζουν τις δραστηριότητες των τοπικών επιτροπών και συντονίζονται με τη λαϊκή ένοπλη αντίσταση. Αναμφίβολα, καθώς η κρατική παροχή υπηρεσιών έχει εξαφανιστεί από ορισμένες περιοχές και η ανθρωπιστική κατάσταση έχει επιδεινωθεί, έχουν διαδραματίσει ολοένα και πιο ζωτικό ρόλο. Δεν υπάρχει ένα ενιαίο μοντέλο για τα Τοπικά Συμβούλια, αλλά κυρίως ακολουθούν κάποια μορφή αντιπροσωπευτικού δημοκρατικού μοντέλου. Ορισμένα έχουν δημιουργήσει διάφορες διοικητικές υπηρεσίες για να αναλάβουν λειτουργίες που προηγουμένως κατείχε το κράτος. Ορισμένα ήταν πιο επιτυχημένα και χωρίς αποκλεισμούς από άλλα, τα οποία αγωνίστηκαν να εκτοπίσουν τη γραφειοκρατία του παλαιού καθεστώτος ή ταλαιπωρήθηκαν από εσωτερικές διαμάχες [7].

Ενώ η κύρια βάση της δραστηριότητας βρίσκεται σε μεγάλο βαθμό σε τοπικό επίπεδο, υπάρχουν ορισμένες διαφορετικές ομάδες-ομπρέλες που έχουν δημιουργηθεί για να συντονίζουν και να δικτυώνονται σε περιφερειακό και εθνικό επίπεδο. Αυτές περιλαμβάνουν τις Τοπικές Επιτροπές Συντονισμού, τις Εθνικές Επιτροπές Δράσης, την Ομοσπονδία των Επιτροπών Συντονισμού της Συριακής Επανάστασης και τη Γενική Επιτροπή της Συριακής Επανάστασης. Καμία δεν αντιπροσωπεύει το σύνολο των τοπικών επιτροπών/συμβουλίων και έχουν διαφορετικές οργανωτικές δομές και διαφορετικά επίπεδα εμπλοκής ή μη εμπλοκής με την επίσημη πολιτική αντιπολίτευση. Υπήρχε ένας διαδραστικός χάρτης που έδειχνε τις συντονιστικές επιτροπές και τα συμβούλια, καθώς και την άνθηση πολλών άλλων πρωτοβουλιών και εκστρατειών των πολιτών σε μια χώρα όπου η δραστηριότητα αυτή είχε προηγουμένως κατασταλεί βάναυσα.

Μια σημαντική απειλή που αντιμετωπίζουν αυτές οι ποικίλες πρωτοβουλίες δεν είναι μόνο οι διώξεις των ακτιβιστών από το καθεστώς, η έλλειψη πόρων, η επίθεση του κράτους σε μη στρατιωτικές περιοχές και η ολοένα και μεγαλύτερη επιδείνωση των συνθηκών ασφαλείας και ανθρωπιστικής βοήθειας. Ορισμένα τοπικά συμβούλια έχουν καταληφθεί από αντιδραστικές και αντεπαναστατικές δυνάμεις. Για παράδειγμα, στην Αλ Ράκα μη τοπικές ομάδες ανταρτών με σαλαφιστικές/τακφιρίτικες τάσεις πήραν μεγάλο μέρος της εξουσίας από το τοπικό συμβούλιο. Καθώς προσπάθησαν να επιβάλουν ένα ισλαμικό όραμα που είναι ξένο σχεδόν σε όλους, ο λαός της Ράκα πραγματοποιούσε συνεχείς διαμαρτυρίες εναντίον τους. Σε αυτό το βίντεο εδώ από τον Ιούνιο του 2013 οι άνθρωποι διαδηλώνουν ενάντια στις συλλήψεις μελών της οικογένειάς τους από την Jabhat Al Nusra. Οι γυναίκες φωνάζουν «ντροπή σας! Μας προδώσατε στο όνομα του Ισλάμ». Καθ’ όλη τη διάρκεια του Αυγούστου 2013, οι κάτοικοι της Αλ Ράκα διαμαρτύρονται σχεδόν καθημερινά κατά του Ισλαμικού Κράτους του Ιράκ και της Αλ Σαμ (ISIS) απαιτώντας την απελευθέρωση εκατοντάδων κρατουμένων, απαχθέντων και αγνοουμένων. Παρομοίως, στο Χαλέπι επαναστάτες ξεκίνησαν την εκστρατεία «φτάνει πια» ζητώντας να σταματήσουν οι καταχρήσεις των ανταρτών και να αποδοθούν ευθύνες. Αυτή η διαδήλωση, από τον Ιούνιο του 2013, πραγματοποιήθηκε μπροστά από το δικαστήριο της Σαρία στο Χαλέπι μετά τη δολοφονία ενός παιδιού επειδή φέρεται να προσέβαλε τον προφήτη Μωάμεθ. Ο κόσμος εδώ ζητά να προσαχθούν οι δολοφόνοι στη δικαιοσύνη λέγοντας «Η Επιτροπή της Σαρία έχει γίνει η Υπηρεσία Πληροφοριών της Πολεμικής Αεροπορίας!» (ο πιο βάναυσος κλάδος ασφαλείας του καθεστώτος Άσαντ). Στο Idlib οι άνθρωποι διαμαρτύρονται επίσης κατά της Επιτροπής Σαρία που έχει συσταθεί, εδώ λένε «είμαστε ενάντια στο καθεστώς, ενάντια στις εξτρεμιστικές δολοφονίες και την καταπίεση» και ζητούν την επιστροφή επαγγελματιών δικηγόρων (ανεξάρτητη δικαιοσύνη) στο δικαστήριο (αντί για θρησκευόμενους).

Ο Ομάρ Αζίζ δεν έζησε για να δει τις συχνά φαινομενικά ανυπέρβλητες προκλήσεις που θα έπλητταν τους επαναστάτες της Συρίας ή τις επιτυχίες και τις αποτυχίες των πειραμάτων τοπικής αυτοοργάνωσης. Στις 20 Νοεμβρίου 2012, συνελήφθη στο σπίτι του από τη mukhabarat (την τρομακτική υπηρεσία πληροφοριών).

Λίγο πριν από τη σύλληψή του δήλωσε: «Δεν είμαστε τίποτα λιγότερο από τους εργάτες της Παρισινής Κομμούνας: αυτοί αντιστάθηκαν για 70 ημέρες κι εμείς συνεχίζουμε για ενάμιση χρόνο». [8]

Ο Αζίζ κρατήθηκε σε ένα κελί κράτησης της υπηρεσίας πληροφοριών διαστάσεων 4 επί 4 μέτρων, το οποίο μοιραζόταν με άλλα 85 άτομα. Αυτό πιθανότατα συνέβαλε στην επιδείνωση της ήδη αδύναμης υγείας του. Αργότερα μεταφέρθηκε στις φυλακές Άντρα, όπου πέθανε από καρδιακές επιπλοκές τον Φεβρουάριο του 2013, μια ημέρα πριν από τα 64α γενέθλιά του.

Το όνομα του Ομάρ Αζίζ μπορεί να μην γίνει ποτέ ευρέως γνωστό, αλλά αξίζει να αναγνωριστεί ως κορυφαία σύγχρονη μορφή στην ανάπτυξη της αναρχικής σκέψης και πρακτικής. Τα πειράματα προς τη λαϊκή επαναστατική οργάνωση που ο ίδιος ενέπνευσε παρέχουν διορατικότητα και μαθήματα αναρχικής οργάνωσης για τις μελλοντικές επαναστάσεις σε όλο τον κόσμο.

Σημειώσεις:
1 Budour Hassan, ‘Omar Aziz: Rest in Power’, 20 February 2013, http://budourhassan.wordpress.com/2013/02/20/omar-aziz/
2 Omar Aziz, ‘A discussion paper on Local Councils,’ (in Arabic) http://www.facebook.com/note.php?note_id=143690742461532
3 Ό.π.
4 Ό.π.
5 Ό.π.
6 For a report on Local Councils see in Gayath Naisse ‘Self organization in the Syrian people’s revolution’: http://www.internationalviewpoint.org/spip.php?article3025
7 Ό.π.
8 Via @Darth Nader https://twitter.com/DarthNader/status/304015567231266816

Καταστατικές αρχές των τοπικών συμβουλίων στη Συρία: Κείμενο του Ομάρ Αζίζ από το 2011

“Αν η επανάσταση αποτύχει, η ζωή μου όπως κι ολόκληρης της γενιάς μου θα είναι πια κενή νοήματος αφού όλα όσα έχουμε ονειρευτεί κι έχουμε πιστέψει θα είναι απλά χίμαιρες” – Ομάρ Αζίζ

Πρόλογος: Ο χρόνος της εξουσίας και ο χρόνος της επανάστασης

Η επανάσταση είναι ένα εξαιρετικό γεγονός που αλλάζει την ιστορία των ανθρώπινων κοινωνιών. Είναι μια ρήξη στον χρόνο και τον χώρο ταυτόχρονα, στην οποία οι άνθρωποι ζουν μεταξύ δύο χρόνων, του χρόνου της εξουσίας και του χρόνου της επανάστασης. Η επανάσταση φέρνει την κοινωνία σε μια νέα εποχή όπου συναντά την απελευθέρωση του χρόνου της.

Η επανάσταση στη Συρία ξεκίνησε οκτώ μήνες νωρίτερα και έχει ακόμη πολύ χρόνο μπροστά της, στον αγώνα να αποκαθηλώσει το καθεστώς και να ανοίξει νέους χώρους για τη ζωή. Ως τώρα, οι τρέχουσες διαδηλώσεις στάθηκαν ικανές να σπάσουν την απόλυτη κυριαρχία της εξουσίας στους δρόμους. Η γεωγραφία της εξουσίας είναι κατακερματισμένη από το ένα σημείο στο άλλο και απ’ την μια μέρα στην άλλη, κι απ’ την μια ώρα στην άλλη μέσα στην ίδια μέρα. Οι συνεχόμενες διαδηλώσεις επίσης παρήγαγαν ένα εθνικό συμβούλιο που περιλαμβάνει ένα ευρύ φάσμα από κινητοποιήσεις, οργανώσεις και πολιτικά κόμματα, που αντιπροσωπεύουν αξιοπρεπώς μια εναλλακτική αντι-εξουσία σε αραβικό και διεθνές επίπεδο, και αναλαμβάνουν την προστασία του συριακού λαού απ’ τους φόνους και την αγριότητα του καθεστώτος.

Ωστόσο, το επαναστατικό κίνημα αυτό παρέμεινε αποστασιοποιημένο απ’ τις κοινωνικές σχέσεις των ανθρώπων και δεν κατάφερε να αναμειχθεί με την καθημερινή ζωή τους. Έπεσε στην παλιά παγίδα του “καταμερισμού της εργασίας” μεταξύ επαναστατικής δραστηριότητας και καθημερινής ζωής. Αυτό σημαίνει ότι οι κοινωνικές σχέσεις στη Συρία υφίστανται μια αλληλοεπικάλυψη, καθώς ο χρόνος της εξουσίας καταφέρνει ακόμα να απλώνεται πάνω απ’ τις καθημερινές δραστηριότητες ενάντια στον χρόνο της επανάστασης, που είναι αυτός στον οποίο οι ακτιβιστές προσπαθούν να ρίξουν το καθεστώς. Η αλληλοεπικάλυψη αυτή είναι επικίνδυνη, καθώς οι επαναστάσεις από τη φύση τους βασίζονται πάνω στην ταύτιση των γραμμών της ζωής των ανθρώπων και της επαναστατικής τους δραστηριότητας.

Ο ένας μεγάλος κίνδυνος της επερχόμενης περιόδου είναι ο φόβος να κινηθούμε, ο άλλος η κούραση των ανθρώπων απ’ τον συνεχόμενο αντίκτυπο της επανάστασης στις ζωές τους και στις οικογένειές τους. Επίσης, ο κίνδυνος της αυξανόμενης χρήσης των όπλων στη δίνη της οποίας μπορεί να παγιδευτεί η επανάσταση.

Ακολούθως, όσο η κοινωνικές σχέσεις της εξουσίας μένουν αλώβητες στην προσπάθεια των ανθρώπων να κρατήσουν διαχωρισμένο τον χρόνο της εξουσίας και τον χρόνο της επανάστασης, η επανάσταση δε θα μπορεί να δημιουργήσει μια νικηφόρο ατμόσφαιρα. Θα πρέπει να κρατήσουμε στην μνήμη μας ότι οι πιο γόνιμες μάχες που δώσαμε τους τελευταίους μήνες ήταν οι αποκεντρωτικές, ιδιαίτερα στους τομείς της ιατρικής περίθαλψης και της υποστήριξης συλληφθέντων, πρωτοβουλίες που τώρα χρειάζεται να εμπλουτίσουμε, περιλαμβάνοντας ευρύτερους χώρους της ζωής. Η επανάσταση στην καθημερινή ζωή είναι η αναγκαία προϋπόθεση για τη συνέχιση της επανάστασης ως την νίκη. Είναι απαραίτητη μια ρευστή κοινωνική δικτύωση βάσει της δραστηριοποίησης των συνάψεων μεταξύ της επανάστασης και της καθημερινής ζωής των ανθρώπων. Και αυτή μπορεί να προκύψει από τα “τοπικά συμβούλια”.

Ο πρόλογος αυτός και το κείμενο που ακολουθεί προς συζήτηση, στοχεύουν στην ανίχνευση της δυνατότητας σχηματισμού τοπικών συμβουλίων, που θα απαρτίζονται από μέλη με διαφορετικές κουλτούρες και που θα ανήκουν σε διαφορετικά κοινωνικά στρώματα, αλλά που θα εργαστούν από κοινού για να πετύχουν τα κάτωθι:

* Την υποστήριξη των ανθρώπων στο να οργανώσουν τις ζωές τους ανεξάρτητα από τους θεσμούς και τα όργανα του κράτους

* Τη δημιουργία χώρων όπου θα μπορεί να οργανωθεί η συλλογική αλληλεγγύη πάνω σε πολιτικά ζητήματα, σε σύνδεση με τις καθημερινές ζωές των ανθρώπων

* Την επέκταση της κοινωνικής επανάστασης σε επίπεδο συνοικείας και την ενοποίηση των σχημάτων αλληλεγγύης

* Τα ζητήματα πυρηνικού ενδιαφέροντος των τοπικών συμβουλίων είναι τα εξής: επικοινωνία με τον κόσμο, δημιουργία άμεσων σχέσεων εμπιστοσύνης μεταξύ των ανθρώπων

* Παροχή υποστήριξης και βοήθειας σε όσους φτάνουν σε μια νέα περιοχή ή σε όσους φεύγουν [1]

* Οικονομική στήριξη στις οικογένειες των συλληφθέντων

* Ηθική-συναισθηματική στήριξη στις πληγείσες οικογένειες και διασφάλιση της παροχής προμηθειών

Πέρασε πολύς καιρός που οι άνθρωποι ξοδεύουν τη ζωή τους ψάχνοντας για ένα ασφαλέστερο μέρος να εγκατασταθούν με τις οικογένειές τους. Επίσης, πολύς καιρός που προσπαθούν όλη μέρα να μάθουν πού βρίσκονται οι αγνοούμενοί τους, ή αυτοί για κάποιον τρόπο να αποδράσουν, βασιζόμενοι σε συγγενείς ή στη γνώση του μέρους όπου οδηγούνται. Ο ρόλος των τοπικών συμβουλίων είναι η απόδραση απ’ αυτήν την αθλιότητα, που υποπίπτει στον χρόνο της εξουσίας, μέσω ενός πλήθους μοναδικών κοινοτικών πρωτοβουλιών. Αυτό σημαίνει ότι τα συμβούλια αναλαμβάνουν τουλάχιστον:

1. Την εύρεση ασφαλών σπιτιών και την παροχή προμηθειών για τα άτομα και τις οικογένειές τους που έρχονται στην περιοχή όπου υπάρχει συμβούλιο, σε συνεργασία με το συμβούλιο της περιοχής απ’ όπου έφυγαν.

2. Την οργάνωση αρχείων δεδομένων για τους συλληφθέντες και τους φυλακισμένους, και την ενημέρωση των σχετικών φορέων της επανάστασης, και επικοινωνία με τις νομικές οργανώσεις και τις οικογένειες προκειμένου να παρακολουθούν την κατάσταση των δικών τους που βρίσκονται κρατούμενοι.

3. Την οργάνωση αρχείων για τις πληγείσες οικογένειες και την εξασφάλιση των δαπανών μέσω της οικονομικής υποστήριξης του κόσμου, και των “περιφερειακών ταμείων της επανάστασης”.

Αυτές οι δράσεις χρειάζεται να οργανωθούν και να επικοινωνηθούν οι πληροφορίες και η γνώση της οργάνωσής των καθηκόντων τους, ωστόσο δεν είναι σε καμμία περίπτωση αδύνατον να αναληφθούν. Η επανάσταση δημιούργησε μια γενιά ειδικών στην οργάνωση των διαδηλώσεων και των απεργιών και των διαμαρτυριών, μπορεί να ωθήσει τις έμφυτες ικανότητες των ανθρώπων πέρα απ’ τα επίπεδα ειδικών της διοίκησης. Μια τέτοια ευθύνη δεν μπορεί να περιορίζεται στον κύκλο συγγενών και φίλων (ή τουλάχιστον θα πρέπει να ξεπεράσει πλέον αυτό το πρώιμο στάδιο) και δε θα πρέπει με κανέναν τρόπο να περιορίζεται. Οι άνθρωποι χρειάζονται χρόνο και εξάσκηση στην επαφή και την πιο αποτελεσματική κοινωνική δράση ώστε να κινούνται πιο άνετα από την κρατική ασφάλεια.

Η ελεύθερη ανταλλαγή μεταξύ των ανθρώπων δημιουργεί η ίδια τη συμμετοχή

* Παρέχει ένα πεδίο για συζήτηση, ανταλλαγή ιδεών και αναζήτηση λύσεων στα προβλήματα της ζωής

* Παράγει οριζόντιους δεσμούς μεταξύ των τοπικών συμβουλίων μιας γεωγραφικής περιοχής με μια άλλη, που επεκτείνονται ώστε να καλύψουν την αλληλεξάρτηση μεταξύ όλων των περιοχών.

Η επανάσταση μεταμορφώνει τις προοπτικές της ζωής μόλις διαφανεί η βεβαιότητα επικράτησης της ελευθερίας και ενός εφικτού διαφορετικού μέλλοντος, και μετά την ανακάλυψη ότι αυτό διαμορφώνεται από τις ικανότητες και τις καινοτομίες και την επινοητικότητα των ανθρώπων που διαφέρουν από την μοναδική παθητική μοίρα της υποταγής που τους επιφύλασε μισός αιώνας δεσποτισμού, ενώ οι ίδιοι ανοίγουν ποικιλόμορφες προοπτικές συμμετοχής στον κοινωνικό πλούτο. Ο ρόλος των τοπικών συμβουλίων εδώ έγκειται στην ενεργοποίηση αυτής της συνεργασίας, και στο μπόλιασμα μ’ αυτήν, όλων των κοινωνικών χώρων που ζουν τώρα κάτω απ’ το ακλόνητο πρόσωπο της εξουσίας, πχ:

1. Στην ενθάρρυνση των ανθρώπων να συζητούν τις συνθήκες της καθημερινής ζωής τους (σχετικά με την εργασία και τις απαιτήσεις της ζωής κλπ), την κυκλοφορία των ιδεών και την έμπρακτη απόπειρα επίλυσης των κοινωνικών προβλημάτων.

2. Στην επεξεργασία των ζητημάτων όπου απαιτούνται λύσεις που ξεπερνούν την τοπική κοινότητα, όπως το οικονομικό, ή η υποστήριξη δράσεων από άλλες περιοχές.

Το θέμα της γης: να την ανακαλύψουμε εκ νέου μαζί

* Υπεράσπιση του εδάφους της κοινότητας οπουδήποτε το κράτος επιχειρήσει να επέμβει ή κατέχει ήδη. Η αρπαγή της καλύτερης γης σε αστικές και αγροτικές περιοχές και η εκτόπιση των τοπικών πληθυσμών της Συρίας υπήρξε το θεμέλιο της πολιτικής κυριαρχίας και κοινωνικής περιθωριοποίησης, που υιοθέτησε το καθεστώς. Αυτή η πολιτική είχε ως αποτέλεσμα τη δημιουργία ζωνών κατοικιών “ασφαλών” για τους αστυνομικούς ή στρατιωτικούς, και επαναλήφθηκε όσον αφορά την οικοδόμηση των εμπορικών κέντρων των πλουσίων και των εμπορικών ζωνών κατανάλωσης. Το επαναστατικό κίνημα που έχουμε μπροστά μας στις αγροτικές και στις αστικές περιοχές είναι μία απ’ τις όψεις της αντίστασης των ανθρώπων στην πολιτική της αρπαγής γαιών, της αποκοπής τους απ’ τη γη τους και της περιθωριοποίησής τους. Ο ρόλος των τοπικών συμβουλίων θα είναι η άμεση υπεράσπιση της γης που κατέχει η εξουσία με οποιοδήποτε πρόσχημα.

Είναι απαραίτητο να αναληφθούν τα παρακάτω καθήκοντα:

* Μια γρήγορη έρευνα των περιουσιακών υποθέσεων που κινήθηκαν δικαστικά και των σχετικών αποφάσεων.

* Η επικοινωνία με δίκτυα νομικής υποστήριξης της επανάστασης και το ξεκίνημα νέων δικών για να αμφισβητηθούν νομικά οι αρπαγές γης και να ακυρωθούν οι σχεδιαζόμενες.

* Να γίνει η υπεράσπιση της γης και της προσωπικής ιδιοκτησίας των πληγέντων ζήτημα των μαζών.

Η Δημιουργία των τοπικών συμβουλίων:

* Η δημιουργία τοπικών συμβουλίων είναι κτήμα της κινητοποίησης σε κάθε περιοχή, που σημαίνει ότι θα είναι δύσκολο να σχηματιστούν σε περιοχές που υπόκεινται σε έντονη παρουσία των δυνάμεων ασφαλείας και ευκολότερο σε περιοχές όπου το επαναστατικό κίνημα είναι ισχυρό.

* Η επιτυχία του έργου του συμβουλίου στον τόπο του βαδίζει σε συμφωνία με τις ανάγκες και τις συνθήκες των ανθρώπων και με το πώς αυτοί αλληλεπιδρούν μαζί του.

* Η επιτυχία που απολαμβάνει το κάθε συμβούλιο είναι επιτυχία των εμπειριών άλλων συμβουλίων και επεκτείνει την επιτυχία όλων τους.

* Η δημιουργία συμβουλίων δεν είναι εύκολο έργο, αλλά αποτελεί τη βάση για τη συνέχιση της επανάστασης. Η δυσκολία δεν βρίσκεται μόνο στην ασφυκτική πίεση των δυνάμεων ασφαλείας, τις απαγωγές και τις επιθέσεις, αλλά στη δημιουργία ζωών και σχέσεων ολότελα νέων και ανοίκειων. Πρέπει να βρούμε τη συνταγή για μια εναλλακτική εξουσία, ο ρόλος της οποίας θα είναι να στηρίζει και να αναπτύσσει τις οικονομικές και κοινωνικές δραστηριότητες που λαμβάνουν χώρα ήδη, και να εντείνει την οργανωτική εμπειρία των διαφόρων τομέων.

* Το εγχείρημα των τοπικών συμβουλίων μπορεί να τεθεί σε εφαρμογή αρχικά εκεί όπου βρίσκονται οι πιο ικανές συνθήκες. Τα μέρη αυτά θα παίξουν έναν πιλοτικό ρόλο για τη δημιουργία συμβουλίων σε άλλες περιοχές, όπου οι συνθήκες είναι πιο δυσχερείς.

* Εξαιτίας της έλλειψης εκλογικής πρακτικής τα υπάρχοντα τοπικά συμβούλια μπορούν να απαρτίζονται από άτομα γνωστά στις κοινότητες που εμπνέουν σεβασμό και που έχουν κάποια ειδικότητα σε κοινωνικούς, ρυθμιστικούς και τεχνολογικούς τομείς και που έχουν τη δυνατότητα και επιθυμούν να εργαστούν εθελοντικά.

* Η τοπική λειτουργία του συμβουλίου διεξάγεται σε συμφωνία με τις προτεραιότητες της περιοχής του και συνενώνει: μέλη του τοπικού συμβουλίου, ακτιβιστές της ευρύτερης περιοχής, εθελοντές ακτιβιστές εκτός της περιοχής που όμως έχουν ειδικές γνώσεις πάνω στις δράσεις που θα αναληφθούν.

Ο Ρόλος του Εθνικού Συμβουλίου

Το συμβούλιο αυτό έχει έναν κεντρικό ρόλο για τους εξής λόγους:

* Για την νομιμοποίηση του εγχειρήματος: η προσαρμογή σε εθνικό επίπεδο της ιδέας των τοπικών συμβουλίων στοχεύει στην αναγκαία νομιμοποίηση της γενίκευσής τους και της αποδοχής τους από τους ακτιβιστές κάθε περιοχής

* Τη χρηματοδότηση: η χρηματοδότηση της συριακής επανάστασης είναι ένα απ’ τα καθήκοντα που πρέπει να αναληφθούν προκειμένου να επιτραπεί η μέγιστη δυνατή ευελιξία των συμβουλίων ώστε να καλυφθούν τα πολεμοφόδια και όλα τα άλλα έξοδα και οι δαπάνες που ενδεχομένως να μην μπορεί να καλύπτει σε κάθε φάση ένα τοπικό συμβούλιο από μόνο του.

* Τη διευκόλυνση του συντονισμού μεταξύ διαφορετικών περιοχών και την άνοδο του επιπέδου οργάνωσης στα πλαίσια που κάθε περιοχή και κάθε άνθρωπος θα εξακολουθήσει να λαμβάνει πρωτοβουλίες σε συμφωνία με την έννοια της ρευστότητας. Η αυτονομία στη δράση, είναι που παρέχει αναμφισβήτητα την μέγιστη ρευστότητα στο κίνημα, που συχνά ζημιώνεται απ’ την απουσία καλυμμένων φιλικών χώρων. Και ο ρόλος του εθνικού συμβουλίου εδώ θα είναι πρωταρχικά να βρίσκει κοινά εδάφη και να συντονίζει την αλληλεξάρτηση μεταξύ διαφορετικών περιοχών.

Περισσότερα για τον Ομάρ Αζίζ βλ. το ακόλουθο άρθρο:

Aπό το Παρίσι έως τη Συρία: δημιουργώντας εναλλακτικά μέλλοντα στο παρόν

Φάκελος Αυτολεξεί για τη ΣΥΡΙΑ: https://www.aftoleksi.gr/tag/syria/

#Σαν_σήμερα

The post Η ζωή & το έργο του Σύριου αναρχικού επαναστάτη Ομάρ Αζίζ – Ημέρα μνήμης Remember Omar Aziz first appeared on Aυτολεξεί.

Για πρόλογο…

Στις αρχές της δεκαετίας του ’90, μια παρέα νεαρών αναρχικών επέστρεφε στη Σαλονίκη απ’ την Αθήνα, με το βραδινό φτηνό τρένο. Η κουβέντα τους στράφηκε κάποια στιγμή αναπόφευκτα στα «πολιτικά» κι έμεινε ’κεί για ώρα. Στη γωνιά του φουλαρισμένου κουπέ, καθόταν με κλειστό στόμα κι ανοιχτά αυτιά ένας πενηντάρης, που φορούσε ένα τριμμένο καφετί σακάκι μ’ άσπρη ρίγα, πολυκαιρισμένα σκαρπίνια κι έφερνε κάπως του Τενγκίζ Σουλακβελίτζε – δε χρειαζόταν κοφτερή αντίληψη για να καταλάβει κάποιος ότι προερχόταν απ’ την πρώην Σοβιετική Ένωση, μιας και τα σύνορα είχαν ανοίξει πρόσφατα. Λίγο πριν τη στάση στη Λάρισα, ο νυχτερινός συνταξιδιώτης εκδηλώθηκε: «Αυτά που λέτε τόσην ώρα τά ’λεγε κι ο Μάχνο». Έκπληκτοι, οι νεαροί θέλησαν να μάθουν από που γνώριζε το Νέστορ Μάχνο. Ο ομογενής φάνηκε να εκπλήσσεται περισσότερο απ’ τους αναρχικούς – «Εγώ πως τον ξέρω ή εσείς;».

Αφού οι τελευταίοι του εξήγησαν πως ό,τι γνώσεις διέθεταν προέρχονταν απ’ τα βιβλία, εκείνος ετοιμάστηκε να κατεβεί και πριν το κάνει τους απάντησε χαμογελαστός: «Εγώ τον ξέρω καλά επειδή ο παππούς μου πολέμησε στον Στρατό του!».

Ο Νέστορ Μάχνο (1888-1934) ήταν Ουκρανός αναρχικός, καταγόμενος από φτωχή αγροτική οικογένεια του Γκιουλάι-Πολέ, στα όρια της σημερινής περιφέρειας της Ζαπορίζια. Κατορθώνοντας να επιβιώσει από μια σειρά διώξεων και φυλακίσεων του Τσαρικού καθεστώτος, αναδεικνύεται στο φυσικό ηγέτη του αναρχικού αγροτικού κινήματος της Μαχνοβτσίνα, παίρνοντας το προσωνύμιο «Μπάτκο – Πατέρας». Με το ξέσπασμα της Οχτωβριανής Επανάστασης, οργανώνει τον τοπικό πληθυσμό σε πολιτοφυλακές/μιλίτσιες και ρίχνεται στον επαναστατικό αγώνα εναντίον του καθεστώτος Σκοροπάντσκυ (ντόπιου συνεργάτη των Γερμανο-Αυστριακών δυνάμεων κατοχής) κι αργότερα ενάντια στους Λευκοφρουρούς αντεπαναστάτες που επιθυμούν να επαναφέρουν τον Τσαρισμό. Παράλληλα, δίνει ξεχωριστό βάρος στο χτίσιμο της νέας κοινωνίας πάνω στις αρχές του διεθνισμού, της αλληλεγγύης των καταπιεσμένων και της κοινωνικής ισότητας, οργανώνοντας κομμούνες και σοβιέτ στα εδάφη που ελέγχει ο Εξεγερτικός Επαναστατικός Στρατός της Ουκρανίας (Μαχνοβίτες). Συνάπτει στρατιωτική συμμαχία με τους Μπολσεβίκους αλλά είναι φανερό ότι αυτή δεν πρόκειται να κρατήσει για πολύ – ο απολυταρχισμός κι η δεσποτική αντίληψη των τελευταίων για τον «κομμουνισμό», τους κάνει να στραφούν σύντομα εναντίον του, συντρίβοντας με προδοτικό και κτηνώδη τρόπο τα επαναστατικά επιτεύγματα της Μαχνοβτσίνα. Ο Μάχνο καταφεύγει αρχικά στη Ρουμανία κι ύστερα στο Παρίσι, όπου πεθαίνει μέσα στη φτώχεια και φυματικός το 1934.

Αποφασίσαμε στην πρώτη εκδοτική απόπειρα της Λαϊκής Βιβλιοθήκης να καταπιαστούμε μ’ ένα ζήτημα μάλλον παραμελημένο, αν όχι άγνωστο – τη συμμετοχή των Ελλήνων Ποντίων (των Β.Α. ακτών της Μαύρης Θάλασσας – Αζοφική) στο κίνημα της Μαχνοβτσίνα. Βασικό ρόλο στην επιλογή μας έπαιξε μια παρεξήγηση που θεωρούμε ότι επικρατεί γύρω απ’ το συγκεκριμένο θέμα: ο εθνικισμός, ο μεγαλοϊδεατισμός κι η πατριωτική θρηνωδία έχουν σφιχταγκαλιάσει σε τόσο μεγάλο βαθμό το «Ποντιακό», ώστε κι εμείς, οι αναρχικοί, καταλήγουμε ορισμένες φορές να δεχτούμε άκριτα τούτη την ταύτιση. Η ιστορία μας διδάσκει ότι τα πράγματα δεν είναι έτσι. Δεν υπάρχουν λαοί κι εθνοτικές ομάδες που είναι απ’ τη φύση τους «αντιδραστικοί» ή «επαναστάτες», μιας κι είναι η ανάγκη, όπως κι οι συνθήκες που επικρατούν σε μια δεδομένη εποχή, που έχουν τον πρώτο ρόλο. Είναι ακριβώς αυτές που έφεραν στις γειτονιές μας, στη διάρκεια της τελευταίας 25ετίας, ένα μεγάλο αριθμό ανθρώπων απ’ τις περιοχές όπου έδρασαν οι Μαχνοβίτες παρτιζάνοι. Δεν θεωρούμε απίθανο να συναντήσουμε αργά ή γρήγορα κάποιον απ’ τους πρώτους, στον οποίο να έχει μεταφερθεί ο απόηχος εκείνων των ιστορικών γεγονότων με τη μορφή παραμυθιών, θρύλων ή διηγήσεων του παππούδων και των γιαγιάδων του. Υποσχόμαστε να τον ψάξουμε!

Απρίλης του 2017
Λαϊκή Βιβλιοθήκη

Ακολουθεί το pdf του βιβλίου (πατήστε refresh αν δεν εμφανίζεται με την πρώτη φορά):

https://drive.google.com/file/d/1BbH8jgdUwEhis9_1g9zsawWuJke_M_y5/view

The post Η Συμμετοχή των Ελλήνων Εποίκων της Αζοφικής στο Μαχνοβιτικό Κίνημα (1918-1921) (e-book) first appeared on Aυτολεξεί.

Την πρωτομαγιά του 1985, η Συντονιστική Επιτροπή Νότιας Ελλάδας (ΣΕΝΕ) για τη διοργάνωση της πρώτης πανελλαδικής αναρχικής συνδιάσκεψης, έκανε εκδήλωση στα Προπύλαια σχετικά με το πραγματικό νόημα της μέρας αυτής, προσπαθώντας να δείξει πώς τ’ αφεντικά και το κράτος έχουν προσπαθήσει να αλλοιώσουν και να διαστρεβλώσουν τόσο τη μέρα εκείνη στο Σικάγο, όσο και τους εργατικούς αγώνες που ακολούθησαν και συνεχίζονται μέχρι σήμερα. Στο πλαίσιο αυτής της εκδήλωσης, επισκεφτήκαμε στις 30 Απρίλη τον γέροντα αγωνιστή Α. Στίνα, προκειμένου να μας δώσει στοιχεία από πρωτομαγιές που έζησε εκείνος, από τα πρώτα χρόνια της ζωής του ελληνικού εργατικού κινήματος. Τα στοιχεία αυτά (μαζί και με άλλα που μας έδωσε ο συναγωνιστής του Α. Στίνα από τη Θεσσαλονίκη Γιάννης Ταμτάκος) παρουσιάστηκαν σε ομιλίες τη μέρα της εκδήλωσης. Όμως με τον Α. Στίνα η συζήτηση δεν μπορούσε να παραμείνει μόνο στα ιστορικά ζητήματα και τις αναμνήσεις. Ακολούθησε και κουβέντα σχετικά με τη σημερινή κατάσταση του παγκόσμιου και ελληνικού επαναστατικού και εργατικού κινήματος, το ρόλο του κομμουνιστικού κόμματος, για τους νέους, την οργάνωση του κινήματος κλπ. Αυτή την κουβέντα δημοσιεύουμε, πιστεύοντας ότι βοηθάει ουσιαστικά στην κατανόηση ορισμένων ζητημάτων, μιας και η πολύχρονη πείρα του Α. Στίνα είναι κάτι παραπάνω από πολύτιμη για μας τους νεότερους. Η απόδοση έχει ελάχιστες διορθώσεις από το πρωτότυπο και αυτό έγινε, για να διατηρηθεί το ύφος της συζήτησης. Συμμετείχαν πέρα από τον Α. Στίνα ο Γιώργος Χ. και ο Παναγιώτης Κ. από την εφημερίδα Αρένα και ο σύντροφος Χρηστός από την αναρχική ομάδα Κηφισιάς.

[Τα παραπάνω επρόκειτο να αποτελούσαν το εισαγωγικό κείμενο στη δημοσίευση της κουβέντας στο τεύχος 6 της εφημερίδας Αρένα, που δεν κυκλοφόρησε ποτέ]

Γιώργος: Το προηγούμενο Σάββατο σας επισκέφτηκε ο Κορνήλιος Καστοριάδης. Tι σας είπε σε γενικές γραμμές για τη σημερινή κατάσταση του επαναστατικού κινήματος;

Α. Στίνας: Μου έλεγε ότι στη Γαλλία δεν παρατηρείται το φαινόμενο που βλέπουμε εδώ, δηλαδή ότι έρχονται και με βρίσκουν παιδιά του λυκείου και μιλάμε και θέλουν να μάθουν. Η κατάργηση της ιεραρχίας, η αποδέσμευση από την κηδεμονία, έχουν γίνει αντικείμενο ευρύτερων συζητήσεων μέσα στους νέους. Στη Γαλλία δεν γίνεται κάτι τέτοιο, υπάρχει η παλιά αναρχική ομοσπονδία που όμως δεν κάνει και πολλά πράγματα. Από τα παλιά μέλη του Σοσιαλισμός ή Βαρβαρότητα τα περισσότερα δρουν σαν ξεχωριστά άτομα και ορισμένα δουλεύουν μέσα στα συνδικάτα. Από τις παλιές ομάδες μόνο στην Αγγλία υπάρχει ακόμη η Solidarity, κι αυτό γιατί ανέχονται τις καταστάσεις και δεν διασπώνται.

Γιώργος: Σήμερα στην Ελλάδα πράγματι παρουσιάζεται αυτό το φαινόμενο των νέων παιδιών που με πολύ πάθος και ενεργητικότητα θέλουν να κάνουν διάφορα πράγματα. Όμως παρουσιάζεται ένα πρόβλημα, αυτό της έλλειψης θεωρητικού υπόβαθρου. Έτσι περιμένουν από κάποιον άλλο μεγαλύτερο και πεπειραμένο να πάρει πρωτοβουλίες, ενώ άλλες φορές λένε ότι θα κάνουν διάφορα και τελικά δεν κάνουν τίποτα. Πάντως το κύριο χαρακτηριστικό που έχουμε σήμερα είναι ότι το μεγαλύτερο μέρος του ενεργού χώρου αποτελείται από νέα παιδιά 18-22 χρόνων.

Α. Στίνας: Νομίζω όμως ότι τελικά είναι καλύτερα έτσι. Οι παλιότεροι έχουν κάποια επιρροή, κάνουν τίποτα;

Γιώργος: Υπάρχουν σαν άτομα, αλλά από εκεί και πέρα τίποτα, καμιά οργανωμένη προσπάθεια.

Α. Στίνας: Διάβασα ένα άρθρο στον Αναρχο σχετικά με το τι είναι ο αναρχισμός. Πολύ θεωρητικό κείμενο, στο τέλος δεν καταλήγει πουθενά.

Γιώργος: Ναι, ήταν ένα καθαρά θεωρητικό κείμενο, που δεν έχει και πολύ σχέση με την πραγματικότητα. Στην αρχή έλεγε ότι προσπαθούσε να δώσει τον ορισμό του αναρχισμού, όταν τελικά κάτι τέτοιο μόνο από την πράξη μπορεί να προκόψει.

Α. Στίνας: Συμφωνώ, γιατί τελικά ο αναρχισμός είναι αυτό το ίδιο το κίνημα που είδαμε στο αποκορύφωμά του, δηλαδή στην επανάσταση, όταν καταργούνται οι αρχηγοί, καταργούνται τα πάντα και μένουν οι μάζες. Δηλαδή ο αναρχισμός είναι ότι είναι η ίδια η επανάσταση, ότι είναι η ίδια η εργατική τάξη μέσα στην επανάσταση. Εκεί στην Ισπανία, οι αναρχικοί τελικά απέτυχαν. Βεβαία και να επικρατούσαν, θα τους χτυπούσαν κατόπιν και η Αμερική και η Ρωσία, προπάντων αυτή. Αλλά πέρα απ αυτό, η άποψη που επικράτησε τότε, ότι δηλαδή πήραμε την παραγωγή στα χέρια μας και η πολιτική εξουσία δε μας χρειάζεται, είναι εντελώς ανόητη, γιατί ναι μεν δεν σου χρειάζεται, αλλά δεν την καταργείς κιόλα. αφού δεν αφοπλίζεις τους χωροφύλακες και δεν στέλνεις τον Λίστερ που έδρασε στην Καταλωνία είτε στο σπίτι του, είτε στη φυλακή. Τους άφησαν όπως ήταν και πριν και βέβαια οι χωροφύλακες τους χτύπησαν. Έπειτα αυτό που έγινε, με ολόκληρες αναρχικές ταξιαρχίες να δίνουν μάχες στα μέτωπα, ενώ πίσω τους ο Λίστερ κρέμαγε τους αναρχικούς εργάτες και διέλυε τις κολεκτίβες. Πολύ συναισθηματικοί, κάτι τέτοιο πρέπει να λείψει.

Παναγιώτης: Αυτό είναι ένα πρόβλημα που υπάρχει και σήμερα στο δικό μας τον χώρο, δεν έγινε μόνο στην Ισπανία. Αυτό που κυριαρχεί τελικά είναι το συναίσθημα. Δηλαδή ορισμένοι εμφανίζονται σαν λυσσασμένοι με τους μπάτσους και λένε να κάνουμε το ένα και το άλλο, όμως όταν πάνε να κάνουν κάτι τους βγαίνει πάντα το συναίσθημα, ενώ σε τέτοιες μορφές πάλης δεν μπαίνει μόνο θέμα συναισθήματος, αλλά κύρια λογικής. Για παραδείγματος χάριν με τα επεισόδια που γίνονται τώρα στην πλατεία Εξαρχείων, τους πιάνει μια υπερεπαναστικότητα, φτιάχνουν τις μολότωφ, τις πετάνε, τους κυνηγάνε μετά οι μπάτσοι, πιάνονται 5-6, τους αφήνουν βέβαια την άλλη μέρα, αλλά εκκρεμούν εις βάρος τους βαριές κατηγορίες και πάει λέγοντας. Κάτι τέτοιο γίνεται συνέχεια, με τον ίδιο ρυθμό.

Α. Στίνας: Αυτό που λες για τις κατηγορίες δεν πειράζει, εκείνο που έχει ενδιαφέρον είναι οι απολογίες. Γιατί μέχρι τώρα αυτό που λένε είναι ότι δεν ήμουν εγώ, περνούσα τυχαία κλπ, ενώ πρέπει να αναλάβουν κάποιες ευθύνες και να πουν ότι ναι είμαστε αυτοί και πάμε να κάνουμε εκείνο, δηλαδή όχι να ομολογήσουν ότι ρίξανε μολότωφ, αλλά να πουν ότι αγωνιζόμαστε για να καταργήσουμε αυτό το καθεστώς. Όπως παραδείγματος χάριν μ’ αυτό που έμεινε στην ιστορία σαν «Συμμορία Μπονό», που κρεμάστηκαν τελικά αφού αγωνίστηκαν σαν αναρχικοί ενάντια σ’ ένα σύστημα που σκότωσε 15.000.000 ανθρώπους στον Α’ παγκόσμιο πόλεμο. Δηλαδή πρέπει να δείξουν πιο είναι αυτό το καθεστώς εναντίον του οποίου αγωνίζονται και το οποίο τελικά γι’ αυτόν τον λόγο τους βάζει φυλακή.

Γιώργος: Ναι, το πρόβλημα μ’ αυτά τα παιδιά είναι ότι τελικά αυτά που κάνουν, τα κάνουν ενστικτώδικα, μη ενταγμένα σ’ ένα γενικότερο θεωρητικό πλαίσιο, έτσι ώστε να πουν ναι εμείς το κάναμε γι’ αυτόν και εκείνο το λόγο. Και μετά βέβαια φοβούνται τις συνέπειες και λένε ήμασταν περαστικοί, δεν ξέρουμε τίποτα κλπ.

Χρήστος: Επιπλέον ο αναρχικός χώρος δεν έχει τη δυνατότητα τώρα να καλύψει όλες αυτές τις πράξεις και να στηρίξει αυτούς τους ανθρώπους.

Α. Στίνας: Κοίτα, όλη αυτή η κατάσταση με τους αναρχικούς είναι κάτι το καινούργιο για την ελληνική πραγματικότητα. Μπορεί να υπάρχει κάμποσα χρόνια, αλλά από άποψη ιδεολογικής και οργανωτικής συγκρότησης, είναι κάτι το καινούργιο. Αυτό πάλι, με την άποψη ότι δεν χρειάζεται καμιά οργάνωση. Άλλο πράγμα είναι η οργάνωση για την οργάνωση που πάει να πάρει την εξουσία στα χέρια της για να καταπιέσει τις μάζες, κι άλλο πράγμα είναι η οργάνωση σαν κατάκτηση των ανθρώπων, απαραίτητη για να κινηθούν τα πράγματα.

Γιώργος: Πάντως σήμερα η άποψη που υπήρχε παλιότερα ότι δεν θέλουμε καμιά οργάνωση, δεν ακούγεται σχεδόν καθόλου. Αντίθετα υπάρχει η τάση για συνεργασία των ομάδων και η εκδήλωση της Πρωτομαγιάς που γίνεται από τη Συντονιστική Επιτροπή Νότιας Ελλάδας (ΣΕΝΕ), είναι μια ακόμη απόδειξη. Στην κοινά οργανωμένη παρουσία αποσκοπεί και η 1η πανελλαδική αναρχική συνδιάσκεψη. Τώρα πού θα φτάσουμε, μόνο το μέλλον μπορεί να το δείξει.

Α. Στίνας: Πάντως αυτό που γίνεται τώρα εδώ, δεν γίνεται αλλού. Ας πούμε στην Αμερική, η IWW, που κάποτε ήταν πολύ ισχυρή, με 800.00 μέλη, στην πλειοψηφία τους αναρχικούς, σήμερα αποτελείται απλά από μερικούς γέροντες και κάποιους νεότερους, που βγάζουν μια εφημερίδα και τίποτα παραπάνω. Στην Ισπανία πάλι, η παλιά ομοσπονδία ουσιαστικά είναι ανύπαρκτη και τά-κανε θάλασσα με τις διασπάσεις της. Το κομμουνιστικό κόμμα παίζει κι εδώ τον ρόλο του. Γίνεται παραδείγματος χάριν επανάσταση στη Νικαράγουα και παίρνουν αυτοί την εξουσία. Εγώ είχα γνωρίσει δύο ζευγάρια Σαντινίστας που τους είχαν φιλοξενήσει κάτι φίλοι και δεν ήταν καθόλου σταλινικοί, αλλά αντίθετα είχαν συνειδητοποιήσει τι είναι το κομμουνιστικό κόμμα και τι σκοπούς έχει. Και βλέπεις τώρα από τη μια μεριά η Αμερική να παίρνει το μέρος των αντεπαναστατών δεξιών, ενώ από την άλλη η Ρωσία εκφράζει τη συμπάθειά της, η Κούβα το ίδιο, στέλνουν ανθρώπους για να τους οργανώσουν, τους δίνουν και όπλα, τα πουλάνε δηλαδή, τσάμπα δεν δίνουν τίποτα, με αποτέλεσμα να πέφτουν από τη σκύλα στη χάρυβδη. Και δεν είναι μόνο αυτό, είναι και η απογοήτευση γιατί λέμε κάναμε μια επανάσταση και βρεθήκαμε χειρότερα απ’ ότι ήμασταν πριν. Αν κάνουμε μια δεύτερη μπορεί να είναι ακόμη χειρότερα. Πώς εξηγείται το γεγονός ότι στη Ρωσία, σε μια χώρα με τέτοια επαναστατική παράδοση, δεν γίνεται τίποτα, οι εργάτες το ρίχνουν στο μεθύσι, ή το πολύ-πολύ να χαλάνε τις μηχανές, ή να μη δουλεύουν καθόλου. Έχουν απογοητευτεί, δεν υπάρχει προοπτική, δεν βλέπουν τι άλλο να κάνουν. Κάποιους διανοούμενους που ξεφυτρώνουν τους αφήνουν και φεύγουν, πάνε στην Αμερική, μπαίνουν σε κάποια πανεπιστήμια και χάνονται.

Παναγιώτης: Στην Αγγλία, τον αγώνα των ανθρακωρύχων πώς τον είδατε;

Α. Στίνας: Κοίτα, εκεί πράγματι κάτι έγινε, τουλάχιστον από πλευράς αντοχής. Στην Αγγλία από παλιά το συνέδριο των εργατικών συνδικάτων δεν εξέφραζε ούτε τα πραγματικά αισθήματα των άγγλων εργατών, ούτε τον συσχετισμό των δυνάμεων. Υπήρχαν παλιά μέσα στο κίνημα πολλές επαναστατικές οργανώσεις με επιρροή (τις είχε κριτικάρει μάλιστα ο Λένιν στο βιβλίο του Αριστερισμός, η παιδική αρρώστεια του κομμουνισμού) που δεν φαίνονταν στα συνέδρια των εργατικών συνδικάτων. Στην Αγγλία ίσως το κίνημα να είναι καλύτερα από αλλού, γιατί υπάρχει μια παράδοση από τα εργατικά συμβούλια. Αυτή τη συμβουλιακή οργάνωση την επέβαλλε η δομή των συνδικάτων που είναι ομοιοεπαγγελματικά, με αποτέλεσμα να υποχρεωθούν οι εργάτες των μεγάλων εργοστασίων να βγάζουν κοινές επιτροπές. Ο Καστοριάδης που είχε πάει και τους είχε δει, είπε ότι κάθε 15 μέρες έχουν συνέλευση, όπου υπάρχει λογοδοσία και απολογισμός από τη συνδικαλιστική ηγεσία.

Παναγιώτης: Ειδικά με τους ανθρακωρύχους πιστεύω ότι μεγάλο ρόλο παίζει το γεγονός ότι ζουν μαζί, έχουν δικά τους χωριά, έχουν δηλαδή τη λεγόμενη εργατική αλληλεγγύη. Στα χωριά δεν είναι εύκολο παραδείγματος χάριν να μπει ένας μπάτσος και να κάνει εξακρίβωση στοιχείων. Αυτή η αλληλεγγύη ήταν ένας σημαντικός παράγοντας και για τη διάρκεια της απεργίας, αλλά και για τη μαχητικότητα που έδειξαν οι απεργοί, με τα σαμποτάζ, τις μάχες με τους μπάτσους κλπ.

Α. Στίνας: Πάντως αυτό που είναι απολύτως βέβαιο είναι ότι αν υπάρξει επαναστατικό κίνημα στη σύγχρονη κοινωνία, αυτό θα είναι οι αναρχικοί. Δεν χωράει πια τίποτ’ άλλο.

Γιώργος: Δεν μπορώ να πω ακριβώς τι θα γίνει στο εξωτερικό, αλλά στην Ελλάδα πιστεύω ότι αν κινηθούμε οργανωμένα σε όλους τους κοινωνικούς χώρους, θα δούμε πολύ κόσμο να ενστερνίζεται τις ιδέες μας. Θέλω να πω ότι πρέπει να γίνει μια συνεπής και συνεχής δουλειά σ’ αυτούς τους χώρους, κι όχι να εμφανιζόμαστε ευκαιριακά με μια προκήρυξη ή με μια μπροσούρα, λίγες φορές τον χρόνο. Το θετικό στην Ελλάδα είναι ότι πέρα από την παραδοσιακή Αριστερά και τους φορείς της, δεν υπάρχει τίποτα, ενώ κάτι τέτοιο δεν συμβαίνει παραδείγματος χάριν στη Γαλλία, όπου υπάρχουν, τουλάχιστον στον εργατικό χώρο, οι αυτοδιαχειριστές της CFDT κλπ. Έτσι πολλοί, αν και είναι δυσαρεστημένοι μ’ όλα αυτά που συμβαίνουν, ψηφίζουν τους συνδικαλιστές του ΠΑΣΟΚ ή του ΚΚΕ γιατί απλά δεν έχουν άλλη επιλογή. Αν λοιπόν εμείς κινηθούμε με συνέπεια και επιμονή, τα περιθώρια είναι πράγματι μεγάλα. Άλλωστε εδώ η παράδοση του αναρχικού κινήματος είναι μικρή, ώστε δεν μπορεί να πει κάποιος ότι και οι αναρχικοί τι έκαναν, τίποτα. Είναι καινούργια όλα αυτά τα πράγματα.

Α. Στίνας: Είναι καινούργια, μόνο που γίνονται και κάποιες ενέργειες που μάλλον δυσφημούν το κίνημα. Οι δε δημοσιογράφοι αυτά παίρνουν και παρουσιάζουν σαν αναρχικό κίνημα, διαστρεβλώνοντας την πραγματικότητα. Αλλά και πώς να καταργήσεις αυτές τις ενέργειες;

Παναγιώτης: Καλά, όσον αφορά τους δημοσιογράφους πάντα αυτό θα κάνουν, γιατί για κάτι τέτοιο πληρώνονται. Το μόνο που μπορούμε να κάνουμε εμείς είναι να δουλέψουμε έτσι ώστε να δώσουμε στον κόσμο να καταλάβει, όσο είναι δυνατόν, ποιοι είμαστε και τι θέλουμε.

Α. Στίνας: Έχω συζητήσει με πολλά παιδιά που έρχονται εδώ και τους λέω να μαζευτούν και να κάνουν μια ομάδα, να συνδεθούν με κάποιους άλλους ανθρώπους, κι έτσι να διαδίδονται οι ιδέες. Αν τυχόν βρεθείς σε μια συζήτηση να παρεμβαίνεις και να λες την κουβέντα σου, ή αν γίνεται κάποια διάλεξη και επιτρέπεται να γίνονται ερωτήσεις, να τις κάνεις, έτσι ώστε να αποκαλύπτεις τι κρύβει ο ομιλητής. Έπειτα υπάρχουν κι αυτές οι συνελεύσεις των συνοικιών, αν και δεν ξέρω τι γίνεται εκεί ακριβώς. Θέλω να πω ότι πρέπει να πηγαίνεις σ’ αυτές τις συνελεύσεις, κι όταν έρχεται ο υπουργός και βγάζει λόγο, εσύ να σηκωθείς και να πεις ότι εδώ πέρα έχουμε να κάνουμε με μια δική μας υπόθεση, τι δουλειά έχει και έρχεται ο υπουργός, μπορούμε να λύσουμε τα ζητήματά μας και μόνοι μας. Ή στα σωματεία να λέμε ότι πρέπει να γίνεται τακτικά λογοδοσία και πως πρέπει να έχουμε το δικαίωμα ν’ αλλάζουμε το διοικητικό συμβούλιο όταν θέλουμε εμείς και όχι όταν λέει το καταστατικό. Μια βασική διεκδίκηση είναι και το ίσο ημερομίσθιο. Να, παραδείγματος χάριν τώρα που είχαν απεργία οι υπάλληλοι του Δήμου Αθήνας. Ζητάς να παίρνεις όσα και ο Μπέης, ή ακόμα και περισσότερα, γιατί ο Μπέης δεν κάνει και τίποτα. Αλλά το πιο σημαντικό είναι να μιλήσεις για το τι είναι τελικά το ημερομίσθιο. Είναι δηλαδή όπως λέει ο Μαρξ εμπόρευμα του οποίου η αξία καθορίζεται από το τι χρειάζεται για να μπορέσει να ξαναδουλέψει την άλλη μέρα ο εργάτης, ή είναι εκείνο που χρειάζεται για να ζήσει ο άνθρωπος τελικά. Βάζεις δηλαδή το ζήτημα σε μια τελείως διαφορετική βάση. Σήμερα, επίσης, προσπαθούν να δημιουργήσουν ένα νέο ιδιαίτερο κοινωνικό στρώμα, τους συνδικαλιστές, δηλαδή ανθρώπους των κομμάτων και όχι της εργατικής τάξης. Έτσι προσπαθούν να αποξενώσουν τις μάζες από κάθε πολιτική εκδήλωση, από κάθε πολιτική δράση.

Χρήστος: Πράγματι υπάρχει μια ελίτ, αλλά όχι στη βάση των συνδικάτων, γιατί στις διάφορες περιοχές, στις γειτονιές, ο ένας ξέρει τον άλλο, υπάρχουν δεσμοί, ακόμα και συγγενικοί, κι έτσι μπορεί να υπάρξει διάλογος για ένα ζήτημα ακόμα και μέσα στο καφενείο. Το πρόβλημα είναι με την κεντρική διοίκηση. Έτσι που λειτουργούν τα συνδικάτα, μ’ όλες τις γραμμές κι όλες τις αποφάσεις, ακόμα και για το παραμικρότερο θέμα, όπως παραδείγματος χάριν αν θα κολληθεί μια χειρόγραφη αφίσα στον χώρο εργασίας, να παίρνονται στα κεντρικά γραφεία, καταλαβαίνει κανείς ότι το πρόβλημα είναι ο συγκεντρωτισμός και η γραφειοκρατικοποίηση των συνδικάτων. Έπειτα υπάρχουν πολλοί εργάτες, απλά μέλη, που θα ήθελαν ν’ αντιταχθούν στους εργατοπατέρες. Έτσι όμως που είναι το καταστατικό, δεν τους αφήνει και πολλά περιθώρια για αντίλογο και πρωτοβουλίες από τα κάτω.

Α. Στίνας: Αυτοί ξέρουν καλά τι κάνουν. Ας πούμε τότε παλιά, επί μοναρχίας, οι καπνεργάτες διάλεγαν την εποχή που τα καπνά αν έμεναν θα σάπιζαν και τότε έκαναν απεργία. Τώρα το αιφνίδιο έχει καταργηθεί, αφού σε υποχρεώνουν να ειδοποιήσεις από μέρες πριν, πότε θα απεργήσεις. Είναι σαν ο στρατός να προειδοποιεί τον αντίπαλό του ότι την τάδε μέρα θα επιτεθούμε, γι’ αυτό φυλαχτείτε. Θυμάμαι που στη Θεσσαλονίκη, κατά την τρίτη διοργάνωση της έκθεσης, ενώ ήταν όλα έτοιμα για να ξεκινήσει, οι εργάτες τη μέρα των εγκαινίων ξεκίνησαν απεργία.

Χφήστος: Υπάρχουν ακόμα και τα διαιτητικά δικαστήρια που μας χτυπάνε.

Α. Στίνας: Ναι, ουσιαστικά έχει καταργηθεί η απεργία. Και πέρα απ’ όσα είπαμε προηγουμένως, έχουν καταργήσει κι αλλιώς την απεργία. Για παράδειγμα αν απεργήσουν οι ηλεκτροτεχνίτες, υπάρχει παρακαταθήκη ρεύματος για να δουλέψουν τα εργοστάσια. Έπειτα υπάρχει και το οργανωμένο σώμα των απεργοσπαστών. Ενώ παλιά που το εργοστάσιο ήταν στο Φάληρο, όταν απεργούσαν οι εργάτες, σταματούσαν τα πάντα. Μια φορά είχε έρθει στο εργοστάσιο ο Βενιζέλος και ο εκπρόσωπος των εργατών Παπανικολάου πήγε να του δώσει τα αιτήματα. Ο Βενιζέλος όμως αρνήθηκε να τα συζητήσει και πήγε να φύγει. Τότε, αμέσως, σταμάτησαν τα πάντα, φώτα, τρένα κλπ, κι έτσι αναγκάστηκε να ξαναγυρίσει και να συζητήσει. Ήταν κάτι άλλο που λες εκείνα τα χρόνια, εγώ θεωρώ ευτύχημα για τον εαυτό μου που έχω ζήσει αυτό το κίνημα, που ο άνθρωπος, ο εργάτης, ήταν πραγματικός αγωνιστής. Έβλεπες στη Θεσσαλονίκη πως όταν έφευγε από τη δουλειά του πήγαινε γραμμή στο εργατικό κέντρο, ούτε σπίτι του, ούτε πουθενά αλλού. Στις αίθουσες του εργατικού κέντρου, στο καφενείο, γίνονταν συζητήσεις όχι για το αν θα πάρουμε μεγαλύτερο μεροκάματο, αλλά για τον σοσιαλισμό, για διάφορα βιβλία που έβγαιναν κλπ. Αν κυκλοφορούσε μια μπροσούρα, γινόταν ανάρπαστη από τους εργάτες. Τώρα τα πράγματα δεν είναι έτσι. Ας ελπίσουμε και περισσότερο ας παλέψουμε για να έρθουν καλύτερες μέρες για το κίνημα και το προλεταριάτο.

The post Άγις Στίνας: Συζητώντας με την Κολεκτίβα Αρένα (1985) first appeared on Aυτολεξεί.

Ο αναρχικός/αντιεξουσιαστικός “χώρος” δεν έχει τυπικές διαδικασίες ένταξης, καταγραφής της εμπειρίας, αναστοχασμού της δράσης και αποχώρησης. Δηλαδή δεν έχει συνειδητά καταγεγραμμένη ιστορικότητα, ούτε ρητές δομές οργάνωσης, ούτε τρόπο αυτοκριτικής. Αντιθέτως, περιέχει μια αντίσταση αδράνειας σε οποιαδήποτε αυτοκριτική. Ας πούμε, το δικό μου κείμενο αποχώρησης πριν από πέντε χρόνια θάφτηκε από τη συλλογικότητα, χωρίς καν να αναγνωσθεί.

Έτσι ο “χώρος” παραμένει ανιστορικός, ανοργάνωτος και μυθοποιητικός. Με αποτέλεσμα οι “φασαίοι”, αν θέλουμε να χρησιμοποιήσουμε τον νεολογισμό αυτό, να αποτελούν, εξ ορισμού, την πλειοψηφία του “χώρου” και να συγκροτούν το κριτήριο αυτοπροσδιορισμού αυτής της πολιτικής παράδοσης ως “χώρο”, δηλαδή πεδίο κινητικότητας και ακανόνιστων διαδρομών – η πλειοψηφία των “αγωνιστριών/ών” ασχολούνται έντονα για μία περίοδο πριν οδηγηθούν στην παραίτηση. Αυτή η περίοδος ενασχόλησης χαρακτηρίζεται, ανάλογα προς τον βαθμό εμπλοκής ως “φάση” από τους εναπομείναντες. Πώς λέμε: “Περνάει φάση”, μια φράση των glamour ’90s.

Οπότε ο χαρακτηρισμός “φασαίος” ξεκινά ως μια εκ των υστέρων επίκριση για τους αποχωρήσαντες από τους εναπομείναντες. Είναι μια λέξη που υποκαθιστά το νόημα που είχαν παλαιότερα οι έννοιες “ψευτομπλούκι” ή “part-time punks” ή, κατά Μπούκτσιν, “lifestyle αναρχισμός”. Μοναδικό κριτήριο ήταν η διαρκής φυσική παρουσία στις εκδηλώσεις του “χώρου”.

Η αντίθεσή της δεν είναι το “πολιτικοποιημένος”, αλλά το “αναρχοπατέρας” που είναι ο επικριτικός χαρακτηρισμός που αποδίδεται στους εναπομείναντες από τους αποχωρήσαντες, ως μια πικρόχολη απάντηση που στεριώνεται στην επίγνωση ότι στον “χώρο” η πραγματική ιστορική μνήμη πνίγεται στη μυθοπλασία. Οι “αναρχοπατέρες” κουβαλούν και τους μύθους των Εξαρχείων, για τους οποίους έγραψε κάποτε ο Λεωνίδας Χρηστάκης πως τα “Εξάρχεια δεν υπάρχουν.”

Με τη διάνοιξη του ψηφιακού κόσμου, έστω και τα ασαφή και μη τυπικά κριτήρια που έθετε η φυσική παρουσία διαλύθηκαν. Πίσω από το πληκτρολόγιο, όλοι διεκδικούν τη μνήμη του Ντουρούτι. Οπότε οι “φασαίοι” έγιναν ο κορμός του “χώρου”, καθότι η ίδια η ενασχόληση με την πολιτική μέσω τηλεπαρουσίας είναι η ουσία της “φάσης”. Οι πάλαι ποτέ “αναρχοπατέρες” έχασαν την αυθεντία επί των μύθων, καθώς ο πολλαπλασιασμός των εικονικών μύθων έκανε τους πάντες οριακά “φασαίους”.

Όλοι θα αποσυρθούμε, εξάλλου, κανείς δεν είναι αθάνατος.

Τώρα βλέπω ότι οι “φασαίοι” προκαλούν δυσαρέσκεια, όχι γέλωτα όπως παλαιότερα. Κατανοώ ότι πλέον είμαστε όλοι “φασαίοι”.

Αλλά υπάρχει και κάτι επιπλέον στον πυρήνα της έννοιας “φασαίος”. Το θέαμα. Είναι η προέκταση του τουριστικού χρόνου στον πολιτικό. Η “φάση” είναι φάση φαντασμαγορίας, οπότε ζητείται θέαμα προκειμένου οι “φασαίοι” να νιώσουν πιο αυθεντικοί και να κατακτήσουν την κορυφή του “χώρου”, δηλαδή το δικαίωμα να επικρίνουν χωρίς κριτήρια.

Το θέαμα του Δεκέμβρη έφερε μία ολόκληρη γενιά “φασαίων” που κατέστησαν τη μνήμη της εξέγερσης τουριστική αναπαράσταση. Ενδεικτικά, οι συζητήσεις έπαψαν να αφορούν την τακτική των διαδηλώσεων και εστίασαν στην πρακτική των πάρτυ.

Ο “χώρος”, κατεξοχήν θεαματικός, ζητεί να απαλλαγεί από τους “φασαίους” μα η αναπαραγωγή του ως “χώρου” εξαρτάται απόλυτα από τον πολλαπλασιασμό της “φάσης”, όπερ φαύλος κύκλος. Η μόνη διέξοδος θα ήταν πολιτική.

Μα αυτό δεν γίνεται στα ικαριώτικα πανηγύρια, ούτε με ποιητικό παραλήρημα, ούτε για λόγους κινηματογραφικής νοσταλγίας. Η διαμάχη των “φασαίων” έχει γίνει πλέον διασκέδαση για τους θιασώτες του βιωματικού καταναλωτισμού, τύπου LIFO.

Το πιο ενδιαφέρον είναι πως, με όλους αυτούς τους εκατέρωθεν χαρακτηρισμούς, η μάχη των ιδεών και των σημασιών έχει εγκαταλειφθεί προς όφελος της μάχης των εντυπώσεων. Και ο αναστοχασμός; Είναι άβολος και οι περισσότεροι κριντζάρουν.

The post Σχόλιο για τη «φάση» first appeared on Aυτολεξεί.