Στις σύγχρονες δυτικές κοινωνίες, οι θεωρίες συνωμοσίας φαίνεται πως απασχολούν ολοένα και περισσότερο τον σημερινό άνθρωπο. Στον δημόσιο βίο είναι πλέον αρκετά διαδεδομένες και, κατά κάποιον τρόπο, κοινωνικά αποδεκτές, γεγονός που αποδεικνύει την ανθεκτικότητα και τη γοητεία του φαινομένου. Ως εκ τούτου, θα προσπαθήσω να κατανοήσω το φαινόμενο των σύγχρονων θεωριών συνωμοσίας μέσα από μια διαφορετική οπτική. Συγκεκριμένα, επιχειρήσω να πραγματοποιήσω μια διερεύνηση του συνωμοσιολογικού φαινομένου σε ψυχικό επίπεδο και, στη συνέχεια, να κατανοήσω πώς αυτό το ψυχικό υπόβαθρο μετουσιώνεται στη σφαίρα της κοινωνικής και πολιτικής πραγματικότητας. Ωστόσο, το κείμενο δεν θα προσεγγίσει το σύνολο των συνωμοσιολογικών θεωριών, καθώς θα περιοριστεί στις ιστορίες οι οποίες αφορούν τα ζητήματα ελέγχου και εξουσίας.

Αν εξετάσουμε το φαινόμενο της συνωμοσίας όχι απλώς ως κοινωνικό γεγονός, αλλά ως ψυχικό φαινόμενο, τότε αναδύεται μια ενδιαφέρουσα αντίφαση: ο συνωμοσιολογικός λόγος φαίνεται να προκαλεί ταυτόχρονα δυσφορία και απόλαυση.

Αυτή η διττή σημασία του λόγου λειτουργεί ως ένα είδος ψυχικής κβαντικής υπέρθεσης, όπου εξωτερικά τα άτομα που εκφράζουν τέτοιες πεποιθήσεις εκδηλώνουν φόβο απέναντι σε μια πραγματικότητα η οποία καθοδηγείται από σκοτεινά κέντρα, με απώτερο σκοπό τον πλήρη έλεγχο της ζωής μας. Ωστόσο, η αφήγησή τους εμπεριέχει, έστω και υποδόρια, μια μορφή λατρείας προς αυτές τις δυνάμεις.

Αυτός ο υπόγειος θαυμασμός αναδύεται μέσα από τις ευφάνταστες αφηγήσεις, οι οποίες είναι συχνά εντυπωσιακές και γεμάτες μυστήριο. Σύμφωνα με αυτές, μυστικές οργανώσεις, όπως οι Μασόνοι ή οι Ιλουμινάτι, δίκτυα ισχυρών και διεφθαρμένων ελίτ, ή ακόμη και μυστηριώδη όντα, όπως σαυροειδή ή άνθρωποι που ζουν κάτω από τη γη, κινούν τα νήματα της παγκόσμιας ιστορίας, ελέγχοντας την ανθρωπότητα και επιβάλλοντας αόρατα την εξουσία τους σε πλανητική κλίμακα. Μάλιστα, αυτά τα σκοτεινά κέντρα ελέγχου της ζωής παρουσιάζονται ως άτρωτα και παντοδύναμα.

Και εδώ βρίσκεται το κλειδί για την κατανόηση των συνωμοσιολογικών θεωριών, στην ψυχολογική λειτουργία που αυτές επιτελούν για το άτομο που τις υιοθετεί. Μέσα από αυτές τις ιστορίες, το υποκείμενο αντλεί ένα απαραίτητο αίσθημα νοήματος, το οποίο του επιτρέπει, έστω και απλουστευτικά, να κατανοήσει τον κόσμο και να τον τοποθετήσει μέσα σε ένα συνεκτικό σχήμα, όπου κάθε γεγονός φαίνεται να έχει αιτία και σκοπό.

Γι’ αυτό είναι λογικό οι συνωμοσιολόγοι να αρνούνται να αποδομήσουν ή να απομυθοποιήσουν τη δύναμη αυτών των δυνάμεων, διότι σε ένα ασυνείδητο επίπεδο, ο κλονισμός αυτών των θεωριών θα κατέστρεφε τη σταθερότητα και το απαραίτητο νόημα που χρειάζονται για να συγκροτηθούν ψυχικά ως άτομα. Δεν είναι αναπάντεχο πως οποιαδήποτε συζήτηση με εκφραστές τέτοιων θεωριών οδηγείται πάντα στο κενό, καθώς κάθε λογική επιχειρηματολογία απέναντι σε αυτές τις αντιλήψεις συναντά σκληρή αντίσταση.

Το ερώτημα, ωστόσο, που προκύπτει είναι κατά πόσο αυτή η ψυχική σύνθεση έχει άμεσες συνέπειες στη σφαίρα του πολιτικού.

Θεωρώ πως όσο περισσότερο ένα άτομο ενσωματώνει τον συνωμοσιολογικό λόγο, δηλαδή την πεποίθηση ότι ο κόσμος καθοδηγείται από αόρατες υπεράνθρωπές δυνάμεις, τόσο βαθύτερα εσωτερικεύει την αίσθηση ότι είναι ανίκανο να ορίσει τη ζωή του.

Είναι πολύ πιθανό, λοιπόν, στις μέρες μας, όπου η αποπολιτικοποίηση αποτελεί κοινότοπη παραδοχή των Δυτικών κοινωνιών, να συνδέεται και με την αυξημένη διάδοση συνωμοσιολογικών θεωριών. Ίσως γιατί οι θεωρίες αυτές λειτουργούν ως τρόπος για τον σύγχρονο άνθρωπο να δικαιολογήσει την πολιτική του απάθεια και να ενισχύσει τον μηχανισμό ετερονομίας, ο οποίος παράγει ατομική και συλλογική πολιτική αδράνεια.

———————————————–

ΒΛ. ΣΧΕΤΙΚΑ

Ενδυνάμωση των πολιτών vs θεωρίες συνωμοσίας

Συνωμοσίες ή (αντι)συστημική ανάλυση;

The post Η ψυχική και πολιτική διάσταση των συνωμοσιολογικών θεωριών first appeared on Aυτολεξεί.

Στο σχόλιο αυτό αναλύω γιατί ζούμε όχι απλώς στην εποχή της ΜΕΤΑ-πολιτικής αλλά και (ίσως κυρίως) στην εποχή της ΜΕΤΑ-ΑΛΗΘΕΙΑΣ, με την έννοια ότι η πρώτη συσχετίζεται άμεσα και (ανα)παράγεται από τη δεύτερη.

Το 2016, οι εκδόσεις που βγάζουν το διάσημο Λεξικό της Οξφόρδης ανακήρυξαν τη «μετα-αλήθεια» (post-truth) ως διεθνή λέξη της χρονιάς. Ο ορισμός που έδωσαν στη λέξη όταν την πρόσθεσαν στο λεξικό είναι ότι προσδιορίζει αυτό «που σχετίζεται ή δηλώνει περιστάσεις στις οποίες τα αντικειμενικά γεγονότα έχουν λιγότερο επιρροή στη διαμόρφωση της κοινής γνώμης από ό,τι οι εκκλήσεις στο συναίσθημα και την προσωπική πεποίθηση». Οι εκδότες είπαν ότι η χρήση του όρου «μετα-αλήθεια» αυξηθηκε μέσα στο 2016 κατά περίπου 2.000% σε σύγκριση με την προηγούμενη χρονιά. (1)

Για όσες κι όσους ασχολούμαστε σοβαρά με τη δυνατότητα αυθεντικής δημοκρατικής πολιτικής (ως αξία καθ’ εαυτήν και ως διαδικασία) αυτή η έννοια δεν ήρθε ως έκπληξη. Έχουμε, νομίζω, βιώσει εδώ και χρόνια το πέρασμα σε μια εποχή όπου η πιθανότητα ανάδυσης ενός χώρου παραγωγικής πολιτικής επικοινωνίας στη βάση ορθολογικής συζήτησης έχει μειωθεί θεαματικά. Μιλάμε για την πιθανότητα ανάδυσης ενός θεσμικού χώρου αυθεντικής πολιτικής όπου, μέσω του ΣΤΟΧΕΥΜΕΝΟΥ διαλόγου, δημοκρατικά πολιτικά υποκείμενα θα παράξουν απελευθερωτικές κοινωνικές και οικονομικές πολιτικές με τις οποίες θα πορευτεί η κοινωνία. Πολιτικές με γνώμονα τα ιδεώδη του διαφωτισμού –την ελευθερία, τη δικαιοσύνη και την αλληλεγγύη– για το κοινό καλό ανθρώπων και φύσης.

Αυτός ο βαθιά πολιτικός διάλογος, για να είναι παραγωγικός για το κοινό καλό, θα πρέπει οι συμμετέχοντες/-ουσες σε αυτόν να έχουν προ-αποδεχτεί ως πλαίσιό του τη θεμελιώδη συμφωνία της δημοκρατικής πολιτικής κοινωνίας. Δηλαδή, ότι ΑΣΧΕΤΑ με το πώς αισθανόμαστε προσωπικά και τι είδους ενδοσκόπηση κάνουμε ως υποκείμενα, συμφωνούμε να ΔΙΑΛΕΧΘΟΥΜΕ ΕΞΩΣΤΡΕΦΩΣ, ισότιμα και με σεβασμό, έχοντας προ-αποδεχτεί ότι η ΣΥΖΗΤΗΣΗ θα διεξαχθεί με ένα δι-υποκειμενικό κριτήριο ποιότητας επιχειρημάτων.

Δηλαδή με ορθολογικούς όρους, στη βάση της σχέσης αρχών-επιχειρημάτων-συμπερασμάτων που συνδέονται λογικά μεταξύ τους.

Όταν αυτή η παραδοχή δεν υφίσταται, τότε είμαστε πλέον στο βασίλειο της ΜΕΤΑ-αλήθειας: κανένα δι-υποκειμενικό κριτήριο δεν διασφαλίζει –έστω και εύθραυστα– την ποιότητα των επιχειρημάτων. Έτσι, η δυνατότητα παραγωγικής πολιτικής επικοινωνίας καταρρέει ακόμα και σαν ενδεχομενικότητα. Αυτό που αναδύεται είναι μια Βαβέλ μονολόγων που εκφέρονται από ναρκισσιστικά/αυτοαναφορικά υποκείμενα εγκλωβισμένα σε ένα γενικευμένο πόλεμο προπαγάνδας.

Η αναζήτηση αλήθειας μεταμορφώνεται σε αγώνα επιβολής συγκινησιακά φορτισμένων αφηγημάτων.

Το κριτήριο αλήθειας -αν υπάρχει- εδράζεται πλέον μόνο ΕΝΔΟΝ. Δεν υπάρχει δι-υποκειμενική αλήθεια αλλά μόνο η δικιά ΜΟΥ αλήθεια και αυτή της “φυλής” μου (tribe) που ΑΙΣΘΑΝΕΤΑΙ και ΠΙΣΤΕΥΕΙ -με τη θρησκευτική διάσταση του όρου- τα ίδια με εμένα. Το κριτήριο είναι μόνο μέσα μου: δεν πα’ να λες εσύ ότι ο ήλιος λάμπει και ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΙΚΑ να λάμπει – άμα εγώ ΑΙΣΘΑΝΟΜΑΙ ότι δεν λάμπει, τότε όχι μόνο ΔΕΝ αναγνωρίζω ότι λάμπει αλλά και ΑΠΑΙΤΩ αυτη η λογική μου παράκρουση να αναγνωριστεί από τα αλλά υποκείμενα ως ισότιμη στην επιχειρηματολογική της ποιότητα. Σε αντίθετη περίπτωση -εάν δεν αναγνωριστεί ως τέτοια- κάθε κριτική προς την παράκρουσή μου προσλαμβάνεται ως επίθεση στην προσωπικότητά μου.

Αυτή η ριζική μεταμόρφωση της αλήθειας, η έκπτωσή της σε συγκινησιακό αφήγημα, (ανα)παράγει μια “νέα” κοινωνικο-πολιτική υποκειμενικότητα με ένα ιδιαίτερο χαρακτηριστικό: η όποια ορθολογική ανταλλαγή επιχειρημάτων στην οποία συμμετέχει δεν βιώνεται ως μια πολιτική εμπειρία ΣΥΝ-ΠΑΡΑΓΩΓΙΚΗΣ επικοινωνίας αλλά, αντίθετα, ως μια συναισθηματική εμπειρία «βίας» και «τραύματος». Για το “νέο” υποκείμενο η αναπόφευκτη «τριβή» του διαλόγου πρέπει να αποφευχθεί πάσει θυσία σαν αίτιο δημιουργίας ψυχικού τραύματος. Και αυτή η θυσία συμπεριλαμβάνει τη θυσία της αρχής της λογικής συνέπειας αρχών-επιχειρημάτων-συμπερασμάτων.

Πρόκειται για ένα «νέο» κοινωνικό ΥΠΟΚΕΙΜΕΝΟ που άγεται και φέρεται από ψευδο-ρομαντικά συναισθήματα. Όπου το δικό του τραύμα είναι το απολύτως ανώτερο και το πιο άξιο προσοχής, πέρα και πάνω των τραυμάτων των υπόλοιπων υποκειμένων. Και παραπέρα, το «νέο» κοινωνικο-πολιτικό υποκείμενο «αναγνωρίζει» τα άλλα υποκείμενα-συνομιλητές όχι ως ισότιμους συμπαραγωγούς πολιτικής στο αμφιθέατρο του δημοκρατικού διαλόγου αλλά ως αντιπάλους σε μια αρένα συγκινησιακού ανταγωνισμού όπου λυσσαλέα προσπαθεί να τα ξεδιαλύνει σαν φυλακισμένους με κριτήριο το δίπολο «φίλος-εχθρός» (τη διάκριση που έθεσε ως ούσια της πολιτικής ο φιλόσοφος του ναζισμού Carl Schmitt).

Η συνέπεια είναι ότι το δημόσιο/κοινό συμφέρον, δεν μπορεί “να προσδιοριστεί ούτε κατ’ ελάχιστο ως κάτι το καθολικό, ως υπερβαίνον το ιδιωτικό, με αποτέλεσμα να λείπει εκείνο το συνεκτικό αγαθό, που είναι σε θέση να συντονίσει την κοινωνία και να διασφαλίσει την τάξη της […] Συνακόλουθα, η αναγκαία πολιτική τάξη [θα προσθέσω: σε μια τέτοια ΜΕΤΑ-πολιτική κοινωνία] μπορεί να επιβληθεί μόνο μέσα από τη διαθέσιμη δύναμη ή ισχύ μιας δεδομένης οργανωμένης ομάδας, καθώς η λεγόμενη συναίνεση, σε επίπεδο κοινωνίας, δεν είναι αρκούντως βαθιά, για να λειτουργήσει ως δικαιοκριτικό έρεισμα της πολιτικής τάξης” (2). Η ισχύς, η ωμή βία, συμβολική ή φυσική, επιβάλει την καθολικότητα ως άρνηση του διαλέγεσθαι.

Σε αυτή την εποχή της ΜΕΤΑ-πολιτικής που χαρακτηρίζεται από τον ανηλεή πόλεμο προπαγάνδας μεταξύ ΜΕΤΑ-αληθειών/αφηγημάτων, το “νέο” υποκείμενο αναζητά να προσκολληθεί σε μια ναρκισσιστική “χαρισματική” ηγετική προσωπικότητα ως οπαδός που είναι σε διαρκή ετοιμότητα να υπερασπιστεί την/τον ηγέτη μέχρι και του συμβολικού ή/και πραγματικού θανάτου των «εχθρών», αλλά και της προσωπικής του θυσίας. Κάτω από ειδικές συνθήκες, μάλιστα, μπορεί και το ίδιο να εξελιχθεί σε μια τέτοια ναρκισσιστική ηγετική προσωπικότητα.

Στο κείμενο έβαλα το «νέο» σε εισαγωγικά γιατί, ιστορικά, το υποκείμενο αυτό δεν είναι καθόλου νέο. Αυτή η «νέα» κοινωνικο-πολιτική υποκειμενικότητα δεν είναι παρά η δυναμική επαν-εμφάνιση της πρώτης (ψυχικής) ύλης του ολοκληρωτισμού, ανεξάρτητα με τι πολιτικό-ιδεολογικό ή «ηθικό» περιτύλιγμα προωθείται ο τελευταίος. (3)

Η κυριάρχηση αυτού του υποκείμενου θα σημάνει την αρχή του τέλους του διαφωτισμού, όχι μόνο ως πολιτική ηθική ατομικής και κοινωνικής απελευθέρωσης, αλλά κυρίως ως ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ ατομικής και κοινωνικής απελευθέρωσης.

Για όποια και όποιον αναγνωρίζει στον διαφωτισμό την υπόσχεση για την ανάδυση μια αυθεντικά δημοκρατικής κοινωνίας, η υπεράσπιση της δυνατότητας ΕΞΩΣΤΕΦΟΥΣ πολιτικού διαλόγου που διεξάγεται στη βάση του ορθολογικού δι-υποκειμενικού κριτήριου ποιότητας επιχειρημάτων, δεν είναι απλώς δέον αλλά ΚΑΘΗΚΟΝ.
———————————————————-

(1) Guardian, Tue 15 Nov 2016.
(2) Δημήτρης Τζωρτζόπουλος, “Carl Schmitt: η πολιτική έννοια: φίλου & εχθρού” στο “http://hegel-platon.blogspot.com/2019/03/carl-schmitt.html”
(3) Σε καμία περίπτωση δεν καλώ να προσπαθήσουμε ώστε να ΕΞΟΡΙΣΤΕΙ το συναισθημα απο την πολιτική. Οχι απλώς είναι αδύνατο να γίνει αλλά ούτε και επιθυμητό. Επίσης ούτε προτέινω να υποβαθμιστεί το τραυμα που κουβαλάει η καθεμιά και ο καθένας μας. Τουναντιον, είναι αναπόφευκτο ότι θα επικαθορίσει την “σκοπιά” μας. Αλλα αν ειναι να κανουμε πολιτικά παραγωγική συζητηση αυτός ο διαλογος μπορεί να γίνει μόνο ΕΞΩΣΤΡΕΦΩΣ με βαση ενα δι-υποκειμενικό κριτήριο αξιολόγησης επιχειρημάτων. Ο αυτονομος/δημοκρατικός πολιτικός διαλογος ή θα ειναι παραγωγικός ή δεν θα υπάρξει. Απαιτεί από τα πολιτικά υποκέιμενα που συμμετέχουν σε αυτόν αυτο-περιορισμό και ορθολογική διαύγαση του συναισθηματος και του τραυματος – όχι εξορία τους ή αποφυγή τους. Ο αυτονομος/δημοκρατικός πολιτικός διαλογος είναι ΤΕΧΝΗ που πρέπει να την μαθουμε και να την ασκούμε οπως μαθαίνει κάποια/ος πιάνο. Χρειάζεται να την πάρουμε πάρα πολύ σοβαρά αυτή την Τέχνη και να την υπερασπιστούμε μέχρις εσχάτων. Δεν είναι μια απλή ανταλλαγή απόψεων και πληροφορίας ή μια ψυχαναλυτική άσκηση ενδοσκόπισης. Ούτε πρέπει να αφήσουμε να καταντήσει πασαρέλα να επιδεικνύει ο καθένας/μια πόσο πιο μεγαλο τραυμα είναι το δικό της/του μπας και πληρωθεί σε συμπάθεια και πολιτικό κεφάλαιο. Για να ζήσουμε πραγματικά ελεύθερες/οι ΑΠΑΙΤΕΙΤΑΙ να διαυγάσουμε τα συναισθήματά μας όπως έλεγε ο Κορνήλιος Καστοριάδης, να τους δώσουμε φωνή και να τα ακούσουμε προσεκτικά, αλλά σε άλλες στιγμές και χώρους – όχι την ώρα του ΠΑΡΑΓΩΓΙΚΟΥ πολιτικού διαλόγου. Και δεν μπορούμε να αφησουμε τα συναισθήματα να ΡΥΘΜΙΣΟΥΝ ενδοσκοπικά τους όρους αυτού του διαλόγου. Αυτό είναι το ελάχιστο για την αυτοπροστασία της πολιτικής συλλογικότητας. Μπορούμε να ΑΠΟΦΑΣΙΣΟΥΜΕ όμως ότι σε μια συγκεκριμένη ιστορική στιγμή θα αφήσουμε τα αισθήματα να μας κυβερνήσουν αλλά αυτό -για να είμαστε συνεπείς- μπορεί να γίνει μόνο αν δι-υποκειμενικά και ορθολογικά συναινεσουμε σε αυτό. Δηλαδή ότι σαν συλλογικότητα ΑΥΤΟ θέλουμε τώρα. Οπότε θα πάρουμε και την ευθύνη των πράξεων που θα ακολουθήσουν όσο υπέροχες ή αποκρουστικές θα είναι αυτές. Εν τέλει, η αυτόνομη/δημοκρατική πολιτική κοινότητα -για την υπερασπιση της ΔΙΚΙΑΣ ΤΗΣ, συλλογικής, υποκειμενικότητας- δεν μπορεί. δεν πρέπει να αφήσει να γίνει το τραύμα ΜΟΥ ή το συναίσθημα ΜΟΥ ή η πίστη ΜΟΥ δικαιολογία για τον ολοκληρωτισμό που θα θελήσω να ΤΗΣ επιβάλω. Έτσι την πατήσαμε με τον ρομαντισμό, που ήταν και είναι υπέροχα σαγηνευτικός αλλά και συνάμα, όπως μας διδαξε η ιστορία, άκρα επικινδυνος. Μια φορά στην ιστορία φτάνει.

Βλ. του ιδίου:

Ας δούμε σοβαρά (και με στοιχεία) την αποχή

The post Η εποχή της μετα-αλήθειας & η «νέα» κοινωνικο-πολιτική υποκειμενικότητα first appeared on Aυτολεξεί.

Τι είναι συνωμοσιολογία και θεωρία συνωμοσίας;

Ο πιο συνηθισμένος ορισμός της συνωμοσίας είναι όταν δύο ή περισσότερα άτομα σχεδιάζουν κρυφά μια εγκληματική ενέργεια.

Ένας ευρύτερος ορισμός της συνωμοσίας περιλαμβάνει παραπλανητικές, αλλά νόμιμες πράξεις. Για παράδειγμα, ακόμα κι αν ο πρόεδρος των ΗΠΑ και οι κορυφαίοι βοηθοί του μπορούσαν να διαπράξουν νόμιμα τις μυστικές επιθέσεις της 9/11, αυτό και πάλι θα αποτελούσε μία συνωμοσία. Η νόμιμη δολοφονία μεταμφιεσμένη σε ατύχημα ή κρυφά καρφωμένη σε κάποιον άλλο μπορεί επίσης να ταιριάζει με τον δεύτερο ορισμό επειδή δεν είναι απλώς μυστική, αλλά ενεργά παραπλανητική.

Κανένας όμως ορισμός της συνωμοσίας, όσο ευρύς κι αν είναι, δεν περιλαμβάνει οπωσδήποτε οτιδήποτε είναι μυστικό. Οι άνθρωποι συχνά συγκεντρώνονται κρυφά και χρησιμοποιούν τη δύναμή τους για να επιτύχουν κάποιο αποτέλεσμα. Αλλά αν αυτό είναι μια συνωμοσία, τότε σχεδόν όλα είναι μια συνωμοσία. Το κλειστό meeting στελεχών της General Motors όπου συναντώνται για να αποφασίσουν τι είδους αυτοκίνητο να παραχθεί θα ήταν μια συνωμοσία. Κάθε επιχειρηματική απόφαση, κάθε συντακτική απόφαση, κάθε κλειστή συνεδρίαση του πανεπιστημιακού τμήματος θα ήταν μια συνωμοσία. Η συνωμοσία θα ήταν πανταχού παρούσα και, επομένως, κενή. Ακόμη και στον ευρύτερο ορισμό, χρειάζεται να υπάρχει κάποια σημαντική απόκλιση από τις κανονικές λειτουργίες. Κανείς δεν θα αποκαλούσε συνωμοσίες όλες τις μυστικές πράξεις των υπηρεσιών εθνικής ασφάλειας, καθώς είναι αρκετά φυσιολογικές και αναμενόμενες.

Δεν λέμε ότι υπάρχει συνωμοσία για να κερδίσει κανείς τις εκλογές όταν η ύποπτη δραστηριότητα περιλαμβάνει υποψηφίους και το προσωπικό τους που εργάζονται ιδιωτικά για να αναπτύξουν την ανάλογη στρατηγική. Μιλάμε για συνωμοσία, ωστόσο, εάν η στρατηγική τους περιλαμβάνει την κλοπή των σχεδίων του άλλου μέρους, το να ρίξουν στα ποτά του αντιπάλου τους LSD, το να ισχυριστεί ψευδώς ένας υπάλληλος της εκστρατείας ότι ξυλοκοπήθηκε από το αντίπαλο στρατόπεδο ή κάποια άλλη εξαιρετική δραστηριότητα.

Τι χαρακτηρίζει τη θεωρία συνωμοσίας;

Οποιαδήποτε θεωρία συνωμοσίας μπορεί να είναι αληθινή ή όχι. Οι εταιρείες αυτοκινήτων, πετρελαίου και ελαστικών αυτοκινήτων συνωμότησαν για να υπονομεύσουν το σύστημα τρόλεϊ στην Καλιφόρνια τη δεκαετία του 1930. Ισραηλινοί πράκτορες επιτέθηκαν κρυφά σε δυτικούς στόχους στην Αίγυπτο το 1954 σε μια προσπάθεια να αποτρέψουν τη βρετανική αποχώρηση. Η CIA πλαστογράφησε ένα πλοίο με όπλα από το Βόρειο Βιετνάμ για να δικαιολογήσει την επιθετικότητα των ΗΠΑ. Συνωμοσίες συμβαίνουν. Αλλά ένας θεωρητικός συνωμοσίας δεν είναι κάποιος που απλώς αποδέχεται την αλήθεια κάποιων συγκεκριμένων συνωμοσιών.

Αντίθετα, ο θεωρητικός της συνωμοσίας είναι κάποιος που ακολουθεί μια ορισμένη γενική μεθοδολογική προσέγγιση και ένα σύνολο προτεραιοτήτων.

Οι θεωρητικοί της συνωμοσίας ξεκινούν την προσπάθειά τους κατανόησης των γεγονότων, αναζητώντας ομάδες που δρουν μυστικά είτε με τρόπο απατεωνίστικο είτε για να ξεγελάσουν το κοινό. Οι θεωρητικοί της συνωμοσίας εστιάζουν στις μεθόδους, τα κίνητρα και τα αποτελέσματα των συνωμοτών. Οι προσωπικότητες, τα προσωπικά χρονοδιαγράμματα, οι μυστικές συναντήσεις και οι κοινές δράσεις των συνωμοτών διεκδικούν την προσοχή τους κατά προτεραιότητα. Αντίθετα, οι θεσμικές σχέσεις σε μεγάλο βαθμό αποσύρονται από το οπτικό τους πεδίο. Έτσι, αντί να αναζητούν μια βασική κατανόηση της εξωτερικής πολιτικής των ΗΠΑ, οι θεωρητικοί της συνωμοσίας ρωτούν: “Μήπως ο Κλίντον εκτόξευσε πυραύλους στο Σουδάν το 1998 για να αποσπάσει την προσοχή από τα προβλήματα της Μόνικας;”. Αντί να εξετάζουν τις κοινές πολιτικές του Κένεντι και του Λίντον Τζόνσον απέναντι στη Νοτιοανατολική Ασία, όπως θα τόνιζε μια εξέταση των θεσμών, ρωτούν: “Μήπως μια ομάδα εντός της CIA σκότωσε τον Κένεντι για να αποτρέψει την αποχώρησή του από το Βιετνάμ;”.

Τι χαρακτηρίζει τη θεσμική [συστημική] θεωρία;

Η θεσμική θεώρηση, από την άλλη πλευρά, δίνει έμφαση στους ρόλους, τα κίνητρα και τις γενικότερες θεσμικές δυναμικές που επιβάλλουν σημαντικά γεγονότα και έχουν παρόμοια αποτελέσματα ξανά και ξανά. Οι θεσμικοί θεωρητικοί παρατηρούν μεμονωμένες ενέργειες, αλλά δεν τις αναγάγουν σε πρωταρχικές αιτίες. Το ζητούμενο είναι να μάθουμε κάτι για την κοινωνία ή την ιστορία, σε σύγκριση με το να μάθουμε για συγκεκριμένα υπαίτια άτομα. Η υπόθεση είναι ότι αν οι συγκεκριμένοι άνθρωποι δεν ήταν εκεί για να κάνουν τα γεγονότα, κάποιος άλλος θα τα είχε κάνει… Η διαφορά, επομένως, βρίσκεται ανάμεσα στην προσπάθεια κατανόησης της κοινωνίας με την κατανόηση της θεσμικής δυναμικής της σε σχέση με την προσπάθεια κατανόησης κάποιου μεμονωμένου γεγονότος με την κατανόηση των δραστηριοτήτων των εμπλεκόμενων μόνο ανθρώπων.

Οι θεωρίες συνωμοσίας δημιουργούν την τάση στους ανθρώπους να απομακρυνθούν από την ορθολογική ανάλυση

Σε μια διάσημη μελέτη της δεκαετίας του 1950, ο ερευνητής Leon Festinger ήθελε να ανακαλύψει πώς θα αντιδρούσε μια θρησκευτική αίρεση όταν η προφητεία της ότι “η Γη θα έφτανε στο τέλος της” δεν επαληθευόταν την προβλεπόμενη ημερομηνία. Όταν έφτασε η μοιραία ημερομηνία και δεν συνέβη τίποτα, οι πιστοί έπαψαν να είναι πιστοί; Όχι. Αντίθετα, υποστήριξαν ότι ο Θεός είχε δώσει στην ανθρωπότητα μια ακόμη ευκαιρία και διατήρησαν το υπόλοιπο σύστημα πεποιθήσεών τους άθικτο. Φυσικά, δικαιούται κανείς να έχει όποιες πεποιθήσεις θέλει, αλλά πεποιθήσεις όπως αυτές της θρησκευτικής αίρεσης δεν είναι ορθολογικές ή επιστημονικές, διότι βασική προϋπόθεση των επιστημονικών πεποιθήσεων είναι να μπορούν εξαρχής να διαψευθούν. Εάν μια επιστημονική υπόθεση προβλέπει το Χ και το Χ τελικά δεν συμβεί (και επαναλαμβάνεται επανειλημμένως), τότε η υπόθεση θα πρέπει να αμφισβητηθεί. Αν η υπόθεση περιφρονεί την προηγούμενη γνώση, καθώς και τα τρέχοντα στοιχεία, και γίνεται παρ’ όλα αυτά αποδεκτή, τότε η συμπεριφορά αυτή δεν είναι ούτε επιστημονική, ούτε ορθολογική.

Σύμφωνα με ένα συνωμοσιολογικό μυαλό, αν προκύψουν στοιχεία που διαψεύδουν μια υποτιθέμενη συνωμοσία, τότε αυτά έχουν “φυτευτεί”. Αν περαιτέρω στοιχεία δείχνουν ότι τα πρώτα στοιχεία ήταν αυθεντικά, τότε και αυτά ήταν επίσης στημένα.

Γιατί η θεωρία συνωμοσίας είναι δημοφιλής

Πρώτον, οι θεωρίες συνωμοσίας αποκαλύπτουν στοιχεία που μπορούν να προσδιορίσουν ως πραγματικά γεγονότα που χρειάζονται άλλη εξήγηση. Επιπλέον, η περιγραφή των λεπτομερών διαπλοκών μπορεί να γίνει εθιστική. Η γοητεία του μυστηριώδους είναι μεγάλη. Είναι δραματικό, ζωντανό και ανθρώπινο. Μπορούμε επίσης να κάνουμε μια σταθερή πρόοδο, όπως σε μια έρευνα για φόνο.

Δεύτερον, οι θεωρίες συνωμοσίας έχουν διαχειρίσιμες συνέπειες. Υπονοούν ότι όλα ήταν κάποτε καλά και ότι όλα μπορούν να γίνουν και πάλι καλά, αρκεί να απομακρυνθούν οι συνωμότες.

Οι θεωρίες συνωμοσίας εξηγούν τα προβλήματα χωρίς να μας αναγκάζουν να αποκηρύξουμε τους υποκείμενους θεσμούς της κοινωνίας. Μας επιτρέπουν να παραδεχτούμε τις φρικαλεότητες και να εκφράσουμε την αγανάκτηση και τον θυμό μας ή να δημιουργήσουμε “βεντέτες”, χωρίς όμως να απορρίψουμε τους βασικούς κανόνες της κοινωνίας.

Ανακαλύπτουμε ότι ένας συγκεκριμένος κυβερνητικός αξιωματούχος ή εταιρικός δικηγόρος είναι κακός, αλλά η κυβέρνηση και ο νόμος παραμένουν εντάξει. Προτρέπουμε να απαλλαγούμε από τα κακά μήλα, αλλά να αφήσουμε τον οπωρώνα άθικτο. Μπορούμε να απορρίψουμε συγκεκριμένους υποψηφίους, αλλά όχι την κυβέρνηση· συγκεκριμένους διευθύνοντες συμβούλους, αλλά όχι τον καπιταλισμό· συγκεκριμένους συγγραφείς, συντάκτες και ιδιοκτήτες περιοδικών, αλλά όχι τα κυρίαρχα μέσα ενημέρωσης. Μπορούμε να απορρίψουμε τους άθλιους χειραγωγούς, αλλά όχι τους βασικούς θεσμούς. Μπορούμε να συνεχίσουμε να απευθυνόμαστε στους θεσμούς για αναγνώριση, κύρος ή πληρωμή.

Πώς οι θεωρίες συνωμοσίας οδηγούν σε επιβλαβείς πολιτικές κλίσεις και συμμαχίες;

Οι θεωρίες συνωμοσίας συχνά μας οδηγούν στο να δημιουργούμε δεσμούς ή να ανεχόμαστε συμμαχίες με ακροδεξιούς. Σε έναν από τους συντάκτες αυτού του άρθρου δόθηκε υλικό από έναν ενθουσιώδη αριστερό συνωμοσιολόγο, το οποίο περιλάμβανε εκτυπώσεις από την Public Action, Inc. η οποία, εκτός από τους ισχυρισμούς της περί συνωμοσίας της 11ης Σεπτεμβρίου, έχει συνδέσμους με ιστοσελίδες άρνησης του Ολοκαυτώματος. Αυτό είναι δυστυχώς μία τυπική περίπτωση.

Οι θεωρίες συνωμοσίας οδηγούν επίσης στην εξύμνηση ανθρώπων που υποτίθεται ότι δεν συμμετείχαν στη συνωμοσία, αλλά τους οποίους οι αριστεροί δεν θα έπρεπε να εξυμνούν.

Έτσι, ο John F. Kennedy έχει γίνει κάτι σαν ήρωας για τους θεωρητικούς συνωμοσίας της δολοφονίας του JFK με το (πιθανώς ψευδές) επιχείρημα ότι επρόκειτο να μας βγάλει από το Βιετνάμ, ένας ισχυρισμός που υποστηρίζεται όσο κι αν έχει διαχωριστεί από σοβαρές αποδείξεις.

Οι θεωρίες συνωμοσίας μας οδηγούν σε αντιπαραγωγικές και λανθασμένες προτεραιότητες…

Πάρα πολλοί άνθρωποι παίρνουν στα σοβαρά τις θεωρίες συνωμοσίας. Όχι μόνο είναι ένας τρόπος να εκλογικεύσουμε τις αδικίες και τα δεινά χωρίς να λάβουμε υπόψη μας τους βασικούς θεσμούς, αλλά οδηγεί και στη σκέψη ότι η αδικία είναι αναπόφευκτο μέρος της ανθρώπινης εξίσωσης – μερικοί άνθρωποι είναι κακοί, άρα έχουμε πολλά κακά αποτελέσματα. Αν τα πάντα βρίσκονται υπό τον έλεγχο ισχυρών και απίστευτα κακών δυνάμεων, δεν έχει νόημα να πολεμήσουμε την αδικία. Η αριστερή θεωρία συνωμοσίας, όχι λιγότερο από τη δεξιά θεωρία συνωμοσίας, όταν απευθύνεται στο κοινό είναι χειρότερη από όταν δεν απευθύνεται.

Οι θεωρίες συνωμοσίας οδηγούν σε παράξενες κρίσεις για το ποιοι είναι οι «εχθροί». Ορισμένοι θεωρητικοί συνωμοσίας, για παράδειγμα, στιγματίζουν όσα προοδευτικά μέσα ενημέρωσης, όσους συγγραφείς και στοχαστές αρνούνται να πηδήξουν στο άρμα της συνωμοσιολογίας ως “κομμάτι του mainstream”.

Τέτοιες συγχύσεις δεν βοηθούν τον αγώνα για κοινωνική δικαιοσύνη.

———————————————————————–

*Ο Stephen R. Shalom είναι συγγραφέας και διδάκτορας πολιτικών επιστημών στο William Paterson Univeristy, ο οποίος ανέπτυξε το θεωρητικό πολιτικό σύστημα ParPolity (Participatory Politics). Ο Michael Albert είναι ακτιβιστής, συγγραφέας και συνιδρυτής του ZNet, ο οποίος ανέπτυξε το θεωρητικό οικονομικό σύστημα ParEcon (Participatory Economics).

Ενδυνάμωση των πολιτών vs θεωρίες συνωμοσίας

The post Συνωμοσίες ή (αντι)συστημική ανάλυση; first appeared on Aυτολεξεί.

“We are no more nature rendered self-conscious than we are humanity rendered self-conscious. Reason may give us the capacity to play this role, but we and our society are still totally irrational – indeed, we are cunningly dangerous to ourselves and all that lives around us”
~Murray Bookchin [1]

The dominant narrative today tells a story of linear progress, in which humanity is gradually becoming more reasonable and rational. [2] We are told that we travel from ages of darkness toward times of enlightenment. And, supposedly, this tendency can be delayed but cannot be stopped. Or so the narrative goes…

The reality, however, seems much different. Our societies are in a trajectory towards self-destruction, in regards to existential threats such as climate change. There seems to be very little rationality and reason when it comes to the attitudes of the ruling elites to the environmental crisis. One after another, their summits lead to nothing, while ridiculous tech-fixes are being discussed, in the name of an obviously irrational capitalist dogma that suggests unlimited economic growth is even possible on a finite planet.

This very same narrative finds as reasonable also the advance of economism into all spheres of human life. A trend that produces time scarcity and bureaucratization of everyday life (by going as far as to commodify even human relations), and that ultimately makes people more miserable and alienated.

There is, however, a growing amount of research, studies and data that challenge this linear perception of progress towards ever-growing rationalism. Instead, there is, throughout human history, a continuing clash between political paradigms. In early cities two antagonistic centers of power emerged – the public assembly on the one hand, and the temple, on the other. The former attempted to empower an ever-growing amount of people (what we call direct democracy), while the latter gave birth to the rule by narrow elites (what came to be known as oligarchy).

The latter managed to impose its dominance, not through rational debate and reasoning, but by the power of sheer force and deception. Despite that the domination of elites met the resistance of people in the face of popular uprisings and revolutions: such were the French and the American ones, during which people en masse began setting up institutions of popular self-management, which Hannah Arendt calls Lost Treasure of the Revolution[3], to challenge the rule of the few.

Nowadays there are also existing examples where societies have rejected oligarchy and have instaurated direct-democratic systems instead: the most notable of whom are the Zapatista self-managed caracols and the Autonomous Administration of North-East Syria. In these cases local populations have rejected the exploitation of centralized governments and multinational corporations, and have instead developed their own complex models of self-management that tend towards the inclusion of all in decision-making processes. But even outside of such revolutionary environments people often come to show much different priorities from those exibited by the ruling elites. One such example is the deliberative council on mobility that was initiated by the local government of the city of Bregenz, Austria.[4] It was attended by randomly selected citizens who were to propose visions and priorities for the future of traffic in the area. The proposal, developed by the council, focused heavily on the expansion of pedestrian walking, public transport, cycling, and public spaces. This was in stark contrast to what authorities and businesses envisioned – investment in infrastructure that promotes car traffic and gentrification.

As we can see, there is a constant power struggle between oligarchic rule from above and the democratic aspirations from below. The supposed rationality of the former is often questioned, or outright challenged, by common people. The bureaucratic mechanisms and processes of today use reason and rationalism as ideological veil with which to cover their exploitive and unjust nature. Often this leads to practices that threaten the very future of humanity, such as the continuing ravaging of nature. That’s why Cornelius Castoriadis calls the contemporary system pseudo-rational [5] – it claims to be based on rationality while acting in irrational and unreasonable manner.

Advocates of authoritarian modes of governance such as Slavoj Zizek [6] have suggested that a totalitarian-like state that will not “burden” people with political issues will offer them instead a lot of free time to engage with things they supposedly prefer. The history, however, speaks to the exact opposite: whenever the people have claimed their right to directly participate in the decision-making processes that determine the future of their community, there was explosion of human thought, creativity, and science. Most notable examples for that were the Ancient Athenian Polis and even some medieval independent cities, both of which had their limitations and shortcomings, but nonetheless allowed for mass civic culture to develop around participatory institutions and mechanisms like popular assemblies, citizen committees, councils of delegates, sortition etc. [7] It was within these urban environments where citizens organized life in common around political deliberation and agreement, which allowed for rational thinking and reason to proliferate, as democratic processes provided the means for traditions and established “truths” to be put into question.

The rationality of the periods in question had nothing to do with the determinist rationalism advocated by the supporters of oligarchy. Instead, it characterized what Castoriadis calls “the quest for truth” [8]. He valued rationality not as a supposed linear progression, but as a quality of thought that always asks for reasons/grounds and justification, and distinguishes between different forms of validity. [9] In this sense, rational thinking and reasoning has to do with processes of public deliberation, where opinions have to be backed with logical arguments, and not with deception or coercion.

Unfortunately, this type of rationality is in retreat in our contemporary world, and instead, as Castoriadis suggest, the dominant pseudo-rationality puts end to thinking and creation. [10] Murray Bookchin, another thinker who valued reason as a quality of thought, underlines that today we and our society are still totally irrational – indeed, we are cunningly dangerous to ourselves and all that lives around us [11]. He continues by suggesting that reason, which was expected to dispel the dark historic forces to which a presumably unknowing humanity had been captive, is now used to enhance the efficiency of domination [12].

In order to overcome the current state of pseudo-rationalism and to lead humanity to reason, Castoroadis suggests, we need to cease adhering to a heteronomous institution of society and the internalization of the representations in which this institution is embodied. [13] According to him, this implies introducing certain number of (not simply procedural) rules that render rational discussion possible. [14] In other words, for reason and rationality to have place in our societies, revolutionary changes have to take place.

First and foremost, this implies nothing less than a radical reconfiguration of the political architecture of our societies. Setting up new institutions that will allow and encourage public deliberation and mass participation in decision-making, so that space is given for well-argumented dialogue to take place. In one such setting people will be allowed to move from infant-like national subjects and consumers into conscious citizens-stewards that take full responsibility (both collective and individual) for the trajectory of their social and natural environment. Public assemblies, participatory municipal councils and popular committees can provide the fertile ground for reason and rational thought to re-emerge. Otherwise, within the framework of the current system, there is simply no place for rationality – everything is, instead, being used to enhance and justify a completely unreasonable order that empowers disproportionately a tiny percentage of the population, dooming the rest to a life of servitude and conformity. All social, natural and cognitive resources are being used by the system to justify top-down bureaucratic rule.

Moving in one such direct-democratic direction that will allow for rationality and reason to proliferate won’t be an easy task. First and foremost, because the dominant pseudo-rationalism contaminates the imaginaries of many who come to oppose oligarchy. On the one hand, there is large section of the Left, that is deeply submerged in parliamentarism and economism, thus accepting the pseudo-rational linear determinism, which suggests that humanity is unavoidably moving towards increasingly larger scales that require further political centralization and fetishization of economic relations. As a result of that, they often come to blindly accept statecraft, labor as commodity, domination, and other systemic components of the status quo, instead of challenging them.

On the other hand, there is this troubling rise of conspiracy theories, that although critical of humanity’s current state, tend to offer analysis that undermines action and promotes cynicism instead. In the worldview of conspiracists, our societies have progressed so much that bureaucratization and technocracy have become all too powerful for people to initiate any genuine change. According to them, every event is part of a grand plan that is orchestrated by untouchable-like secret societies. Such worldviews more often than not lead to retreat from public affairs and search for “deeper” esoteric meanings, in which to search shelter from the ills of the system, or in backing authoritarian leaders. This is when, to use Bookchin’s words, the rational is replaced by the intuitional, and palpable social opponents are replaced by their shadows, to be exorcised by rituals, incantations, and magical gymnastics [15].

Then there are the dogmatic ideologies. Those submerged in such a mindset often prove unable to examine current events without looking at them through the contextuality of the time period, within which their ideology initially emerged. There is little space for dialogue and argumentation when an ideological dogma from another century determines your opinion on current affairs, thus there cannot be rational and reasonable dialogue. A stark example of this is what Syrian author Leila Al Shami calls “anti-imperialism of idiots” [16] – a narrow geopolitical worldview, which suggests we still live in the Cold War era and for whom there still is an opposing Soviet bloc. For such people, all regimes who oppose the “West” are somehow related to communism or anti-capitalism, and no sign or evidence of the anti-communist sentiments of the likes of Putin can change their mind. [17]

All of these trends tend to take for granted the dominant determinist pseudo-rationalism. Instead of that, social movements fighting for social change should embrace rationality, not as an ideology of a linear progression, but as a quality of thought, which always seeks for argumentation, reason and justification. The type of rational thinking that will open paths toward different valid choices, instead of narrowly justifying what currently exist. A suitable setting for this is a social system based on the greatest possible citizen participation, where power is redistributed equally among all, and coercion is replaced by deliberation. Political architecture of this kind will have to be decentralized, with decision-making being placed at the heart of where we all interact – in neighborhoods and in communities. And in order for this decentralization to be sustained, without degrading into parochialism, confederal relations have to be established between local self-managed units. As Bookchin suggests, the confederation of municipalities, as a medium for interaction, collaboration, and mutual aid among its municipal components, provides the sole alternative to the powerful nation-state on the one hand and the parochial town or city on the other [18].

The first steps towards something like that is the creation and maintenance of spaces where constructive dialogue can take place. Such can be physical hubs like open assemblies and social centers, as well as digital platforms and journals. The important thing is that the struggle for a direct-democratic society requires, as Harald Wolf reminds us, a long and patient work of preparation [19]. The project of direct democracy, of which reason and rational deliberation are an inseparable part, has to be made appealing and desirable for a growing amount of people. This is a necessary step towards a popular revolutionary change that will overturn the oligarchic authority of the elites, opening instead paths toward multiple alternatives.

REFERENCES

[1] Janet Biehl (ed.): The Murray Bookchin Reader (Montreal: Black Rose Books, 1999), p39.

[2] James Surowiecki. Review of Better and Better: The Myth of Inevitable Progress, by Indur M. Goklany. Foreign Affairs 86, no. 4 (2007): 132–39. (available online at http://www.jstor.org/stable/20032420)

[3] Hannah Arendt: Between Past and Future: Eight Exercises in Political Thought (New York: The Viking Press, 1961), p5.

[4] Charles Taylor, Patrizia Nanz, Madeleine Beaubien Taylor: Reconstructing Democracy: How Citizens are Building from the Ground Up (Cambridge: Harvard University Press, 2020), pp60-61.

[5] David Ames Curtis (ed.): The Castoriadis Reader (Oxford: Blackwell Publishers, 1997), p240.

[6] https://youtu.be/720IWRoe9wk

[7] https://www.history.com/topics/ancient-greece/ancient-greece-democracy and https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-642-38724-1_3

[8] David Ames Curtis (ed.): The Castoriadis Reader (Oxford: Blackwell Publishers, 1997), p393.

[9] Ingerid S Straume and Giorgio Baruchello (eds.): Creation, Rationality and Autonomy: Essays on Cornelius Castoriadis (Aarhus: Aarhus University Press, 2013), p19.

[10] Ingerid S Straume and Giorgio Baruchello (eds.): Creation, Rationality and Autonomy: Essays on Cornelius Castoriadis (Aarhus: Aarhus University Press, 2013), p20.

[11] Janet Biehl (ed.): The Murray Bookchin Reader (Montreal: Black Rose Books, 1999), p39.

[12] Janet Biehl (ed.): The Murray Bookchin Reader (Montreal: Black Rose Books, 1999), p98.

[13] David Ames Curtis (ed.): The Castoriadis Reader (Oxford: Blackwell Publishers, 1997), p390.

[14] David Ames Curtis (ed.): The Castoriadis Reader (Oxford: Blackwell Publishers, 1997), p391.

[15] Janet Biehl (ed.): The Murray Bookchin Reader (Montreal: Black Rose Books, 1999), p66.

[16] https://leilashami.wordpress.com/2018/04/14/the-anti-imperialism-of-idiots/

[17] https://tankie.fandom.com/wiki/Putin_is_anti-communist

[18] Murray Bookchin: Free Cities: Communalism and the Left (2008), p27. (Available online at https://theanarchistlibrary.org/library/murray-bookchin-eirik-eiglad-free-cities)

[19] https://www.aftoleksi.gr/2022/06/18/a-quot-long-and-patient-work-of-preparation-quot-in-an-age-of-catastrophe-remarks-on-castoriadis-political-legacy/

Φωτογραφία κειμένου: Artwork by Jacek Yerka

The post From Pseudo-rationalism to Rationality as a quality of thought first appeared on Aυτολεξεί.

Αν κανείς, κατά τις αναδιφήσεις του στα ενδότερα του νεοελληνικού υπαρκτού σουρεαλισμού, άκουγε τις εκπομπές του Γ. Τράγκα κατά τη διάρκεια των δύο λοκντάουν, δεν θα μπορούσε να προσπεράσει τη χρήση αριστερίστικου λεξιλογίου εκ μέρους του λαϊκού αγωνιστή με τα μπλουζάκια Ραλφ Λόρεν και τ’ ακριβά ρολόγια: «Η ιατρική τυραννία ως εργαλείο ελέγχου του πληθυσμού», «φασιστικό καθεστώς», «οι χιτλερικοί» κ.λπ. Τα ίδια ακριβώς δήλωνε κι ο Φώτης Τερζάκης, υπό ένα ομολογουμένως πιο εκλεπτυσμένο ύφος: «Είμαστε όλοι αιχμάλωτοι στα χέρια του ολοκληρωτικού κράτους που στο όνομα της δημόσιας υγείας αντλεί το δικαίωμα να μετατρέψει ολόκληρη την κοινωνία σε ένα υγειονομικά ελεγχόμενο Άουσβιτς»[1]. Τη σύμπλευση αυτή μεταξύ αριστερισμού και παραδοσιακής Δεξιάς ή συντηρητισμού το είδαμε και στην περίπτωση Νεορθόδοξων που παρέθεταν το γνωστό κείμενο του Αγκάμπεν[2], για ν’ αντιταχθούν στο αίτημα κλεισίματος των εκκλησιών, αλλά και των πρελάτων της Καθολικής Εκκλησίας που τόνιζαν ότι «ο κορωνοϊός είναι μια πρόφαση για τον περιορισμό των θεμελιωδών ελευθεριών»[3]. Αντίστοιχη στάση ακολούθησαν και οι περίφημοι «Αυτόνομοι» –με τα antifa τους νεανικά παραρτήματα–, με τη σταθερή γραμμή ότι η πανδημία συνιστά κατασταλτικό μέτρο αλλά κι έναν αντι-εμβολιακό λόγο που θυμίζει Ραχήλ Μακρή[4].

Ευτυχώς αρκετός κόσμος εντός του αναρχικού Χώρου άσκησε κριτική σε αυτές τις παρανοϊκές θεωρίες[5]. Ας μη λησμονούμε ωστόσο ότι, στην πραγματικότητα, τα όσα φαιδρά και ταυτοχρόνως οικτρά είπαν κι έκαναν οι «Αυτόνομοι», συμπυκνώνουν με τον πιο καθαρό τρόπο τη φιλοσοφική «αλήθεια» του Χώρου: ο μαχητικός κι εκδικητικός αντι-μικροαστισμός, η ταύτιση των δυτικών κρατών με τον «ολοκληρωτισμό» ή ο διάχυτος φουκωισμός συνιστούν στοιχεία του ιδεολογικού και κοσμοθεωρητικού DNA αυτού του χώρου – «Θα στέλνεις sms μέχρι και για να τρως. Αυτό δεν είναι ιός, είναι φασισμός» έγραφε αναρχικό τρικάκι που μοιράστηκε κατά την πρώτη καραντίνα.

α) Ο φόβος απέναντι στο χάος

Όλες αυτές οι θεωρίες βασίζονται στην ιδέα πως η πανδημία είναι «φτιαχτή», ότι πρόκειται για έναν ακόμα ελιγμό της «Κυριαρχίας» προκειμένου να κλειδωθούν οι πληθυσμοί στα σπίτια τους και να μην αντιδρούν – ασχέτως αν εδώ και καιρό οι εν λόγω πληθυσμοί δεν δείχνουν ν’ αντιδρούν ιδιαίτερα στο οτιδήποτε. Όλοι τους φαντασιώνονται μεγαμηχανές και πανοπτικά συστήματα επιτήρησης, ιατρικές και βιοτεχνολογικές δικτατορίες, περιγράφοντας τη «νέα δυστοπική πραγματικότητα που μεθοδικά εγκαθιδρύεται από το κράτος και το κεφάλαιο επ’ ευκαιρία της εμφάνισης του νέου κορωνοϊου»[6], ενώ είναι προφανές ότι περί του αντιθέτου πρόκειται: ακόμη κι οι τυφλοί είδαν ότι, αν κάτι φανερώνει η πλήρης ανικανότητα ακόμη και των πιο ανεπτυγμένων κρατών –πλην ορισμένων εξ αυτών που είχαν ήδη εμπειρία από πανδημίες αλλά και πληθυσμούς υπέρ του δέοντος πειθαρχημένους, όπως ορισμένες ασιατικές χώρες– να διαχειριστούν την πανδημία και τις συνέπειές της, αυτό είναι το χάος που βαθαίνει και η ολική κατάρρευση που πιθανόν να έρχεται.

Όταν μπροστά σε μια τέτοια κρίση παγκόσμιου βεληνεκούς οι περισσότερες κυβερνήσεις κινήθηκαν μεταξύ μικροπολιτικής και βραχυπρόθεσμης, αρπακτικής προσοδοθηρίας, από τη μια μεριά, και πλήρους ανοργανωσιάς και σπασμωδικότητας, από την άλλη, είναι προφανές ότι κανείς πλέον δεν ελέγχει τίποτε. Το δόγμα των σύγχρονων ολιγαρχιών είναι «ό,τι φάμε, ό,τι πιούμε κι ό,τι αρπάξει ο κώλος μας».

Ενδεικτικό είναι από αυτή την άποψη το παράδειγμα της Γαλλίας, ενός ευρωπαϊκού κράτους με μακρά οργανωτική παράδοση, στο οποίο η νεοφιλελεύθερη αποσάρθρωση έχει προχωρήσει σε μικρότερο βαθμό σε σχέση με τα αγγλοσαξωνικά κράτη και το οποίο έχει αξιόλογη οικονομική ισχύ. Σύμφωνα με πρόσφατη έκθεση της Εθνοσυνέλευσης αλλά και αρκετές μαρτυρίες δημάρχων και τοπικών αξιωματούχων, αυτό που παρατηρήθηκε είναι ακριβώς το αντίθετο από μια ολοκληρωτική δυναμική: η απουσία, η αδυναμία, η κοντόθωρη πολιτική και εν τέλει η εγκατάλειψη της κοινωνίας από την κρατική μηχανή και την ολιγαρχία γενικότερα[7].

Το ιατρικό, βιοτεχνολογικό και φαρμακευτικό λόμπι όχι μόνο δεν προσπαθεί να μας ελέγξει μέσω «ύποπτων» εμβολίων και της επιβολής κάποιας ιατρικής τυραννίας, αλλά στην πραγματικότητα βαδίζει κι αυτό ανεξέλεγκτο, δίχως επαφή με τις ανάγκες της κοινωνίας και δίχως να υποτάσσεται, ως προς τις επιλογές του, σε καμία εξουσία.

Αντίστοιχα, η μεγάλη φαρμακοβιομηχανία όχι μόνο δεν έχει κάποιο μακροπρόθεσμο σχέδιο υποδούλωσης των πληθυσμών αλλά, αντιθέτως, κερδοσκοπεί μπλοκάροντας την πραγματική ιατρική έρευνα, όποτε την κρίνει οικονομικώς ασύμφορη. Εν προκειμένω, έχει δίκιο ο Ντέιβις όταν παρατηρεί: «Η Big Pharma ισχυρίζεται ότι προστατεύεται απέναντι στους αντιμονοπωλιακούς νόμους, διότι είναι η βασική κινητήρια δύναμη της φαρμακευτικής έρευνας, όταν, στην πραγματικότητα, δαπανά περισσότερο στη διαφήμιση παρά σε έρευνα και ανάπτυξη. Τα πρωτοποριακά φαρμακευτικά προϊόντα και εμβόλια που διαθέτει στην αγορά, συνήθως αναπτύσσονται πρώτα σε μικρές, δυναμικές εταιρείες βιοτεχνολογίας, οι οποίες με τη σειρά τους αξιοποιούν την έρευνα από δημόσια πανεπιστήμια. Η Big Pharma, στην ουσία, είναι κερδοσκοπικός, μη παραγωγικός καπιταλισμός (rentier capitalism), ένα εμπόδιο στην αναδυόμενη επανάσταση, στον βιολογικό σχεδιασμό και την παραγωγή εμβολίων»[8]. Στον βαθμό που σήμερα οι μεγάλες φαρμακευτικές εταιρείες κινητοποιήθηκαν για την παραγωγή εμβολίων, είναι ακριβώς επειδή –πέραν της κρατικής χρηματοδότησης που ήδη έλαβαν– ξέρουν ότι θα τα μοσχοπωλήσουν στις τρομοκρατημένες κυβερνήσεις.

Τούτη η προοπτική προκαλεί τρόμο, αν το καλοσκεφτεί κανείς: μια πανδημία μαστίζει το πιο ανεπτυγμένο κομμάτι του κόσμου, θερίζοντας κομμάτια της άμεσης περιφέρειάς του (όπως η Λατινική Αμερική), και οξύνει την ήδη υπάρχουσα πολυδιάστατη κρίση του (οικολογική, οικονομική, επισιτιστική). Κι απέναντι σε τούτη την πρωτόφαντη κατάσταση οι κυρίαρχες τάξεις κοιτούν μόνο πώς θα πλιατσικολογήσουν ακόμα περισσότερο τον πλανήτη, εκμεταλλευόμενες τη γενική αναστάτωση. Αυτό το δυστοπικό κι ιδιαίτερα αγχωτικό σενάριο είναι που ξορκίζουν οι θεωρίες συνωμοσίας, οι οποίες παρουσιάζουν με αξιοσημείωτη επιμονή τον κόσμο ως ορθολογικό «Σύστημα» και καλοκουρδισμένη μηχανή. Μπορεί η μηχανή αυτή ν’ απεργάζεται το κακό μας (ο «καπιταλισμός ως μηχανή καταστροφής» κ.ο.κ.), ωστόσο παραμένει ένα ον ορθολογικό και προβλέψιμο. Αντιθέτως, η ιδέα πως κανείς πλέον δεν κουμαντάρει το καράβι, πως όχι μόνο το πηδάλιό του είναι αχρηστευμένο μα και πως ο καπετάνιος έχει πουλήσει κοψοχρονιά την πυξίδα, αποτελεί σενάριο πολύ πιο δυσκολοχώνευτο και αγχογόνο.

β) Στρουθοκαμηλισμός απέναντι στην περατότητα του πλανήτη

Σ’ ένα βαθύτερο επίπεδο η εμμονή αυτή ν’ αρνούμαστε την πραγματικότητα συνδέεται και με τις δύσκολες αλήθειες που η πανδημία μάς αναγκάζει να παραδεχτούμε, σε ό,τι αφορά στον τρόπο ζωής και τις συνήθειές μας. Διότι, αν ζούμε πλέον στην εποχή των «συνδημιών», εξυπακούεται πως η έκταση του οικολογικού μας αποτυπώματος έχει πλέον άμεσα φονικές παρενέργειες. Πράγμα που, με τη σειρά του, συνεπάγεται πως το οικονομικό και κοινωνικό μοντέλο αλλά και το σύνολο αξιών που οδηγούν στη μεγέθυνση αυτή, θα πρέπει ν’ αλλάξουν ριζικά. Είναι προφανές, υπό αυτή την έννοια, ότι όλες αυτές οι αντιδράσεις συνιστούν σύμπτωμα ψυχολογικής φύσεως, που έχει ως στόχο να συγκαλύψει όλες αυτές τις βασικές και θεμελιώδεις παραδοχές. Είναι τούτη η άρνηση της πραγματικότητας που θρέφει ακόμη την πίστη και την ελπίδα των πληθυσμών ότι το μοντέλο της κοινωνίας της κατανάλωσης, βασισμένο στην έλλειψη ορίων και την εκκόλαψη ενός αδηφάγου ατόμου, θα μπορούσε να διαιωνίζεται απρόσκοπτα εις το διηνεκές.

Σ’ αυτόν τον στόχο άλλωστε τείνει η παγκόσμια οικονομία: όχι περιορισμός των ορέξεών μας, αλλά περαιτέρω χρήση της τεχνολογίας με σκοπό την υπέρβαση των ορίων που μας θέτουν η περιβαλλοντική κατάρρευση κι η δημογραφική κρίση.

Για παράδειγμα, η ερημοποίηση της ενδοχώρας, η εξάντληση των καλλιεργήσιμων γαιών, η αδυναμία εκτροφής ολοένα και μεγαλύτερου αριθμού ζώων για σφαγή, με σκοπό την εξυπηρέτηση της υπερβολικής κατανάλωσης κρέατος μέσα στον ανεπτυγμένο κόσμο, δημιουργούν πρόβλημα ανεφοδιασμού, όχι μόνο των πόλεων αλλά και της ίδιας της υπαίθρου των ανεπτυγμένων χωρών. Κι έτσι έρχεται η νεοτεχνολογία να καλύψει τα κενά: «κάθετες» καλλιέργειες εσωτερικού χώρου[9] ή «τεχνητό κρέας» (όπως στη Σιγκαπούρη και προσεχώς στο Ισραήλ[10]) και μικρής κλίμακας εταιρείες τύπου Άμαζον, που εξυπηρετούν απομακρυσμένες κοινότητες (όπως η γερμανική PicNic). Όχι μόνο δεν κινούμαστε προς έναν περιορισμό των αναγκών μας, μα θρέφουμε ακόμα περισσότερο τον νεοτεχνολογικό (ψηφιακό και βιοτεχνολογικό) Μολώχ με κάθε ευκαιρία, επιτρέποντας, με τις ακόρεστες ορέξεις μας στις εταιρίες και τα κάθε είδους αρπακτικά να βρίσκουν νέες ευκαιρίες για κερδοσκοπία – όπως εν προκειμένω το συνθετικό κρέας, που παρουσιάζεται ως το νέο μεγάλο «μπαμ», ως ο σημερινός «αγώνας για την κατάκτηση του Διαστήματος»[11].

Υπό αυτήν την έννοια, η άρνηση της ύπαρξης της πανδημίας συνιστά ένα είδος υστερικής αντίδρασης: απέναντι, αφενός, στην πολύ σωστή διαπίστωση ότι «η υγειονομική κατάσταση έκτακτης ανάγκης που ταλαιπωρεί τον πλανήτη εδώ κι έναν περίπου χρόνο έφερε τη Δύση αντιμέτωπη με μια πρωτόγνωρη κρίση: κρίση όχι μόνο ανθρωπιστική ή ηθική, αλλά και κρίση αυτογνωσίας»[12], αφετέρου στην –απορρέουσα από αυτήν– αναγκαιότητα επιβολής ορίων: δηλαδή σε μια ριζική και βαθιά αλλαγή του καθημερινού τρόπου ζωής σε όλα τα επίπεδα – από το πώς αντιλαμβανόμαστε την επιστημονική έρευνα μέχρι το πώς μετακινούμαστε και το τι τρώμε.

Ιδού τι αρνείται πεισματικά το σύγχρονο άτομο: την προοπτική οικολογικών αλλαγών που θα τον θίξουν στην άμεση καθημερινότητα και στις αγαπημένες του συνήθειες (το αυτοκίνητό του, τα αεροπορικά του ταξίδια, τα γκάτζετς και το διαδικτυακό «κάψιμο», το σόπινγκ, το Νέτφλιξ και τα μπέργκερς του).

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

[1] «Η κοινωνία ως υγειονομικά ελεγχόμενο Άουσβιτς. Μια γραπτή συζήτηση με τον Φώτη Τερζάκη», thepressproject.gr, 9/5/2020.

[2] Τζ. Αγκάμπεν, «Η επινόηση μιας πανδημίας» (περιλαμβάνεται στο Τζ. Αγκάμπεν, Πού βρισκόμαστε; Η επιδημία ως πολιτική, μτφρ. Π. Καλαμαράς – Τ. Θεοφιλογιαννάκος, Αθήνα, Εκδόσεις Αλήστου Μνήμης, 2021).

[3] Βλ. για το σχετικό κείμενο που συνυπέγραψαν αρχιεπίσκοποι, καρδινάλιοι και λοιποί Καθολικοί μεγαλόσχημοι τον περασμένο Μάιο, C. Chambraud, «Pour des prélats catholiques, la pandémie est un “prétexte” pour limiter les libertés», lemonde.fr, 9/5/2020.

[4] Βλ. π.χ. την αφίσα τους, «Δεν είναι εμβόλια! Είναι η βιοτεχνολογική κυριαρχία! Είναι “πλατφόρμες γενετικής τροποποίησης των κυττάρων”» (Δεκέμβριος 2020).

[5] Βλ. π.χ. την πολύ σωστή κριτική του Α. Σχισμένου στον Αγκάμπεν: «Ο αυτοπεριορισμός στα χρόνια της πανδημίας: Μια απάντηση στον Αγκάμπεν», aftoleksi.gr, 16/3/2020. Δυστυχώς όμως, κατά το παράδειγμα της Γαλλίας (όπου κατά τις διαδηλώσεις των αντι-εμβολιαστών εμφανίζονται αριστερίστικα μπλοκ που μιλούν κατά του κοινωνικού ελέγχου κι όχι του ίδιου του εμβολίου), η επιβολή μέτρων έμμεσης ή άμεσης υποχρεωτικότητας από πλευράς κράτους, έκανε ένα κομμάτι του Χώρου να ξαναδεί το ζήτημα, προφανώς ταυτίζοντας τον εμβολιασμό με το κράτος.

[6] Από την παρουσίαση του πρώτου τεύχους του περιοδικού Χωρίς Κανόνα (Δεκέμβριος 2020).

[7] J. Cordelier, «Quand les maires pallient aux défaillances de l’Etat», lepoint.fr, 9/4/2020. Να σημειωθεί εδώ πως η ίδια περίπου αδυναμία ελέγχου παρατηρήθηκε και σε ακόμα πιο εύπορες δυτικές χώρες, όπως η Γερμανία και οι σκανδιναβικές, στις οποίες οι καλύτερες επιδόσεις πρέπει να αποδοθούν κυρίως στην καλύτερη κατάσταση του εθνικού συστήματος υγείας λόγω των πολιτικών πιέσεων που ασκούσε κατά τις τελευταίες δεκαετίες ο γηράσκων πληθυσμός τους. Το φιάσκο της ΕΕ με τα εμβόλια συνιστά λογική συνέπεια της κατάστασης αυτής.

[8] Μ. Ντέιβις, «Πανδημίες, υπερ-καπιταλισμός και οι αγώνες του αύριο», ό.π.

[9] Βλ. τη σχετική παρουσίαση μιας από τις εταιρείες του κλάδου: https://www.susteniragriculture.com/about/.

[10] «Ενώ η Υπηρεσία Τροφίμων της Σιγκαπούρης είναι η πρώτη που ενέκρινε την πώληση συνθετικού κρέατος, οι Aleph Farms, Super Meat, Meat Tech, και Future Meat Technologies αποτελούν ορισμένες από τις κορυφαίες, παγκοσμίως, εταιρίες του κλάδου, έχοντας όλες την έδρα τους στο Ισραήλ» (A.Voldman, “The First Head of State to Taste Cultivated Meat Takes Modern-Day Space Race to New Heights”, www.gfi.org, 8/12/2020). Ταυτοχρόνως διαβάζουμε ότι «η αναπαραγωγή μέσω 3D printing, κρέατος, είτε μοσχαρίσιου είτε κοτόπουλου, είναι ένας κλάδος της βιομηχανίας τροφίμων που μέσα σε αυτή τη δεκαετία θα κατέχει ένα μερίδιο επένδυσης κοντά στα 3,7 δισεκατομμύρια δολάρια» (Σ. Πουλερές, «Επένδυση-μαμούθ 3,7 δισ.: Θα δοκίμαζες το νέο «κρέας» που μπορεί να σώσει τον πλανήτη και κάνει θραύση σε όλο τον κόσμο;», menshouse.gr).

[11] Από αυτή την άποψη, η σωστή κριτική που μπορεί ν’ ασκηθεί στο κίνημα της χορτοφαγίας και του βεγκανισμού είναι η εξής: Καθώς πολύ συχνά θέτει το ζήτημα από στενά φιλοζωική σκοπιά, αδιαφορεί πλήρως για τα γενικότερα οικολογικά συμφραζόμενα της συζήτησης σχετικά με την –αναγκαία πλέον– αλλαγή των διατροφικών μας συνηθειών προς οικολογική-αποαναπτυξιακή κατεύθυνση. Έτσι πέφτει κι αυτό, πολύ συχνά, στην παγίδα της κυρίαρχης τεχνοφιλικής-καταναλωτικής ιδεολογίας: θέλει να τρώει βιομηχανικώς παρασκευασμένα παράγωγα ή υποκατάστατα των τροφών που δεν μπορεί να φάει για λόγους αρχής. Χαρακτηριστικό παράδειγμα η σόγια και τα παράγωγά της, της οποίας η καλλιέργεια είναι ιδιαίτερα αντι-οικολογική.

[12] Περ. ResPublica, τ. 3 (Σημειώσεις εκτός γραμμής για το τέλος ενός κόσμου), Δεκέμβριος 2020.

The post Περί αντιεμβολιασμού και συνωμοσιολογίας: ο φόβος του Θανάτου first appeared on Aυτολεξεί.

Αυτοί οι τρεις δρόμοι ή «εργαλεία» (για να χρησιμοποιήσω τη γλώσσα της σύγχρονης εργαλειοκρατίας) για την επίτευξη της ανθρώπινης ελευθερίας –ο λόγος, η επιστήμη και η τεχνική– που φαίνονταν τόσο βέβαιοι μόλις μια γενιά πριν, δεν απολαμβάνουν πλέον το κύρος που είχαν παλαιότερα. Από τα μισά του 20^ου αιώνα, είδαμε τον λόγο να γίνεται ορθολογισμός, δηλαδή μια ψυχρή λογική για την εξελιγμένη χειραγώγηση των ανθρώπινων όντων και της φύσης· η επιστήμη έγινε επιστημονισμός, μια ιδεολογία για να βλέπει κανείς τον κόσμο ως ηθικά ουδέτερο, ως ένα ουσιαστικά μηχανικό σώμα που μπορεί να χειραγωγηθεί· η τεχνική έγινε σύγχρονη τεχνολογία, ένα οπλοστάσιο από άκρως ισχυρά εργαλεία για την επιβεβαίωση της αυθεντίας της τεχνικά καταρτισμένης και, κατά βάση, γραφειοκρατικής ελίτ.

Η αμφισημία που δημιουργείται από αυτή τη διπρόσωπη εξέλιξη του λόγου, της επιστήμης και της τεχνικής, οδηγεί σε μια διάχυτη αίσθηση ότι αυτή καθαυτή η τριάδα δεν έχει νόημα, εκτός αν επαναξιολογηθεί και αναδιαρθρωθεί έτσι ώστε να διασωθεί η λανθάνουσα απελευθερωτική πλεύρα τής κάθε συνιστώσας της και να αποκαλυφθεί με σαφήνεια η καταπιεστική πλευρά της. Η επιστροφή στον ανορθολογισμό, στη δεισιδαιμονία και στον υλικό πρωτογονισμό δεν είναι πιο επιθυμητή από την παράταση των ελιτιστικών και ελεύθερων αξιών, των ορθολογιστικών, επιστημονιστικών και τεχνοκρατικών ευαισθησιών που επικρατούν σήμερα. Η ανάγκη να διασωθεί ο λόγος ως ένας ηθικά φορτισμένος Λόγος του κόσμου δεν έρχεται σε αντίθεση με τη χρήση του ως μιας λογικής για τη θεώρηση αυτού του κόσμου.

Οι αντιφάσεις που βασανίζουν τον λόγο έχουν τις ρίζες τους στην ιστορία της αναγωγής του αντικειμενικού λόγου στον εργαλειακό λόγο -στον ανησυχητικό εκφυλισμό της ορθολογικότητας, ως εγγενούς ιδιότητας της πραγματικότητας, στο «εύλογο» που αποτελεί αμιγώς μια αστόχαστη αποτελεσματική τεχνική. Μπορούμε να ξεφωνίζουμε μόνοι και έρημοι, σαν τον Κάπταιν Αχάμπ στον Μόμπι Ντικ του Χέρμαν Μέλβιλ: «Όλα τα μέσα μου είναι λογικά· τα κίνητρα και οι σκοποί μου τρελά».

[…] Με τον υποβιβασμό της ηθικής σε κάτι ελάχιστα παραπάνω από ένα σύνολο ζητημάτων γνώμης και προτίμησης, η εργαλειοκρατία έχει διαλύσει κάθε περιορισμό που θα ετίθετο από την ηθική και την ηθικότητα πάνω στην επικείμενη καταστροφή που φαίνεται ότι περιμένει την ανθρωπότητα. Οι κρίσεις δεν διαμορφώνονται πλέον με τους όρους της εγγενούς αξίας τους· αποτελούν απλώς ζητήματα δημόσιας συναίνεσης που διακυμαίνονται ανάλογα με τα μεταβαλλόμενα επιμέρους συμφέροντα και ανάγκες. Έχοντας εκδύσει τον κόσμο από την ηθική του αντικειμενικότητα και έχοντας υποβαθμίσει την πραγματικότητα σε έναν κατάλογο βιομηχανικών αντικειμένων, η εργαλειοκρατία απειλεί να μας αποτρέψει από τη διαμόρφωση μιας κριτικής στάσης απέναντι στον ρόλο που η ίδια έχει παίξει και στα προβλήματα που δημιούργησε.

[…] Η ερμηνεία που δίνουμε για την επιστήμη δεν απέχει πολύ από εκείνη που δίνουμε για τον λόγο. Ιδωμένη ως μεθοδολογική εφαρμογή του λόγου στον συγκεκριμένο κόσμο, η επιστήμη έχει αποκτήσει την κακή φήμη που είχαν η εργαλειοκρατία και η τεχνική κατά τη διάρκεια των προηγούμενων δεκαετιών. Οι υπερβολικές αξιώσεις της ως μιας στρατηγικής για την παρατήρηση, τον πειραματισμό και τη γενίκευση των δεδομένων σε «αναπόφευκτους» φυσικούς νόμους -καθώς και οι άκρως επιδεικτικοί ισχυρισμοί περί της «αντικειμενικότητας» και της διανοητικής καθολικότητάς της- την έχουν εκθέσει σε κατηγορίες για αναίσθητη αλαζονεία απέναντι στο συναίσθημα, την ηθική και τη μεγεθυνόμενη κρίση της ανθρώπινης συνθήκης. Η επιστήμη που κάποτε θεωρούνταν ο προάγγελος του Διαφωτισμού σε όλες τις σφαίρες της γνώσης, θεωρείται όλο και περισσότερο σήμερα ως ένα αυστηρά εργαλειακό σύστημα ελέγχου. Η χρήση της ως μέσου για την κοινωνική χειραγώγηση και ο ρόλος που έχει παίξει στον περιορισμό της ανθρώπινης ελευθερίας, παραλληλίζονται πλέον σε κάθε τους λεπτομέρεια με τη χρήση της ως μέσου για τη χειραγώγηση της φύσης. Οι περισσότερες από τις ανακαλύψεις της στους τομείς της φυσικής, της  χημείας και της βιολογίας αντιμετωπίζονται δικαίως με καχυποψία από τους άλλοτε πιο ένθερμους ειδήμονές της, όπως αποκαλύπτουν τόσο γλαφυρά οι αντιπαραθέσεις γύρω από την πυρινική ενέργεια και το ανασυνδυασμένο DNA.

[…] Ερχόμαστε έτσι αντιμέτωποι με το παράδοξο ότι η επιστήμη, ένα αναντικατάστατο εργαλείο για την ανρώπινη ευημερία, αποτελεί πλέον το μέσο για την υπονόμευση της ίδιας της της παραδοσιακής ανθρωπιστικής λειτουργίας. Η ηθική ουδετερότητα του πυρηνικού φυσικού, του χημικού τροφίμων και του βακτηριολόγου που εμπλέκεται στην ανάπτυξη θανατηφόρων παθογόνων παραγόντων για στρατιωτικούς σκοπούς, είναι ένα παραλυτικό σύμβολο μιας «επιστήμης που έχει ξεφύγει» και που παραλληλίζεται με κάθε ανατριχιαστική λεπτομέρεια με την εικόνα μιας «τεχνικής που έχει ξεγύγει»… [Η] επιστήμη εμπλέκεται εκτενώς σε δημόσιους διαλόγους που δεν αφορούν μόνο τους ισχυρισμούς της για την τεχνική της επάρκεια αλλά και για την ηθική της ωριμότητα.

[…] Η κοινή ιδέα ότι η σύγχρονη επιστήμη πραγματικά αναχώρησε για το μοναδικό ταξίδι της όταν υιοθετησε συνειδητά το πρόγραμμα της ελεγχόμενης εμπειρικής παρατήρησης του Φράνσις Μπέικον και την πειραματική επαλήθευση είναι ένας τετριμμένος μύθος, ο οποίος αντικατοπτρίζει  με μεγαλύτερη ακρίβεια τις διανοητικές αντιπραθέσεις της εποχής του Μπέικον, παρά τις αυθεντικές διαφορές μεταξύ των κλασικών και των αναγεννησιακών εννοιών της φύσης. Χωρίς απαραιτητα να το διατυπώνουν, οι κλασικοί φιλόσοφοι της φύσης δούλευαν με το πρόγραμμα της παρατήρησης και του πειραματισμού του Μπέικον για αιώνες. Με τη «Μεγάλη Αναστήλωση (των Επιστημών)» ο Μπέικον προσέδωσε ίσως πιο κατάλληλα στην επιστήμη μια λειτουργία την οποία η κλασική θεωρία δεν είχε ποτέ αποδεχτεί πλήρως: την αποκατάσταση της επιβολής του «ανθρώπου (άντρα)» πάνω στον φυσικό κόσμο, μια άποψη που τα έβαζε με τον στοχαστικό προσανατολισμό των σχολαστικών δασκάλων του Μεσαίωνα (ή για την ακρίβεια της χριστιανοσύνης) απέναντι τη φύση.

[…] Προκειμένου να απελευθερωθεί ο ανθρώπινος νους από την τροχοπέδη της θρησκείας, η ίδια η ανθρωπότητα σκλαβώθηκε από τις δυνάμεις της επιστήμης. Ένα νέο σώμα αρχών της επιστήμης αντικατέστησε το παλιό…

Ο εξορθολογισμός συνδυάστηκε με την επιστήμη δημιουργώντας την τεχνοκρατία, η οποία απειλεί τώρα να εκδύσει την ίδια την ανθρωπότητα -και το φυσικό της περιβάλλον- από την υποκειμενικότητα, μέσω της οποίας ο Διαφωτισμός σκόπευε να φωτίσει τον κόσμο.

Μέσα στην πορεία των διανοητικών «επαναστάσεων», οι φιλοσοφικοί προσανατολισμοί που αντικαθιστούν το ένα «παράδειγμα» με κάποιο άλλο προκαλούν σοβαρό κλονισμό στη συνέχεια, την ακεραιότητα και την ολότητα του πεδίου της γνώσης. Διαρρηγνύουν την οικολογία και την ιστορία της ίδιας της γνώσης -τόσο στην κοινωνική όσο και στην επιστημονική θεωρία. Αντικαθιστώντας ένα αριστοτελικό σχέδιο κοινωνικής ηθικής με ένα χομπσιανό σχέδιο «κοινωνικής επιστήμης» έχουμε χάσει έναν τεράστιο πλούτο από εκπληκτικές παραδόσεις.

Η εκτενέστατη σάρωση του ευρωπαϊκού κόσμου από τη χριστιανοσύνη, την οποία διαδέχτηκε πρόσφατα η επέλαση του μαρξισμού, κατάφερε να θάψει ένα ανεκτίμητο σώμα κοινωνικών ιδανικών και ενοράσεων. Στη δική μας εποχή μπορούμε να θυμηθούμε την απώλεια των έντονα ελευθεριακών ελπίδων που τροφοδοτήθηκαν από διάφορες ριζοσπαστικές ομάδες κατά την Αγγλική, την Αμερικανική και τη Γαλλική Επανάσταση, οι οποίες επισκιάστηκαν όλες από τις λενινιστικές «επαναστάσεις» του αιώνα που διανύουμε, ή πετάχτηκαν (για να χρησιμοποιήσω την ολέθρια φράση του Τρότσκι) στον «σκουπιδοτενεκέ της ιστορίας». Επίσης, μπορεί κανείς να θυμηθεί τον πλούτο των ουτοπικών ιδανικών από τα οποία άντλησε ο Μαρξ πριν τα αντικαταστήσει με τον μύθο του «επιστημονικού σοσιαλισμού». Όπως η χριστιανοσύνη πριν από αυτόν, ο σοσιαλισμός έχει τροφοδοτήσει έναν δογματικό φανατισμό που απέκλειε αναρίθμητες νέες δυνατότητες, όχι μόνο για την ανθρώπινη πράξη, αλλά και για την ανθρώπινη σκέψη και φαντασία. Η επιστήμη, αν και λιγότερο απαιτητική όταν επιτίθεται στους δικούς της αιρετικούς, επιδεικνύει έναν ανάλογο βαθμό φανατισμού ως προς τις διανοητικές αξιώσεις της. Εάν αψηφήσει κανείς τις μεταφυσικές, και συχνά μυστικιστικές, προϋποθέσεις της επιστήμης, οι οποίες βρίσκονται εδραιωμένες σε μία μυστηριωδώς παθητική «ύλη» και σε μία φυσική έννοια της κίνησης, σημαίνει ότι εκτίθεται στις κατηγορίες για μεταφυσική και μυστικισμό, και σε έναν διανοητικό διωγμό, από τον οποίο και η ίδια η επιστήμη υπέφερε κάποτε στα χέρια των ιεροεξεταστών της.

[…] Η ιδέα ότι η τεχνολογία είναι εγγενώς ηθικά ουδέτερη, ότι το παροιμιώδες «μαχαίρι» κόβει και από τις δύο πλευρές -είτε ως όπλο για να σκοτώσει είτε ως εργαλείο για να κόψει- δεν ήταν ευρύτατα αποδεκτή άποψη μέχρι την άνοδο του βιομηχανισμού. Σίγουρα τα μαχαίρια, όπως και τα υπόλοιπα εργαλεία χειρός, μπορούν να θεωρηθούν με τέτοιους ηθικά ουδέτερους όρους. Όμως, στο ευρύτερο πλαίσιο της τεχνικής -δηλαδή τα εργαλεία, τις μηχανές, τις δεξιότητες, τις μορφές εργασίας και τους «φυσικούς πόρους»- τα μέσα παραγωγής σπανίως θεωρούνταν ως ελεύθερα αξιών, ούτε και η επίπτωσή τους ήταν συνάρτηση μόνο των ατομικών ή κοινωνικών προθέσεων.

[…] Το πιο ανατριχιαστικό πράγμα σχετικά με τις αμφισημίες της ελευθερίας –του λόγου, της επιστήμης και της τεχνικής– είναι ότι τις εκλαμβάνουμε πλέον ως δεδομένες… Η διαρκής υποκατάσταση του λόγου από τον ορθολογισμό, της επιστήμης από τον επιστημονισμό και της ηθικής από την τεχνική απειλεί να εξαλείψει την ίδια την αίσθηση των υφιστάμενων προβλημάτων, για να μη μιλήσουμε για την ικανότητά μας να τα επιλύσουμε.

[…] Ακριβώς όπως μπορούμε εύλογα να διακρίνουμε μεταξύ μιας εξουσιαστικής και μιας ελευθεριακής τεχνικής, μπορούμε επίσης να διακρίνουμε μεταξύ των εξουσιαστικών και ελευθεριακών τρόπων του λόγου.

[…] Η συμβιωτική ορθολογικότητα που ονόμασα ελευθεριακή είναι πανταχού παρούσα· είναι μία αισθητικότητα, μια κατάσταση του νου, και όχι μόνο μια εγκεφαλική αλληλουχία σκέψεων. Το να τρυγήσουμε τη ζωή και να τραφούμε από αυτήν ασυλλόγιστα σημαίνει ότι υποβαθμίζουμε την αίσθηση της ζωής μέσα μας, όπως και την πραγματικότητς της ζωής γύρω μας. Αν αρνηθούμε την αισθητική και τ οτελετουργικό της οικολογικής αισθητικότητας, τότ αυτή γινεται μια καθαρή επίφαση εκείνου που ονομάζουμε «οικολογική σκέψη», ή (για να χρησιμοποιήσω τη συνταγή της κακιάς ώρας ενός εξέχοντος περιβαλλοντισμού) ένα πρόσχημα για την ιδέα ότι δεν υπάρχει «δωρεάν γεύμα» στη φύση. Η ελευθεριακή ορθολογικότητα δεν περιλαμβάνει «γευματα» ή «σνακ» στο όραμά της, της οικολογικής ισορροπίας. […] Το πώς θα οργώσουμε το έδαφος, ή θα φυτέωουμε και θα συλλέξουμε τους καρπούς -ακόμα και το πώς περπατάμε κατά μήκος ενός λιβαδιού ή ενός δάσους- είναι ανάλογο με την ορθολογικότητα που φέρνουμε στα περιβάλλοντα τα οποία προσπαθούμε να κατανοήσουμε.

[…] Όσο παράδοξο κι αν φαίνεται, η αφαίρεση της επιστήμης σε μεθοδολογία (αυτό που κυρίως κάνουν τα επιστημονικά «παραδειγματα») τείνει να μετατρέπει το ίδιο το επιστημονικό σχέδιο σε ένα πρόβλημα της μεθόδου, ή πιο ωμά, σε ένα πρόβλημα των εργαλειακών στρατηγικών. Η σύγχυση μεταξύ της επιστήμης ως γνώσης (Wissenschaft) και ως «επιστημονικής μεθόδου» δεν αποσαφηνίστηκε ποτέ επαρκώς. Από την εποχή του  Φράνσις Μπέικον, η ταύτιση της επιστημονικής επαλήθευσης με την ίδια την επιστήμη έδωσε προτεραιότητα στην τεχνική έναντι της πραγματικότητας, και καλλιέργησε την τέχνη της αναγωγής της κατανόησής μας της πραγματικότητας σε ένα ζήτημα απλής μεθοδολογίας.

[…] Ένα από τα βασικά προβλήματα της επιστήμης εξακολουθεί να εμμένει. Ο/η επιστήμονας πρέπει να προσεγγίσει τη φύση για αυτό που πραγματικά είναι: ενεργή, αναπτυξιακή, αναδυόμενη και υπέροχα πολυποίκιλη μέσα στον πλούτο της ιδιαιτερότητας και της μορφής.

*Το βιβλίο κυκλοφόρησε στα ελληνικά το 2016 από τις εκδόσεις Αντιγόνη σε μετάφραση της Ελίζας Κολοβού. Το παρόν απόσπασμα βρίσκεται στο κεφάλαιο 11 «Οι αμφισημίες της ελευθερίας».

Επιλογή αποσπάσματος: Ιωάννα-Μαρία Μαραβελίδη

The post Ο Μπούκτσιν για τη σύγχρονη τεχνολογία, την επιστήμη & τον ορθό λόγο first appeared on Aυτολεξεί.

Πριν καταλάβουν την εξουσία και εγκαθιδρύσουν έναν κόσμο σύμφωνα με τα δόγματά τους, τα ολοκληρωτικά καθεστώτα έπλασαν έναν ψεύτικο κόσμο συνοχής ο οποίος είναι καταλληλότερος για τις ανάγκες του ανθρώπινου μυαλού παρά για την ίδια την πραγματικότητα. –Hannah Arendt [1].

Οι θεωρίες συνωμοσίας φαίνεται να κερδίζουν συχνά τις εντυπώσεις και να ωθούν τους ανθρώπους έξω στον δρόμο. «Η 9/11 ήταν μια δουλειά απ’ τα μέσα», πιστεύουν κάποιοι, άλλοι είναι υποστηρικτές της επίπεδης γης, αντίθετοι με τον εμβολιασμό, σκεπτικιστές του κορονοϊού και ακόλουθοι της QΑnon –ο αριθμός των ανθρώπων που πιστεύουν σε θεωρίες συνωμοσίας φαίνεται να μεγαλώνει. Πολλοί τείνουν να πιστεύουν ότι το χαμηλό επίπεδο μόρφωσης είναι ο λόγος για όσους πιστεύουν σε αυτές τις ιδέες. [2] Άλλοι καλούν ανοιχτά σε περαιτέρω τεχνοκρατικοποίηση της πολιτικής ως λύση σε αυτό το φαινόμενο. [3]

Αλλά το να εξοπλίζεις τους τεχνοκράτες με περισσότερη εξουσία αποτελεί βασικά μέρος του προβλήματος. Υπάρχει και άλλος ένας παράγοντας, που οδηγεί στη αύξηση των θεωριών συνωμοσίας και αυτός είναι η απο-δυνάμωση. Ο καθηγητής ψυχολογίας Jan-Willem van Prooijen, σε μια έρευνά του, εντοπίζει διάφορες πηγές που δείχνουν πως όταν οι άνθρωποι νιώθουν αδύναμοι, ή βιώνουν μια έλλειψη ελέγχου του περιβάλλοντός τους, είναι πιθανότερο να πιστέψουν σε θεωρίες συνωμοσίας. [4] Ο Σύλλογος Ψυχολογικών Επιστημών έχει επίσης φτάσει σε ένα παρόμοιο αποτέλεσμα: μια πρόσφατη επιθεώρηση της επιστημονικής βιβλιογραφίας στις θεωρίες συνωμοσίας δείχνει πως αυτές οι ιδέες μπορεί να ελκύουν ανθρώπους που προσπαθούν να κατανοήσουν έναν κόσμο που τους αφήνει να νιώθουν αποδυναμωμένοι, αποξενωμένοι και μπερδεμένοι. [5]

Φαίνεται να έχει λογική αυτή η εξήγηση καθώς οι άνθρωποι έχουν γίνει δικαίως καχύποπτοι με τις αρχές. Επιπλέον, οι σύγχρονοι τεχνοκράτες και οι ειδικοί είναι όλοι τους μέρος μιας παράδοσης που πήρε το δικαίωμα να εξουσιάζει την κοινωνία από πολύ νωρίς στην ανθρώπινη ιστορία. Αναφέρομαι στη γεροντοκρατία. O Μάρρεϋ Μπούκτσιν συνδέει την τελευταία, μαζί με την πατριαρχία, ως τα δύο θεμέλια της κοινωνικής ιεραρχίας, κυριαρχίας και εκμετάλλευσης [6]. Ήταν οι ηλικιωμένοι, και συνήθως οι άντρες, που υποστήριζαν ότι κατέχουν τη γνώση και τη σοφία που δεν ήταν εφικτή για την υπόλοιπη κοινωνία. Έτσι, μαζί με την αναδυόμενη τάξη των πολεμιστών ξεκίνησαν να αποκτούν τον έλεγχο των συνανθρώπων τους.

Σήμερα οι κυβερνητικοί θεσμοί συνεχίζουν σε αυτή τη γραμμή σκέψης. Δεν είναι πια οι ηλικιωμένοι σε μια κοινωνία, αλλά είναι οι υποτιθέμενα σοφότεροι και μορφωμένοι που εκλέγονται για να διαχειριστούν τις ζωές μας. Εν τω μεταξύ, η υπόλοιπη κοινωνία απομακρύνεται συνεχώς από τα κέντρα εξουσίας. Δεν είναι παράξενο, λοιπόν, που οι άνθρωποι γίνονται όλο και περισσότερο καχύποπτοι με το τι τους λένε οι κυβερνήσεις, οι ειδικοί και τα μέσα μαζικής ενημέρωσης. Δεν είναι ότι ξαφνικά έγιναν παράλογοι ή εναντιώθηκαν στην επιστήμη· είναι ότι τα θεσμικά όργανα τούς έχουν πει τόσες φορές ψέματα, τα οποία σχεδιάστηκαν εξαρχής ώστε να διατηρήσουν μια προνομιακή θέση για τις κυβερνώσες ελίτ.

Δυστυχώς, αυτή η έλλειψη εμπιστοσύνης συχνά διοχετεύεται μέσω του κυρίαρχου φαντασιακού του καπιταλισμού και της εθνικής ταυτότητας. Αντί να προσεγγίσουν άλλους αποδυναμωμένους ανθρώπους και να προσπαθήσουν να αλλάξουν την πολιτική αρχιτεκτονική, οι άνθρωποι που πιστεύουν στις θεωρίες συνωμοσίας συχνά πέφτουν σε μια κατάσταση συλλογικού ναρκισσισμού –μια πεποίθηση ότι η κοινωνική ομάδα στην οποία ανήκουν είναι ανώτερη αλλά δεν χαίρει εκτίμησης–, σύμφωνα με μια σχετική έρευνα [7]. Επίσης, βλέπουν σχεδόν πάντα τον εαυτό τους ως κάποιον, του οποίου η θέση πρέπει να βρίσκεται «δικαιωματικά» στην κορυφή της κοινωνίας, αλλά αυτό του έχει κλαπεί από κάποιους άλλους. Έτσι, δεν καταφέρνουν να ξεπεράσουν το κύριο φαντασιακό που τους έχει αποδυναμώσει αρχικά, αλλά συμμετέχουν σε αυτό.

Δεν είναι παράξενο που οι ερευνητές έχουν υποστηρίξει ότι οι άνθρωποι που είναι διαποτισμένοι από συνωμοτικές πεποιθήσεις «έχουν την τάση να μην παίρνουν αποφάσεις που μπορεί μακροπρόθεσμα να αυξήσουν την αυτονομία και τον έλεγχό τους» [8]. Αντίθετα, είναι πολύ πιο επιρρεπείς στο να αποδείξουν την ανωτερότητά τους σε άλλες ομάδες. Ο Michael Albert εξηγεί πως «οι θεωρίες συνωμοσίας αποτελούν μια εύκολη και γρήγορη διαφυγή για το συσσωρευμένο πάθος, το οποίο καταπιέζεται από στόχους που φαίνονται άπιαστοι ή που μπορούν να γυρίσουν μπούμερανγκ» και καταλήγει πως αυτό αποτελεί «μία θεωρία συνωμοσίας που καταλήγει σε θεωρία του αποδιοπομπαίου τράγου» [9]. Με αυτή την έννοια οι θεωρίες συνωμοσίας είναι βαθιά αντιδραστικές και σε αρμονία με τις ολοκληρωτικές τάσεις.

Για να αντιμετωπιστεί αυτό το παράλογο και αντι-επιστημονικό κύμα συνωμοσιών με αποτελεσματικό τρόπο, χρειάζεται οι άνθρωποι en mass να ενδυναμωθούν πολιτικά. Όπως προτείνει ο van Proojen, αυτή η προσέγγιση μπορεί να είναι πολύ πιο αποτελεσματική από το να προσπαθεί κανείς με λογικό τρόπο να αντικρούσει τις θεωρίες συνωμοσίας, διότι πολλές τέτοιες θεωρίες δεν είναι εξαρχής λογικές και, επίσης, συνήθως η ορθολογική σκέψη δεν αποτελεί καν τη ρίζα της αιτίας ύπαρξης των θεωριών συνωμοσίας. [10]

Αν οι άνθρωποι έχουν τη δυνατότητα να συμμετέχουν άμεσα στη λήψη αποφάσεων που καθορίζουν τη πορεία των κοινωνιών τους, αντί να τους φέρονται σαν να είναι νήπια, δεν θα υπάρχει λόγος να φοβούνται για κάποιους άλλους που μυστικά μας εξουσιάζουν. Σε μια τέτοια περίπτωση, που βασίζεται στην άμεση δημοκρατία, δεν υπάρχουν ελίτ να εξουσιάζουν την κοινωνία ούτε κλειστές ομάδες ειδικών να συσσωρεύουν τη γνώση, οι πληροφορίες και τα επιστημονικά στοιχεία θα είναι ελεύθερα διαθέσιμα στο κοινό (και όχι διοχετευμένα μέσω γραφειοκρατικών και/ή κερδοσκοπικών οργανισμών) ούτως ώστε ο καθένας να μπορεί να εμπλακεί στην ορθολογική και κοσμική διαβούλευση.

Όπως γράφει ο συγγραφέας Joseph E. Uscinski στο βιβλίο του Θεωρίες συνωμοσίας και οι άνθρωποι που πιστεύουν σε αυτές: «Αν το αίσθημα της α-δυναμίας αυξάνει την πίστη σε θεωρίες συνωμοσίας, ίσως και το αντίθετο να είναι αλήθεια –δηλαδή ότι τα αισθήματα ενδυνάμωσης μπορούν να μειώσουν την πίστη σε θεωρίες συνωμοσίας. Η ενδυνάμωση αναφέρεται στην αίσθηση ότι κάποιος έχει τον έλεγχο πάνω στη ζωή του και ότι μπορεί να επηρεάσει σχετικές αποφάσεις που διαμορφώνουν το μέλλον του. Όπως τα συναισθήματα του αν-ισχυρού σχετίζονται με αρνητικά αισθήματα, συμπεριλαμβανομένου και του φόβου, του άγχους και της αβεβαιότητας, έτσι τα συναισθήματα της ενδυνάμωσης είναι πιθανόν να ελαττώσουν τέτοια αρνητικά αισθήματα και αντ’ αυτού να καλλιεργήσουν την ελπίδα, την αισιοδοξία και την αυτοπεποίθηση για το μέλλον. Τέτοια θετικά αισθήματα μπορούν να ωθήσουν τους πολίτες να αντιληφθούν το κοινωνικό τους περιβάλλον με μια λιγότερο καχύποπτη νοοτροπία». [11]

Αυτή η αυθεντική ενδυνάμωση, ωστόσο, μπορεί να υλοποιηθεί μόνο μέσα από την ίδια την κοινωνία. Κανένας θεσμός με σκοπό να διατηρήσει τα προνόμια μιας ελίτ δεν θα διασκορπίσει πρόθυμα τη δύναμή του στον πληθυσμό. Είναι οι τελευταίοι που πρέπει να αυτοοργανωθούν και ριζικά να αλλάξουν την πολιτική αρχιτεκτονική της κοινωνίας. Σε αυτή την προσπάθεια οι θεωρίες συνωμοσίας δεν αποτελούν τίποτα λιγότερο από ένα μεγάλο εμπόδιο και ως τέτοιο πρέπει να αντιμετωπιστούν σθεναρά από τα κοινωνικά κινήματα. Μια πιο δημοκρατική και λιγότερο παράλογη κοινωνία δεν είναι μόνο μια βιώσιμη εναλλακτική στο τωρινό αποξενωμένο και αυταρχικό καθεστώς, αλλά ζήτημα κοινωνικής συμμετοχής και οργάνωσης στο εδώ και τώρα.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:

[1] Hannah Arendt: The Origins of Totalitarianism (London: Houghton Mifflin Harcourt, 1973), p353.
[2] https://www.researchgate.net/publication/311097154_Why_Education_Predicts_Decreased_Belief_in_Conspiracy_Theories_Education_and_Conspiracy_Beliefs
[3] https://www.csmonitor.com/Commentary/2020/0731/Tracking-the-anti-science-wave-Commentary-on-the-roots-of-distrust
[4] https://pdfs.semanticscholar.org/fb37/6ec072778e717591b8424187230d39b86724.pdf
[5] https://www.psychologicalscience.org/news/conspiracy-beliefs-linked-with-search-for-certainty-security-and-social-desires.html
[6] http://new-compass.net/articles/bookchin-%C3%B6calan-and-dialectics-democracy
[7] https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0963721417718261
[8] https://www.psychologicalscience.org/news/conspiracy-beliefs-linked-with-search-for-certainty-security-and-social-desires.html
[9] http://www.hartford-hwp.com/archives/10/125.html
[10] https://pdfs.semanticscholar.org/fb37/6ec072778e717591b8424187230d39b86724.pdf
[11] Joseph E. Uscinski: Conspiracy Theories and the People Who Believe Them (Oxford: Oxford University Press, 2018), p433.

Μετάφραση: Χαρίλαος Αραβανής. Διαθέσιμο στα αγγλικά στο resilience.org και στο towardsautonomyblog.

The post Ενδυνάμωση των πολιτών vs θεωρίες συνωμοσίας first appeared on Aυτολεξεί.

Το τελευταίο διάστημα φαίνεται ότι μια αντισημιτική θεωρία συνωμοσίας έχει διεισδύσει επιτυχώς στον δημόσιο λόγο. Μιλώ για την καχυποψία που εξέφρασαν επίσημα εκπρόσωποι της κυβέρνησης, καθώς και δημοσιογράφοι μεγάλων μέσων ενημέρωσης σχετικά με τον ρόλο των ΜΚΟ στο ζήτημα των προσφύγων.

Αυξάνονται οι φωνές που απαιτούν να διερευνηθούν από τις αρχές οι ΜΚΟ που δραστηριοποιούνται στον τομέα της μετανάστευσης για τις «πραγματικές» τους προθέσεις. Αυτό που οι κυβερνητικοί αξιωματούχοι και οι δημοσιογράφοι υποδεικνύουν έμμεσα είναι ότι τα μέλη των ΜΚΟ προσπαθούν ενεργά να υποκινήσουν τους πρόσφυγες να εξεγερθούν και να αποσταθεροποιήσουν την περιοχή. Αυτή η λογική απορρέει άμεσα από τις αντισημιτικές θεωρίες συνωμοσίας που εκφράζονται εδώ και χρόνια από τον Βίκτορ Όρμπαν, τον ακροδεξιό πρωθυπουργό της Ουγγαρίας. Ο Όρμπαν κατηγορεί τον δισεκατομμυριούχο Τζορτζ Σόρος, που είναι εβραϊκής καταγωγής, ότι χρηματοδοτεί ΜΚΟ για τη διακίνηση προσφύγων στη χώρα και την αποσταθεροποίησή της με αυτόν τον τρόπο. Ο Ντόναλντ Τραμπ έχει επίσης εμμέσως κατηγορήσει τον Σόρος ότι χρηματοδότησε το καραβάνι των μεταναστών της Κεντρικής Αμερικής το οποίο σκόπευε να περάσει τα σύνορα Μεξικού-ΗΠΑ.

Σε όλες αυτές τις περιπτώσεις υπάρχει αυτή η αντισημιτική θεωρία συνωμοσίας, σύμφωνα με την οποία ένα υπερπλούσιο ιουδαϊκό λόμπι προσπαθεί να αποσταθεροποιήσει τον δυτικό χριστιανικό πολιτισμό μέσω του λεγόμενου «εξισλαμισμού» -του υποτιθέμενα προσχεδιασμένου εκτοπισμού μουσουλμανικών πληθυσμών από την Ασία και την Αφρική προς την Ευρώπη και τη Βόρεια Αμερική. Ο ακροδεξιός μαζικός δολοφόνος Ρόμπερτ Μπάουερς, ο οποίος σκότωσε 11 ανθρώπους και τραυμάτισε άλλους 6 στη συναγωγή του Πίτσμπουργκ των ΗΠΑ τον Οκτώβριο του 2018, πριν από την επίθεσή του έγραψε ότι «οι βρωμεροί κακοί Εβραίοι φέρνουν τους βρωμερούς κακούς μουσουλμάνους στη χώρα» (!). Ο ίδιος συμβολικά έγραψε αυτά τα λόγια σε ένα μήνυμα που έστειλε στη HIAS -την Εβραϊκή Εταιρεία Βοήθειας Μεταναστών- μια μη κερδοσκοπική οργάνωση της αμερικανικής εβραϊκής κοινότητας που στέλνει βοήθεια σε πρόσφυγες από όλο τον κόσμο.

Όταν ο Έλληνας αναπληρωτής υπουργός μετανάστευσης και ασύλου, Γιωργός Κουμουτσάκος, μιλά για τις «σκοτεινές ρίζες» των ΜΚΟ που λειτουργούν ως «βδέλλες», αναπαράγει σιωπηρά αυτή τη θεωρία συνωμοσίας. Παρόμοιες αντισημιτικές θέσεις έχουν αναπαραχθεί και από ανθρώπους της Αριστεράς, όπως ο υποψήφιος δήμαρχος με το ΚΚΕ Νίκος Σοφιανός, ο οποίος δήλωσε στην ΕΡΤ ότι ο Σόρος, μέσω των ΜΚΟ του, ελέγχει τον σταθμό Λαρίσης στην Αθήνα, όπου και κάνει «δουλειές» με μετανάστες.

Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν υπάρχουν προβλήματα με τον τομέα των ΜΚΟ. Η εξαιρετική Ινδή συγγραφέας Αρουντάτι Ρόι έχει ήδη επισημάνει σαφώς τις ζημίες που προκαλεί η ΜΚΟποίηση των κοινωνικών κινημάτων:

« […] το κεφάλαιο που διατίθεται στις ΜΚΟ διαδραματίζει τον ίδιο ρόλο στην εναλλακτική πολιτική όπως το κερδοσκοπικό κεφάλαιο που εισέρχεται και εξέρχεται από τις οικονομίες των φτωχών χωρών. Αρχίζει να υπαγορεύει την ατζέντα. Μετατρέπει την αντιπαράθεση σε διαπραγμάτευση. Απο-πολιτικοποιεί την αντίσταση. Ανακατεύεται με τα τοπικά λαϊκά κινήματα που παραδοσιακά υπήρξαν αυτοδύναμα […] η ΜΚΟποίηση της πολιτικής απειλεί να μετατρέψει την αντίσταση σε μία ευγενική, λογική μισθωτή εργασία ωραρίου 9 με 5».

Σύμφωνα με τη Ρόι, ο τομέας των ΜΚΟ τείνει να ενσωματώνει τις λαϊκές αντιστάσεις και πρωτοβουλίες στην καπιταλιστική οικονομία και στις κρατικές γραφειοκρατίες, εξαλείφοντας έτσι την αυτονομία και το δημοκρατικό τους δυναμικό.

Για εκείνη, οι ΜΚΟ είναι μέρος του τρέχοντος συστήματος και όχι ο αντίπαλός του, καθώς εντοπίζει κάποια σχέση μεταξύ των δύο: «Στην Ινδία, οι χρηματοδοτούμενες ΜΚΟ ξεκίνησαν στα τέλη της δεκαετίας του ’80 και του ’90, συμπίπτοντας με το άνοιγμα των αγορών της Ινδίας στον νεοφιλελευθερισμό». Επιπλέον, οι ΜΚΟ χρησιμοποιούνται συχνά από μεγάλες εταιρείες για να καθαρίσουν την εικόνα τους μέσω του αποκαλούμενου «πράσινου ξεπλύματος», του «ροζ πλυντηρίου», του «ξεπλύματος χρήματος» κ.λπ. Εδώ και πολλά χρόνια θεωρούνται ως μέρος του status quo. Φαίνεται όμως ότι σήμερα, όταν πλέον ο ακτιβισμός από-τα-κάτω, όπως ο κλιματικός ακτιβισμός, έχει χαρακτηριστεί ως τρομοκρατία, ακόμη και κομφορμιστικές οντότητες όπως οι ΜΚΟ θεωρείται ότι πρέπει να τεθούν υπό απόλυτο έλεγχο. Δεν είναι περίεργο ότι ένας τέτοιος λόγος και πράξεις έχουν υιοθετηθεί από αυταρχικές κυβερνήσεις σε όλο τον κόσμο, όπως αυτή του Όρμπαν.

Υπάρχουν σίγουρα προβλήματα με τις ΜΚΟ. Αλλά τα ζητήματα αυτά έχουν δομικό και συστημικό χαρακτήρα. 

Τείνουν να γραφειοκρατικοποιούν τα οριζόντια κινήματα, εμφυσώντας τους μία οικονομίστικη στάση. Το επιχείρημα ότι οι ΜΚΟ καθοδηγούνται από πλούσιους εβραίους που θέλουν να εξισλαμίσουν τους χριστιανικούς πληθυσμούς, ωστόσο, δεν είναι τίποτα περισσότερο από μια κακόβουλη πλάνη. Εκείνοι που προωθούν τέτοιες θεωρίες συνωμοσίας προσπαθούν τεχνηέντως να εξάψουν το μίσος και τον ρατσισμό προκειμένου να καλύψουν την πτώχευση του σημερινού πολιτικού καθεστώτος. Απώτερός τους σκοπός, με πρόσχημα τις ΜΚΟ, είναι η γραφειοκρατικοποίηση κάθε πτυχής της ζωής, ο έλεγχος οποιασδήποτε αδιαμεσολάβητης δράσης.

Παρότι οι αντισημιτικές θεωρίες συνωμοσίας γίνονται εκ νέου κυρίαρχες και υιοθετούνται από τις εθνικές κυβερνήσεις, σημαντικό μέρος της Αριστεράς φαίνεται ανίκανο να αναγνωρίσει τον αντισημιτισμό, καθώς αποτελεί μια συνωμοσία που θέλει τον εβραϊκό λαό να είναι αυτός που ελέγχει τα μέσα μαζικής ενημέρωσης και τα παγκόσμια χρηματιστήρια -γι’ αυτόν τον λόγο συχνά δεν αναγνωρίζεται από τους προοδευτικούς ως καταπιεσμένη μειονότητα.

Δεν πρέπει να αφήσουμε τις θεωρίες συνωμοσίας της κυβέρνησης της Νέας Δημοκρατίας (η οποία ξανά επενδύει στα ακροδεξιά αισθήματα) και των μέσων μαζικής ενημέρωσης χωρίς απάντηση. Ο αντισημιτισμός συνεχίζει να βρίσκεται στον πυρήνα της Δεξιάς. Οι πρόσφυγες όμως δεν εξεγείρονται επειδή υποκινούνται από «σκιώδεις» ΜΚΟ, αλλά λόγω των άθλιων συνθηκών των καταυλισμών προσφύγων που διαχειρίζονται οι κρατικές γραφειοκρατίες και χρηματοδοτούνται από την ΕΕ. Και δεν είναι μόνο οι μετανάστες. Σε όλο τον κόσμο τα κοινωνικά κινήματα αντιστέκονται στις νεοφιλελεύθερες προσπάθειες να υποταχθούν όλες οι σφαίρες της ανθρώπινης ζωής στον οικονομισμό και στην πολιτική αποδυνάμωση.

Η ρίζα της τρέχουσας πολυδιάστατης κρίσης είναι συστημική, όχι συνωμοτική. Είναι οι κυρίαρχες ελίτ που θέλουν να μας πείσουν για το αντίθετο.

The post Αντι-ΜΚΟ ρητορική & οι αντισημιτικές θεωρίες συνωμοσίας first appeared on Aυτολεξεί.