«Στον άνδρα το θάρρος είναι ένα χαρακτηριστικό της προσταγής, στη γυναίκα ένα χαρακτηριστικό της υπακοής»
~Αριστοτέλης, Τα Πολιτικά [1].

«Η εξουσία δηλητηριάζει. Οι αναθυμιάσεις της εισβάλλουν στο μυαλό και καθιστούν τον άνθρωπο επιπόλαιο, αλαζόνα και κενό»
~Samuel Butler [6, σελ. 399].

Το ιερό σύμπαν του πολιτικού εδραιώνεται υπό τη σκέπη της Αγίας Τριάδας: εξουσία, νόμος, φύλο. Τρεις διαφορετικοί συμβολισμοί και μία, μοναδική, πραγματική καταπίεση. Ζούμε ακόμα στο εσωτερικό μιας τεράστιας διαδικασίας εκκοσμίκευσης που ξεκίνησε με τον Διαφωτισμό. Η βραδεία διάβρωση του ιερού απαιτεί, τελικά, την εξαφάνιση κάθε υπεροχής και κατά συνέπεια τη συλλογική οικειοποίηση της θεσμίζουσας αρχής, εμμενούς στο κοινωνικό.

Η αρχαιότητα και ο μεσαίωνας έζησαν κάτω από το βάρος ενός κοινωνικού φαντασιακού βαθιά ριζωμένου σε μια θρησκευτική σημειολογία, από την οποία εξαρτάται το πολιτικό, θεωρούμενο απλώς σαν μια από τις όψεις του ιερού. Η αποϊεροποίηση κάλυψε σιγά-σιγά το μεγαλύτερο μέρος του σύγχρονου κοινωνικού χώρου, με το έδαφος του πολιτικού να μετατρέπεται στην έσχατη έπαλξη του ιερού στοιχείου που αντιπροσωπεύει το μυστήριο, το πέραν, τη μη αναγώγιμη ξενικότητα της εξουσίας. Οι κοινωνίες αναζητούσαν πάντοτε έξω από τις ίδιες τους λόγους της ύπαρξής τους. Οι νεκροί, οι πρόγονοι, οι θεοί που εξέφραζαν τη βούλησή τους, υπαγόρευαν το νόμο, διευθετούσαν τον κόσμο. Έτσι μια αρχή ριζικής εξωτερικότητας επόπτευε τη θέσμιση της κοινωνίας. Και αυτή η συστατική ετερονομία του κοινωνικού είχε μεγάλες συνέπειες: πρώτον, επέβαλλε ένα σύστημα υφαρπαγής που απέκλειε από τη συλλογική πρακτική την αναγνώριση της θεσμίζουσας δυνατότητάς της και από το οποίο προερχόταν «η πολιτική υποχρέωση» ή το καθήκον της υπακοής. Δεύτερον, η εξωτερικότητα του νομοθέτη θεωρούσε ότι υπήρχε ένας αρχέγονος χρόνος, στον οποίο ο νόμος υπαγορευόταν μια για πάντα, προορισμένος να διαιωνίζεται μέσω του αναλλοίωτου εθίμου, εγκλείοντας την κοινωνία στην κυκλικότητα του μύθου. Τρίτον, το ανθρώπινο παρόν εξαρτάται απολύτως από το παρελθόν, από έναν χρόνο αρχαϊκό και η ρήξη που πραγματοποιείται μεταξύ του μυθικού και του ιστορικού χρόνου, εκδηλώνεται μέσα από την εμφάνιση μιας πολιτικής εξουσίας διαχωρισμένης από το κοινωνικό χώρο, επιφορτισμένη με το καθήκον να αντιπροσωπεύει, να ερμηνεύει και να εκτελεί τον Νόμο. «Το κλειδί της συλλογικής οργάνωσης θα είναι, από δω και πέρα, αυτό το επίμονο αίτημα, από τη μια πλευρά γαντζωμένο στον αόρατο νομοθέτη και από την άλλη σε αντίθεση με την πλειονότητα των ανθρώπων, απέναντι στους οποίους έχει σαν λειτουργία την επιβολή των διαταγών και των κανόνων», όπως πολύ σωστά αναφέρει ο Marcel Gauchet [15, σελ. XVII και 16].

Ουσία της θρησκείας, το ιερό υποχρεώνει και επιβάλλει κυρώσεις. Η παρουσία του μαρτυρεί εκείνη την ετερονομία και υφαρπαγή που οργανώνουν τη θεσμικοποίηση του κοινωνικού χώρου. Αόρατη εντολή, σκοτεινή περιοχή όπου κρύβονται οι πεθαμένοι πρόγονοι, το ιερό, ισχυριζόταν ο Sigmud Freud, δεν είναι άλλο από την επιμήκυνση της βούλησης του δολοφονημένου αρχέγονου πατέρα. Απέναντι στο απόκρυφο ο λόγος συμβιβάζεται. Αλλά το απόκρυφο δεν είναι μονάχα κάτι το κρυφό, το μυστικό, το απόκρυφο είναι επίσης η ονομασία ενός εθίμου, μιας λατρείας αφιερωμένης στους μύστες ή, ακόμα, ένα δόγμα που φαίνεται απρόσιτο στην ανθρώπινη αντίληψη.

Αρχικά το ιερό συμμετέχει στην αμφιθυμία των αισθημάτων που ο Freud ανέλυσε στο «ταμπού». Αμφιθυμία που το ασυνείδητο συντηρεί ζηλότυπα στο θρησκευτικό πλαίσιο. Είναι στη λατινική γλώσσα, λέει ο Emile Benveniste, που «ανακαλύπτεται ο διφορούμενος χαρακτήρας του ιερού καθαγιασμένο από τους θεούς και περιβεβλημένο με μια ανεξίτηλη υποκρισία, σεβαστό και ανυπόφορο, άξιολατρείας που όμως προκαλεί τον τρόμο. Αυτή η διπλή αξία είναι κυρίως το sacer [ιερό, σ.τ.Μ.]» [3, σελ. 188], από το οποίο προέρχεται το ρήμα sacrare [ιεροποιώ, καθαγιάζω, σ.τ.Μ.], αλλά δεν είναι άσχετη η συγγενική ομάδα του sanctus, sancio και sancire [καθορίζω δια νόμου, σ.τ.Μ.].

Είναι sanctum αυτό που τυγχάνει υπεράσπισης και προστασίας από την ύβρι των ανθρώπων, από μια sactio, μια ποινή, περιλαμβανόμενη στο νόμο και «η οποία θα καταπέσει σε οποιονδήποτε τον παραβιάσει». «Στην αρχαία ρωμαϊκή νομοθεσία, η ποινή θα εφαρμοστεί απ’ αυτούς τους ίδιους που εμφανίζονται σαν εκδικητές. Η αρχή που εφαρμόζεται σε παρόμοιες περιπτώσεις μπορεί λοιπόν να διατυπωθεί ως εξής: Qui lege violavit, sacer esto (όποιος παραβιάζει το νόμο είναι sacer) οι νόμοι αυτής της μορφής αποκαλούνται leges sacratal. Έτσι ο νόμος καθίσταται απαραβίαστος και αυτή η κύρωση θέτει εν ισχύ τον νόμο» [3., σελ. 190]. Το Sancire έχει συνεπώς την έννοια να περιορίσει το πεδίο εφαρμογής μιας ποινής και να περιβάλλει, να εσωκλείσει τον ιερό τόπο, τον απαγορευμένο, τον ρυθμισμένο κατά τρόπο υπερβατικό. Πέρα από τον περιχαρακωμένο χώρο, εκτείνεται το βέβηλο, διαθέσιμο στον κοινό θνητό. «Sanctus είναι ο τοίχος, αλλά δεν είναι το πεδίο που περιβάλλει ο τοίχος που ορίζεται ως sacer είναι sanctum αυτό που προφυλάσσεται από συγκεκριμένες κυρώσεις». «Αλλά αυτή η διαφορά ακυρώνεται σιγά-σιγά, καθώς η αρχαία αξία του ιερού μεταφέρεται στην κύρωση: το sanctus δεν είναι πια μόνο ο τοίχος, αλλά το σύνολο του πεδίου και όλα αυτά που έρχονται σε επαφή με τον κόσμο του θεϊκού» [3, σελ. 190-191].

Για να ολοκληρώσουμε αυτή τη σύντομη αναφορά στην ιδέα του ιερού, αξίζει να σημειώσουμε ότι αν «θυσιάζω» σημαίνει «θανατώνω», στην πραγματικότητα και κατ’ αντίστοιχοτρόπο σημαίνει «ιεροποιώ». Προκειμένου το βέβηλο να επικοινωνήσει με το θείο, χρειάζεται ένας ενδιάμεσος που, κατά τη διάρκεια της τελετουργίας, αφήνει το βασίλειο των ζωντανών για να εισέλθει στις σκιές του υπερπέραν.

Σταθήκαμε για λίγο στο κείμενο του Benveniste γιατί πιστεύουμε ότι στους ινδοευρωπαϊκούς θεσμούς εμφανίζονται ήδη συγκεκριμένα στοιχεία που μας επιτρέπουν να κατανοήσουμε την οργάνωση του συμβολικού συνόλου πάνω στην οποία αναπαράγεται η πολιτική εξουσία. Από την ιδέα του ιερού προκύπτουν δύο θεμελιώδη στοιχεία αυτού του συνόλου: το ένα είναι ο αμφίθυμος δεσμός της εξάρτησης, που ενώνει τους ζωντανούς με τους νεκρούς (δηλαδή ο αόρατος χώρος, όπου προβάλλονται οι πρόγονοι, οι ήρωες και οι θεοί, είτε αυτοί είναι πολλοί, είτε ένας και τρισυπόστατος), δημιουργώντας όχι μόνο μια διαφορά, αλλά και μια ανισότητα ως προς το στάτους, μια κληρονομιά και ένα καθήκον. Το άλλο στοιχείο του ιερού μας δείχνει την κεντρικότητα της κύρωσης και την υπερβατική εξωτερικότητα του νόμου, που ρυθμίζει το θεσμισμένο κοινωνικό.

Αλλά αν θέλουμε να προχωρήσουμε τη σκέψη μας, οφείλουμε να αντιμετωπίσουμε ένα άλλο πρόβλημα. Πίσω από την ιδέα της ιερότητας, με μια υπονοούμενη ή λανθάνουσα μορφή, εμφανιζόμενη εδώ κι εκεί από αυτό που έχει επιτιμηθεί ή απομακρυνθεί, υπάρχει μια συγκεκριμένη άρθρωση ανάμεσα στον νόμο και το φύλο, άρθρωση που, οργανώνοντας τις κεντρικές σημασίες ενός καθορισμένου συμβολικού σύμπαντος, θα χρησιμεύσει για τη στήριξη πολλαπλών και ποικίλων στρατηγικών της εξουσίας.

Όλες οι ανθρώπινες κοινωνίες δομούνται και αναπτύσσονται στη βάση ενός σημασιολογικού ιστού του κόσμου, που αυτές οι ίδιες δημιουργούν σ’ αυτόν τον ιστό συναντιούνται και συσχετίζονται διαφορετικά συμβολικά συστήματα, τα οποία μπορούμε να ορίσουμε σαν μύθους, φαντασιώσεις [με την ψυχαναλυτική έννοια, σ.τ.Μ.] και θεσμούς. Όπως έχουμε ήδη πει [11], ανάμεσα στη φαντασιακή αναπαράσταση του κοινωνικού και του ασυνε δητου συμβολισμού, ολόκληρος ο χώρος του σημαίνοντος συντίθεται και αναπαράγεται από τη διπλή εμπλοκή της επιθυμίας και του συμβόλου: από την επιθυμία που εντάσσεται στο δίκτυο της συμβολικής τάξης και το σημαίνον σημείο ή το σύμβολο που υπόκειται στον κανόνα και στον κώδικα.

Ο μύθος μιλά για τις ρίζες και τη μοίρα, αλλά οργανώνει τις τρέχουσες αναπαραστάσεις˙ ο μύθος είναι μια μη ιστορική εκδοχή των κεντρικών σημασιών του ιστορικού παρόντος. Η ασυνείδητη δομή της φαντασίωσης, σε κάθε ξεχωριστό υποκείμενο, υλοποιείται στον μύθο και τον επαναλαμβάνει σε μια από τις ποικίλες παραλλαγές του. Αλλά οι επιτρεπόμενες εκδοχές δεν ξεφεύγουν από το θεσμικό πλαίσιο που έχει θέσει ένας συγκεκριμένος τύπος κοινωνίας. Και σε κάθε κοινωνία, ο φαντασιακός πυρήνας, οι σημασίες-κλειδιά που την οργανώνουν, αναπαράγονται σαν θεσμοί. Η μυθικο-φαντασιωτική αναπαράσταση του κόσμου, όπως κάθε σκέψη για τις ρίζες, είναι, κατά πρώτο λόγο, φυλετική: η διαφορά των φύλων (μαζί με τη διαδοχή των γενεών, δηλαδή την αναγνώριση του θανάτου) βρίσκεται στη βάση της απόδοσης της έννοιας, της δημιουργίας των σημασιών. Διαφορά των φύλων, συνεπώς, αλλά γιατί ανισότητα, ιεραρχία μεταξύ των φύλων; Ο πιο παλιός πολιτικός θεσμός στις κοινωνίες της γραφής, αυτός που βρίσκεται στις ρίζες του πολιτισμού μας, είναι η πατριαρχία.

Οι πιο μακρινοί πρόγονοί μας, με τους οποίες έχει εξακριβωθεί ότι υπάρχει μια άμεση σχέση, οι Σουμέριοι και οι Ακαδαίοι, άφησαν τα ίχνη τους στη γη της Μεσοποταμίας ξεκινώντας από το 4000 π.Χ. Έχοντας ανακαλύψει τη γραφή, άφησαν στους Ασύριους και τους Βαβυλώνιους το καθήκον να γράψουν την ιστορία περίπου δύο χιλιάδες χρόνια πρίν την εποχή μας. Και αυτοί ασχολήθηκαν με το να μεταφέρουν τις πρώτες κωδικοποιήσεις του «νόμου». Στις πιο γνωστές αρχαίες ανθολογίες, όπως οι νόμοί του Ουρ-Ναμού, ή ο «κώδικας των νόμων του Λιπίτ-Ιστάρ»[Ι] ο βιασμός μιας νέας, ελεύθερης ή σκλάβας, απαιτούσε «μια χρηματική αποζημίωση του αφέντη της». Καθώς περνούσαν τα χρόνια, οι ποινές μεγάλωναν: αν το θύμα ενός βιασμού ήταν αρραβωνιασμένο, ή ανήκε σ’ έναν άντρα (πέρα από τον πατέρα του), δηλαδή αν ήταν ενήλικη, ο κώδικας του Χαμουραμπί καταδίκαζε σε θάνατο τον ένοχο. Αν η νέα ήταν άγαμη και ο άντρας παντρεμένος, υπήρχε ο νόμος του αντίποινου, που υποχρέωνε τον ένοχο να δώσει τη γυναίκα του στον πατέρα του θύματος. Σχολιάζοντας αυτές τις διατάξεις, μία σύγχρονη συγγραφέας έγραψε: «Ο σκοπός της ποινής είναι να αποκαταστήσει τη δικαιοσύνη, αλλά είναι προφανές ότι αυτή η δικαιοσύνη δεν αφορά το θύμα, αλλά μονάχα τον αφέντη του, εκείνον από τον οποίο εξαρτάται, πατέρα η σύζυγο. Παραδόξως ο βιασμός είναι ένα ζήτημα των ανδρών, κάτι που συζητείται μεταξύ των ανδρών. Αυτό ισχύει ακόμη περισσότερο όταν η νέα η οποία υπέστη τον βιασμό είναι ελεύθερη από κάθε δεσμό, οπότε ο νόμος του αντίποινου αποκαθιστά τη δικαιοσύνη υποχρεώνοντας τον ένοχο να δώσει τη γυναίκα του στον πατέρα της νέας που αυτός βίασε. Δεν διαγράφεται βεβαίως η βία την οποία υφίσταται μια άλλη γυναίκα λόγω αυτού που υπέστη η αθώα γυναίκα. Όμως το ερώτημα πρέπει να τεθεί σ’ ένα άλλο επίπεδο. Η σύζυγος είναι ένα αγαθό του άνδρα, όπως η κόρη είναι ένα αγαθό του πατέρα. Είναι σ’ αυτό το επίπεδο που λειτουργεί ο νόμος του αντίποινου, αποκαθιστώντας την ισορροπία μεταξύ επιτιθέμενου και προσβαλλόμενου» [7, σελ. 345].

Προφανώς αυτή η δικαιϊκή εξάρτηση της γυναίκας, χαρακτηριστικό της πατριαρχικής οργάνωσης της κοινωνίας, δεν ήταν ασύμβατη, σύμφωνα με κάποιους συγγραφείς [5], με μια ευρεία σεξουαλική ελευθερία, αλλά αυτή κινείτο πάντοτε σε μια σφαίρα ελεγχόμενη και ρυθμιζόμενη: η σφαίρα του έρωτα υποτασσόταν στους κοινωνικούς σκοπούς του γάμου και η σφαίρα του ελεύθερου έρωτα υπαγόταν στην πορνεία, σε μεγάλο βαθμό ενσωματωμένη στη λατρεία και στον τελετουργικό σεβασμό της ευπρέπειας και της κοινωνικής αξιοπρέπειας. Μακρινοί πρόγονοι «των δύο μεγάλων κανονιστικών συστημάτων που η Δύση εναλλακτικά παρουσίασε για τη ρύθμιση του φύλου» θα πει ο Michel Foucault [13, σελ. 55], είναι ο νόμος της συγγένειας και η τάξη των επιθυμιών (τα άγραφα όρια των σεξουαλικών πρακτικών).

Όπως είναι γνωστό, οι Έλληνες και οι Ρωμαίοι συγκρότησαν τους πολιτικούς, κοινωνικούς και δικαιϊκούς θεσμούς τους πάνω στη διπλή αντίθεση που τους διαπερνά, διασταυρώνοντας σε διαφορετικές μορφές, το βασίλειο της υποκειμενικότητας και της κοινωνικής αναπαράστασης, είτε στην οικειακή σφαίρα, είτε στη δημόσια: έχουμε την αντίθεση ελεύθερος/σκλάβος και την αντίθεση άνδρας/γυναίκα.

Στα Πολιτικά ο Αριστοτέλης αποδίδει την κοινωνική ηγεμονία στον άντρα-αφέντη λόγω φυσικών αιτίων. Αυτά δικαιολογούν την εξουσία του αφέντη επί του σκλάβου, την πολιτική εξουσία επί της γυναίκας και τη βασιλική εξουσία επί των παιδιών [1, 1, 3, 125β] [II]. Υπάρχουν όντα που η φύση τα προόρισε για να προστάζουν και άλλα που προορίζονται να υπακούουν, αλλά είναι με διαφορετικές μορφές που «ο ελεύθερος άνδρας προστάζει τον σκλάβο, ο άνδρας τη γυναίκα και ο πατέρας το γιό», αφού «ο σκλάβος στερείται καθ’ ολοκληρίαν την ικανότητα να αποφασίζει (την ψυχή) η γυναίκα την έχει, αλλά στερείται της εξουσίας΄ όσον αφορά το γιό, αυτός σίγουρα την έχει, αλλά όχι ακόμη σε αναπτυγμένη μορφή» [III] [1, 1, 13, 1260α).

Το ρωμαϊκό δίκαιο θεωρεί τη σεξουαλικότητα των δούλων σαν μια εκδήλωση της ιδιοκτησίας του αφεντικού, είτε αυτό αφορά την αναπαραγωγή, είτε για την ευχαρίστηση. Αλλά οι άνδρες και οι γυναίκες δεν τοποθετούνται στο ίδιο επίπεδο. Στη λειτουργία του κανόνα partus ventrem sequitur, τα παιδιά που ο αφέντης αποκτά από μια ερωμένη σκλάβα γεννιούνται σκλάβοι, κάτι που επιτρέπει την αύξηση των χειρώνακτων σκλάβων. Η αντίστροφη κατάσταση είναι πολύ πιο προβληματική: η νομοθεσία και το αυτοκρατορικό δίκαιο έθεταν, αρχικά, τις σεξουαλικές σχέσεις μεταξύ της οικοδέσποινας και του σκλάβου στο επίπεδο της συζυγικής απιστίας, κάτι που είναι πολύ δύσκολο να ελεγχθεί. Το 326, αυτή η δυσκολία ώθησε τον Κωνσταντίνο να ξεχωρίσει αυτή την παράβαση από τις υπόλοιπες και μάλιστα η ποινή της θα είναι ο θάνατος των εραστών. Τα παιδιά που γεννιούνται απ’ αυτή την ένωση στερούνται κάθε αξιοπρέπειας και δεν μπορούν να δεχθούν τίποτα από τη μητέρα [19 και 13, τόμος 2]. Αλλά, προφανώς, οι καταστατικές διαφορές δεν είναι τόσο καθαρές όπως θα μπορούσε να μας κάνει να πιστέψουμε η απλή αντίθεση άνδρας/γυναίκα ή ελεύθερος/σκλάβος΄ η σχέση δεν είναι ίδια αν, παραδείγματος χάριν, η γυναίκα είναι νόμιμος σύζυγος ή ερωμένη, ingenua [IV] ή απελευθερωμένη σκλάβα, ανώτερης καταγωγής ή γεννημένη στη φτώχεια, τίμια ή μη. Και μετά τη Μεγάλη Αυτοκρατορία αναπτύσσεται σταδιακά μια ελιτίστικη διαδικασία, μια δικαιολογημένη ιεράρχηση μεταξύ των ελεύθερων ανδρών, που επεκτείνεται στην ομάδα των σκλάβων. Αρκούν αυτά τα παραδείγματα από την αρχαιότητα για να υπογραμμιστεί το ιστορικό γεγονός, που αλλού περιγράφεται αναλυτικά, της εξαρτημένης θέσης της γυναίκας, τουλάχιστον από θεσμική πλευρά, μέχρι τις απαρχές του δυτικού πολιτισμού που γνωρίζουμε.

Οι θεσμοί είναι μια ιδιαίτερη μορφή της συμβολικής οργάνωσης που διαπερνά συνολικά το κοινωνικό πεδίο. Ο θεσμός ο οποίος εισάγεται στον χρόνο, στη διάρκεια και τείνει να αυτονομείται και να διαχωρίζεται ανάλογα με το υποκείμενο της δράσης [V], εξαρτάται από την επανάληψη που εξαντικειμενικεύεται στη λειτουργία και στο έθιμο. Ο θεσμός ενσαρκώνει την κανονικότητα, αλλά και την απαιτεί. Γι’ αυτό ο θεσμός είναι αλλεργικός απένατι στη θεσμοποίηση των πρακτικών που αντιτίθενται στη λογική που θεσμίζει. Στη διαρκή ένταση μεταξύ του θεσμίζοντος και του θεσμισμένου υπάρχει ένα κυοφορών πεδίο ή, για να το πούμε αλλιώς, μια πίεση ή τάση προς τη συνοχή του θεσμικού συστήματος, στο οποίο δεν είναι ξένη η υπεροχή της πολιτικής εξουσίας ή της κυριαρχίας. Αλλά αυτό που θεσμίζεται δεν μπορεί να υπάρξει χωρίς τις μορφές της γνώσης που το δικαιολογούν και το νομιμοποιούν. Θρησκείες, μύθοι, ιδεολογίες, κοσμογονίες, θεωρίες της φύσης και της κοινωνίας, υφαίνουν το σημασιολογικό πλαίσιο (ή το πραγματικό φαντασιακό[VI]) στο οποίο αναπαράγονται οι κοινωνικοί θεσμοί.

Καίτοι παραμένει αφανής ή λανθάνων (το ασυνείδητο στη φαντασίωση), ο μύθος είναι η γλώσσα του θεσμού. Οργανώνει το πλαίσιο των ομόλογων ενεργών σημασιών στο κείμενο αναφοράς, που μια επιδέξια ανάγνωση (δηλαδή μια διανοητική και θεωρητική γνώση που αποκτάται μέσω μιας μακράς, δύσκολης και επίπονης εργασίας) οφείλει να αποκρυπτογραφήσει. Ένα πλαίσιο συντιθέμενο από συστήματα αναπαράστασης, διαφορετικούς τύπους συλλογισμού, τρόπους λεκτικής και αισθητικής έκφρασης, αξίες και μορφές της υποκειμενικότητας. Η οιδιπόδεια δομή καθορίζει τη φαλλική λογική του μοντέρνου πατριαρχικού φαντασιακού, δίχως να πρέπει αναγκαστικά να γνωρίζει τον μύθο του Οιδίποδα. Στο επίπεδο της συνειδητής αναπαράστασης, η μυθική αφήγηση περιλαμβάνει τα χίλια πρόσωπα του ήρωα.

Συνυπάρχουν διαφορετικές και αντιτιθέμενες ερμηνείες. Ο μύθος εισάγει την αντίφαση και την αντινομία με τους άλλους μύθους. «Ο μύθος και η φαντασίωση είναι παρανοϊκά», έλεγε ο Freud, «αυτά αποσυντίθενται αντί να συμπυκνώνονται και, γι’ αυτό το λόγο, περιορίζονται συχνά από το διφορούμενο» [14, τομ. ΙΙ, σελ. 17], ή αποδιπλασιάζουν και αναποδογυρίζουν την προσωρινότητα, το σημείο των αισθημάτων και των φύλων [23, σελ. 92 και 353].

Στο σύμπλεγμα των αφηγήσεων, των δεδομένων και των ερμηνειών που συνιστούν την κοινή κληρονομιά και την ιστορία μας, σταματούμε για λίγο σε μερικά ίχνη του σκοτεινού δρόμο που φέρνει σε επαφή την πολιτική εξουσία και τη σεξουαλικότητα. Η ιστορία του πολιτισμού περιλαμβάνει το αβάσταχτο βάρος της καταπίεσης και της σκλαβιάς, τον απέραντο πόνο που επιβάλλεται στους πολλούς (την πλειοψηφία) από τους υπολοίπους (τη μειοψηφία) δεν είναι παράξενο συνεπώς ότι όλες οι θρησκείες έχουν ενσωματώσει σαν καταγωγικό μύθο τις εικόνες ενός επίγειου παραδείσου, μια φυσική κατάσταση ή χρυσή εποχή, μια αρχέγονη εποχή στη οποία η ανθρωπότητα δεν γνώριζε τον θάνατο, ούτε την καταπίεση, την κοπιώδη εργασία και την αθλιότητα [10, σελ. 31].

Η ρωμαϊκής καταγωγής λογική αιτιολόγηση του κράτους, θα σφυρηλατήσει τη δικαιϊκή μήτρα της πατριαρχικής εξουσίας, πίστευε ο Johan Jakob Bachofen, που επίσης αναζήτησε μεταξύ του αρχαϊκού και του χθόνιου βάθους το βασίλειο της μητέρας, της ήπιας, της γόνιμης, με τους ανεξάντλητους μαστούς. Ο Bachofen εγκαινιάζει μια πολύ ιδιαίτερη προσέγγιση, τουλάχιστον όσον αφορά την εξέλιξή της. Παρότι υπήρξε πατρίκιος της Βασιλείας και σαφώς συντηρητικός, θ’ αφήσει στους απογόνους του ένα έργο που, καταφεύγοντας για πρώτη φορά στη μητριαρχική γενεαλογία, θα εμπνεύσει τη σοσιαλιστική και επαναστατική σκέψη, όπως επίσης και κάποιες πρόσφατες φεμινιστικές έρευνες. Το βιβλίο που μας ενδιαφέρει, Das Mutterrecht, δημοσιευμένο το 1861, εγγράφεται στο εξελικτικιστικό ρεύμα των πρωτοπόρων της ανθρωπολογίας και μας μιλά για μια μακρυνή εποχή στην οποία το μητριαρχικό δίκαιο κυριαρχούσε στην κοινωνική οργάνωση, αυτή που προηγήθηκε της πατριαρχίας. Ανεξάρτητα από τον Βachofen, μερικά χρόνια μετά, ο Mac Lennan (Primitive Marriage, 1865) επιβεβαιώνει τη σημασία της εξωγαμίας ως προϊόν συγκεκριμένων κοινωνικών συνθηκών και όχι ενστικτωδών ή βιολογικών και κατά τρόπο λειτουργιστικό θεωρεί δεδομένη τη μητριαρχία ως την αναγκαία συνέπεια της αρχαϊκής πολυανδρίας [18, σελ. 45 και πέρα].

Η πιο σημαντική συμβολή, μ’ αυτή την έννοια, είναι σίγουρα εκείνη του Lewis Morgan. Στην κλασσική μελέτη του Ancient Society (1877), o Morgan γράφει ότι « η ιστορία της ανθρωπότητας έχει επεξεργαστεί μόνο δύο συστήματα διακυβέρνησης, δύο συστήματα οργάνωσης και ορισμού της κοινωνίας. Το πρώτο και το πιο παλιό είναι μιας κοινωνικής οργάνωσης βασισμένης στις κλαν, τις φατρίες και τις φυλές το δεύτερο και το πιο πρόσφατο είναι μια πολιτική οργάνωση βασισμένη στο έδαφος και την ιδιοκτησία». Το gens είναι η βάση πάνω στην οποία οικοδομείται το πρώτο σύστημα και συνεπάγεται την ιδέα μιας άμεσης και κοινής γενεαλογίας ως προς τα μέλη του. «Εκεί όπου η γενεαολογία είναι μητριαρχική, όπως συνέβαινε πάντοτε κατά τη διάρκεια της αρχαϊκής εποχής, η κλαν διευθυνόταν από μια γυναίκα, θεωρούμενη η πρόγονος των παιδιών της, των παιδιών των παιδιών της μέσω των γυναικών κι έτσι στη σειρά» [20, σελ. 67-68].

Είναι γνωστός ο ενθουσιασμός που θα προκαλέσει στον Karl Marx και στον Friedrich Engels η ανάγνωση του βιβλίου του Morgan. O Engels éγραψε στον Karl Kautsky το 1884: «Ο Morgan ανακάλυψε αυθορμήτως (…) την υλιστική σύλληψη της ιστορίας του Marx» [12, σελ. 11] και ξεκίνησε να γράφει, μεταξύ του 1884 και του 1891, τη διάσημη μελέτη του για την Καταγωγή της Οικογένειας, της Ατομικής Ιδιοκτησίας και του Κράτους. Σ’ αυτή διαβάζουμε: «Το μεγαλείο, αλλά και ο περιορισμός της εξευγενισμένης οργάνωσης συνίσταται στο ότι δεν αφήνει κανένα χώρο στην κυριαρχία και στη σκλαβιά» [12], σελ. 166].

Παρόλες τις κριτικές, την αύξηση των ανθρωπολογικών πληροφοριών και την ηγεμονία των αντίθετων γνωμών, οι βλαστοί εκείνων των θέσεων δεν σταμάτησαν να ανθίζουν. Παραθέτουμε παραδειγματικά μερικές από τις πιο πρόσφατες εργασίες: στο Woman’s evolution (1975) η Evelyn Reed [22] υποστηρίζει ότι «το σύστημα της μητριαρχικής κλαν υπήρξε η αρχική μορφή της κοινωνικής οργάνωσης» και ξεκινώντας την έρευνα για την αρχική Μητέρα, καταλήγει να βρει τη φυσική ανωτερότητα της γυναίκας. «Έτσι, αρχικά, πολύ πριν οι άνδρες γίνουν καλλιεργητές και κτηνοτρόφοι, οι γυναίκες προηγήθηκαν στο δρόμο της προόδου» [22, σελ. 115]. Η ανακάλυψη της φωτιάς υπήρξε, χωρίς αμφιβολία, μια από τις μεγάλες κατακτήσεις της ανθρωπότητας. «Φαίνεται πιθανό να ήταν οι γυναίκες, οι πρώτοι τεχνίτες του πρωτόγονου κόσμου, που ανακάλυψαν πώς ανάβει η φωτιά και που χρησιμεύει» [22, σελ. 117]. Οι γυναίκες ήταν επίσης οι πρώτες θεραπεύτριες της ιστορίας [22, σελ. 118]. Και η Reed καταλήγει, ισχυριζόμενη ότι: «Οι πρώτες γυναίκες έπρεπε, λόγω της έλλειψης ενός μοντέλου αναφοράς, να μάθουν τα πάντα μόνες τους, διαθέτοντας μονάχα το κουράγιο τους, την επιμονή, την επινοητικότητά τους». Έχοντας σαν αφετηρία τον Roberto Briffault (The mothers, 1972), η Reed παραθέτει την ακόλουθο παράγραφο: «Οι πρωτόγονες γυναίκες και, μεταξύ των ζώων τα θηλυκά, είναι πολύ πιο διορατικές, ζωντανές και επινοητικές από τους άνδρες και τα αρσενικά που, σε σύγκριση μ’ αυτές, μοιάζουν ηλίθιοι και αφελείς» [22, σελ. 131] [VII].

Κατά συνέπεια, γι’ αυτή τη συγγραφέα, η μητριαρχία «υπάρχει από την αρχή της ανθρωπότητας» και η άγρια κοινωνία διέθετε εκείνη την εποχή «ένα σύστημα εξισωτικών κοινωνικών και σεξουαλικών σχέσεων, προερχόμενων από έναν κολλεκτιβιστικό τρόπο παραγωγής και από την κοινή κατοχή των αγαθών. Τέτοια χαρακτηριστικά είναι διαμετρικά αντίθετα από αυτά της μοντέρνας κοινωνία, η οποία είναι θεμελιωμένη πάνω στην ατομική ιδιοκτησία και στο σύστημα των τάξεων. Η πρωτόγονη μητριαρχία, διατηρώντας μια θέση σεβασμού για τις γυναίκες, ήταν συνεπώς και ένα κολλεκτιβιστικό καθεστώς του οποίου τα μέλη αμφοτέρων των φύλων δεν καταπιέζονταν, αλλά ήταν ελεύθερα και ίσα» [22, σελ. 7].

To 1975 o Ernest Bornemann δημοσιεύει το βιβλίο Das Patriarchat, με την πρόθεση να «χρησιμεύσει στην υπόθεση των γυναικών». Παίρνοντας από τον Gordon Childe την έννοια της «νεολιθικής επανάστασης», ο Bornemann πιστεύει ότι εκείνη η τεράστια ανατροπή δεν αφορά μόνο το οικονομικό και κοινωνικό επίπεδο, αλλά αντιπροσωπεύει βασικά, στο φυλετικό επίπεδο, «μια αντεπανάσταση, την ιστορία του πρώτου πραξικοπήματος της ιστορίας» [4, σελ. 6], οι συνέπειες του οποίου ήταν η ατομική ιδιοκτησία, η ταξική κοινωνία, η δουλεία των γυναικών και η καταπίεση των παιδιών.

Αλλά γιατί αποκαλείται μητριαρχία, διερωτάται ο Bornemann, αυτό που υπήρχε πριν τη νεολιθική επανάσταση; Επειδή «όλοι οι πολιτισμοί που o Lewis Henry Morgan, ο οποίος εκλαϊκευσε αυτή την έκφραση, περιέγραψε στα έργα του, διακρίνονται ακριβώς από το ότι οι μητέρες δεν επωφελούνται από τη λανθάνουσα εξουσία την οποία διαθέτουν στο εσωτερικό της κλαν ή της φυλής για να εδραιώσουν την υπεροχή τους επί των συζύγων, των πατεράδων και των παιδιών. Είναι ακριβώς γι’ αυτό που τέτοια συστήματα διαφοροποιούνται από την πατριαρχία η οποία, αντιθέτως, συνιστά ένα αυθεντικό σύστημα κυριαρχίας» [4, σελ. 11]. Ίσως μια από τις τελευταίες αλλαγές της προσέγγισης που εγκαινίασε ο Bachofen μπορούμε να βρούμε σήμερα στο κείμενο της Luce Irigaray που υπάρχει στο βιβλίο Sexe et parentés (1987): η κουλτούρα μας λειτουργεί από τις απαρχές της πάνω σε μια μητροκτονία και όταν ο Freud «περιγράφει και θεωρητικοποιεί» τη δολοφονία του πατέρα στην πρωτόγονη φυλή «ξεχνά την πιο παλιά δολοφονία, εκείνη της γυναίκας-μητέρας» [17, σελ. 23]. Η Ορέστεια του Αισχύλου μας δίνει ένα παράδειγμα, μέσω της ελληνικής τραγωδίας, του περάσματος στη νέα πατριαρχική τάξη: Η Κλυταιμνήστρα, παθιασμένα ερωτευμένη, δολοφονεί τον σύζυγο, αλλά έχει υπέρ της άπειρα ελαφρυντικά. Ο Αγαμέμνων την είχε εγκαταλείψει για πολλά χρόνια· θυσίασε την κόρη τους Ιφιγένεια και τώρα επιστρέφει με μιαν άλλη γυναίκα, τη χιλιοστή του ερωμένη χωρίς αμφιβολία… «Αλλά η νέα τάξη θέλει αυτή, με τη σειρά της, να δολοφονηθεί από τον γιό της, παρακινημένο από το μαντείοτου Απόλλωνα, αγαπημένο γιό του Δία, του Θεού-Πατέρα. Ο Ορέστης θα καταδιωχθεί από ένα πλήθος μαινόμενων γυναικών που έκφραζαν το πνεύμα της μητέρας του: τις Ερινύες. Αυτές οι γυναίκες ζητούν εκδίκηση. Καταδιώκουν, μαζί, τον μητροκτόνο γιό. Είναι εξεγερμένες γυναίκες, ένα είδος υστερικών επαναστατριών που εξεγείρονται εναντίον της πατριαρχικής εξουσίας που πρόκειται να εγκαθιδρυθεί» [17, σελ. 24-25].

Για να το μεταφέρουμε αυτό στα ήθη της εποχής μας, η ανάλυση της Luce Irigaray αναπαράγει πιστά την ερμηνεία που είχε ο Bachofen για την Ορέστεια [2, σελ. 95] το 1856: «Η τραγωδία του Αισχύλου αντιπροσωπεύει τον αποφασιστικό αγώνα μεταξύ της γυναικοκρατίας και της πατριαρχίας, Προπάντων το παιδί παύει να συνδέεται με τη μητέρα του. Δίπλα στη γυναίκα προβάλλει ο άνδρας και το δίκαιό του που επικρατεί» [2, σελ. 100].

Οι Ευμενίδες αντιπροσωπεύουν τη γυναικοκρατία, το δίκαιο του αίματος σε σχέση με το μητρικό γένος, υπερασπιζόμενες τους πιο αρχαίους νόμους. Οι Ερινύες δεν αναγνωρίζουν «την απόλυτη δύναμη του πατέρα και του αρσενικού» και κατηγορούν τον Απόλλωνα ότι θέλει να καταστρέψει τις αρχαίες θεότητες. Χάρις και στη συμμετοχή της Αθηνάς, ο Ορέστης είναι αθώος: «Παρασυρμένες από τη μανία, οι στείρες κόρες της Νύχτας θέλουν να κρυφτούν στα βάθη της γης, για να μολύνουν τους καρπούς του εδάφους και να καταστρέψουν τους άνδρες μέχρι την αγκαλιά της μητέρας τους» [2, σελ. 99].

Το πατρικό δίκαιο είναι «ουράνιο και θεϊκό», προέρχεται από τον ίδιο τον Δία και είναι πνευματικής φύσεως, άυλο. Το μητρικό δίκαιο είναι «χθόνιο και υπόγειο» όπως οι Ερινύες που το αντιπροσωπεύουν, προερχόμενο από τα βάθη της γης, από τη σκοτεινότητα της ύλης, από εκεί όπου γεννιούνται όλα τα έμβια όντα.

Στη σύλληψη του Bachofen η εποχή της μητριαρχίας, αντιπροσωπευόμενη από τη Δήμητρα, θεά της γης και της γονιμότητας και προηγούμενη μιας περιόδου ανάμιξης, είναι ένα φωτεινό βασίλειο της Αφροδίτης και της αιθέριας μητρότητας. Αυτή η υπόθεση είναι αναγκαία προκειμένου να εξηγηθούν πολλά δεδομένα της μεταγενέστερης εποχής, όπως, παραδείγματος χάριν, τα έθιμα στη βάση των οποίων ο μονογαμικός γάμος επιτρέπει αιθέριες πρακτικές: η γυναίκα πρέπει να εξιλεώσει τη ρήξη ως προς τον αφροδισιακό νόμο της ύλης που «αρνείται κάθε περιορισμό και απεχθάνεται κάθε εξαναγκασμό» [2, σελ. 58].

Οι κόρες της Νύχτας διαιωνίζουν τη σαρκική και γήινη δύναμη του βασιλείου της μητέρας. Η νύχτα περιέχει τις ταραγμένες στιγμές της ζωής: την ερωτική έκσταση και τον τρόμο της αγωνίας. Και προσθέτει η ομηρική ποίηση: «πράγματα ολέθρια: η απάτη της γυναίκας και η αποπλάνηση του ονείρου [21, σελ. 20]. Η γυναικοκρατία, καίτοι νικημένη, απειλούσε τη νέα πατριαρχική τάξη. Η αντίδραση της Ρώμης ήταν κτηνώδης, επέβαλλε την κρατική λογική και, δίνοντάς της μια αυστηρά δικαιϊκή φόρμα, της εξασφάλισε τη διαρκή ύπαρξη» [2, σελ. 90].

Στην εποχή της δημητριακής μητριαρχίας οι αρχές που τη διακατείχαν διευκόλυναν την συσσωμάτωση των ανδρών και των γυναικών σε μια κοινότητα χωρίς περιορισμούς, δεδομένου ότι «μπροστά στη μητρική γονιμότητα όλοι οι άνθρωποι είναι αδέλφια». Η νομοθεσία όφειλε να αναγνωρίσει τις παρακάτω αρχές: «(στις οποίες) όλα πρέπει να είναι εμπνευσμένα, τόσο η ελευθερία και η γενική ισότητα όσο και μια έντονη ξενοφιλία και την αποστροφή για κάθε εξαναγκασμό» [2, σελ. 38]. Ο Διόνυσος παρουσιαζόταν επίσης σαν αφέντης των «νυχτερινών γιορτών» [21, σελ. 29]. Η λατρεία του, σύμφωνα με τον Bachofen, αναστάτωνε την πρωταρχική τάξη και τη ζωή που πειθαρχούσε στο δημητρισμό, για να εισάγει και πάλι τις λάγνες επιθυμίες, τον φαλλικό συμβολισμό και την ανάμιξη του υλισμού στον καιρό της Αφροδίτης. «Η διονυσιακή λατρεία είναι συγχρόνως η αποθέωση της αφροδισιακής λαγνείας και της γενικευμένης αδελφοσύνης». Αυτό οι αρχαίοι το χάραξαν σε ανάγλυφο, κάτι που αποδεικνύει μια αποφασιστική ιστορική απόδειξη: «Η σαρκική χειραφέτηση και η πολιτική αναρχία συμβαδίζουν αμετάκλητα» [2, σελ. 68-69].

Παραθέτοντας αυτούς τους συγγραφείς, των οποίων τα γραπτά καλύπτουν ένα χρονικό διάστημα πάνω από 100 χρόνων, θα θέλαμε να επισημάνουμε εκείνη την επίμονη εξίσωση που συνδέει ένα υποθετικό καθεστώς της γυναίκας με την κοινωνική ισότητα και την πολιτική ελευθερία. Δεδομένου ότι η πολιτική κυριαρχία έχει δομηθεί βάσει της σφραγίδας του άνδρα-πατέρα, ο άλλος πόλος της φυλετικής διαίρεσης, η γυναίκα-μητέρα, τείνει να αντιπροσωπεύει τις αναπαραστάσεις και τις αξίες ενός κόσμου χωρίς καταπίεση. •

Σημειώσεις
I. Οι νόμοι του Ουρ-Ναμμού ανάγονται στο 2119-2095 π.Χ., οι νόμοι του Λιπίτ-Ι-στάρ, γραμμένοι στα σουμεριακά, είναι του 1934-1924 π.Χ. και ο κώδικας του Χα-μουραμπί της Βαβυλωνίας του 1792-1750 π.Χ. Βλέπε για τη γραφή και τον πολιτι-σμό της Μεσοποταμίας στο βιβλίο Η Γέννηση της γραφής, Editions de la Réunion des Musée Nationaux, Παρίσι 1982.
II. Ο Αριστοτέλης υπερασπίζεται τη φυσική συνθήκη της εξουσίας του αφεντικού επί του σκλάβου εναντίον της γνώμης των Σοφιστών, που τη θεωρούν μια σχέση εναντίον της φύσης, αφού ορίζεται από τον νόμο. Ο Αριστοτέλης μιλά για την πο-λιτική εξουσία επί της γυναικός και τη βασιλική εξουσία επί των παιδιών, που οφεί λεται στον τύπο της εξουσίας που ασκείται στο δεσμό [1, 1, 12, 12596].
III. Λίγο μετά, ο Αριστοτέλης προσθέτει: «Οφείλουμε επίσης να σκεφτούμε ότι όλες οι τάξεις έχουν την αρετή τους, όπως έλεγε το ποιητής των γυναικών: Για μια γυναί και η σιωπή είναι ένδειξη ομορφιάς» (Σοφοκλής, Αίας, 293), ισχυρισμός που δεν είν ναι απολύτως αληθινός για τον άνδρα».
IV. Ingenua: (γεννημένος ελεύθερος) όρος του ρωμαϊκού δικαίου. Γεννημένος ελεύ θερος είναι όποιος δεν έχει ζήσει ποτέ νομίμως σαν σκλάβος, σε αντίθεση με τον απελεύθερο, όπως ο ελεύθερος αντιπαρατίθεται στον σκλάβο.
V. Τα άτομα βλέπουν τον θεσμό σαν εξωτερικό και ξένο ως προς αυτά.
VI. Βλέπε επ’ ευκαιρία τη διάκριση μεταξύ ριζικού φαντασιακού και πραγματικού φαντασιακού (Κορνήλιος Καστοριάδης) και επίσης τις διαφορετικές όψεις του φαν-τασιακού και του συμβολικού [8 και 9].
VII. Παραθέτοντας έξω από το πλαίσιό τους αυτές τις παραγράφους της Reed, γνωρί ζω ότι μπορεί να διαστρεβλώνω τη συνολική εικόνα του βιβλίου. Αλλά αυτό που με ενδιαφέρει, προς το παρόν, είναι το περιεχόμενο που συνδέεται με την εικόνα της γυναίκας-μητέρας και αντιτίθεται με την πατριαρχική αρχή: πατριαρχία, κρατική αρχή, πολιτική κυριαρχία. Ωστόσο δεν συζητώ εδώ (και το ίδιο ισχύει και για τους άλλους συγγραφείς που παρατίθενται σ’ αυτό το πλαίσιο) ούτε την καταλληλότητα των απόψεών της, ούτε την ιστορική αληθοφάνεια, ούτε τη μικρή ή μεγάλη σημασία τους στο ανθρωπολογικό πεδίο.

Αναφερόμενη βιβλιογραφία
1. Αριστοτέλης, Πολιτικά.
2. Johan Jakob Bachofen, Das Mutterrecht, 1861.
3. Emile Beneviste, Le vocabulaire des institutions indo-européennes, Minuit, Παρί-
σι, 1969.
4. Ernst Bornemann, Le patriarcat, Puf, Παρίσι 1979.
5. Jean Bottero, Tout commence a Babylone, «L’histoire», v. 63/1984.
6. Samuel Butler, παρατιθέμενο στο βιβλίο του H.D. Lasswell, Power, politics and personality.
7. Elena Cassin, Viriginité et stratégie du sexe, Le seblable et le différent, La déco-uvert, Παρίσι, 1987.
8. Cornelius Castoriadis, L’institution imaginaire de la société, Seuil, Παρίσι, 1975.
9. Eduardo Colombo (επιμέλεια), l’immaginario capovolto, Elèuthera, Μιλάνο, 1987. 10. Eduardo Colombo, L’utopie contro l’eschatologie, στο L’imaginaire subversif, E-ditions Noir, Γενεύη, Λυών, Παρίσι, 1982.
11. Eduardo Colombo, Le pouvoir et sa reproduction, στο Le pouvoir et sa negation, Irl, Λυών, 1984.
12. Friedrich Engels, L’origine de la famille, de la propriété privée et de l’état, Edi-tions Sociales, Παρίσι, 1972.
13. Michel Foucault, Histoire de la sexualité, Gallimard, Παρίσι, 1976.
14. Sigmund Freud, στο Les premiers psychanalystes, Minutes de la Société Psycha-
nalytique de Vienne, Gallimard, Παρίσι, 1978.
15. Marcel Gauchet, Le désenchantement du monde, Gallimard, Παρίσι, 1975.
16. Marcel Gauchet, La dette du sens et les racines de l’etat, στο Libre, v. 2/1977. 17. Luce Irigaray, Sexe et parentés, Minuit, Παρίσι, 1987.
18. Robert Lowie, Histoire de l’ethnologie classique, Payot, Παρίσι, 1971.
19. Marcel Morabito, Droit romain et sexualité servile, στο Droit, histoire et sexua-
lité, L’espace juridique, Λιλλ, 1987.
20. Lewis Morgan, La sociéte archaïque, Anthropos, Παρίσι, 1971.
21. Clémence Ramnoux, La nuit et les enfants de la nuit, Flammarion, Παρίσι, 1986.
22. Evelyn Reed, Féminisme et anthropologie, Denoel, Παρίσι, 1979. 23. Jean-Paul Valabrega, Phantasme, mythe, corps et sens, Payot, Παρίσι, 1978.
23. Jean-Paul Valabrega, Phantasme, mythe, corps et sens, Payot, Παρίσι, 1978.

The post Eduardo Colombo: Η πολιτική εξουσία και η γυναίκα first appeared on Aυτολεξεί.

Ε: Παρουσιάστε τον εαυτό σας και την οργάνωση σας.

Henriette: Το όνομά μου είναι Henriette. Έχω εμπλακεί στον αγώνα για αξιοπρέπεια, δικαιοσύνη και ισότητα από τα νιάτα μου τη δεκαετία του 1980. Το 2018, επέστρεψα στα βασικά της οικοδόμησης της λαϊκής δύναμης από το μηδέν μέσω του Bonteheuwel Development Forum (BDF) και του Γυναικείου Συνελευσιακού Κινήματος (WAM).

Το BDF είναι μια κοινοτική οργάνωση βάσης της εργατικής τάξης με έδρα το Bonteheuwel του Κέιπ Τάουν. Αλλά το BDF δεν είναι μόνο μια οργάνωση. Είναι ένα δίκτυο μητέρων, αδελφών, θυγατέρων, εργαζομένων, ακτιβιστών και επιζώντων. Οργανωνόμαστε συλλογικά ως γυναίκες που επηρεάζονται άμεσα από τη φτώχεια, τη βία και τη συστημική παραμέληση.

Η δουλειά μας έχει τις ρίζες της στη βιωμένη εμπειρία και στην καθημερινή πραγματικότητα των κοινοτήτων της εργατικής τάξης. Δεν μιλάμε ως άτομα διαχωρισμένα από τη συλλογικότητα. Μιλάμε ως μέρος ενός ευρύτερου κινήματος γυναικών που οργανώνονται για επιβίωση, αξιοπρέπεια και κοινωνική αλλαγή.

Salaama: Το όνομά μου είναι Salaama, κοινοτική ακτιβίστρια με το BDF. Δεν είμαι έξω από τον αγώνα – τον ζω κάθε μέρα. Το BDF αποτελείται από γυναίκες, μητέρες και εργαζόμενες από την κοινότητα, που στέκονται μαζί για να καταπολεμήσουν τη φτώχεια, τη βία και την ανισότητα. Η δύναμή μας προέρχεται από τους ανθρώπους μας.

Henriette: Πολλές από εμάς μπήκαμε στον αγώνα σε πολύ νεαρή ηλικία, κάποιες ως έφηβες στο κίνημα κατά του απαρτχάιντ, αναλαμβάνοντας δράση ενώ ήμασταν ακόμα στο σχολείο. Αυτό έχει σημασία γιατί διαμόρφωσε τον τρόπο με τον οποίο κατανοούμε την εξουσία, την αντίσταση και τη συλλογική ευθύνη.

Το BDF έχει τις ρίζες του σε επιτροπές δρόμων και οικοδομικών τετραγώνων, που σημαίνει ότι οι απλοί κάτοικοι οργανώνονται εκεί που ζουν. Το έργο μας δεν είναι φιλανθρωπία. Είναι η αυτοοργάνωση της κοινότητας ως απάντηση στη συστημική παραμέληση. Το όραμά μας αφορά την αποκατάσταση της αξιοπρέπειας και την οικοδόμηση ασφαλών, υγιών κοινοτήτων, αλλά είμαστε σαφείς: η φτώχεια, η βία και η ανισότητα δεν είναι ατυχήματα, παράγονται από πολιτικά και οικονομικά συστήματα. Από αυτό το έργο, αναπτύχθηκε το Γυναικείο Συνελευσιακό Κίνημα (WAM), ένας χώρος όπου οι γυναίκες της εργατικής τάξης χτίζουν πολιτική συνείδηση και συλλογική δύναμη που βασίζεται στη βιωμένη εμπειρία.

Ε: Μπορείτε να δώσετε μια σύντομη επισκόπηση του ιστορικού πλαισίου και της κατάστασης της κοινωνίας στη Νότια Αφρική σήμερα;

Salaama: Το παρόν της Νότιας Αφρικής δεν μπορεί να γίνει κατανοητό χωρίς το παρελθόν της. Εξακολουθεί να κουβαλάει τον πόνο του απαρτχάιντ. Σε κοινότητες όπως το Bonteheuwel, εξακολουθούμε να αντιμετωπίζουμε τη φτώχεια, την ανεργία και τη βία. Οι γυναίκες φέρουν το μεγαλύτερο μέρος αυτού του βάρους, ωστόσο συνεχίζουμε να στεκόμαστε δυνατές και να κρατάμε τις οικογένειες και τις κοινότητές μας ενωμένες.

Henriette: Το απαρτχάιντ δεν ήταν μόνο ένα σύστημα φυλετικού διαχωρισμού. Εδραίωσε βαθιά οικονομική ανισότητα, χωρική αδικία και κοινωνικό κατακερματισμό. Ενώ το απαρτχάιντ έληξε επίσημα το 1994, η δομική του κληρονομιά παραμένει. Σήμερα, οι κοινότητες της εργατικής τάξης συνεχίζουν να αντιμετωπίζουν υψηλά επίπεδα φτώχειας, ανεργίας, έμφυλης βίας και περιορισμένης πρόσβασης σε βασικές υπηρεσίες. Η ανισότητα μας διαμορφώνεται ανά φυλή, τάξη και γεωγραφία. Οι γυναίκες φέρουν το κύριο βάρος της φτώχειας, καθώς τα περισσότερα νοικοκυριά διαχειρίζονται από γυναίκες.

Claudine: Με υψηλή ανεργία, οι γυναίκες μεταξύ 36 και 59 ετών πέφτουν σε μια «ξεχασμένη μεσαία γέφυρα». Είναι πολύ μεγάλες για να μάθουν και πολύ νέες για να λάβουν την πενιχρή κρατική σύνταξη, η οποία δεν καλύπτει βασικές ανάγκες. Οι κοινότητες είναι υπερπλήρεις και ανασφαλείς, δημιουργώντας συνθήκες που τροφοδοτούν τη βία με βάση το φύλο, τη διακίνηση ναρκωτικών, τον γκανγκστερισμό, την εκμετάλλευση και την κακή παροχή υπηρεσιών. Το τραύμα, που συνδέεται με τη συνεχιζόμενη βία και τις ιστορικές αδικίες, παραμένει ευρέως διαδεδομένο, ωστόσο η πρόσβαση στην ψυχική υγεία και την ψυχοκοινωνική υποστήριξη είναι περιορισμένη.

Henriette: Σε παγκόσμιο επίπεδο, βλέπουμε επίσης αυξανόμενο αυταρχισμό, στρατιωτικοποίηση και οικονομικές κρίσεις. Αυτές οι δυνάμεις βαθαίνουν την ανισότητα και επηρεάζουν δυσανάλογα τις γυναίκες. Οι αγώνες των γυναικών δεν είναι μεμονωμένοι. Είτε στη Νότια Αφρική, την Παλαιστίνη, το Σουδάν, το Κονγκό ή αλλού, οι γυναίκες αντιμετωπίζουν παρόμοιες παραβιάσεις των δικαιωμάτων τους στην ισότητα, την αξιοπρέπεια, την ασφάλεια και την προστασία.

Η πραγματικότητά μας δεν μπορεί να γίνει κατανοητή χωρίς την κατανόηση του απαρτχάιντ, αλλά ούτε και χωρίς αυτό που ακολούθησε. Το Bonteheuwel υπάρχει λόγω αναγκαστικών μετακινήσεων. Οι μαύρες και οι λεγόμενες έγχρωμες κοινότητες εκτοπίστηκαν σκόπιμα, ελέγχθηκαν και αποκλείστηκαν οικονομικά. Αυτή η χωρική αδικία παραμένει. Αυτό που ζούμε τώρα δεν είναι μια ρήξη με αυτό το σύστημα, αλλά η συνέχισή του σε νέες μορφές μέσω της ανεργίας, της υπανάπτυξης, της βίας και της κρατικής παραμέλησης.

Ταυτόχρονα, ζούμε σε μια παγκόσμια στιγμή όπου η ανισότητα βαθαίνει και όπου ο αυταρχισμός και η ακροδεξιά πολιτική αυξάνονται. Σε πολλές χώρες, βλέπουμε αυξανόμενη στρατιωτικοποίηση, συρρίκνωση του δημοκρατικού χώρου και επιθέσεις στα δικαιώματα των γυναικών και των περιθωριοποιημένων κοινοτήτων. Έτσι, ο αγώνας μας είναι τόσο τοπικός όσο και παγκόσμιος. Τα ίδια συστήματα που παρήγαγαν το απαρτχάιντ, τον φυλετικό καπιταλισμό, την εκμετάλλευση και τον έλεγχο, συνεχίζουν να διαμορφώνουν τη ζωή μας σήμερα.

Ε: Η δουλειά σας ως BDF επικεντρώνεται στην κοινότητά σας. Ποιες είναι οι κύριες προκλήσεις που αντιμετωπίζετε και πώς ανταποκρίνεστε σε αυτές;

Henriette: Η δουλειά μας ανταποκρίνεται άμεσα στην πραγματικότητα που αντιμετωπίζουν καθημερινά οι γυναίκες και οι οικογένειες τους. Οι κύριες προκλήσεις περιλαμβάνουν την ανασφάλεια και τη βία, ιδίως όσον αφορά τις γυναίκες και τα παιδιά, την επισιτιστική ανασφάλεια και τη φτώχεια, το βαθύ ψυχοκοινωνικό τραύμα που συνδέεται με τη συνεχιζόμενη βία και την ιστορική καταπίεση, την περιορισμένη πρόσβαση στην πολιτική εκπαίδευση και τις ευκαιρίες για κοινοτική ηγεσία.

Οι γυναίκες στην κοινότητά μας περιγράφουν αυτές τις πραγματικότητες με σαφήνεια. Φέραμε μερικές μαρτυρίες από αυτές για να τις μοιραστούμε μαζί σας:

«Τα παιδιά δεν είναι ασφαλή. Δεν μπορούν καν να παίξουν ελεύθερα. Ο αθλητισμός πρέπει να είναι ένας χώρος ασφάλειας, αλλά ακόμη και αυτός επηρεάζεται από τη βία».

«Μερικές φορές δεν υπάρχει φαγητό στο σπίτι. Ως μητέρα, αυτό σε σπάει. Αλλά μοιραζόμαστε ό,τι έχουμε, ακόμα κι αν είναι λίγο».

«Το τραύμα που κουβαλάμε δεν είναι πάντα ορατό. Αλλά ζει στο σώμα μας, στα σπίτια μας, στο πώς σχετιζόμαστε μεταξύ μας».

«Αν και η γεωπολιτική μπορεί να φαίνεται μακρινή, το αυξανόμενο κόστος των καυσίμων και της ζωής μας επηρεάζει άμεσα. Εμείς, ως γυναίκες, πρέπει να βρούμε εναλλακτικές λύσεις για να στηρίξουμε τις οικογένειες και τις κοινότητές μας, κουβαλώντας καθημερινά το βάρος της απλήρωτης εργασίας φροντίδας».

Salaama: Αντιμετωπίζουμε βία με βάση το φύλο, κατάχρηση ουσιών, ανεργία και έλλειψη υπηρεσιών. Αλλά δεν μένουμε σιωπηλές – οργανωνόμαστε, υποστηρίζουμε η μία την άλλη και μιλάμε. Η ενότητά μας είναι η δύναμή μας.

Henriette: Οι προκλήσεις που αντιμετωπίζουμε δεν είναι μεμονωμένα ζητήματα, είναι συστήματα βίας. Έχουμε να κάνουμε με τη βία των συμμοριών και τις εγκληματικές οικονομίες, τη βία και την κακοποίηση με βάση το φύλο στα σπίτια, την πείνα και την εμβάθυνση της φτώχειας, τον υπερπληθυσμό και τη χωρική αδικία, το τραύμα που μεταφέρεται από γενιά σε γενιά… Αλλά είμαστε ξεκάθαρες: αυτό δεν είναι αποτυχία της κοινότητας. Αυτό είναι δομική βία.

Η απάντησή μας είναι αυτοοργανωμένη, συλλογική και έχει τις ρίζες της τόσο στην επιβίωση όσο και στην αντίσταση από τα κάτω. Έχουμε δημιουργήσει προγράμματα σίτισης, δίκτυα κοινοτικής ασφάλειας και τοπικές απαντήσεις για την υγεία. Μόνο κατά τη διάρκεια του COVID 19, υποστηρίξαμε χιλιάδες νοικοκυριά και πραγματοποιήσαμε προγράμματα σίτισης που έφταναν δεκάδες χιλιάδες γεύματα εβδομαδιαίως. Οργανώνουμε τραυματική υποστήριξη και άμεσες παρεμβάσεις για γυναίκες και παιδιά που αντιμετωπίζουν βία. Χτίζουμε την επισιτιστική αυτονομία μέσω κοινοτικών κήπων και τοπικών συστημάτων φροντίδας.

Αλλά είμαστε επίσης ειλικρινείς σχετικά με τους περιορισμούς μας. Αυτή η εργασία απαιτεί έντονους και διαρκείς πόρους, οικονομικούς, ανθρώπινους και συναισθηματικούς. Ορισμένες από τις πρωτοβουλίες μας μπορέσαμε να τις διατηρήσουμε, ενώ άλλες, με την πάροδο του χρόνου, όχι, ακριβώς λόγω του επιπέδου κεφαλαίου και υποστήριξης που απαιτούν. Η οργάνωση από τα κάτω συχνά αναμένεται να κάνει τη δουλειά του κράτους, χωρίς τους πόρους του κράτους.

Οι απαντήσεις μας είναι πρακτικές και πολιτικές. Οργανώνουμε επισιτιστική υποστήριξη, ασφαλείς χώρους για τα παιδιά και ψυχοκοινωνική υποστήριξη για τις γυναίκες. Δημιουργούμε χώρους πολιτικής εκπαίδευσης όπου οι γυναίκες αναλύουν τις συνθήκες τους και χτίζουν συλλογικές λύσεις.

Αντιμετωπίζουμε επίσης περιθωριοποίηση λόγω της ιδεολογικής μας θέσης.

Η επιμονή μας στις εναλλακτικές λύσεις των ανθρώπων, που έχουν τις ρίζες τους στις σοσιαλιστικές αρχές, συχνά μας φέρνει σε αντίθεση με τα κυρίαρχα συστήματα και θεσμούς. Η αμφισβήτηση του καπιταλισμού, της πατριαρχίας και της συστημικής βίας έχει συνέπειες.

Αλλά αυτή η αντίδραση επιβεβαιώνει επίσης τη σημασία της δουλειάς μας. Δεν είμαστε εδώ για να είμαστε άνετες μέσα στο σύστημα, είμαστε εδώ για να το αμφισβητήσουμε και να το αλλάξουμε.

Ε: Το BDF είναι μια γυναικεία οργάνωση. Τι εννοείται με αυτό;

Salaama: Σημαίνει ότι δεν περιμένουμε να ακουστούμε – αυτενεργούμε. Ως γυναίκες, κουβαλάμε την κοινότητα και ηγούμαστε επίσης στον αγώνα για αλλαγή. Οι φωνές μας έχουν σημασία.

Henriette: Εννοούμε ότι οι γυναίκες της εργατικής τάξης βρίσκονται στο επίκεντρο της ανάλυσης, της λήψης αποφάσεων και της δράσης. Η αυτενέργεια δεν είναι συμβολική. Βιώνεται και ασκείται.

Οι γυναίκες δεν είναι μόνο συμμετέχοντες. Είναι διοργανωτές, εκπαιδευτικοί, στρατηγοί και άγκυρες της κοινότητας. Η ηγεσία μας είναι συλλογική, βασισμένη στη λογοδοσία η μία προς την άλλη και προς τις κοινότητές μας.

Οι γυναίκες φέρουν δυσανάλογο βάρος φροντίδας, επιβίωσης και αντίστασης. Είναι οι φροντιστές, οι νοσοκόμες, οι δασκάλες, οι φροντιστές και οι οικοδόμοι των συστημάτων υποστήριξης της οικογένειας και της κοινότητας. Οι περικοπές του προϋπολογισμού και οι οικονομικές κρίσεις μεταθέτουν ακόμη μεγαλύτερη ευθύνη στις γυναίκες, ωστόσο αυτό το έργο συχνά δεν αναγνωρίζεται. Η πρωτοβουλία τους είναι απαραίτητη για την οικοδόμηση δίκαιων εναλλακτικών λύσεων.

Στην οργάνωσή μας, οι γυναίκες της εργατικής τάξης δεν τοποθετούνται ως θύματα, είμαστε οργανώτριες, ηγέτες και στοχαστές. Σημαίνει ότι αμφισβητούμε την πατριαρχία όχι μόνο στην κοινωνία, αλλά και στα δικά μας κινήματα και κοινότητες.

Σημαίνει ότι αναγνωρίζουμε ότι η εργασία των γυναικών, ειδικά η εργασία φροντίδας, συντηρεί ολόκληρες κοινότητες, αλλά υποτιμάται συστηματικά. Και σημαίνει ότι χτίζουμε ένα διαφορετικό είδος ηγεσίας: συλλογική, υπεύθυνη και ριζωμένη στη φροντίδα, όχι στην κυριαρχία.

Ο φεμινισμός, στο δικό μας πλαίσιο, δεν είναι αφηρημένος. Έχει να κάνει με την επιβίωση, την αξιοπρέπεια και τη μεταμορφωτική δύναμη.

Ε: Από την εμπειρία σας, τι κοινό έχουν οι γυναίκες παγκοσμίως;

Henriette: Σε όλα τα πλαίσια, οι γυναίκες μοιράζονται την εμπειρία της πλοήγησης στην πατριαρχία, την οικονομική εκμετάλλευση και τη βία. Οι γυναίκες συχνά κρατούν τις οικογένειες και τις κοινότητες ενωμένες κάτω από εξαιρετικά δύσκολες συνθήκες. Είναι φροντιστές, οργανωτές και επιλύτριες προβλημάτων, συχνά χωρίς αναγνώριση ή υποστήριξη. Ταυτόχρονα, οι γυναίκες μοιράζονται μια βαθιά ικανότητα ανθεκτικότητας, αλληλεγγύης και αντίστασης. Οι γυναίκες σε όλο τον Παγκόσμιο Νότο συνεχίζουν να οργανώνονται, να αντιστέκονται και να φαντάζονται εναλλακτικές λύσεις.

Salaama: Οι γυναίκες παντού γνωρίζουμε τον αγώνα, αλλά γνωρίζουμε και τη δύναμη. Παλεύουμε, επιβιώνουμε και νοιαζόμαστε — ακόμα και όταν είναι δύσκολο. Αυτή η σύνδεση είναι ισχυρή.

Henrietta: Σε όλο τον κόσμο, οι γυναίκες διαχειρίζονται την επιβίωση μέσα σε συστήματα που δεν δημιούργησαν. Κουβαλάμε το βάρος της φροντίδας σε συνθήκες ανισότητας. Αντιμετωπίζουμε βία τόσο σε ιδιωτικούς όσο και σε δημόσιους χώρους. Είμαστε αποκλεισμένες από την οικονομική δύναμη, ακόμη και όταν συντηρούμε τις οικονομίες μέσω της εργασίας μας.

Αλλά μοιραζόμαστε και κάτι άλλο: την αντίσταση. Από τους άτυπους οικισμούς μέχρι τις εμπόλεμες ζώνες, από τις αγροτικές κοινότητες μέχρι τους αστικούς δήμους, οι γυναίκες οργανώνονται. Οι γυναίκες χτίζουν. Οι γυναίκες αντιστέκονται. Υπάρχει μια κοινή αντίληψη ότι η επιβίωση δεν είναι αρκετή. Αγωνιζόμαστε για δικαιοσύνη.

Ε: Από τη δική σας οπτική γωνία, ποια είναι τα απαραίτητα επόμενα βήματα για την ενίσχυση των αγώνων των γυναικών σε τοπικό και παγκόσμιο επίπεδο;

Salaama: Πρέπει να ενωθούμε περισσότερο, να υποστηρίξουμε η μία την άλλη και να οικοδομήσουμε ισχυρές γυναίκες οργανώσεις —ειδικά των νέων γυναικών. Όταν οι γυναίκες ανεβαίνουν, οι κοινότητες ανεβαίνουν.

Henriette: Υπάρχουν πολλά πράγματα μπροστά μας που πρέπει να κάνουμε: να εμβαθύνουμε την οργάνωση από τα κάτω στις κοινότητες της εργατικής τάξης, να διασφαλίσουμε ότι οι γυναίκες έχουν πρόσβαση σε πολιτική εκπαίδευση, πόρους και χώρους για να οργανωθούν, να ενισχύσουμε την ψυχοκοινωνική υποστήριξη, να αναγνωρίσουμε ότι το τραύμα είναι τόσο προσωπικό όσο και πολιτικό, να οικοδομήσουμε βιώσιμα συστήματα επισιτιστικής ασφάλειας και κοινοτικής φροντίδας που δεν εξαρτώνται από ασταθή εξωτερική χρηματοδότηση…

Και κυρίως, πρέπει να αντιμετωπίσουμε τα συστήματα που παράγουν ανισότητα: τον καπιταλισμό, την πατριαρχία και τον ιμπεριαλισμό! Πρόκειται για την οικοδόμηση συγκεκριμένων εναλλακτικών λύσεων που επικεντρώνονται στην αξιοπρέπεια, την ισότητα και τη συλλογική ευημερία.

Βρισκόμαστε σε μια κρίσιμη στιγμή. Η άνοδος του αυταρχισμού, της στρατιωτικοποίησης και της δεξιάς πολιτικής παγκοσμίως δεν είναι ξεχωριστή από τις συνθήκες που αντιμετωπίζουμε σε τοπικό επίπεδο. Αυτές οι δυνάμεις είναι αλληλένδετες και εντείνονται. Επομένως, η αντίδρασή μας πρέπει επίσης να είναι συντονισμένη και σκόπιμη.

Χρειαζόμαστε ισχυρότερη οργάνωση βάσης, ριζωμένη στις κοινότητες, πολιτική εκπαίδευση που κατονομάζει και αμφισβητεί την πατριαρχία, τον καπιταλισμό και τον ιμπεριαλισμό, επένδυση στη θεραπεία και την ψυχοκοινωνική υποστήριξη, ελεγχόμενες από την κοινότητα οικονομικές εναλλακτικές λύσεις, συμπεριλαμβανομένων των συστημάτων τροφίμων και της οργανωμένης αλληλεγγύης πέρα από τα σύνορα. Αυτό απαιτεί επίσης πολιτικό θάρρος, επειδή τα κινήματα που αμφισβητούν τον καπιταλισμό, την πατριαρχία και τον ιμπεριαλισμό δεν θα υποστηρίζονται πάντα και συχνά περιθωριοποιούνται σκόπιμα.

Ε: Γιατί οι γυναίκες πρέπει να οργανώνονται διεθνώς;

Henriette: Επειδή οι αγώνες μας συνδέονται. Οι συνθήκες στις κοινότητες της εργατικής τάξης στη Νότια Αφρική συνδέονται με παγκόσμια συστήματα εκμετάλλευσης και ανισότητας. Οι εταιρικές και πολιτικές ελίτ λειτουργούν πέρα από τα σύνορα, όπως και η αντίστασή μας.

Η διεθνής οργάνωση επιτρέπει στις γυναίκες να μοιράζονται στρατηγικές, να οικοδομούν αλληλεγγύη και να ενισχύουν τη συλλογική δύναμη.

Σε μια εποχή που οι αυταρχικές και φασιστικές δυνάμεις αυξάνονται παγκοσμίως, οι γυναίκες πρέπει να οργανωθούν σε όλα τα μέτωπα. Η ενότητα δεν είναι προαιρετική. Είναι απαραίτητο για την επιβίωση και τη κοινωνική αλλαγή.

Salaama: Δεν είμαστε μόνες. Οι αγώνες μας συνδέονται και μαζί οι φωνές μας είναι πιο δυνατές. Η αλληλεγγύη μας δίνει ελπίδα.

Η άποψη του BDF είναι ότι τα συστήματα που πολεμάμε είναι παγκόσμια συστήματα. Ο ιμπεριαλισμός, η οικονομική εκμετάλλευση και η στρατιωτικοποίηση λειτουργούν πέρα από τα σύνορα. Οι ίδιες δυνάμεις που εξάγουν από τον Παγκόσμιο Νότο, που τροφοδοτούν τους πολέμους και που βαθαίνουν την ανισότητα διαμορφώνουν όλες τις πραγματικότητές μας. Ταυτόχρονα, βλέπουμε την παγκόσμια άνοδο των φασιστικών και αυταρχικών πολιτικών που στοχεύουν τους μετανάστες, τις γυναίκες, τα ΛΟΑΤΚΙ+ άτομα και τους φτωχούς.

Οι γυναίκες που οργανώνονται διεθνώς μας επιτρέπουν να υπερασπιστούμε τις κατακτήσεις που απειλούνται και να αντισταθούμε σε συστήματα που συντονίζονται σε παγκόσμιο επίπεδο.

Η αλληλεγγύη πρέπει να προχωρήσει πέρα από τις δηλώσεις. Πρέπει να γίνει οργανωμένη, πρακτική και βίωμα.

Ε: Ποια παραδείγματα γυναικείων αγώνων σας εμπνέουν;

Henriette: Αντλούμε δύναμη από πολλούς αγώνες σε όλο τον Παγκόσμιο Νότο και πέρα από αυτόν, από απελευθερωτικά κινήματα έως κοινότητες υπό κατοχή, πόλεμο ή οικονομική κρίση. Αλλά εμπνεόμαστε επίσης από τις γυναίκες στις κοινότητές μας: βλέπουμε γυναίκες που οργανώνουν κουζίνες φαγητού χωρίς σχεδόν τίποτα, που δημιουργούν ασφαλείς χώρους για παιδιά σε βίαια περιβάλλοντα, που συνεχίζουν να εμφανίζονται, ακόμη και όταν είναι εξαντλημένες.

Όπως μοιράστηκε μια από τις διοργανώτριες μας, η Μισέλ: «Δεν τα παρατάμε γιατί δεν έχουμε την οικονομική δυνατότητα. Τα παιδιά μας μας παρακολουθούν». Αυτές είναι πράξεις αντίστασης και επιβίωσης. Μας υπενθυμίζουν ότι η οικοδόμηση της δύναμης των ανθρώπων ξεκινά από εκεί που είμαστε, με αυτά που έχουμε και μεταξύ μας.

Αντλούμε δύναμη από τις γυναίκες που οργανώνονται σε μερικές από τις πιο δύσκολες συνθήκες: γυναίκες στην Παλαιστίνη που αντιστέκονται στην κατοχή και τη γενοκτονία, στο Σουδάν και το Κονγκό που οργανώνονται υπό πόλεμο και εκτοπισμό, γυναίκες στη Ροζάβα που χτίζουν εναλλακτικές λύσεις και πολιτικά συστήματα, καθώς και οι γυναίκες στην Κούβα που συντηρούν τα κοινωνικά συστήματα υπό αποκλεισμό.

Αυτοί οι αγώνες δεν είναι μεμονωμένοι. Συνδέονται μέσω κοινών συστημάτων καταπίεσης και κοινής αντίστασης. Αντλούμε επίσης δύναμη από τη δική μας ιστορία, από τις γυναίκες του αγώνα κατά του απαρτχάιντ, πολλές από τις οποίες οργανώθηκαν ως νέες, γυναίκες της εργατικής τάξης υπό καταστολή. Μας υπενθυμίζουν ότι ακόμα και κάτω από τις πιο δύσκολες συνθήκες, οι οργανωμένοι άνθρωποι μπορούν να αντισταθούν και να οικοδομήσουν εναλλακτικές λύσεις.

Salaama: Η δύναμη των γυναικών μπροστά μας, όπως η Πορεία των Γυναικών του 1956, με εμπνέει. Αλλά και οι καθημερινές γυναίκες στην κοινότητά μου – που συνεχίζουν ό,τι κι αν γίνει. Από εκεί πηγάζει η δύναμή μου.

Στις 9 Αυγούστου 1956, χιλιάδες γυναίκες της Νότιας Αφρικής πραγματοποίησαν πορεία στα κτίρια της Ένωσης της Πρετόρια για να διαμαρτυρηθούν κατά του απαρτχάιντ. Η Πορεία των Γυναικών του 1956 έπαιξε ζωτικό ρόλο στο να γίνουν οι γυναίκες πιο ορατοί συμμετέχοντες στον αγώνα κατά του απαρτχάιντ.

The post Οργανώσεις γειτονιάς από τα κάτω στο Κέιπ Τάουν της Νότιας Αφρικής – συνέντευξη με μέλη του BDF first appeared on Aυτολεξεί.

Και έτσι, ένα απόγευμα λίγο πριν δύσει ο ήλιος, καταφέραμε και επισκεφτήκαμε με τον Γιάννη Αλμπάνη το “Jinwar” (Χωριό των Γυναικών), κοντά στα σύνορα Συρίας-Τουρκίας. Η τιμή ήταν τεράστια και η χαρά μου απερίγραπτη – παρακολουθώ και επικοινωνώ με το Jinwar από τον Αύγουστο του 2018, λίγους μήνες πριν από το επίσημο άνοιγμα του στις 25 Νοεμβρίου 2018.

Το Jinwar αποτελεί μια αυτοδιαχειριζόμενη και αυτάρκη γυναικεία κοινότητα που εφαρμόζει στην πράξη ένα αυτόνομο, φεμινιστικό και κοινοτικό μοντέλο οργάνωσης και συνύπαρξης.

Εκτός από τα 30 σπίτια, όλοι οι άλλοι χώροι είναι κοινόχρηστοι (φούρνος, κέντρο νέων, εργαστήριο χειροτεχνίας, το Şîfa Jin κέντρο φυσικών θεραπειών, το μαγαζί όπου πωλούνται χειροτεχνίες κ.τ.λ.) Υπάρχει ένα δημοτικό σχολείο για τα παιδιά, Ακαδημία, βιβλιοθήκη και παιδική χαρά. Παράλληλα, η περιοχή διαθέτει άφθονη καλλιεργήσιμη γη όπου καλλιεργείται σιτάρι, κριθάρι, φακές κ.ά., ενώ η ενέργεια παρέχεται από μια γεννήτρια και ηλιακά πάνελ. Το Jinwar έχει μια Επιτροπή (Committee) / Συμβούλιο που συζητά και παίρνει όλες τις αποφάσεις. Το χωριό περιγράφεται από τις ίδιες τις γυναίκες που το διαχειρίζονται ως “ένας ελεύθερος χώρος” για κάθε γυναίκα που θέλει να ζήσει σύμφωνα με τις αρχές που διέπουν το Jinwar.

Οφείλει δε κανείς να αναλογιστεί τις εξαιρετικά δυσμενείς –αν όχι απόλυτα αποτρεπτικές– συνθήκες πολέμου, οικονομικού εμπάργκο, συνεχών επιθέσεων από το ISIS και την Τουρκία, φτώχειας, ελάχιστων δυνατοτήτων, μέσα στις οποίες αυτό το εγχείρημα πραγματοποιήθηκε.

Και γι’ αυτόν τον λόγο, το να επισκεφτούμε αυτό τον χώρο, να τον δω μετά από τόσα χρόνια από κοντά και να συζητήσουμε με τις γυναίκες του Jinwar, προσωπικά, με συγκίνησε βαθειά.

Στις 25 Νοεμβρίου το Jinwar γιορτάζει επτά χρόνια ζωής (από το επίσημο άνοιγμα του, στις 25 Νοεμβρίου 2018 – η ημερομηνία σαφώς δεν ήταν τυχαία μιας και πρόκειται για τη Διεθνή Ημέρα για την Εξάλειψη της Βίας κατά των Γυναικών).

Παραθέτω στο κλείσιμο τα λόγια της Sherin Ahmed, δασκάλας και μιας εκ των διαχειριστριών του Jinwar – με την οποία συνομιλήσαμε και εμείς, σε συνέντευξή της στο Rohani (στα κουρδικά):

«Όλες οι μορφές κυρίαρχης νοοτροπίας δεν έχουν θέση στο Jinwar, όπου υπάρχει μια άλλη ζωή ελευθερίας και οικοδόμησης, μια κοινοτική ζωή των γυναικών. Όπως ακριβώς ένα δέντρο μεγαλώνει ξανά, έτσι μεγαλώνουν και οι γυναίκες στο Jinwar. Θα είμαστε το χρώμα των γυναικών και θα είμαστε ενωμένες στην ιδέα ότι θα αναβιώσουμε τον ρόλο των γυναικών στην κοινωνία. Στο Jinwar, όλες οι γυναίκες νιώθουν τον πόνο η μία της άλλης και ξεπερνούν μαζί τα εμπόδια και τον πόνο».

Jinwar – Free Women’s Village Rojava Gelek spas, Silav û rêz.

Περισσότερα για το χωριό Jinwar εδώ:

Li dora jinê jiyan diafire Jinwar jî wê jiyanê xweş dike

The post Ανταπόκριση από το Jinwar – τo αυτοδιαχειριζόμενo χωριό γυναικών στη Ροζάβα first appeared on Aυτολεξεί.

Το καθεστώς της Ισλαμικής Ρεπούμπλικας είναι αποδυναμωμένο, αλλά εξακολουθεί να αποτελεί απειλή για τον ιρανικό λαό. Η πρόσφατη σύντομη σύγκρουση με το Ισραήλ αποκάλυψε τα τρωτά σημεία της χώρας και την ευαλωτότητα των πολιτών της. Πώς μπορεί να καταργηθεί η εσωτερική τυραννία χωρίς να υποκύψει σε ξένο πόλεμο ή εσωτερικό χάος;

Το κείμενο που ακολουθεί είναι εκτενές, γιατί επιχειρεί να κατανοήσει το παρόν μέσα από το νήμα που συνδέει το σήμερα με το παρελθόν. Μέσα στον καταιγισμό ερμηνειών για την εξέγερση της Ζίνα, είναι σημαντικό να δούμε την ένδοξη αλλά και πληγωμένη ιστορία της αδιάκοπης προσπάθειας των Ιρανών για ελευθερία και λαϊκή κυριαρχία ως μια ενιαία πορεία· όχι απλώς ως σύγκρουση με μια κυβέρνηση, αλλά ως κρίκο στην αλυσίδα ενός αιώνα και μισού κοινωνικών και πολιτικών μετασχηματισμών. Το κείμενο δεν ακολουθεί τα κυρίαρχα σχήματα της διανόησης ή της δημοσιογραφίας· κοιτά από-τα-κάτω, από εκεί όπου γεννιέται πραγματικά η αλλαγή.

«Γυναίκα, Ζωή, Ελευθερία»: συμπύκνωση ενός αιώνα αγώνων & εμπειριών

Για να κατανοήσουμε τη σημερινή κατάσταση του Ιράν, με αφορμή την τρίτη επέτειο του συνθήματος «Γυναίκα, Ζωή, Ελευθερία», χρειάζεται να επιστρέψουμε τρεις δεκαετίες πίσω. Από το τέλος του πολέμου Ιράν–Ιράκ το 1988, στις σποραδικές διαμαρτυρίες της δεκαετίας του ’90· από τη σύντομη ανάσα των μεταρρυθμίσεων και την 9η Ιουλίου 1999, στο «Πού είναι η ψήφος μου;»· από τον Ιανουάριο του 2018 και τον Νοέμβριο του 2019, όταν το «Τελειώσατε!» αντήχησε στους δρόμους, ως τη στιγμή που το όνομα της Ζίνα έγινε σύμβολο ρήξης. Κι έπειτα, στην αποσάθρωση της επίσημης ιδεολογίας, στην απομάκρυνση από τη θρησκεία και τη σταδιακή εκκοσμίκευση της καθημερινότητας, στην κρίση του βιοπορισμού και στην αντίσταση των εργατών, μέσα στη σκιά ενός πολέμου που, σε δώδεκα μέρες φόβου, σκέπασε ολόκληρη την κοινωνία. Αυτό το κείμενο είναι μια προσπάθεια να αναδείξει την ενότητα της αντίστασης και της ζωής.

Τρία χρόνια έχουν περάσει από εκείνη τη φθινοπωρινή μέρα που αντήχησε το όνομα της Ζίνα. Οι δρόμοι του Ιράν γνώρισαν εξάρσεις και υφέσεις· λες και η ιστορία διέσχισε με ένα ανοιγοκλείσιμο του ματιού έναν αιώνα γεμάτο δεσποτισμό, για να φτάσει στο παρόν. Ίσως σήμερα μια γιαγιά στη Ζαχεντάν ή στο Σαναντάτζ, στη Σιράζ, την Τεχεράνη, το Αχβάζ, το Ισφαχάν ή τη Μασχάντ να κοιτά το πρόσωπο της εγγονής της· της εγγονής που, στις μέρες της εξέγερσης «Γυναίκα, Ζωή, Ελευθερία», βγήκε στον δρόμο και φώναξε υπέρ της ζωής. Το βλέμμα της είναι μείγμα περηφάνειας και λύπης: περηφάνεια για μια γενιά που στάθηκε ατρόμητη, και λύπη γιατί κι εκείνη, μαζί με τους συνομηλίκους της, κάποτε έθρεψε το ίδιο όνειρο, μα ξανά και ξανά παγιδεύτηκαν στον φαύλο κύκλο του αυταρχισμού. Κάποτε, στην Συνταγματική Επανάσταση, πάλεψαν για την κυριαρχία του νόμου· αργότερα, με την Επανάσταση του 1979, ύψωσαν το βλέμμα τους προσδοκώντας ρήξη με τη δικτατορία· μα η μία κατέληξε στον δεσποτισμό του Ρεζά Σαχ και η άλλη στη θεοκρατική κηδεμονία. Τώρα όμως, η φωνή της σημερινής γενιάς αντηχεί το ίδιο όνειρο με καθαρότερη γλώσσα: το όνειρο να ζεις σε μια ελεύθερη χώρα, απαλλαγμένη από ταπεινώσεις και δεισιδαιμονίες· ένα όνειρο που αυτή τη φορά δεν βρίσκεται στο περιθώριο, αλλά στο κέντρο της καθημερινής ζωής.

Μετά τον πόλεμο: οι πρώτες ρωγμές

Όταν ο οκταετής πόλεμος με το Ιράκ τελείωσε το καλοκαίρι του 1988, το Ιράν συνειδητοποίησε γρήγορα πως η εξωτερική ειρήνη δεν σημαίνει απαραίτητα και εσωτερική ελευθερία. Τα πυροβόλα σίγησαν, μα η μηχανή της καταστολής στο εσωτερικό αμαπτύχθηκε με τρομακτική ταχύτητα· σαν να αξιοποίησε η κυβέρνηση το τέλος του πολέμου για να εξοντώσει, αθόρυβα, τους εσωτερικούς της αντιπάλους. Πριν καλά-καλά τελειώσει το καλοκαίρι του 1988, χιλιάδες πολιτικοί κρατούμενοι που είχαν υπομείνει χρόνια αιχμαλωσίας –πολλοί απ’ αυτούς νέοι κάτω των 25 ετών– εκτελέστηκαν εν κρυπτώ και ταχύτατα. Οι πυροβολισμοί των χαριστικών βολών πίσω από τα τείχη των φυλακών μαρτυρούσαν πως το καθεστώς δεν θα ανεχόταν καμία διαφωνία. Ο πόλεμος είχε τελειώσει· η ειρήνη όμως για τον λαό δεν ήρθε ποτέ.

Η δεκαετία που ακολούθησε τον πόλεμο ξεκίνησε με βαθιές οικονομικές και κοινωνικές πληγές. Οι πόλεις ήταν γεμάτες νέους ανάπηρους του πολέμου πάνω σε αναπηρικά αμαξίδια και οικογένειες που θρηνούσαν τους χαμένους πατέρες τους. Ο πληθωρισμός και οι ελλείψεις έκαναν τη ζωή ακόμα πιο δύσκολη. Εκείνα τα χρόνια, λίγοι τολμούσαν να διαμαρτυρηθούν ανοιχτά· όμως ο θυμός και η απόγνωση φώλιαζαν παντού, έτοιμα να ανάψουν σαν φωτιά κάτω απ’ τη στάχτη.

Ο Τζαμάλ Τσεράγβεϊσι [Jamal Cheraghveisi], μαζί με μια ομάδα εργατών ακτιβιστών στο Κουρδιστάν, ήταν ανάμεσα σε εκείνους που δεν σιώπησαν. Τον Μάιο του 1989, λίγες μόλις μέρες μετά την ομιλία του στη συγκέντρωση της Πρωτομαγιάς στο Σαναντάτζ, συνελήφθη. Έναν χρόνο αργότερα, τον Μάιο του 1990, η είδηση της εκτέλεσής του -μαζί με άλλους δεκαέξι ανθρώπους, ανάμεσά τους και δύο δεκαεπτάχρονες- βύθισε το Σαναντάτζ στη σιωπή και στο πένθος. Ο Τζαμάλ εκτελέστηκε ύστερα από μακρόχρονα βασανιστήρια. Η ομιλία του στην Πρωτομαγιά παραμένει ζωντανή πηγή έμπνευσης και μνήμης. Το «έγκλημά» τους ήταν η προσπάθεια να οργανώσουν ένα ανεξάρτητο εργατικό σωματείο και να θυμίσουν όσα η επανάσταση του 1979 είχε καταπνίξει: τα Συμβούλια και το δικαίωμα στη λαϊκή κυριαρχία.

Το 1992, στη Μασχάντ, άνθρωποι εξαντλημένοι από τη διαφθορά και την ακρίβεια κατέβηκαν στους δρόμους, φωνάζοντας συνθήματα ενάντια στα σύμβολα της εξουσίας. Η απάντηση ήρθε γρήγορα με σφαίρες. Στη Σιράζ και την Αράκ ξέσπασαν παρόμοιες διαμαρτυρίες, που πνίγηκαν στη σιδερένια γροθιά των αρχόντων. Το 1994, στην Καζβίν, χιλιάδες βγήκαν στους δρόμους και για λίγες ώρες πήραν τον έλεγχο της πόλης, προσπαθώντας να ακουστούν στο κέντρο· μα και πάλι η απάντηση ήταν στρατιωτική καταστολή. Η άγρια καταστολή στο Εσλάμσαχρ, το 1995, υπήρξε το αποκορύφωμα.

Τότε δεν υπήρχε ούτε διαδίκτυο ούτε κοινωνικά δίκτυα· και τα μέσα ενημέρωσης, υπό τον πλήρη έλεγχο της εξουσίας, δεν πρόβαλλαν αυτές τις σποραδικές εξεγέρσεις ούτε άφηναν τους ανθρώπους να μάθουν γι’ αυτές. Κι όμως, στη μνήμη των κατοίκων εκείνων των πόλεων χαράχτηκε κάτι απλό: κάθε φορά που ο λαός ζητά δικαιοσύνη, οι άρχοντες δεν καταλαβαίνουν άλλη γλώσσα πέρα από τη γλώσσα της βίας.

Η κοφτή ανάσα των μεταρρυθμίσεων και η 9η Ιουλίου

Με την ανατολή της 23ης Μαΐου 1997, όταν ξεκίνησε η μεταρρυθμιστική περίοδος, φύσηξε ένα αεράκι ελπίδας. Οι άνθρωποι, κουρασμένοι από την ασφυξία και τη μονοφωνία, ψήφισαν τον Χαταμί με την ελπίδα πως ίσως να μπορούσε να ανοίξει ο κλειστός ορίζοντας. Εκείνη η τεράστια ψήφος των είκοσι εκατομμυρίων ανθρώπων ήταν από μόνη της ένα μεγάλο «όχι» σε ένα καθεστώς που είχε αφήσει τον λαό διψασμένο για αλλαγή. Οι συνθήκες φάνηκαν τότε, να προσφέρουν ένα σπάνιο παράθυρο για λαϊκή παρέμβαση στην πολιτική και στη μοίρα του ίδιου του καθεστώτος. Μπροστά στους πολίτες είχαν παραταχθεί τέσσερις «κομποσχοινάτοι» οπισθοδρομικοί, υπερασπιστές της θεοκρατικής κηδεμονίας και συνένοχοι σε δεκαοκτώ χρόνια εγκλημάτων, κι η προσδοκία ήταν πως «κάποιος» από αυτούς θα εκλεγεί. Κι όμως ο Χαταμί εξελέγη, με το σύνθημα των μεταρρυθμίσεων.

Οι νέοι των δεκαετιών του ’70 και του ’80 είχαν πια ενηλικιωθεί και έπλαθαν νέα όνειρα: ένα όνειρο κοινωνίας όπου η ζωή θα έχει αξία, όχι απλώς η επιβίωση. Μόνο που αυτό το όνειρο δεν κράτησε πολύ. Οι εφημερίδες συνέχισαν να κλείνουν, οι συγγραφείς να σύρονται στη φυλακή, οι πολιτικοί ακτιβιστές να οδηγούνται σε κατ’ οίκον περιορισμό. Ξεκίνησε τότε ο κύκλος των «αλυσιδωτών δολοφονιών» και η άγρια εξόντωση των αιρετικών. Κι όμως, η κοινωνία είχε αλλάξει δέρμα, δεν ήταν πια εύκολο να την ξαναβάλουν στο στενό κλουβί της σιωπής.

Τον Ιούλιο του 1999, αρκούσε μια σπίθα για να τιναχτεί στον αέρα η μπαρουταποθήκη του φοιτητικού θυμού. Η έφοδος των δυνάμεων καταστολής στις εστίες του Πανεπιστημίου της Τεχεράνης, και το πέταγμα φοιτητών από τα παράθυρα, έκαναν το αίμα να κοχλάσει. Η φλόγα της διαμαρτυρίας ξεχύθηκε από το πανεπιστήμιο στους δρόμους· νέοι που χθες κρατούσαν βιβλία, στάθηκαν σήμερα με πέτρες απέναντι στις δυνάμεις καταστολής.

Το καθεστώς ωστόσο, μπήκε τότε με όλη του τη δύναμη στο πεδίο και μέσα σε λίγες μέρες «μάζεψε» την υπόθεση: νεκροί, τραυματίες και δεκάδες συλληφθέντες. Η πληγή της 9ης Ιουλίου 1999 χαράχτηκε βαθιά στην ψυχή μιας ολόκληρης γενιάς, της φοιτητικής γενιάς που είδε πως το σύνθημα της «κοινωνίας των πολιτών», χωρίς πραγματική ισχύ από πίσω, αποδεικνύεται ανίσχυρο μπροστά σε σφαίρες και γκλομπ.

Παρά ταύτα, εκείνη την περίοδο, το ζήτημα της αντιπαράθεσης με τις μεγάλες δυνάμεις γύρω από τον πυρηνικό φάκελο μπήκε σε νέα φάση. Ήταν σαν να καραδοκούσε το καθεστώς να κολλήσει αυτόν τον φάκελο στο αγαπημένο του αφήγημα περί «ξένης ανάμιξης», ώστε να δικαιολογεί την καταστολή και να θολώνει τη δική του ευθύνη απέναντι στη ζωή του ιρανικού λαού. Τότε ακριβώς οι μαζικές καταδίκες με την κατηγορία της «δράσης κατά της εθνικής ασφάλειας» έγιναν -τραγική ειρωνεία- μέρος της καθημερινότητας.

Η δεκαετία του 2000: οι εργάτες και ο δρόμος προς το 2009

Η περίοδος 1999-2009 ήταν γεμάτη αναταράξεις. Από τη μια πλευρά, το καθεστώς, μετά την καταστολή του φοιτητικού κινήματος αποθρασύνθηκε και σκλήρυνε ακόμη περισσότερο το «ασφαλίτικο» κλίμα. Από την άλλη, μέσα στην κοινωνία ωρίμαζαν υπόγιες διεργασίες· οι άνθρωποι γίνονταν πιο συνειδητοποιημένοι και πιο απαιτητικοί. Η δολοφονική επίθεση εναντίον των εργατών στο εργοστάσιο χαλκού του Κχατούν-Αμπάντ το 2004 έδειξε πως η αποφασιστικότητα του καθεστώτος να τσακίσει το εργατικό κίνημα ξεπερνούσε κάθε όριο. Λίγο αργότερα, η άγρια καταστολή των διαδηλώσεων στις κουρδικές πόλεις -που είχαν ξεσπάσει μετά την απαγωγή του Αμπντουλά Οτσαλάν από το τουρκικό κράτος- στις 21 Φεβρουαρίου 2005, έστρεψε το κουρδικό ζήτημα στο Ιράν σε νέα κατεύθυνση. Ήταν διαμαρτυρίες που εκτυλίχθηκαν μέσα σε πλήρη σιωπή και λογοκρισία.

Την ίδια περίοδο, στο προσκήνιο ανέβηκε μια νέα γενιά διανοουμένων και νεαρών ακτιβιστών, που είχε πλέον κατανοήσει βαθιά πως ο αγώνας για την ελευθερία δεν είναι κατοστάρι, αλλά μαραθώνιος, ένας δρόμος μακρύς, γεμάτος αντοχή και υπομονή. Μέσα σε αυτά τα χρόνια, οι δυναμικές απεργίες των υφαντουργών στο Κουρδιστάν το 2005, που ανάγκασαν εργοδότες και κράτος να κάνουν πίσω, άνοιξαν τον δρόμο και για άλλους κλάδους. Η επανενεργοποίηση του συνδικάτου των εργατών της Εταιρείας Λεωφορείων Τεχεράνης και περιχώρων, μαζί με τη μεγάλη απεργία τους στις 25 Δεκεμβρίου 2005, έδωσαν νέα πνοή στο ιρανικό εργατικό κίνημα. Ύστερα από περισσότερο από μια δεκαετία σκληρής καταστολής, οι εργάτες κατάφεραν να επιβάλουν ξανά την ανεξάρτητη συλλογική τους παρουσία απέναντι στο κράτος. Παράλληλα, σε διάφορες περιοχές γίνονταν προσπάθειες για τη συγκρότηση κι άλλων αυτόνομων σχημάτων, ενώ οι κινητοποιήσεις των εργατών της ζάχαρης στο Χαφτ-Ταπέ προχώρησαν το κίνημα ένα βήμα παραπέρα.

Κι όμως, κανείς δεν μπορούσε να φανταστεί πως πλησίαζε μια δοκιμασία τόσο σκληρή όσο οι εκλογές του 2009. Ένα μήνα πριν, ο μαζικός εορτασμός της Πρωτομαγιάς στο πάρκο Λάλε της Τεχεράνης -και η σύλληψη περισσότερων από 200 εργατών, ακτιβιστών και διαδηλωτών- είχαν ήδη δείξει ότι η ιρανική κοινωνία είχε πάρει μια νέα κατεύθυνση.

Από το «Πού είναι η ψήφος μου;» στο «Τελειώσατε!»

Οι προεδρικές εκλογές του 2009 και όσα ακολούθησαν αποκάλυψαν μια τεράστια ρωγμή που για χρόνια βάθαινε στην καρδιά της κοινωνίας. Όταν ανακοινώθηκαν τα αποτελέσματα, μέσα σε μια βαριά οσμή νοθείας, και καμία αρχή δεν άκουσε τη φωνή των διαμαρτυρόμενων, η Τεχεράνη και οι μεγάλες πόλεις μετατράπηκαν σε σκηνικό πρωτοφανών διαδηλώσεων. Εκατομμύρια άνθρωποι, με σιωπηλές και ειρηνικές πορείες, διεκδίκησαν το αυτονόητο: την αποκατάσταση του δικαιώματος της ψήφου τους. Ήταν μέρες γεμάτες ελπίδα και αγωνία. Οι πολίτες φώναζαν «Πού είναι η ψήφος μου;» πιστεύοντας πως ο μαζικός τους παλμός θα μπορούσε να επιβάλει αλλαγή. Μα τον Ιούνιο και τον Ιούλιο του 2009 ήρθε η γνώριμη απάντηση της καταστολής. Η εικόνα του αιμόφυρτου σώματος της Νεντά Αγά-Σολτάν σε έναν δρόμο της Τεχεράνης συγκλόνισε τον κόσμο και έγινε σύμβολο της αδικίας που υφίσταται ο ιρανικός λαός. Δεκάδες νεκροί, εκατοντάδες τραυματίες, χιλιάδες συλλήψεις· η ειρηνική διαμαρτυρία πνίγηκε στις σφαίρες και η πικρή γεύση του αυταρχισμού σκέπασε ξανά όσους ονειρεύονταν ελευθερία.

Το μοναδικό «αποτέλεσμα» της εκτεταμένης καταστολής του Πράσινου Κινήματος ήταν μια ακόμη βαθύτερη ρήξη ανάμεσα στην κοινωνία και την εξουσία. Εκατομμύρια άνθρωποι, που ίσως μέχρι τότε πίστευαν στη «μεταρρυθμισιμότητα» του καθεστώτος, μετά το 2009 κατάλαβαν πως η ίδια η δομή της εξουσίας δεν αντέχει, ούτε κατ’ ελάχιστο, το λαϊκό αίτημα. Την ίδια στιγμή, στις κατώτερες τάξεις και στις επαρχίες μακριά από το κέντρο συσσωρευόταν μια σιωπηλή, καταπιεσμένη οργή. Είδαν πως ακόμη και η αστική μεσαία τάξη, που διεκδικούσε με ψήφο και ειρηνικές πορείες, απωθήθηκε βίαια· τι μπορούσε να απομείνει, λοιπόν, στους αποκλεισμένους και τους περιθωριοποιημένους, πέρα από το να σπάσουν τα δεσμά μέσα στα οποία τους είχε φυλακίσει το σύστημα;

Μετά το 2009, το καθεστώς εγκαινίασε μια περίοδο πολιτικής στασιμότητας, συνοδευόμενη από ασφυκτικό έλεγχο και «ασφαλειοποίηση». Χρόνια πέρασαν, οι πρόεδροι άλλαξαν, αλλά η βασική στρατηγική φίμωσης και αποκλεισμού παρέμεινε αμετάβλητη. Κάθε μικρή διαμαρτυρία, είτε πολιτική είτε επαγγελματική, πνιγόταν στην αρχή της. Κι όμως, οι αντιφάσεις της κοινωνίας ήταν πολύ βαθιές για να ελέγχονται μόνο με ωμή βία. Η γενικευμένη διαφθορά και οι διεθνείς κυρώσεις έφεραν την οικονομία στο χείλος της κατάρρευσης. Στη δεκαετία του 2010, οι τσέπες των πολιτών άδειαζαν μέρα με τη μέρα, ενώ το ταξικό χάσμα ορθωνόταν ολοένα και πιο κραυγαλέο. Τεράστια σκάνδαλα αποκαλύφθηκαν, ενώ τα «παιδιά των ισχυρών» γλεντούσαν στις ΗΠΑ και στον Καναδά, την ώρα που τα παιδιά των εργαζομένων αναζητούσαν στα σκουπίδια μια μπουκιά φαγητού. Μια τέτοια κατάσταση δεν μπορούσε να συνεχιστεί.

Τον Δεκέμβριο του 2017-Ιανουάριο του 2018 φάνηκαν οι πρώτες σπίθες κάτω από τη στάχτη. Αυθόρμητες διαμαρτυρίες ξεκίνησαν από τη Μασχάντ (βορειοανατολικό Ιράν) και εξαπλώθηκαν ταχύτατα σε δεκάδες μικρές και μεγάλες πόλεις. Αυτή τη φορά, μπροστά βγήκαν κυρίως οι φτωχοί και οι περιθωριοποιημένοι, όσοι δεν είχαν τίποτα να χάσουν και είχαν γευτεί χρόνια ταπείνωσης και φτώχειας. Τα συνθήματα ήταν ριζικά διαφορετικά από τα προηγούμενα: αντί για «Πού είναι η ψήφος μου;» (το κεντρικό σύνθημα του Πράσινου Κινήματος του 2009, που επικεντρώθηκε στην εκλογική απάτη) ακούστηκε καθαρά το «Κάτω ο δικτάτορας» (μια άμεση έκκληση κατά του Ανώτατου Ηγέτη Αλί Χαμενεΐ) και, το πιο καθοριστικό, το «Μεταρρυθμιστές, συντηρητικοί – τέλος!» (μια απόρριψη και των δύο κύριων πολιτικών παρατάξεων εντός της Ισλαμικής Δημοκρατίας: των λεγόμενων μεταρρυθμιστών και των σκληροπυρηνικών συντηρητικών).

Το γεγονός ότι οι διαμαρτυρίες του Δεκέμβρη 2017-Ιανουαρίου 2018 δεν είχαν οργανωμένη ηγεσία και ξεπήδησαν κυρίως από τα κοινωνικά δίκτυα και εφαρμογές όπως το Telegram βρήκε το καθεστώς απροετοίμαστο. Εκείνη η εξέγερση υπήρξε καμπή στον κοινωνικοταξικό αγώνα στο Ιράν· παρά τις υφέσεις και την αιματηρή καταστολή, άνοιξε νέο δρόμο. Μετά από αυτήν, το βλέμμα προς την ιρανική κοινωνία άλλαξε ουσιωδώς: έγινε σαφές ότι το κέντρο βάρους της αντίστασης είχε μετακινηθεί προς τις κατώτερες τάξεις και ότι το ηφαίστειο της οργής βράζει πλέον στις πιο γκρίζες ζώνες της χώρας.

Αν και το κύμα του 2017–2018 «μαζεύτηκε» σχετικά γρήγορα, μέσα στην άγρια καταστολή, η υπόγεια φλόγα δεν έσβησε. Δύο χρόνια αργότερα, τον Νοέμβριο του 2019, μια άλλη σπίθα σε πολύ ευρύτερη κλίμακα άναψε ξανά. Αφορμή ήταν η αιφνίδια αύξηση της τιμής της βενζίνης· στην πραγματικότητα όμως χρόνια οικονομικής πίεσης και η αίσθηση βαθιάς αδικίας είχαν φέρει τον λαό στα όρια της έκρηξης. Μέσα σε μόλις 48 ώρες, πάνω από 100 πόλεις μετατράπηκαν σε πεδία οδομαχιών. Τράπεζες και κυβερνητικά κτήρια παραδόθηκαν στις φλόγες της κοινωνικής οργής, και τα συνθήματα, πιο ριζοσπαστικά από ποτέ, στόχευσαν το ίδιο το θεμέλιο του συστήματος. Μια έκρυξη αγώνα ενάντια στην εξουσία του κεφαλαίου και στη βία του, χωρίς προηγούμενο στην ιρανική ιστορία, είχε ξεσπάσει.

Η απάντηση της εξουσίας ήταν τα απευθείας πυρά. Μέσα σε λίγες μέρες σημειώθηκε μία από τις πιο αιματηρές καταστολές της σύγχρονης ιστορίας της χώρας: σύμφωνα με μία εκδοχή, πάνω από 1.500 άνθρωποι σκοτώθηκαν σε 190 πόλεις, σχεδόν 400 μόνο στην επαρχία της Τεχεράνης. Αυτός ο τρομακτικός αριθμός επιβεβαιώθηκε αργότερα από ανεξάρτητες πηγές, όπως το Reuters, παρότι οι αρχές ποτέ δεν δέχτηκαν να ανακοινώσουν τον πραγματικό απολογισμό και εξακολουθούν να υπεκφεύγουν μέχρι σήμερα. Ενδεικτικά, ο τότε υπουργός Εσωτερικών ισχυρίστηκε ότι «μόνο 200-225» άνθρωποι σκοτώθηκαν, κι ακόμα κι αν δεχόταν κανείς αυτόν τον ισχυρισμό, πρόκειται για μια τραγωδία που φανερώνει θεσμική, οργανωμένη αγριότητα. Το κύμα του Νοεμβρίου 2019 καταπνίγηκε με γενικευμένη διακοπή του ίντερνετ και μαζική ανάπτυξη δυνάμεων των IRGC (Σώμα των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης) και των Basij (παραστρατιωτικών πολιτοφυλακών) στις πόλεις. Το αίμα των νέων ξεπλύθηκε από τους δρόμους, αλλά η δυνατή, οργισμένη φωνή τους χάραξε ανεξίτηλα τη συλλογική μνήμη.

Μετά τον «ματωμένο Νοέμβρη», το Ιράν εισήλθε ουσιαστικά σε μια περίοδο σιωπηρής, υποδόριας ημι-εξέγερσης. Τίποτα δεν ήταν πια όπως πριν. Το κύμα διαμαρτυρίας που είχε υψωθεί από τον Δεκέμβρη του 2017 έως τον Νοέμβρη του 2019, αν και φαινομενικά καταπνίγηκε, ρίζωσε και απέκτησε εμπειρίες. Η απόσταση ανάμεσα στο κράτος και την κοινωνία έφτασε στο έσχατο όριο. Ακόμη και όσοι κάποτε πίστευαν στη «μεταρρύθμιση εκ των έσω» συνειδητοποίησαν ότι ο επικρατών θεοκρατικός αυταρχισμός δεν μεταρρυθμίζεται, πρέπει να ανατραπεί. Καθ’ όλη τη διετία 2020-2021, τοπικές και κλαδικές διαμαρτυρίες ξεσπούσαν κατ’ επανάληψη: από τις απεργίες των εργατών στη Χαφτ-Ταπέ και στη χαλυβουργία, μέχρι τις συγκεντρώσεις δασκάλων και συνταξιούχων και την εξέγερση των «διψασμένων» στο Χουζιστάν (νοτιοδυτικό Ιράν, όπου η έλλειψη νερού τροφοδότησε μαζικές διαμαρτυρίες). Καθεμία από αυτές τις δονήσεις ήταν σημάδι ότι η φλόγα κάτω από τη στάχτη έμενε ζωντανή.

Τρεις λέξεις που σημάδεψαν έναν αιώνα: H Ζίνα & η Εξέγερση του 2022

Στα μέσα Σεπτεμβρίου του 2022, η σπίθα που όλοι φοβόντουσαν, ή ήλπιζαν, έπεσε τελικά στην πυριτιδαποθήκη. Η Μάχσα/Ζίνα Αμινί, μια 22χρονη από το Σακκές (μια κουρδική πόλη στο δυτικό Ιράν), είχε ταξιδέψει στην Τεχεράνη για λίγες μέρες, όταν συνελήφθη από την «αστυνομία ηθών» (μια μονάδα επιφορτισμένη με την επιβολή των υποχρεωτικών νόμων περί χιτζάμπ). Λίγες μέρες αργότερα, το σώμα της βρέθηκε άψυχο σε ένα νοσοκομείο της πόλης. Η είδηση του θανάτου της Μάχσα -ή όπως τη φώναζαν οι φίλοι και οι δικοί της, Ζίνα- διαδόθηκε σαν φωτιά σε όλο το Ιράν. Οι σκηνές από το νοσοκομείο Κασρί και την κηδεία της στο Σακκές συγκλόνισαν εκατομμύρια ανθρώπους· κι εκεί, μέσα στον πόνο, ακούστηκε η κραυγή που έμελλε να αλλάξει την ιστορία: «ژن، ژیان، ئازادی» – «Γυναίκα, Ζωή, Ελευθερία». Το ιστορικό σύνθημα του γυναικείου κινήματος στο Κουρδιστάν έγινε το λάβαρο ενός νέου, πανιρανικού αγώνα. Τρεις απλές, καθαρές λέξεις που χώρεσαν μέσα τους αιτήματα ενός αιώνα: την αξιοπρέπεια της γυναίκας απέναντι σ’ ένα μισογυνικό καθεστώς, το δικαίωμα στη ζωή απέναντι στη θανατολαγνία και μαρτυρολατρία των ισχυρών, και την ελευθερία απέναντι σ’ έναν αιώνα ασφυκτικού αυταρχισμού.

Οι διαδηλώσεις που ξέσπασαν μετά τη δολοφονία της Ζίνα Αμινί, στα μέσα Σεπτεμβρίου του 2022, ήταν πρωτοφανείς, τόσο σε γεωγραφική έκταση όσο και σε κοινωνική συμμετοχή. Από το Κουρδιστάν ως την Τεχεράνη, από το Μπαλουχιστάν ως το Μαζανταράν, δεκάδες πόλεις -ακόμα και χωριά- φλέγονταν από οργή. Οι νέες γυναίκες ήταν η καρδιά αυτής της εξέγερσης: μαθήτριες λυκείου έκαιγαν τις μαντίλες τους στις αυλές των σχολείων, φοιτήτριες και φοιτητές σχημάτιζαν ανθρώπινες αλυσίδες στα πανεπιστήμια και φώναζαν συνθήματα ελευθερίας. Στους δρόμους της Τεχεράνης, του Ταμπρίζ και του Ραστ, γυναίκες χωρίς μαντίλα κραύγαζαν «Κάτω ο δικτάτορας» και «Θα σκοτώσω εκείνον που σκότωσε την αδελφή μου». Το θάρρος τους, στην πρώτη γραμμή, γκρέμισε στην πράξη το αρχαίο ταμπού του φόβου. Οι άνδρες στάθηκαν δίπλα τους, με σεβασμό και περηφάνια, προφέροντας κι αυτοί το σύνθημα: «Γυναίκα, Ζωή, Ελευθερία».

Από την πρώτη στιγμή, το κίνημα της Ζίνα είχε χαρακτηριστικά που το ξεχώριζαν από κάθε προηγούμενη διαμαρτυρία στο Ιράν. Πρώτον, τα συνθήματα στόχευαν ευθέως τον ανώτατο ηγέτη και ολόκληρο το καθεστώς· δεν υπήρχαν «μικρές», μετριοπαθείς διεκδικήσεις. Ήταν ένα κίνημα που ζητούσε ριζικό μετασχηματισμό, όχι μπαλώματα. Δεύτερον, για πρώτη φορά εμφανίστηκε μια σπάνια ενότητα τάξεων και εθνοτικών ομάδων: Κούρδοι, Πέρσες, Μπαλούχοι και Αζέροι, μεσαία στρώματα και φτωχοί, όλοι διακατέχονταν από την ίδια οργή απέναντι στην καταπίεση και τις διακρίσεις. Τρίτον, η δυναμική παρουσία της Γενιάς Ζ, νέων ανθρώπων που μεγάλωσαν μέσα στο διαδίκτυο και στον σύγχρονο κόσμο, μιας γενιάς που ο τρόπος ζωής της βρίσκεται σε απόλυτη αντίθεση με την επίσημη ιδεολογία του καθεστώτος. Και τέταρτον, ο καθοριστικός ρόλος των κοινωνικών δικτύων και της εκκοσμίκευσης των πολιτών: βίντεο με γυναίκες που έβγαζαν τη μαντίλα στο μετρό ή με νέους που πετούσαν το καλυμμαύκι από τα κεφάλια των κληρικών διαδίδονταν αστραπιαία, από πόλη σε πόλη, εμπνέοντας τους υπόλοιπους.

Το κράτος αντέδρασε μετωπικά απέναντι σε αυτό το ιστορικό κίνημα. Η προπαγάνδα έσπευσε να χαρακτηρίσει τους διαδηλωτές «ταραχοποιούς» και «αποσχιστές», ενώ τα κρατικά μέσα μιλούσαν για «ξένο δάκτυλο», ένα σχέδιο των ΗΠΑ και του Ισραήλ, όπως πάντα. Μα το επίσημο αφήγημα δεν έπειθε κανέναν, η ίδια η καθημερινότητα εξηγούσε γιατί ο κόσμος βγήκε στους δρόμους. Σε κάθε οικογένεια υπήρχε ένα κορίτσι που, για λίγες τούφες μαλλιών, θα μπορούσε να έχει την ίδια μοίρα με τη Ζίνα. Και παντού, η φτώχεια και η απογοήτευση είχαν απλωθεί τόσο, που ελάχιστοι πίστευαν πια σε κάποια «βελτίωση» μέσα στο υπάρχον σύστημα. Έτσι, το σύνθημα «Γυναίκα, Ζωή, Ελευθερία» έγινε μια μαζική, πρωτοφανής εξέγερση, μια εξέγερση που άντεξε θαρραλέα μήνες ολόκληρους.

Ο μηχανισμός καταστολής μπήκε στη μάχη πιο αμείλικτος από ποτέ. Οι φρικτές εικόνες που πλημμύρισαν τα μέσα τον Σεπτέμβριο και τον Οκτώβριο του 2022 δεν θα ξεχαστούν ποτέ: έφηβοι να πέφτουν νεκροί από πολεμικές σφαίρες στους δρόμους, όπως η 17χρονη Νίκα Σακαραμί και η Σαρίνα Εσμιλζαντέχ, των οποίων το χαμόγελο έσβησε απότομα από το πρόσωπο του Ιράν. Ή η Μάχσα Μογούι, μαθήτρια στο Ισφαχάν, που δολοφονήθηκε φορώντας ακόμα τη σχολική της στολή, στον δρόμο για το σπίτι. Στο Μπαλουχιστάν (νοτιοανατολικό Ιράν, όπου ζει κυρίως σουνιτικός και έντονα περιθωριοποιημένος πληθυσμός), οι «ματωμένες Παρασκευές» στοίχισαν τη ζωή σε δεκάδες νέους, ακόμα και παιδιά, θερισμένα από ελεύθερους σκοπευτές που είχαν στηθεί στις στέγες των αστυνομικών τμημάτων. Κι όμως, οι δυνάμεις ασφαλείας δεν αρκέστηκαν σε σφαίρες και δακρυγόνα· χρησιμοποίησαν κάθε δόλο: ασθενοφόρα για να μεταφέρουν άνδρες ασφαλείας και να συλλαμβάνουν τραυματίες, παρακρατικούς «με πολιτικά» για διείσδυση και εκφοβισμό, και αξιοποίηση χιλιάδων καμερών CCTV στους δρόμους για αναγνώριση προσώπων.

Σύμφωνα με αξιόπιστες εκθέσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων, κατά τη χρονιά των πανεθνικών διαμαρτυριών του 2022 σκοτώθηκαν τουλάχιστον 551 διαδηλωτές, ανάμεσά τους 68 παιδιά και 49 γυναίκες, από τις δυνάμεις ασφαλείας. Οι περισσότεροι έπεσαν από ευθείες βολές ή θανατηφόρους ξυλοδαρμούς. Το ισλαμικό καθεστώς σκότωσε δεκάδες ανθρώπους για να «αποδείξει» πως δεν σκότωσε τη Ζίνα. Χιλιάδες άλλοι τραυματίστηκαν ή συνελήφθησαν και πολλοί οδηγήθηκαν σε παρωδίες δικών, καταδικασμένοι σε βαριές ποινές ή ακόμη και σε θάνατο. Το κύμα εκτελέσεων των Μοχσέν Σεκαρί, Ματζιντρεζά Ραχνάβαρντ, Μοχαμάντ-Μαντί Καραμί και Μοχαμάντ Χοσεϊνί, νέων ανθρώπων των οποίων το “έγκλημα” ήταν η συμμετοχή στις διαμαρτυρίες, εξαπολύθηκε για να σκορπίσει τον τρόμο σε όλους.

Κι όμως, απέναντι σε αυτή την αγριότητα, η κοινωνία αντιστάθηκε με αξιοπρέπεια, ευρηματικότητα και πείσμα. Ένα από τα πιο ορατά πεδία της σύγκρουσης ήταν ο πόλεμος των αφηγήσεων: οι διαδηλωτές, με τα κινητά τους, κατέγραφαν και μετέδιδαν την αλήθεια του δρόμου. Βίντεο αποκάλυπταν πως τη βία και τις καταστροφές, τις προκαλούσαν αυτοί «με πολιτικά», ότι οι κρατικές δυνάμεις πυροβολούσαν εναντίον άοπλων πολιτών. Μία από τις πιο ωμές εκφράσεις αυτής της βίας κατά των πολιτών-δημοσιογράφων ήταν οι πυροβολισμοί εναντίον της Σιρίν Αλιζαντέχ, στο Μαζανταράν (μια βόρεια επαρχία στην Κασπία Θάλασσα). Το βίντεο που την έδειχνε να δέχεται πολεμική σφαίρα τη στιγμή που, μέσα στο οικογενειακό αυτοκίνητο, κατέγραφε την αστυνομική βαρβαρότητα, διαδόθηκε αστραπιαία στα κοινωνικά δίκτυα.

Παρά την αμείλικτη βία, τα ψηφιακά τεκμήρια ενίσχυσαν την αυτοπεποίθηση της κοινωνίας απέναντι στο ψεύτικο κρατικό αφήγημα. Εκεί όπου η καταστολή έκανε αδύνατες τις μαζικές συναθροίσεις, άνθισαν άλλες μορφές πολιτικής ανυπακοής: νυχτερινές ιαχές από ταράτσες, συνθήματα σε τοίχους και πάνω σε χαρτονομίσματα, πορτρέτα και φωτογραφίες των δολοφονημένων σε δημόσιους χώρους. Συμβολικές πράξεις -όπως χοροί νέων γυναικών χωρίς μαντίλα στον δρόμο ή σόλο ερμηνείες του “Baraye…” (ένα τραγούδι διαμαρτυρίας που έγινε ύμνος του κινήματος) σε πλατείες- έγιναν σημάδια μιας κοινωνίας που δεν σιωπούσε. Το κίνημα δεν είχε κεντρικό ηγέτη, είχε όμως χιλιάδες ανώνυμες ηγέτιδες και ανώνυμους ηγέτες σε γειτονιές, σχολεία και πανεπιστήμια, που κρατούσαν τη φλόγα ζωντανή. Η θαρραλέα παρουσία των οικογενειών των θυμάτων -από τους γονείς της Ζίνα Αμινί έως αυτούς που έχασαν αγαπημένους στις διαμαρτυρίες- έδινε στο κίνημα ηθική δύναμη. Με καθαρή, ακέραιη φωνή, στις τελετές της σαρανταήμερης μνήμης, απέδιδαν την ευθύνη για τις δολοφονίες στο κράτος και μετέτρεπαν τη δίψα για δικαιοσύνη σε συλλογικό αίτημα.

Διάβρωση της επίσημης ιδεολογίας: εκκοσμίκευση, χιτζάμπ & καθημερινή ζωή

Ένα από τα πιο σημαντικά αποτελέσματα της εξέγερσης του 2022 είναι η βαθιά ρήξη στο ιδεολογικό υπόβαθρο του καθεστώτος, και αυτή τη φορά η ίδια η εξουσία παρείχε τα στοιχεία που το αποδεικνύουν. Σύμφωνα με την Εθνική Έρευνα Αξιών και Στάσεων των Ιρανών (4ο κύμα), που διεξήχθη από το Υπουργείο Πολιτισμού και Ισλαμικής Καθοδήγησης (μέσω του Ερευνητικού Ινστιτούτου Πολιτισμού, Τέχνης και Επικοινωνίας) τον Νοέμβριο του 2023, σε 15.878 δια ζώσης συνεντεύξεις σε όλες τις 31 επαρχίες, η εικόνα είναι αποκαλυπτική: το 73% των ερωτηθέντων ζητούν τον χωρισμό θρησκείας και κράτους (όταν το 2015 μόλις 31% συμμεριζόταν αυτή την άποψη), το 85% δηλώνει ότι η κοινωνία έχει γίνει «λιγότερο θρησκευόμενη» τα τελευταία πέντε χρόνια, και πάνω από το 81% προβλέπει πως η τάση αυτή θα συνεχιστεί.

Στους δείκτες συμπεριφοράς, μόλις 11% είπαν ότι «πάντα» συμμετέχουν σε συλλογική προσευχή, ενώ 45% δεν πηγαίνουν ποτέ στην προσευχή της Παρασκευής· 13% δήλωσαν ότι «πάντα» διαβάζουν το Κοράνι και 19% ότι «ποτέ». Όσο για το χιτζάμπ, τα δεδομένα δείχνουν κατακόρυφη πτώση υπέρ του νομικού εξαναγκασμού: 38% απαντούν «αν μια γυναίκα δεν φορά μαντίλα, δεν με αφορά», 34,4% λένε καθαρά ότι «δεν πρέπει να επιβάλλεται», και μόλις 7,9% τάσσονται υπέρ της «απόλυτης υποχρέωσης» (ενώ το 2015 το ποσοστό αυτό ήταν 18,6%). Αν και τα αποτελέσματα παρουσιάστηκαν αρχικά αποσπασματικά, και στη συνέχεια διακινήθηκε η είδηση ότι οι λεπτομέρειες «θα μείνουν εμπιστευτικές», ακόμη και αυτή η επίσημη έρευνα αποτυπώνει ξεκάθαρα τη ραγδαία διάβρωση της ιδεολογικής ισχύος του καθεστώτος.

Η εικόνα αυτή συμβαδίζει με προγενέστερα κρατικά δεδομένα. Το Ερευνητικό Κέντρο του Κοινοβουλίου, σε έκθεσή του εκείνα τα χρόνια, αναγνώριζε ρητά τη μείωση της κοινωνικής στήριξης στις αυστηρές πολιτικές για το χιτζάμπ και διαπίστωνε την αποτυχία του «μοντέλου του εξαναγκασμού», μια παραδοχή που σε επίπεδο δημόσιας πολιτικής επικύρωνε την πτώση της νομιμοποίησης του θρησκευτικού καταναγκασμού.

Ίσως το πιο εύγλωττο τεκμήριο της ανόδου του κοσμικού πνεύματος στο Ιράν να είναι η ίδια η καθημερινή ζωή των ανθρώπων. Πριν από λίγα χρόνια, ελάχιστοι τολμούσαν να μιλήσουν ανοιχτά για την απιστία τους· σήμερα ακόμη και σε οικογενειακές συνάξεις οι συζητήσεις για την αναποτελεσματικότητα και τον δογματισμό της κρατικής θρησκείας είναι κοινός τόπος. Τα τζαμιά είναι πιο άδεια από ποτέ, σε βαθμό που ακόμη και οι ιμάμηδες της Παρασκευής παραδέχονται την ερήμωση των σειρών. Τα θρησκευτικά βιβλία στα σχολεία έχουν καταντήσει περιθωριακό μάθημα, που οι μαθητές αντιμετωπίζουν με αδιαφορία. Αντίθετα, η έλξη προς σύγχρονες έννοιες όπως τα ανθρώπινα δικαιώματα, η ισότητα των φύλων, η κοσμικότητα και η επιστημονική συλλογιστική έχει ενισχυθεί. Πολλοί πλέον βλέπουν τη θρησκευτικότητα ως ιδιωτική υπόθεση, όχι ως κοινωνική επιταγή. Αυτή η ήσυχη αλλά βαθιά πνευματική μεταστροφή ανοίγει τον δρόμο για μια ολοένα μεγαλύτερη απόσταση των ανθρώπων από μια κυβέρνηση που αντλεί τη νομιμοποίησή της από τη θρησκεία. Η Ισλαμική Δημοκρατία γνωρίζει καλά πως, όταν η πλειοψηφία παύει να πιστεύει βαθιά και να θεωρεί θεμιτή μια θεοκρατική διακυβέρνηση, τα θεμέλια της εξουσίας της αρχίζουν να τρίζουν.

Το πιο χαρακτηριστικό έμβλημα αυτής της κοινωνικής μεταβολής είναι η αντιπαράθεση γύρω από το χιτζάμπ. Η υποχρεωτική μαντίλα, που κάποτε αποτελούσε θεμέλιο της ιδεολογίας του καθεστώτος, έχει πια μετατραπεί στην αχίλλειο πτέρνα της νομιμοποίησής του. Μετά το κίνημα «Γυναίκα, Ζωή, Ελευθερία» και την απόφαση πλήθους γυναικών σε όλη τη χώρα να αφαιρέσουν τη μαντίλα, το κράτος επιδόθηκε σε μια απέλπιδα προσπάθεια να ανακτήσει τον έλεγχο. Η «αστυνομία ηθών» επανήλθε στους δρόμους, επιβλήθηκαν χρηματικά πρόστιμα και αποκλεισμοί από δημόσιες υπηρεσίες για τις γυναίκες χωρίς μαντίλα, ενώ καταστήματα και εστιατόρια που τις εξυπηρετούσαν σφραγίστηκαν.

Όμως αυτή η πίεση γύρισε μπούμερανγκ. Όχι μόνο οι γυναίκες δεν επέστρεψαν στο χιτζάμπ, αλλά ολοένα μεγαλύτερα τμήματα της κοινωνίας πέρασαν σε ενεργή αντιπαράθεση προς αυτόν τον θρησκευτικό καταναγκασμό. Τρία χρόνια μετά, μπορεί κανείς να πει πως η όψη των ιρανικών πόλεων έχει αλλάξει ριζικά: πάνω από τις μισές γυναίκες στα μεγάλα αστικά κέντρα δεν φορούν μαντίλα ή την φέρουν πολύ πίσω, ενώ ακόμη και στις μικρότερες πόλεις ο αριθμός όσων κυκλοφορούν χωρίς κάλυμμα κεφαλής σε δρόμους και αγορές είναι εντυπωσιακός. Αυτή η εκτεταμένη πολιτική ανυπακοή δείχνει ότι, στον πιο θεμελιώδη τρόπο ζωής τους, οι άνθρωποι δεν αναγνωρίζουν πλέον την κυβέρνηση ως αυθεντία. Ένα καθεστώς που κάποτε αποκαλούσε το χιτζάμπ «την τιμή της επανάστασης» στέκει τώρα απορημένο μπροστά σε μια γενιά που έχει χάσει την πίστη σε αυτό και δεν υποτάσσεται σε ιδεολογικές προσταγές.

Ψωμί και ελευθερία: απονεκρωμένη οικονομία, εργατική τάξη & η αντοχή της κοινωνίας

Κι όμως, η οικονομία και το βιοτικό επίπεδο αποτελούν καθοριστικό παράγοντα για το μέλλον της ιρανικής κοινωνίας· έχουν πλέον μετατραπεί σε πεδίο ανοιχτής σύγκρουσης ανάμεσα στον λαό και την εξουσία. Από τις αρχές της δεκαετίας του 2020 (ιδίως μετά το 2021), η Ισλαμική Δημοκρατία βιώνει την κρισιμότερη οικονομική της φάση. Ο επίσημος πληθωρισμός ξεπερνά το 40%, ενώ σύμφωνα με ανεξάρτητους ειδικούς στην πράξη αγγίζει το 50–60%, η αξία του ριαλιού έχει καταρρεύσει, με το δολάριο να εκτοξεύεται από τις 5.000 σε πάνω από 50.000 τομάν, και η οικονομική ανάπτυξη παραμένει σχεδόν μηδενική για περισσότερο από μία δεκαετία. Η ανεργία, ιδίως μεταξύ των νέων πτυχιούχων, έχει λάβει εκρηκτικές διαστάσεις, ενώ το ταξικό χάσμα έχει οξυνθεί όσο ποτέ. Η μεσαία τάξη συνθλίβεται από την ακρίβεια και εκατομμύρια οικογένειες έχουν διολισθήσει κάτω από το όριο της φτώχειας. Ακόμη και βάσει επίσημων κρατικών στοιχείων, περίπου το 25-30% του πληθυσμού, δηλαδή σχεδόν 25 εκατομμύρια άνθρωποι, ζουν σε συνθήκες ένδειας. Κατά κάποιους ανεξάρτητους οικονομολόγους, η πραγματικότητα είναι ακόμη πιο ζοφερή: αν ληφθεί υπόψη το πραγματικό όριο φτώχειας, πάνω από το 50% των Ιρανών αδυνατεί να καλύψει βασικές ανάγκες.

Τα τελευταία χρόνια κύματα απεργιών και επαγγελματικών κινητοποιήσεων έχουν απλωθεί σε ολόκληρη τη χώρα, αντίδραση στη ραγδαία επιδείνωση του βιοπορισμού. Το μαχαίρι έχει φτάσει στο κόκαλο για εργάτες και υπαλλήλους: οι πενιχροί μισθοί δεν καλύπτουν πια ούτε τα βασικά. Έτσι, εργάτες σε βιομηχανίες, δάσκαλοι, νοσηλευτές, συνταξιούχοι και μικροέμποροι κατεβαίνουν στους δρόμους, κλείνουν τα καταστήματά τους, οργανώνονται. Κατά καιρούς, οι κινητοποιήσεις αυτές πήραν πανεθνική μορφή, όπως οι συντονισμένες απεργίες εκπαιδευτικών σε δεκάδες πόλεις, με αιτήματα για αυξήσεις και την απελευθέρωση φυλακισμένων συναδέλφων τους ή οι κινητοποιήσεις των οδηγών φορτηγών απέναντι στην ακρίβεια των καυσίμων και το δυσβάσταχτο κόστος ζωής. Σύμφωνα με το Κέντρο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων στο Ιράν, μόνο στο τελευταίο τετράμηνο του 2023-2024 (Δεκέμβριος 2023 – Μάρτιος 2024) καταγράφηκαν τουλάχιστον 44 απεργίες και εργατικές διαμαρτυρίες σε 26 πόλεις της χώρας.

Όλα αυτά δείχνουν πως η δυσαρέσκεια των εργαζομένων και των φτωχών φουντώνει μέρα με τη μέρα. Τα πιο στοιχειώδη αιτήματα -εξόφληση δεδουλευμένων, μισθοί πάνω από το όριο φτώχειας, εργασιακή ασφάλεια, τερματισμός των διεφθαρμένων ιδιωτικοποιήσεων- αντιμετωπίζονται όχι με λύσεις αλλά με δικογραφίες και καταστολή. Από τον εργάτη της ζάχαρης στη Χαφτ-Ταπέ, Εσμαΐλ Μπαχσί, μέχρι τον φυλακισμένο δάσκαλο Τζαφάρ Εμπραχίμι, και δεκάδες ακόμη συνδικαλιστές -όπως ο Τζαφάρ Αζίμζαντε και η Παρβίν Μοχαμαντί- βρέθηκαν πίσω από τα κάγκελα για το «έγκλημα» της διεκδίκησης δικαιοσύνης. Η αμείλικτη αυτή καταστολή δεν είναι τυχαία αφού το καθεστώς γνωρίζει πως η σύζευξη των κοινωνικών αιτημάτων με το ελευθεριακό ρεύμα απειλεί την ίδια του την ύπαρξη. Στα συνθήματα της εξέγερσης του 2022 κι έπειτα, αντήχησε πολλές φορές με συγκινητική δύναμη το «Εργάτη, φοιτητή, ενότητα, ενότητα». Μια τέτοια σύγκλιση είναι εφιάλτης για μια εξουσία που στηρίζεται στον κοινωνικό κατακερματισμό.

Παρά όλα τα συντριπτικά βάρη, κάτι βαθύ μέσα στην ιρανική κοινωνία παραμένει ζωντανό και δεν την αφήνει να παραδοθεί άνευ όρων στη φτώχεια και τη φίμωση: μια κουλτούρα αντίστασης. Οι Ιρανοί, στη μακρά ιστορική τους διαδρομή, έχουν σηκωθεί πολλές φορές μέσα από τα ερείπια. Και σήμερα, παρότι η τυραννία έχει οδηγήσει πολλούς στα όριά τους, το φρόνημα της αντοχής και της αλληλεγγύης δυναμώνει.

Οι εικόνες των τελευταίων δύο-τριών χρόνων, εν μέσω καταστολής, είναι ανεξίτηλες: τα παζάρια στο Σακκές, στο Σαναντάτζ και στην Τεχεράνη που κατέβασαν ρολά σε ένδειξη πένθους και αλληλεγγύης· οι θεατές στο Στάδιο Azadi (το κεντρικό στάδιο της Τεχεράνης) που, από τα βάθη της ψυχής, τραγούδησαν εν χορώ το «Yar-e Dabestani» («Ο συμμαθητής μου», ένα τραγούδι του φοιτητικού κινήματος του 1979 που έχει γίνει σύμβολο αλληλεγγύης)· οι οδηγοί που τίμησαν τους νεκρούς με συνεχόμενα κορναρίσματα· οι μάνες που στα κοιμητήρια πιασμένες χέρι-χέρι πάνω από τους τάφους των παιδιών τους τραγούδησαν «Ρίξε κι άλλη φωτιά, γιατί αυτή η φωτιά δεν θα γίνει στάχτη».

Όλα αυτά δείχνουν ότι, κόντρα στην πίεση, το πνεύμα της κοινωνίας δεν έχει νεκρωθεί. Ο λαός του Ιράν είναι θλιμμένος, οργισμένος -ίσως και στιγμές απελπισμένος- αλλά δεν είναι υποταγμένος, ούτε νεκρός. Στα στενά βλέπεις ακόμη το χαμόγελο της συντροφικότητας στα βλέμματα των περαστικών· κι όταν ακούγεται το όνομα «Μάχσα», τα μάτια γεμίζουν δάκρυ και οι γροθιές σφίγγονται. Αυτή η ζωντανή καρδιά δεν θανατώνεται με σφαίρες και φυλακές, από κανένα καθεστώς.

Δώδεκα μέρες τρόμου: ο σύντομος πόλεμος & η κοινωνική εκκρεμότητα

Τρία χρόνια μετά την εξέγερση «Γυναίκα, Ζωή, Ελευθερία» το Ιράν βρίσκεται ξανά στο μάτι του κυκλώνα. Στο εσωτερικό, η κοινωνική σύγκρουση παραμένει ανοιχτή· στο εξωτερικό, μια σειρά γεγονότων ήρθαν να τη δυναμιτίσουν ακόμα περισσότερο. Τον τελευταίο χρόνο, η αντιπαράθεση ανάμεσα στην Ισλαμική Δημοκρατία και τους εχθρούς της κλιμακώθηκε επικίνδυνα. Το καθεστώς, βαρύ από τις τυχοδιωκτικές του πολιτικές στην περιοχή και το αμφιλεγόμενο πυρηνικό του πρόγραμμα, ζει εδώ και χρόνια κάτω από κυρώσεις και διεθνή πίεση. Το 2023 όμως, η κόντρα με το Ισραήλ πήρε πιο ανοιχτή μορφή. Το Ισραήλ, βλέποντας το ιρανικό καθεστώς (ή κάθε πολιτική που θεωρεί απειλή για την ύπαρξή του) ως εχθρό προς εξόντωση, είχε ήδη εξαπολύσει σειρά επιθέσεων: κυβερνοεπιθέσεις, σαμποτάζ σε πυρηνικές εγκαταστάσεις, ακόμα και δολοφονίες επιστημόνων. Όμως, τον Ιούνιο του 2025, η μέχρι τότε υπόγεια αναμέτρηση βγήκε στο φως με τον πιο βίαιο τρόπο: έναν αιφνίδιο, καταστροφικό πόλεμο.

Ένα πρωινό του Ιουνίου 2025, οι κάτοικοι πολλών ιρανικών πόλεων ξύπνησαν από τον εκκωφαντικό ήχο εκρήξεων. Ισραηλινά μαχητικά εξαπέλυσαν αιφνιδιαστική επίθεση, τη μεγαλύτερη ξένη στρατιωτική εισβολή σε ιρανικό έδαφος μετά τον πόλεμο με το Ιράκ (1980-1988). Οι Φρουροί και ο στρατός απάντησαν αμέσως με καταιγισμό πυραύλων προς το Τελ Αβίβ και τη Χάιφα. Οι Ηνωμένες Πολιτείες, που αρχικά παρακολουθούσαν, μπήκαν στον πόλεμο μέσα σε λίγες μέρες, βομβαρδίζοντας ιρανικούς πυρηνικούς στόχους. Έτσι ξέσπασε ένας σύντομος αλλά άνισος πόλεμος, που κράτησε δώδεκα μέρες, αφήνοντας πίσω του καταστροφή και τρόμο. Ισραηλινοί πύραυλοι και drones ισοπέδωσαν βάσεις των Φρουρών και ραντάρ· ισχυρές εκρήξεις συγκλόνισαν την Τεχεράνη και το Ισπαχάν. Τα ιρανικά αντιαεροπορικά προσπάθησαν να απαντήσουν, αλλά η αεροπορική υπεροχή του αντιπάλου ήταν καθαρή. Σειρήνες συναγερμού ήχησαν σε Τεχεράνη, Ισπαχάν και Ταμπρίζ· ο κόσμος έτρεχε πανικόβλητος στα καταφύγια. Κι αν δεν επρόκειτο για ολοκληρωτικό πόλεμο αλλά για στοχευμένα πλήγματα, η χώρα έζησε δώδεκα μέρες βυθισμένη στην αγωνία και στον φόβο για το αύριο.

Μια κοινωνία που μόλις είχε βγει από το σοκ της εξέγερσης και έφερε ακόμα τα τραύματα της καταστολής, βρέθηκε τώρα μπροστά σε ένα νέο σοκ: τον πόλεμο από έξω. Ένας συγγραφέας μέσα στο Ιράν περιέγραψε την κατάσταση ως εξής: «Οι εξελίξεις σε τόσο μικρό διάστημα ήταν τόσο πυκνές και συντριπτικές, ώστε η κοινωνία, υπό το βάρος αυτών των εξελίξεων, βυθίστηκε σε αντιφατικά αισθήματα. Δημιουργήθηκε μια κατάσταση εκκρεμότητας, απρόβλεπτη και νευρική». Ο κόσμος έμενε διχασμένος: να οργιστεί για την ξένη εισβολή ή να χαρεί για το πλήγμα στο καθεστώς; Να φοβηθεί για την πατρίδα ή να ελπίσει στην πτώση των εξουσιαστών; Αυτή η αντίφαση κρατούσε ολόκληρη την κοινωνία σε μια αγχώδη αιώρηση.

Η Ισλαμική Δημοκρατία, νιώθοντας την απειλή της εξόντωσης, έσπευσε να αλλάξει προσωπείο. Η ίδια εξουσία που για χρόνια διακήρυττε την «ισλαμική ούμμα» (την παγκόσμια μουσουλμανική κοινότητα) και κατηγορούσε τον εθνικισμό, εμφανίστηκε ξαφνικά με εθνικά σύμβολα. Οι δρόμοι της Τεχεράνης και άλλων πόλεων γέμισαν με πατριωτικές πινακίδες: με τον Αράς τον Τοξότη (έναν θρυλικό Πέρση ήρωα που θυσιάστηκε για να υπερασπιστεί τα σύνορα του Ιράν) και με επικούς ύμνους για το Ιράν. Στη δημόσια τηλεόραση, υμνωδοί του καθεστώτος τραγουδούσαν το παλιό “Ey Iran” (έναν πατριωτικό ύμνο που συντέθηκε τη δεκαετία του 1940, που συχνά θεωρείται ο ανεπίσημος εθνικός ύμνος του Ιράν). Ο αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ, που μια ζωή αυτοπροσδιοριζόταν ως «στρατιώτης του Ισλάμ», κάλεσε τώρα τον λαό σε «υπεράσπιση της πατρίδας». Η στροφή αυτή δεν πέρασε απαρατήρητη, πολλοί τη χλεύασαν ως γελοιογραφία: το ίδιο καθεστώς που μέχρι χθες στιγμάτιζε κάθε επικριτή ως «κοσμικό εθνικιστή», σήμερα υψώνει τη σημαία για να σωθεί. Στην πράξη, μπροστά στην πρώτη υπαρξιακή απειλή, η Ισλαμική Ρεπούμπλικα συνειδητοποίησε πως για να κερδίσει στήριξη δεν είχε άλλο απόθεμα παρά τον πατριωτισμό των ίδιων των ανθρώπων. Έπιασε άραγε το τέχνασμα; Η κοινωνική αντίδραση έδειξε ότι η χαμένη εμπιστοσύνη δεν ανακτάται με μερικά συνθήματα. Το αίσθημα ήταν ξεκάθαρο: «Αν νοιάζεστε για το Ιράν, γιατί τόσα χρόνια με τους τυχοδιωκτισμούς σας το φέρατε στο χείλος του πολέμου;»

Από την άλλη πλευρά, ένα κομμάτι των αντιπάλων του ισλαμικού καθεστώτος -κυρίως δύο ρεύματα, οι φιλομοναρχικοί (υποστηρικτές της αποκατάστασης της δυναστείας των Παχλεβί) και οι “Μουτζαχεντίν-ε Χαλκ” (MEK, ή Μουτζαχεντίν του Λαού του Ιράν, μια αμφιλεγόμενη ομάδα της αντιπολίτευσης με ιστορικό υποστήριξης ξένων δυνάμεων)- έδειξε μια στάση που ξύπνησε πικρές μνήμες προδοσίας: την ευθυγράμμιση με τον ξένο αντίπαλο. Παράδοξο, αν σκεφτεί κανείς ότι αυτοί που διακηρύσσουν πως είναι «φιλοϊρανοί» και υπέρ της «εδαφικής ακεραιότητας» βρέθηκαν, μέσα στον δωδεκαήμερο πόλεμο Ισραήλ-Ιράν, να παίρνουν το μέρος μιας εχθρικής δύναμης. Δορυφορικά κανάλια κοντά σ’ αυτούς πρόβαλλαν με ενθουσιασμό τις «νίκες» του ισραηλινού στρατού και δεν δίστασαν να ευχηθούν την πτώση της Ισλαμικής Δημοκρατίας από ξένη στρατιωτική επέμβαση. Ο Ρεζά Παχλεβί, ο εξόριστος πρίγκιπας διάδοχος που ονειρεύεται την επιστροφή της μοναρχίας, επένδυσε τόσο πολύ στη στήριξη Ισραήλ και ΗΠΑ ώστε, εν μέσω των επιθέσεων, έστειλε συλλυπητήρια για τον θάνατο δύο Ισραηλινών πολιτών, χωρίς να πει λέξη για τους Ιρανούς στρατεύσιμους ή τους αμάχους που σκοτώθηκαν από τους ισραηλινούς βομβαρδισμούς. Μια τέτοια στάση μόνο ως ξενοδουλία και μνησικακία μπορούσε να διαβαστεί· και είναι ειρωνικό πως όσοι αυτοχαρακτηρίζονται «εθνικιστές» ζητούν από ξένες δυνάμεις τη συντριβή της ίδιας τους της χώρας. Όχι μόνο δεν τους χάρισε νομιμοποίηση, αλλά ανέδειξε με ακόμη μεγαλύτερη καθαρότητα ότι μια αυθεντική εναλλακτική μπορεί να βρεθεί μόνο μέσα στον ίδιο τον λαό και στα ανεξάρτητα κινήματα, όχι στην αγκαλιά ξένων κρατών.

Ο δωδεκαήμερος πόλεμος έληξε τελικά υπό διεθνείς πιέσεις και με τη μεσολάβηση μεγάλων δυνάμεων. Το Ισραήλ και οι Ηνωμένες Πολιτείες, αφού κατάφεραν βαριά πλήγματα στο Ιράν και υπέστησαν μερικές πυραυλικές επιθέσεις σε αντάλλαγμα, τελικά υποχώρησαν, καθώς η συνέχιση της σύγκρουσης απειλούσε να ξεφύγει από κάθε έλεγχο. Για την Ισλαμική Ρεπούμπλικα, η λήξη του πολέμου λειτούργησε σαν τεχνητή αναπνοή. Η προπαγάνδα έσπευσε να διακηρύξει ότι «νικήσαμε τους ξένους εχθρούς» και προσπάθησε να αποστάξει «νίκη» από τα ερείπια.

Η πραγματικότητα όμως, ήταν πολύ πιο σκληρή: οι ιρανικές πυρηνικές εγκαταστάσεις υπέστησαν σοβαρές ζημιές, εκατοντάδες στρατιώτες και άμαχοι σκοτώθηκαν ή τραυματίστηκαν και το κυριότερο, η ήδη εύθραυστη οικονομία δέχτηκε νέο, βαρύ πλήγμα. Το δολάριο και ο χρυσός εκτινάχθηκαν· ο κόσμος, τρομαγμένος, έσπευδε να αποθηκεύσει βασικά αγαθά. Μέσα σ’ αυτό το κλίμα, το καθεστώς, ακόμη και μετά την εκεχειρία, συνέχισε να χτυπά το τύμπανο του πολέμου για να καλύψει την εσωτερική πίεση. Κατά τη διάρκεια της σύρραξης η καταστολή οξύνθηκε: ειρηνιστές και πολιτικοί ακτιβιστές συνελήφθησαν με την κατηγορία της «συνεργασίας με τον εχθρό» (μια ευρεία κατηγορία που χρησιμοποιείται για να φιμώσει τη διαφωνία), ενώ κάθε επικριτική φωνή φιμώθηκε με το πρόσχημα ότι «η χώρα βρίσκεται σε πόλεμο». Με άλλα λόγια, η Ισλαμική Ρεπούμπλικα αξιοποίησε την ισραηλινή επίθεση για να σφίξει κι άλλο τη θηλιά γύρω από τις ελευθερίες και να εκφοβίσει τους αντιφρονούντες υπό τη σκιά του εξωτερικού κινδύνου.

Μετά την εκεχειρία: η κατασκευή αφήγησης, ο οικονομικός πυρετός & μια κοινωνία λαβωμένη αλλά ζωντανή

Η σημερινή εικόνα του Ιράν είναι ένα μίγμα ελπίδας και φόβου, φωτός και σκοταδιού. Από τη μια μεριά, βλέπουμε μια κοινωνία βαριά πληγωμένη αλλά ταυτόχρονα αφυπνισμένη. Τίποτα δεν θυμίζει πια το Ιράν πριν από τρία χρόνια, ούτε στις ψυχές των ανθρώπων, ούτε στα έγκατα του ίδιου του κρατικού μηχανισμού. Όσοι ένιωσαν για λίγο την ελευθερία στους δρόμους και δοκίμασαν τη δύναμη της συλλογικότητας, δύσκολα επιστρέφουν στην παλιά σιωπή. Οι κοινωνικοί κανόνες έχουν αλλάξει· ο φόβος για την αστυνομία και τη Basij (μια παραστρατιωτική πολιτοφυλακή υπό το IRGC, που χρησιμοποιείται συχνά για την καταστολή στον δρόμο) έχει ξεθωριάσει· οι νέοι διαλέγουν τη ζωή, όχι την ύπαρξη κάτω από τον τρόμο του θανάτου. Κορίτσια περπατούν με θάρρος χωρίς μαντίλα, οικογένειες στέκονται όρθιες απέναντι στον αυταρχισμό των οργάνων, έμποροι, γιατροί και διάσημοι αθλητές απομακρύνονται σταδιακά από την επιρροή του καθεστώτος. Ακόμα και όσοι κρατούν δεσμούς με τη θρησκεία αποστρέφονται μια εξουσία που τη χρησιμοποιεί σαν εμπόρευμα. Η ιρανική κοινωνία είναι σήμερα πιο κοσμική, πιο ενημερωμένη και πιο συγχρονισμένη από ποτέ. Οι θρησκευτικές και εθνοτικές ρωγμές, πάνω στις οποίες το καθεστώς στήριζε την κυριαρχία του, έχουν ατονήσει μέσα στη φωτιά του κοινού αγώνα: γυναίκες και άνδρες, Κούρδοι και Πέρσες, σιίτες και σουνίτες στάθηκαν πλάι πλάι για έναν μεγαλύτερο σκοπό – και αυτό το κοινωνικό κεφάλαιο δεν διαγράφεται.

Από την άλλη, οι ανησυχίες πυκνώνουν. Η Ισλαμική Ρεπούμπλικα είναι λαβωμένη, και γι’ αυτό πιο επικίνδυνη. Ο νέος γύρος κυρώσεων και η διεθνής απομόνωση μετά την καταστολή του 2022 έχουν σπρώξει την οικονομία στο χείλος της κατάρρευσης, ενώ διέξοδος δεν φαίνεται στον ορίζοντα. Οι κρατούντες ενδέχεται, για να διασωθούν, να επιδιώξουν ξανά εξωτερικές περιπέτειες ή να εντείνουν την αιματηρή καταστολή. Η εμπειρία διδάσκει ότι αυτό το σύστημα δεν διστάζει να μετατρέψει τη χώρα σε καμένη γη για να παραμείνει στην εξουσία. Ο κίνδυνος επανάληψης σεναρίων τύπου Συρίας ή Λιβύης, εμφύλια σύρραξη ή ξένη επέμβαση, βαραίνει όσους αγαπούν τον τόπο. Οι λίγοι μήνες του σύντομου πολέμου με το Ισραήλ έδειξαν πόσο εκτεθειμένη είναι η χώρα και πόσο απροστάτευτοι οι άνθρωποι. Έτσι αναδύεται ένα δύσκολο ερώτημα: πώς τερματίζεται η εσωτερική τυραννία χωρίς να οδηγηθούμε σε εξωτερικό πόλεμο ή σε εσωτερικό χάος;

Η απάντηση δεν είναι εύκολη και μαγική συνταγή δεν υπάρχει. Παρ’ όλα αυτά, είναι εμφανές ότι ο αυταρχισμός κατρακυλά στην απώλεια νομιμοποίησης περισσότερο από ποτέ. Το καθεστώς δεν έχει δρόμο μπροστά αλλά ούτε και πίσω: καμία μεταρρύθμιση, ούτε καν στοιχειώδη διακυβέρνηση.

Η λαϊκή δυσαρέσκεια εκτοξεύθηκε και όπως επισημαίνουν αναλυτές, η κοινωνία ζει μια «επαναστατική» συνθήκη που δεν έχει ακόμη σαφή πορεία ή τέλος αλλά σίγουρα δεν επιστρέφει στο χθες. Ο λαός ζητά ζωή κι αυτό το αίτημα δεν αναχαιτίζεται με γκλομπ ή κελιά.

Πολλά σημάδια δείχνουν ότι και μέσα στο ίδιο το καθεστώς άνοιξαν ρωγμές και εμφανίστηκαν δισταγμοί. Οι πραγματιστές συντηρητικοί αντιλαμβάνονται το αδιέξοδο, ενώ οι ακραιφνείς ιδεολόγοι δεν πείθουν ούτε τους ίδιους τους ένστολους. Όταν οι «μετριοπαθείς» του καθεστώτος, μετά τις επιθέσεις του Ισραήλ, μιλούν δημοσίως για την ανάγκη αλλαγής «παραδείγματος διακυβέρνησης», εννοώντας την εγκατάλειψη της θεοκρατικής κηδεμονίας και του σεχταριστικού τυχοδιωκτισμού, σημαίνει ότι ακόμη και οι «εντός» βλέπουν το αδιέξοδο.

Κι όμως, οι κοινωνικοί μετασχηματισμοί χρειάζονται χρόνο, και η πορεία του Ιράν θα περάσει μέσα από κακοτοπιές. Πολλά σενάρια παραμένουν ανοιχτά. Ίσως το καθεστώς επιβιώσει για λίγο ακόμα, στηριζόμενο στη ωμή βία· μα στέκεται πάνω σε θάλασσα από μπαρούτι, μια σπίθα μπορεί να προκαλέσει νέα έκρηξη. Οι διαμαρτυρίες θα συνεχιστούν με μεταβαλλόμενες μορφές: απεργίες εργατών, μποϊκοτάζ σε προσχηματικές εκλογές, συμβολικές συγκεντρώσεις σε επετείους. Το ελευθεριακό ρεύμα γνωρίζει υφέσεις και εξάρσεις, αλλά δεν σταματά, γιατί ριζώνει στην αυθεντική, βαθιά επιθυμία για μια καλύτερη ζωή.

Μέσα σ’ όλα αυτά, η κοινωνία του Ιράν κοιτά μπροστά: με ανήσυχα μάτια αλλά με πεισματική ελπίδα. Ελπίδα ότι αυτη η μαύρη νύχτα θα τελειώσει σε μια καθαρή αυγή. Ελπίδα για ρήξη με πάνω από έναν αιώνα δεσποτισμού και για το άνοιγμα ενός νέου κεφαλαίου στη γη του Ιράν. Στους δρόμους της Τεχεράνης και του Σανανετζ, πάνω σε έναν τοίχο, ακόμη φαίνεται βιαστικά γραμμένο: «Γυναίκα, Ζωή, Ελευθερία». Οι υπάλληλοι το κάλυψαν επανειλημμένα με μπογιά κι ένα άλλο χέρι το ξαναέγραψε. Αυτή είναι η μοίρα του ιδεώδους της ελευθερίας στο σύγχρονο Ιράν: η καταστολή μπορεί να το καταπνίγει προσωρινά, αλλά εκείνο φουντώνει ξανά και ξανά.

Οι άρχοντες ίσως σπάσουν πένες, φιμώσουν στόματα, ρίξουν τα ελεύθερα σώματα σε φυλακές και τάφους, πώς όμως θα θανατώσουν το πνεύμα της ελευθερίας; Αυτό που έχει ριζώσει στις ψυχές δεν πεθαίνει με σφαίρες και δεσμά.

Τρία χρόνια μετά την εξέγερση της Ζίνα, η χώρα είναι τραυματισμένη αλλά ζωντανή. Ο λαός πόνεσε βαθιά, μα μέσα στον πόνο γέννησε ένα πανώριο όνειρο: το όνειρο ενός ελεύθερου Ιράν· ενός Ιράν όπου η γυναίκα δεν καταπιέζεται επειδή είναι γυναίκα, όπου η ζωή έχει αξία, όπου η ελευθερία είναι δικαίωμα κάθε ανθρώπου. Αυτό το όνειρο δεν ξεριζώνεται με τη βία από έναν λαό που μάτωσε γι’ αυτό. Ίσως να μη γνωρίζουμε την ακριβή στιγμή της αυγής της ελευθερίας, μα η προοπτική της διαγράφεται. Κάθε μάνα που θρηνεί στο μνήμα του παιδιού της και ψιθυρίζει ύμνους ελευθερίας, κάθε νέα που γελά χωρίς μαντίλα στα σοκάκια, κάθε νέος που δεν τρέχει να κρυφτεί και φωνάζει για το δίκιο, όλοι μαρτυρούν την ίδια αλήθεια: ένα νέο κεφάλαιο στην ιστορία του Ιράν έχει αρχίσει. Ένα κεφάλαιο όπου ο λαός δεν είναι πια ο σιωπηλός υπήκοος του χθες και οι άρχοντες δεν κατέχουν πια την αδιαμφισβήτητη εξουσία.

Το «Γυναίκα, Ζωή, Ελευθερία» είναι το απόσταγμα μιας μακράς, ανηφορικής πορείας· μιας πορείας στρωμένης με τους αγώνες των γυναικών για τα δικαιώματά τους, με τις προσπάθειες των πολλών για μια αξιοπρεπή ζωή και με τις θυσίες όλων για την ελευθερία, μιας πορείας που συνεχίζεται.

The post Η Άνοδος της Ζωής: Μία ιστορική θεώρηση για το Ιράν μετά τη Ζίνα first appeared on Aυτολεξεί.

Τι σημαίνει “άντρας”; Τι σημαίνει “γυναίκα”; Και από πού προκύπτουν αυτές οι σημασίες;

Βασική μου θέση είναι πως η παραδοχή ότι το φύλο είναι βιολογικά δεδομένο – δηλαδή ότι κάποιος “είναι” γυναίκα ή άντρας από τη φύση του – αποτελεί μια ιδεολογική σύμβαση.

Δεν εννοώ τα γεννητικά όργανα, ναι;

Η αρρενωπότητα και η θηλυκότητα δεν προκύπτουν αυτόματα από το σώμα και τη βιολογία του, αλλά είναι ρόλοι, συμβάσεις και κανόνες, που λειτουργούν μέσα σε συγκεκριμένα κοινωνικά και ιστορικά πλαίσια και έχουν θεσμιστεί φαντασιακά. Ο άνθρωπος γεννιέται με σώμα, όχι με ταυτότητα. Ή, για να θυμηθούμε τη Σιμόν ντε Μποβουάρ: “Γυναίκα δεν γεννιέσαι, γίνεσαι”. Αυτό στην πραγματικότητα σημαίνει ότι δεν είναι η φύση που παράγει την κοινωνία, αλλά η κοινωνία που παράγει την έννοια της “φύσης”.

Ο ρόλος της γυναίκας (και του άνδρα βεβαίως) στην κοινωνία δεν είναι βιολογικά καθορισμένος, αλλά διαμορφώνεται από κοινωνικούς και πολιτιστικούς παράγοντες. Όταν λοιπόν επικαλούμαστε τη “φύση” για να εξηγήσουμε κληρονομημένες ιεραρχίες, διακρίσεις και ρόλους, στην πραγματικότητα δεν περιγράφουμε βιολογικές διαφορές που είναι τάχα ουδέτερες ως επιστημονικές, αντίθετα νομιμοποιούμε μια υπάρχουσα κοινωνική εξουσία. Για παράδειγμα η φράση “η γυναίκα είναι έτσι γιατί έτσι είναι η φύση της” δεν αντλεί το κύρος της από την επιστήμη, αλλά από τη φαντασιακή ανάγκη να παρουσιάζεται ως τέτοια και κατά συνέπεια να παρουσιάζεται και η εξουσία ως αναπόφευκτη.

Η έννοια της ιεραρχίας είναι κεντρική εδώ, καθώς δεν μιλάμε απλώς για διαφορετικούς ρόλους ή χαρακτηριστικά, αλλά για μια δομή ανισότητας: ο άντρας πχ, θεωρείται εγγενώς πιο λογικός, πιο δυναμικός, καταλληλότερος για ηγεσία και η γυναίκα αντίστοιχα πιο συναισθηματική, πιο τρυφερή, άρα καταλληλότερη για φροντίδα, παθητικότητα ή υποστήριξη. Αυτή είναι η ουσία της πατριαρχικής ιεραρχίας: μια εξουσιαστική σχέση που μεταμφιέζεται σε φυσική τάξη πραγμάτων. Ο Μπουρντιέ το έχει περιγράψει με ακρίβεια όταν λέει πως η κοινωνική τάξη παρουσιάζεται ως φυσική τάξη και έτσι, η τάξη των φύλων μεταμφιέζεται σε φυσική διαφοροποίηση.

Τώρα η τρανς ταυτότητα – γιατί απο εκεί ξεκίνησε η παρούσα συλλογιστική – δεν απειλεί τη “φύση”, γιατί το φύλο ποτέ δεν ήταν φυσικό.

Η ίδια η ύπαρξη τρανς ατόμων αποκαλύπτει το ρήγμα στην αφήγηση περί “φυσικής τάξης”, και αναδεικνύει τη δυνατότητα του ανθρώπου να αυτονομηθεί απέναντι σε κοινωνικά στερεότυπα. Όπως έγραφε ο Φουκώ, η εξουσία δεν χρειάζεται πια να καταστέλλει, αντίθετα πλέον οργανώνει το κανονικό, παράγει υποκείμενα, μας μαθαίνει να “είμαστε” αυτό που περιμένει. Η τρανς εμπειρία, λοιπόν, διασαλεύει το κανονικό. Δεν επιβάλλει κάτι καινούργιο, απλώς μας αναγκάζει να δούμε το παλιό ως αυθαίρετο.

Άρα το κρίσιμο δεν είναι να βγάλουμε απόφαση ποιος είναι πραγματικά γυναίκα ή άντρας. Το ερώτημα είναι ποιες φαντασιακές κατασκευές αρνούμαστε να εγκαταλείψουμε και γιατί. Τι κρύβεται πίσω από την εμμονή σε έναν “αληθινό” ορισμό; Η ανάγκη για βεβαιότητες; Ο φόβος απέναντι στην αστάθεια του κόσμου; Ο φόβος στην ελευθερία του άλλου;

Ο Ντεριντά έχει πει πως κάθε ταυτότητα θεμελιώνεται σε μια διαφορά και σε μια καταστολή. Αυτό που αποκαλούμε “γυναίκα” είναι πάντοτε μια αποκλειστική αναπαράσταση, μια αφήγηση που αφήνει κάτι απ’ έξω. Η τρανς φωνή μάς φέρνει αντιμέτωπους με αυτό που έχει αποκλειστεί – και η αντίδραση μας είναι ηθικός πανικός. Απειλή για την κανονικότητα, ακόμη και από άτομα του φεμινιστικού κινήματος.

Όμως τελικά, αν θέλουμε να λεγόμαστε ελεύθεροι, τότε μήπως πράγματι αυτή την κανονικότητα οφείλουμε να την απειλούμε; Και όχι απλώς εργαλειακά – όχι σαν μια τακτική ανατροπής ή μια μόδα αποδόμησης. Αλλά οντολογικά. Όχι επειδή έχουμε κάτι “να κερδίσουμε”, αλλά επειδή η ελευθερία δεν μπορεί να υπάρξει εντός κανονικοτήτων που θεσμίζονται έξω από εμάς, χωρίς εμάς, εναντίον μας.

ΔΙΕΥΚΡΙΝΗΣΗ

Το κείμενο δεν εξαιρεί την τρανς ταυτότητα από την κοινωνική κατασκευή, ούτε την παρουσιάζει ως “αληθινή” σε αντίθεση με μια “ψεύτικη” cis ταυτότητα. Το αντίθετο: υποστηρίζει ότι καμία ταυτότητα φύλου δεν είναι φυσική, και άρα ούτε η τρανς.

Αυτό που καθιστά την τρανς εμπειρία πολιτικά και φιλοσοφικά σημαντική είναι ότι:

α) εκθέτει τη φυσικοποιημένη ψευδαίσθηση του “κανονικού” φύλου,

β) διασαλεύει την τάξη που εμφανίζεται ως αυτονόητη,

γ) υπογραμμίζει ότι όλες οι ταυτότητες είναι αποτέλεσμα λόγου, εξουσίας και κοινωνικών πλαισίων.

Δεν θεοποιώ την τρανς ταυτότητα, απλώς την αναγνωρίζω ως πολιτικό γεγονός που αποκαλύπτει την κατασκευασμένη φύση όλων των ταυτοτήτων.

The post Μερικές σκέψεις πάνω στην κοινωνική θέσμιση της ταυτότητας first appeared on Aυτολεξεί.

Ο καπιταλισμός γεννήθηκε με γενοκτονία, γεννήθηκε με αποικισμό, υποδούλωση και κυνήγι μαγισσών. Υπήρξε ένα βίαιο πατριαρχικό σύστημα σε όλη του την ιστορία. Οδήγησε σε δύο Παγκόσμιους Πολέμους που σκότωσαν εκατομμύρια ανθρώπους. Μετά το τέλος του Δεύτερου Παγκοσμίου Πολέμου, υπήρξε ένα είδος συμβιβασμού που οδήγησε σε κάποιες διαπραγματεύσεις και αναγνώριση κάποιων δικαιωμάτων των ανθρώπων, μαζί με μια διαδικασία επαναποικισμού. Τώρα όλα αυτά έχουν διαγραφεί, εισερχόμαστε σε μια νέα φάση της καπιταλιστικής πατριαρχίας και νομίζω ότι είναι πολύ σημαντικό να σκεφτούμε τι σημαίνει αυτό.

Σε αυτό το πλαίσιο θέλω να μιλήσω σχετικά με το τι είδους αγώνα και τι είδους κίνημα χρειαζόμαστε. Πρώτα απ’ όλα, είναι σημαντικό να καταλάβουμε ότι αυτό που είπα πολλές φορές τα τελευταία χρόνια, είναι αυτό που βλέπουμε τώρα, στην Παλαιστίνη, στο Σουδάν ή στο Κονγκό – μια ακραία εκδήλωση μιας διαδικασίας που αναπτύσσεται, προετοιμάζεται, προχωρά από τα τέλη της δεκαετίας του 1970. Από την αρχή της μεγάλης αντεπανάστασης ενάντια στο κίνημα της δεκαετίας του 1960, ενάντια στην αποαποικιοποίηση, ενάντια στο φεμινιστικό κίνημα, ενάντια στο αντιπολεμικό κίνημα.

Έτσι, έχουμε μια ολόκληρη διαδικασία από τη δεκαετία του ’70, που κορυφώνεται με την κρίση χρέους, τη διαρθρωτική προσαρμογή, την επιβολή όρων σε πολλές χώρες του κόσμου, η οποία έχει διαλύσει τον κοινωνικό ιστό αυτών των χωρών, καταδικάζοντας πολλούς ανθρώπους στη μετανάστευση και αναγκάζοντας σε μαζικές εκτοπίσεις ανθρώπων από τη γη τους. Έτσι, είναι πολύ σημαντικό να δούμε τώρα ότι η ακραία βία, η γενοκτονική βία, τα σχέδια εξόντωσης που είδαμε να εκτυλίσσονται, συνεχίζονται μέχρι σήμερα. Όχι μόνο στην περίπτωση της Παλαιστίνης, αλλά και πέρα από αυτήν. Η Παλαιστίνη δεν είναι μια μεμονωμένη, ή μια ακραία εξαιρετική περίπτωση. […]

Σε αυτό το πλαίσιο, το ζήτημα της μετακίνησης είναι πολύ σημαντικό – να δούμε ότι οι διαδηλώσεις και η δημιουργία διεθνών δικτύων είναι θεμελιώδους σημασίας. Αλλά ταυτόχρονα, πρέπει επίσης να επανεξετάσουμε ποιοι είναι οι μηχανισμοί σε καθημερινή βάση που στην πραγματικότητα τροφοδοτούν αυτό το σύστημα, που επιτρέπουν στο καπιταλιστικό σύστημα να αναπαράγεται. Πρέπει να μάθουμε να απενεργοποιούμε τον καπιταλισμό, όχι μόνο αντιμετωπίζοντάς τον στους δρόμους και στις μαζικές διαδηλώσεις, αλλά και με όρους αλλαγής της οργάνωσης της κοινωνικής αναπαραγωγής. Γιατί ακριβώς λόγω της διαδικασίας δόμησης της κοινωνικής αναπαραγωγής, η οποία εξαρτάται από τις συγκρούσεις, τις ιεραρχίες, τη διαίρεση και την υποτίμηση ενός ολόκληρου πληθυσμού, βρισκόμαστε σήμερα σε αυτή την κατάσταση. Και εδώ, νομίζω, το φεμινιστικό κίνημα έχει μια πολύ σημαντική θέση. Αλλά θα πρέπει να μιλήσουμε για συγκεκριμένα τμήματα του φεμινιστικού κινήματος, διότι υπάρχουν διαφορετικοί τύποι φεμινισμού.

Υπάρχουν πολλοί φεμινισμοί, και υπάρχει ένας φεμινισμός που είναι πραγματικά αντίθετος με τη χειραφέτηση – ο νεοφιλελεύθερος, κρατικά υποστηριζόμενος φεμινισμός, που είναι αντίθετος με αυτό που λέω. Από την άλλη πλευρά, ο φεμινισμός στη Λατινική Αμερική, για παράδειγμα, είναι ένας λαϊκός φεμινισμός, που έχει τις ρίζες του στη μαζική πάλη, ένας φεμινισμός που θεωρείται πραγματικά ως ένα θεμελιώδες έδαφος πάλης στο έδαφος της αναπαραγωγής, που αγγίζει κάθε πτυχή της ζωής. Η αναπαραγωγή είναι η τροφή, η γεωργία, οι σεξουαλικές σχέσεις, η υγεία, η εκπαίδευση, η πολιτιστική παραγωγή.

Κατά μία έννοια, είναι δυνητικά ένα κίνημα που μπορεί να δημιουργήσει κοινό έδαφος μεταξύ διαφορετικών κινημάτων, δείχνοντας τη συνέχεια, για παράδειγμα, μεταξύ της οικονομικής κρίσης, της εξαθλίωσης, της αποστέρησης και της οικολογικής καταστροφής του πλανήτη. Και με αυτή την έννοια μπορεί πραγματικά να δημιουργήσει δίκτυα. Το είδος των δικτύων που αρχίσαμε να βλέπουμε τη δεκαετία του 1990 με το κίνημα κατά της παγκοσμιοποίησης, το οποίο νομίζω ότι ήταν πολύ ισχυρό και συνεχίζει να παραμένει ένα είδος παραδείγματος για το τι θα μπορούσε να είναι ένα είδος αγώνα και κυκλοφορίας εμπειριών.

Και φυσικά, το εργατικό κίνημα. Νομίζω ότι, δυστυχώς, ειδικά στις Ηνωμένες Πολιτείες, από το τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, βλέπουμε ένα εργατικό κίνημα που έχει παραιτηθεί, που έχει αποδεχτεί τις πολιτικές του κράτους, που έχει συνεργαστεί με την αυτοκρατορική πολιτική, με την αποικιοκρατία, και έχει παραιτηθεί από την δύναμη να αποφασίζει για το τι θα παράγεται, ποια θα είναι η μορφή της παραγωγής κ.λπ. Έχει αποδεχτεί να περιορίσει τις διαπραγματεύσεις του στο ζήτημα των μισθών και των συντάξεων. Όσο σημαντικά και αν είναι αυτά, το εργατικό κίνημα έχει παραιτηθεί από τη λήψη αποφάσεων για ζητήματα ευρύτερου κοινωνικού χαρακτήρα, όπως η μη παραγωγή βομβών ή τοξικών υλικών που θα καταστρέψουν τη φύση και τη ζωή των ανθρώπων. Νομίζω ότι χρειαζόμαστε ένα νέο εργατικό κίνημα με ένα ολοκληρωμένο όραμα, με τον ίδιο τρόπο που χρειαζόμαστε ένα φεμινιστικό κίνημα με ολοκληρωμένο όραμα. […]

Πρέπει να επανεξετάσουμε και να αναδιαρθρώσουμε, μέσα στην κοινότητα, μορφές αναπαραγωγής που είναι πιο αυτόνομες. Που αποσυνδέονται από το καπιταλιστικό σύστημα. Αυτό είναι πλέον κάτι εξαιρετικά απαραίτητο και πιστεύω ότι είναι μία από τις προϋποθέσεις για να μπορέσουμε να ανατρέψουμε την επίθεση που βιώνουμε σήμερα—μια ανοιχτή διαδικασία εξόντωσης λαών και λεηλασίας των φυσικών πόρων.

Για παράδειγμα, γνωρίζουμε ότι πίσω από τη μαζική εκδίωξη του παλαιστινιακού λαού βρίσκεται η ανακάλυψη τεράστιων κοιτασμάτων φυσικού αερίου ανοιχτά της Γάζας από το 2002. Δεν πρόκειται μόνο για την αποικιοκρατική φαντασίωση μετατροπής της Γάζας σε τουριστικό θέρετρο για τους πλούσιους, αλλά και για την κατάληψη αυτών των πόρων.

Πιστεύω ότι χρειαζόμαστε πραγματικά κινήματα που να δρουν σε διάφορα μέτωπα. Να δρουν στο μέτωπο της κοινοτικής οργάνωσης της κοινωνικής αναπαραγωγής και της δημιουργίας νέων μορφών αλληλεγγύης, της δημιουργίας νέων μορφών κοινής αναπαραγωγικής εργασίας που θα επιτρέψουν στους ανθρώπους να αποκτήσουν τη δύναμη να αντιμετωπίσουν το κράτος. Και ταυτόχρονα να δρουν για τη δημιουργία διεθνών δικτύων μέσω των οποίων θα μπορούμε να ενώσουμε τις προσπάθειές μας με εκείνους σε όλο τον κόσμο που σήμερα γίνονται αντικείμενο αυτής της απίστευτης βίας που ξεδιπλώνεται παντού.

Βίντεο από ολόκληρη την ομιλία:

The post Σίλβια Φεντερίτσι: Για ένα διεθνές φεμινιστικό κίνημα ενάντια στην καπιταλιστική πατριαρχία first appeared on Aυτολεξεί.

Ανιχνεύοντας τις τομές και τις συνέχειες, φωτίζοντας όχι μόνο τις ανθηρές αλλά και τις άνυδρες περιόδους της κινηματικής ύφεσης, αναγνωρίζουμε ότι ερχόμαστε από μακριά ότι η ιστορία της γυναικείας αμφισβήτησης έχει βαθιές ρίζες που αγνοήθηκαν από τις επίσημες καταγραφές. Κοιτώντας το παρελθόν, συμβάλλοντας στη συγκρότηση της συλλογικής μας μνήμης, αναστοχαζόμαστε το παρόν και το μέλλον των φεμινιστικών αγώνων, σε μια εποχή πατριαρχικής αντεπίθεσης στα έμφυλα δικαιώματα.

Μιλούν στο ντοκιμαντέρ: Κατερίνα Δαλακούρα, Νέλλη Καμπούρη, Βενετία Καντσά, Μαρία Καραμεσίνη, Αλίκη Κοσυφολόγου, Μαρία Λιάπη, Άννα Μιχοπούλου, Ζιζή Σαλίμπα, Δήμητρα Σαμίου, Κατερίνα Σεργίδου, Μυρτώ Τσιλιμπουνίδη

Credits
Μια παραγωγή του Eteron – Ινστιτούτο για την Έρευνα και την Κοινωνική αλλαγή σε συνεργασία με το Κέντρο Διοτίμα
Σενάριο – Σκηνοθετική Επιμέλεια: Μαρία Λούκα, Νατάσα Κεφαλληνού, Νιόβη Αναζίκου
Αφήγηση: Αμαλία Καβάλη
Διεύθυνση Φωτογραφίας: Αλέξανδρος Κατσής
Μοντάζ: Αλεξάνδρα Βερυκόκκου
Ηχοληψία: Άγης Βουγάς
Υπεύθυνος Επικοινωνίας Eteron: Βασίλης Πανάγου
Οργάνωση Παραγωγής: Ελένη Κατωμερή
Visual Designer: Χαρά Μπαλάκα

Φωτογραφία κειμένου: Αθηνά Λεκκάκου

The post Στη βουή του κόσμου: Το φεμινιστικό κίνημα στην Ελλάδα (ντοκιμαντέρ) first appeared on Aυτολεξεί.

«Το σπίτι συχνά δεν είναι καταφύγιο»

Οι διαδικασίες της οικιακής φροντίδας, οι χαμηλές αμοιβές και η ενδοοικογενειακή κακοποίηση είναι αλληλένδετες. Οι ευθύνες φροντίδας που βαραίνουν κυρίως τις γυναίκες και το χαμηλό εισόδημα των γυναικών, τις αναγκάζουν συχνά να μετακομίσουν σε κατοικίες γονέων ή άλλων μελών της οικογένειας ή να παραμείνουν σε κακοποιητικές σχέσεις. Η ενδοοικογενειακή βία συνδέεται με τον ρόλο που επιτελούν οι γυναίκες στο σπίτι ως φροντίστριες και εργαζόμενες, χωρίς να έχουν οποιονδήποτε έλεγχο στον χώρο όπου ζουν και εργάζονται. Συχνά, οι γυναίκες υφίστανται βία εξαιτίας της κοινωνικής προσδοκίας να παρέχουν ένα συγκεκριμένο επίπεδο οικιακής άνεσης. Η βία λειτουργεί ως εργαλείο πειθάρχησης της οικιακής εργασίας τους. Αν προσπαθήσουν να φύγουν, η βία μπορεί να κλιμακωθεί, καθώς στοχεύει στη διατήρηση της οικογενειακής ενότητας.

Η έλλειψη ιδιωτικότητας στο σπίτι σημαίνει επίσης ότι οι γυναίκες δεν μπορούν να αποσυρθούν στην ιδιωτικότητά τους όταν οι διαπροσωπικές σχέσεις γίνονται εχθρικές. Επίσης, η ιερότητα της οικογενειακής κατοικίας είναι τόσο βαθιά ριζωμένη στην αστική κουλτούρα που οικιακοί χώροι προστατεύονται από την παρέμβαση γειτόνων και φίλων που θα μπορούσαν διαφορετικά να αντιδράσουν σε περιστατικά κακοποίησης. Το οικιακό περιβάλλον μπορεί να είναι εξαιρετικά επικίνδυνο για όσες δεν ωφελούνται απαραίτητα από τη διαβίωση σε έναν ιδιωτικό χώρο, απομονωμένο από τη δημόσια σφαίρα.

Για πολλές γυναίκες, παιδιά, queer και τρανς άτομα (ιδιαίτερα νέα, queer και τρανς άτομα), η κατοικία σίγουρα δεν είναι ένα ασφαλές καταφύγιο. Αντίθετα, μπορεί να αποτελέσει έναν χώρο κακοποίησης, κυριαρχίας και ελέγχου.

Η ενδοοικογενειακή κακοποίηση αποτελεί πρόβλημα στέγασης όχι μόνο επειδή είναι μία από τις κύριες αιτίες της είναι η έλλειψη πρόσβασης σε κατοικία για τις γυναίκες, αλλά και επειδή ο σχεδιασμός των ιδιωτικών κατοικιών παρέχει προστασία σε βλαβερές συμπεριφορές. Αυτό που υποτίθεται ότι προστατεύει τους ανθρώπους από τη βία – ο ιδιωτικός οικιακός χώρος – γίνεται πηγή βίας και προϋπόθεση για τη συνέχισή της. Όπως αναφέρει η M. E. O’Brien, «υπάρχει μια σαφής διαίρεση σε πολλές οικογένειες μεταξύ της συμπεριφοράς που παρουσιάζεται στον έξω κόσμο και εκείνης που είναι αποδεκτή πίσω από κλειστές πόρτες, δημιουργώντας συνθήκες για κοινωνικά μη αποδεκτή βία». Η ετεροκανονική κουλτούρα είναι συχνά υποτιμητική και επιζήμια τόσο για τα queer άτομα όσο και για τις ετεροφυλόφιλες γυναίκες, οι οποίες επωμίζονται το βάρος της βίας που ασκείται στο όνομα της αγάπης.

Η βία και η παρενόχληση κατά των γυναικών δεν ασκούνται μόνο από συντρόφους και πρώην συντρόφους. Έχω ακούσει γυναίκες ενοικιάστριες να αναφέρουν ότι αισθάνονται ανασφαλείς στα σπίτια τους λόγω σεξιστικής παρενόχλησης και βίας από εκμισθωτές και μεσίτες. Αυτή η παρενόχληση συχνά σημαίνει ότι η ενοικιάστρια δεν μπορεί πλέον να αισθάνεται το σπίτι της ως καταφύγιο, καθώς ο διαρκής φόβος ότι ο εκμισθωτής μπορεί να εμφανιστεί απροειδοποίητα σημαίνει ότι η κατοικία δεν προσφέρει προστασία από τον έξω κόσμο. Αυτό είναι ιδιαίτερα συχνό για τις έγχρωμες γυναίκες και τις μονογονεϊκές μητέρες, οι οποίες αντιμετωπίζουν συνεχή διάκριση, παρενόχληση και βία μέσα σε ένα στεγαστικό σύστημα που ελέγχεται κυρίως από άνδρες. Ενώ η παρενόχληση από εκμισθωτές μπορεί να επηρεάσει οποιονδήποτε ενοικιαστή, δεν πρέπει να αγνοούμε τις έμφυλες και φυλετικές διαστάσεις αυτών των σχέσεων.

Το σπίτι, λοιπόν, συχνά δεν είναι καταφύγιο. Ωστόσο, η αποχώρηση από ένα κακοποιητικό σπίτι είναι συχνά εξαιρετικά δύσκολη, τόσο λόγω των συναισθηματικών δεσμών που συνδέουν τα θύματα κακοποίησης με την οικογένεια και την κατοικία (που μπορεί να φαντάζουν ως οι μόνοι δυνατοί συναισθηματικοί δεσμοί) όσο και λόγω του ότι η αποχώρηση μπορεί να σημαίνει αστεγία. Το σπίτι είναι αυτό στο οποίο βασιζόμαστε, ακόμα κι αν είναι επίσης ένας τόπος επιβλαβής. Αν υπάρχει κάτι που έχω μάθει από την εμπλοκή μου σε αγώνες γύρω από την ενδοοικογενειακή βία και την κατοικία είναι ότι η ενδοοικογενειακή βία είναι πρόβλημα στέγασης. Όσες έχουν επιζήσει από την κακοποίηση συχνά δεν θέλουν να δουν τον σύντροφο ή τον πρώην σύντροφό τους στη φυλακή. Αντίθετα, η κύρια προτεραιότητά τους είναι η πρόσβαση σε ασφαλή και σταθερή κατοικία.

Η έλλειψη προσιτών και εύκολα προσβάσιμων κατοικιών σημαίνει ότι πάρα πολλοί άνθρωποι καταλήγουν να παραμένουν σε σπίτια όπου βιώνουν βία ή κακοποίηση. Και όσες καταφέρνουν να φύγουν υφίστανται το στρες και την τραυματική εμπειρία της προσπάθειας πρόσβασης σε στέγαση με τη στήριξη ανεπαρκώς χρηματοδοτούμενων υπηρεσιών. Η έλλειψη πόρων για την πληρωμή της εγγύησης και του πρώτου ενοικίου ή η μη εύρεση εγγυητή για να συνυπογράψει το μισθωτήριο μπορεί επίσης να γίνει εμπόδιο για την εξασφάλιση στέγασης. Οι ενοικιάστριες χρειάζεται συνήθως να προσκομίσουν συστατικές επιστολές από εργοδότες και τον τελευταίο εκμισθωτή τους, κάτι που συχνά δεν μπορούν να αποκτήσουν όσες αναγκάζονται ξαφνικά να εγκαταλείψουν μια κατάσταση βίας.

Ενώ οι περισσότεροι άνθρωποι που βιώνουν ενδοοικογενειακή βία έχουν νομικά το δικαίωμα να επαναστεγαστούν από το κράτος, στην πράξη αυτή η υποστήριξη είναι συχνά πολύ δύσκολο να αποκτηθεί. Οι τοπικές αρχές, που είναι υπεύθυνες για την επαναστέγαση των θυμάτων ενδοοικογενειακής βίας, τείνουν να εφαρμόζουν πρακτικές αποκλεισμού, με αποτέλεσμα όσες φεύγουν από τα σπίτια τους να στερούνται ένα ασφαλές καταφύγιο. Και αυτό γιατί τους ζητάνε υπερβολικά πολλά αποδεικτικά στοιχεία για το ότι υφίστανται βία, τους εξαναγκάζουν σε μακροχρόνια αναμονή για πρόσβαση σε στέγαση και τις αντιμετωπίζουν με δυσπιστία για το αν βιώνουν πραγματικά ενδοοικογενειακή βία, σε σημείο που κάποια θύματα αναφέρουν ότι μετανιώνουν που έφυγαν από τα σπίτια τους. Όταν οι τοπικές αρχές αναγνωρίζουν την υποχρέωσή τους να τους προσφέρουν στέγαση, συχνά τοποθετούν τα θύματα σε ακατάλληλες και κακής κατάστασης κατοικίες, επιδεινώνοντας έτσι το τραύμα της ενδοοικογενειακής βίας και της έλλειψης στέγης. Όπως επισημαίνουν οι Ellen Malos και Gill Hague, η απώλεια του σπιτιού μπορεί να είναι ιδιαίτερα τραυματική για όσες έχουν εργαστεί σκληρά για να δημιουργήσουν ένα σπίτι κάτω από δύσκολες συνθήκες. Η διαφυγή από την ενδοοικογενειακή βία μπορεί να σημαίνει όχι μόνο απώλεια σχέσεων και υποστηρικτικών δικτύων, αλλά και απώλεια μιας αίσθησης του εαυτού, η οποία είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με τον οικιακό χώρο που έχουν δουλέψει για να δημιουργήσουν και να διατηρήσουν.

Σε ένα σύστημα προσωρινής στέγασης που γίνεται όλο και πιο υπερφορτωμένο και παρέχεται από τις τοπικές αρχές, οι γυναίκες που μένουν άστεγες συχνά εκτοπίζονται όχι μόνο από τα σπίτια τους, αλλά και από την περιοχή όπου ζούσαν. Είναι κοινή πρακτική, ειδικά στις μεγάλες πόλεις, τα άστεγα νοικοκυριά να μετακινούνται σε φθηνότερες περιοχές – μερικές φορές σε ένα εντελώς διαφορετικό μέρος της χώρας. Τα άστεγα νοικοκυριά αναγκάζονται να δεχτούν ό,τι τους προσφέρεται, καθώς διαφορετικά διακινδυνεύουν να χάσουν εντελώς το δικαίωμά τους να στεγαστούν.

Αυτό το σύστημα είναι συχνά ιδιαίτερα καταστροφικό για τις γυναίκες. Άτομα που έχουν βιώσει ενδοοικογενειακή βία συχνά αναγκάζονται να μετακομίσουν σε ένα μέρος όπου δεν μπορούν εύκολα να πάνε. Μερικές γυναίκες που βιώνουν ενδοοικογενειακή κακοποίηση επιλέγουν να μείνουν με έναν κακοποιητικό σύντροφο αντί να αναγκαστούν να εγκαταλείψουν την περιοχή όπου ζουν, με αποτέλεσμα ακόμη και η απειλή του εκτοπισμού να αυξάνει τον κίνδυνο συνεχιζόμενης βίας και κακοποίησης.

Μονογονεϊκές οικογένειες που αναγκάζονται να εγκαταλείψουν τα σπίτια τους λόγω υπερπληθυσμού ή έξωσης χάνουν επίσης το σύστημα υποστήριξης που είχαν. Ειδικά όταν αναγκάζονται να μετακινηθούν μακριά, δεν έχουν πλέον πρόσβαση στην ανεπίσημη φροντίδα παιδιών που παρείχαν φίλοι ή συγγενείς, η οποία τους επέτρεπε να έχουν κάποια μορφή ζωής έξω από το σπίτι και τις ευθύνες φροντίδας.

Οι γυναίκες της εργατικής τάξης τείνουν ιδιαίτερα να εξαρτώνται από μορφές δικτύων φροντίδας που συνδέονται στενά με μια συγκεκριμένη περιοχή, όπως οι ανεπίσημες πρακτικές διαμοιρασμού της ευθύνης για τη φροντίδα των παιδιών που συχνά αναπτύσσουν οι μητέρες σε περιοχές εργατικής τάξης. Η τοποθέτηση μικρών παιδιών σε κέντρα ημερήσιας φροντίδας μπορεί να είναι εξαιρετικά δαπανηρή, πολύ πέρα από τις οικονομικές δυνατότητες γυναικών που μπορεί να έχουν χάσει ακόμη και την ασταθή και χαμηλά αμειβόμενη εργασία τους κατά τη διαδικασία της αστεγίας και της αναγκαστικής μετεγκατάστασης.

Αυτό οδηγεί τις γυναίκες σε μια κατάσταση μοναχικής ευθύνης για τη φροντίδα των μικρών παιδιών, και να τις παγιδεύει σε ένα άγνωστο μέρος μακριά από τα συστήματα υποστήριξής τους. Η απομόνωση που πολλές βιώνουν μέσα στο οικογενειακό σπίτι μπορεί να γίνει ακόμη χειρότερη όταν αναγκάζονται να το εγκαταλείψουν. Ο Watt γράφει ότι πολλοί από τους συνεντευξιαζόμενους του μίλησαν για αυτή την βαθιά αίσθηση απομόνωσης όταν εκτοπίστηκαν μέσω του συστήματος αντιμετώπισης της αστεγίας. Είναι σημαντικό να επισημανθεί ότι αυτή η απομόνωση προκαλεί όχι μόνο συναισθηματική δυσφορία, αλλά και περισσότερη εργασία, καθώς οι πιέσεις της φροντίδας των παιδιών αυξάνονται και οι μητέρες πρέπει να προσπαθήσουν να αντισταθμίσουν τη δυσφορία που βιώνουν τα παιδιά τους όταν μένουν άστεγα.

Η σχέση μεταξύ των ευθυνών φροντίδας, της έλλειψης προσιτής κατοικίας και αξιοπρεπούς μισθού, και της βίας που βιώνουν πολλές γυναίκες μας οδηγεί σε μια κριτική της κατανόησης του σπιτιού ως χώρου προστασίας από τους κινδύνους και το άγχος του εξωτερικού κόσμου. Το σπίτι δεν είναι απαραίτητα ένας χώρος ανάπαυσης – συνήθως είναι ο χώρος όπου κάποιοι άνθρωποι πρέπει να εργαστούν πολύ σκληρά για να διατηρήσουν τους εαυτούς τους και άλλους ανθρώπους σε μια υγιή και ευτυχισμένη κατάσταση. Η ιδιωτικότητα την οποία επικαλούνται πολλοί μπορεί στην πραγματικότητα να βιωθεί ως μια βαθιά απομόνωση, η οποία επιδεινώνει την οικιακή εκμετάλλευση και κακοποίηση. Ενάντια στη ρομαντική υπεράσπιση της ιδιωτικότητας της κατοικάις, μπορούμε να δημιουργήσουμε μια απελευθερωτική πολιτική της κατοικίας που επιδιώκει να διατηρήσει την κατοικία ως χώρο αυτονομίας από τους εργοδότες και τους εκμισθωτές, ενώ ταυτόχρονα δεν απομονώμαστε από τους γείτονες, τους φίλους και τα μέλη των διαφόρων κοινοτήτων μας.

Οι γυναίκες έχουν συχνά διαδραματίσει κεντρικό ρόλο στους αγώνες για ένα διαφορετικό σύστημα στέγασης. Η απεργία ενοικίων της Γλασκώβης το 1915 ήταν ως γνωστόν καθοδηγούμενη από εργαζόμενες γυναίκες που είχαν κουραστεί να δίνουν ένα ολοένα και μεγαλύτερο μέρος ενός μικρού μισθού στους εκμισθωτές των κατοικιών τους. Με έναν πιο αόρατο τρόπο, αναπαράγοντας όχι μόνο τις οικογένειές τους, αλλά και το ίδιο το κίνημα, οι γυναίκες έκαναν όλη τη δουλειά που επέτρεψε την ανάδυση του κινήματος των καταληψιών των Μπενγκάλι τη δεκαετία του 1970 στο ανατολικό Λονδίνο.

Η Shabna Begum επισημαίνει τον ρόλο των γυναικών στη δημιουργία συλλογικών χώρων όπου οι καταληψίες μπορούσαν να συναντηθούν, να φάνε και να κοινωνικοποιηθούν ως μια βασική πτυχή της δημιουργίας ενός επιτυχημένου κινήματος σε μια εχθρική πόλη. Αυτά δεν είναι μεμονωμένα περιστατικά, αλλά παραδείγματα του κεντρικού ρόλου που έχουν παίξει οι γυναίκες στην οικοδόμηση και στη διατήρηση των κινημάτων για τη στέγαση. Καθώς είναι οι ίδιες που επηρεάζονται δυσανάλογα από την κρίση στέγασης, δεν πρέπει να μας κάνει εντύπωση που οι γυναίκες βρίσκονται στην πρώτη γραμμή των αγώνων για τη μεταμόρφωση του συστήματος στέγασης στο σύνολό του.

ΒΛ. ΕΠΙΣΗΣ:

Ιδιοκτησία και έμφυλη βία

The post Η ενδοοικογενειακή βία ως πρόβλημα στέγασης first appeared on Aυτολεξεί.

Πρώτα απ’ όλα, θα ήθελα να σας ζητήσω να συστηθείτε και να μας πείτε λίγα λόγια για το πολιτικό σας παρελθόν.

Xeniia: Ωραία, το όνομά μου είναι Xeniia. Είμαι μέλος του Solidarity Collectives και αν και συμμετέχω σε διάφορους τομείς, επίσημα είμαι στην ομάδα στρατιωτικής υποστήριξης, δηλαδή δουλεύω με τα αιτήματα των συντρόφων/ισσών μας που βρίσκονται στην πρώτη γραμμή, οργανώνω υλικοτεχνική υποστήριξη και βοήθεια για αυτούς. Αυτό συνεπάγεται ενασχόληση με διαχειριστικά θέματα, καθώς και με τη διατήρηση της επικοινωνίας με ομάδες από το εξωτερικό. Πριν από τον πόλεμο, ασχολούμουν με τον οικοαναρχισμό. Ήμουν οργανωμένη στην πόλη Χάρκοβο στην Ουκρανία και συμμετείχα σε διάφορα πράγματα όπως δράσεις διάσωσης ζώων και οργάνωση διαδηλώσεων. Μετά αρχίσα σιγά-σιγά να εμπλεκόμαι στο αναπτυσσόμενο φοιτητικό κίνημα, μετά στο φεμινιστικό κίνημα κ.λπ. Ταυτίζω τον εαυτό μου με την προσθήκη “αναρχό-” λόγω της έμπνευσης που αντλώ από την αναρχική προοπτική οργάνωσης και θεώρησης του κόσμου, προσθέτοντας κάποιο είδος στόχου στη ζωή. Όταν ξεκίνησε ο πόλεμος συναντήθηκα με άλλους συντρόφους στην πόλη του Κιέβου και από την αρχή της εισβολής η κύρια δραστηριότητά μου περιστρεφόταν γύρω από την εξασφάλιση βοήθειας για τους συντρόφους μας.

Mira: Γεια σας, είμαι η Mira και αυτό που κάνω κυρίως στο Solidarity Collectives είναι παρουσιάσεις στο εξωτερικό, συγκέντρωση χρημάτων, διάδοση του λόγου μας. Πριν από την εισβολή πλήρους κλίμακας, η κύρια πολιτική μου ενασχόληση ήταν με τον Αναρχικό Μαύρο Σταυρό Κιέβου από το 2011. Ενώ δεν είχαμε ποτέ μακροχρόνια αναρχικούς κρατούμενους στην Ουκρανία, με έναν από τους λόγους γι’ αυτό να είναι ότι το ουκρανικό κράτος δεν ήταν πολύ καταπιεστικό γενικά σε διάφορες πολιτικές ομάδες, είχαμε πολλούς πρόσφυγες από τη Ρωσία και τη Λευκορωσία. Ανάμεσά τους υπήρχαν πολλοί πολιτικοί σύντροφοι – αντιφασίστες, αναρχικοί, αριστεροί – οι οποίοι καταπιέζονταν στα αντίστοιχα κράτη τους και είχαν ανάγκη από υποστήριξη και ένα μέρος για να πάνε. Έτσι, για πολλούς από αυτούς ο ευκολότερος τρόπος να φύγουν από τη Ρωσία και τη Λευκορωσία ήταν να έρθουν στην Ουκρανία. Και όταν ερχόντουσαν, ήμασταν απασχολημένοι με την εξεύρεση υποστήριξης γι’ αυτούς, πχ. νομική υποστήριξη. Δεν ήθελαν όλοι τους, αλλά οι περισσότεροι από αυτούς επιθυμούσαν να έχουν νομική υποστήριξη κατά την απόκτηση εγγράφων και χαρτιών από τις τοπικές αρχές. Χρειάζονταν επίσης βοήθεια για να βρουν ένα μέρος για να ζήσουν, ένα μέρος για να εργαστούν, ίσως έναν ψυχίατρο ή ψυχολόγο, ενδεχομένως κάποια ιατρική βοήθεια. Έτσι, υπήρχαν αρκετά πράγματα που έπρεπε να γίνουν γύρω από αυτό το θέμα. Και το άλλο έργο στο οποίο συμμετείχα ήταν ένα αναρχοφεμινιστικό φεστιβάλ. Φτιάχναμε ένα διεθνές αναρχο-φεμινιστικό φεστιβάλ με τίτλο “Good Night Macho Pride”. Και συγκεντρώναμε ανθρώπους, αναρχικούς και αναρχοφεμινιστές από διάφορα μέρη του κόσμου. Είχαμε συμμετέχοντες από τη Ρωσία, την Ουκρανία, τη Λευκορωσία, τη Γεωργία, την Αρμενία, το Καζακστάν, το Κιργιστάν, τις δυτικές χώρες, την Πολωνία, τη Γερμανία, τη Βόρεια Ευρώπη, μερικούς από τη Νότια Ευρώπη, ακόμη και τη Βραζιλία, μια φορά. Προσπαθούσαμε να συνδέσουμε τους ανθρώπους και να τους δώσουμε την πλατφόρμα όπου μπορούν να δημιουργήσουν σχέσεις και έργα μεταξύ τους. Έτσι προσπαθούσαμε να συνδέσουμε την Ανατολή με τη Δύση και να κάνουμε τα πράγματα πιο ορατά, γιατί, όπως το βλέπω, οι περισσότεροι σύντροφοι στη λεγόμενη Ευρωπαϊκή Ένωση δεν γνωρίζουν καν ότι αυτές οι ανατολικές χώρες έχουν στην πραγματικότητα αναρχικά κινήματα.

Δεδομένου ότι σήμερα ισχύει στρατιωτικός νόμος στην Ουκρανία, οι άνθρωποι που δεν έχουν γεννηθεί άνδρες μπορούν να φύγουν τυπικά. Αλλά βλέπω ότι ένα μέρος των ανθρώπων που υποστηρίζετε είναι γυναίκες. Επίσης, η πλειοψηφία των Solidarity collectives είναι γυναίκες, αν δεν κάνω λάθος. Μπορείτε να εξηγήσετε τους λόγους που σας ωθούν, όπως και άλλες γυναίκες και λοατκι άτομα, να παραμείνετε και να αντισταθείτε στην εισβολή; Μπορείτε επίσης να μας πείτε αν υπάρχουν και queer άτομα στην πρώτη γραμμή, τα οποία υποστηρίζετε;

X: Στην αρχή αυτής της εισβολής δεν είχαμε ιδέα για το τι επρόκειτο να συμβεί, αλλά για μένα ήταν προφανές ότι ήθελα να μείνω σε οποιαδήποτε κατάσταση επρόκειτο να προκύψει στη συνέχεια. Σκεφτόμασταν ότι η σύγκρουση θα εξελισσόταν σε έναν αντάρτικο πόλεμο, με τη μισή Ουκρανία να καταλαμβάνεται πολύ γρήγορα. Έτσι, ενώ δεν ήμουν σίγουρη για το μέλλον, μόνο μια ιδέα ήταν ξεκάθαρη για μένα – ότι θέλω να μείνω εδώ και να δραστηριοποιηθώ, και όχι να γίνω πρόσφυγας και να φύγω μακριά. Με αυτή την απόφαση μετέτρεψα τις ιδέες μου σε πράξη και βρέθηκα στο Solidarity Collectives. Υπήρχε η δυνατότητα να πάω στο στρατό κάποια στιγμή, αλλά προτίμησα να μείνω ενεργή μέσω των Solidarity Collectives. Όσον αφορά την ευρύτερη εικόνα, υποστηρίζουμε πολλές γυναίκες και κάποια queer άτομα. Ο καθένας από αυτούς είναι λίγο μοναδικοί ως προς τα κίνητρά τους, με το προσωπικό τους παρελθόν και συνθήκες από τις οποίες ήρθαν σε αυτόν τον πόλεμο. Κάποια από αυτά τα άτομα εργάζονταν ως φωτογράφοι πριν από την εισβολή και όταν ξέσπασε ο πόλεμος άρχισαν να χρησιμοποιούν τον εξοπλισμό τους για παρακολούθηση των θέσεων του εχθρού ως πολίτες κατά τις πρώτες ημέρες, όταν πολλοί από τους θεσμούς είχαν καταρρεύσει. Τα αστυνομικά τμήματα και οι δημόσιες διοικήσεις μπορούν να φύγουν, αλλά οι άνθρωποι παραμένουν. Αυτό που θέλω να πω είναι ότι ήταν η αυτοοργάνωση του λαού και των συντρόφων μας (συμπεριλαμβανομένων των γυναικών), οι οποίοι μέχρι τότε δεν είχαν καμία στρατιωτική εμπειρία, που κατάφερε να συγκρατήσει τη ρωσική εισβολή τις πρώτες μέρες, πριν ο στρατός καταφέρει να ανασυνταχθεί και να αντισταθεί. Κάποιοι από αυτούς ήρθαν γιατί τους ήταν φανερό ότι η αντίσταση σε αυτό που συνέβαινε ήταν ζήτημα επιβίωσης. Κάποιες γυναίκες εντάχθηκαν στο στρατό μετά από κάποιο χρονικό διάστημα, όχι τις πρώτες ημέρες αλλά σε τρεις ή σε έξι μήνες. Και ήταν μια λογική απόφαση να θέλουν να είναι ενεργό μέρος της αντίστασης ενάντια στον καταπιεστή, τον ρωσικό ιμπεριαλισμό.

Μ: Εγώ βασικά έφυγα στην αρχή επειδή φοβόμουν πολύ. Επηρεάστηκα από την προσωπική μου εμπειρία με Ρώσους πρόσφυγες και από όσα μου έλεγαν για τις εμπειρίες τους από τη σύλληψη και τα βασανιστήρια. Αυτή η ιδέα ότι μπορούμε να είμαστε υπό κατοχή και να περάσουμε το ίδιο πράγμα με έκανε να αγχώνομαι υπερβολικά. Κατά τη διάρκεια των πρώτων ημερών της εισβολής ήμουν πραγματικά σοκαρισμένη και δεν σκεφτόμουν πολύ καθαρά. Τότε ένας σύντροφος με ρώτησε τι θα κάναμε αν ξυπνούσαμε αύριο στη Ρωσία. Μάζεψα τα πράγματά μου και έφυγα μέσα σε 15 λεπτά. Αγχώθηκα ακόμα περισσότερο, καθώς φανταζόμουν ότι, εφόσον εξακολουθούσα να έχω επαφή με Ρώσους πρόσφυγες, αν με πιάσουν και με βασανίσουν, και αν έλεγα κάτι, τότε κάποιος πρόσφυγας μπορεί να βασανιστεί επίσης ή ακόμα και να σκοτωθεί. Φοβήθηκα πολύ, αλλά συγκέντρωσα δυνάμεις και εντάχθηκα στην πρώτη συλλογικότητα βοήθειας από τα κάτω, που είχαμε πριν από το Solidarity Collectives. Νομίζω ότι από τις 25 Φεβρουαρίου ήμουν ήδη απασχολημένη με αυτό. Αλλά δεν ήμουν στην Ουκρανία κατά τους πρώτους μήνες – έμενα στην Πολωνία. Ακόμα και τώρα οι περισσότερες δραστηριότητές μου σχετίζονται με την οργάνωση πραγμάτων στο εξωτερικό. Έτσι, ζω κυρίως σε λεωφορεία, τρένα και σε όποιο τυχαίο σπίτι με φιλοξενήσουν. Νομίζω όμως ότι όταν πρόκειται για γυναίκες και κούιρ άτομα που αποφασίζουν να ενταχθούν στην αντίσταση πρέπει να έχουμε κατά νου ότι ήταν αποτέλεσμα της πατριαρχίας το γεγονός ότι αυτοί οι άνθρωποι μένουν αόρατοι. Θέλω να πω, όλοι οι ήρωες που γνωρίζουμε είναι άνδρες.

Για παράδειγμα, ακόμη και μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο υπήρχε ένα τεράστιο στίγμα για τις γυναίκες που πολέμησαν σε αυτόν. Εννοώ ότι μερικές φορές δέχονταν ακόμα και σωματικές επιθέσεις, επειδή θεωρούνταν ότι ήταν ‘‘τσούλες’’ που πήγαιναν στο στρατό για να ¨κλέψουν¨ τους άντρες. Ήταν διαδεδομένo, μπορείτε ακόμη και να διαβάσετε γι’ αυτό. Υπάρχει ένα καλό βιβλίο σχετικά με αυτό από τον Alexievich, που εξηγεί τι συνέβη στη Σοβιετική Ένωση μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο. Λέγεται “Ο πόλεμος δεν έχει πρόσωπο γυναίκας”. Υπάρχει μια παρόμοια διαδικασία που συμβαίνει ακόμα και τώρα: υπάρχουν κάποιοι άνθρωποι που θα έλεγαν κάποιες μαλακίες για τις γυναίκες μαχήτριες, αλλά νομίζω ότι το πρόβλημα ήταν πολύ μεγαλύτερο πριν από 80 χρόνια. Τώρα, όπως συνέβαινε και παλαιότερα, με τους άνδρες να πηγαίνουν στην πρώτη γραμμή οι γυναίκες πρέπει να πάρουν τη θέση τους. Ως αποτέλεσμα έχουμε πολύ περισσότερες γυναίκες που εργάζονται σε δουλειές, οι οποίες πριν από αυτό θεωρούνταν “ανδρικές δουλειές”. Το ίδιο συνέβη και στη σοβιετική εποχή. Υπήρχαν χωριά στα οποία δεν υπήρχαν άντρες. Νομίζω ότι ο λόγος για τον οποίο οποιοσδήποτε, όχι μόνο οι γυναίκες αλλά και οι άνθρωποι από το εξωτερικό που έρχονται να πολεμήσουν για εμάς,  αποφασίζουν να πολεμήσουν ενώ δεν είναι υποχρεωμένοι να το κάνουν, είναι ένα θέμα για έρευνα. Νομίζω ότι δεν είμαστε εμείς αυτοί που πρέπει να απαντήσουμε ειδικά από τη στιγμή που δεν είμαστε στο μέτωπο. Αλλά αν ρωτήσετε τα άτομα που στηρίζουμε, το καθένα θα σας πει μια άλλη ιστορία. Νομίζω ότι ένα κοινό στοιχείο για αυτά τα μη cis-male άτομα και άτομα που έρχονται από το εξωτερικό για να αγωνιστούν είναι ότι βλέπουν μια τεράστια αδικία να συμβαίνει και έρχονται εδώ για να αγωνιστούν για τη δικαιοσύνη. Και αν μιλάμε για αναρχικούς είναι πολύ απλό γιατί δεν υπάρχει δικαιοσύνη χωρίς ειρήνη. Αυτό είναι το σωστό πράγμα που πρέπει να κάνουμε τώρα, αν και εγώ δεν είμαι στο μέτωπο τώρα γιατί πιστεύω ότι κάνω κάτι πολύ σημαντικό, το οποίο δεν απειλεί να με σκοτώσει.

X: Άκουσα ότι ο αριθμός των γυναικών που υπηρετούν στον ουκρανικό στρατό είναι τώρα περίπου 16%. Ένα από τα μεγαλύτερα ποσοστά γυναικών σε στρατό στον κόσμο. Είναι ενδιαφέρον ότι οι περισσότερες από τις γυναίκες που υποστηρίζουμε είναι νοσοκόμες. Επιλέγουν το επάγγελμα του γιατρού. Όταν υπάρχει η δυνατότητα να είναι στρατιώτες ή στην παρακολούθηση των εχθρικών θέσεων, επιλέγουν το επάγγελμα που έχει να κάνει περισσότερο με τη διάσωση ζωών παρά με την αφαίρεσή τους.

Μ: Ήταν παρόμοια στον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο. Θέλω να πω ότι η θέση του γιατρού είναι μια πολύ παραδοσιακή θέση για τις γυναίκες στο στρατό.

X: Βέβαια, κάποιες από τις συντρόφισσές μας ασχολούνταν εξ αρχής με την παρακολούθηση, αλλά το επίσημο επάγγελμα στα έγγραφά τους έλεγε κάτι σαν οδηγός ή κάτι τέτοιο. Ήταν ένα είδος αντιμετώπισης της γραφειοκρατίας. Κάποιες από τις γυναίκες στον ουκρανικό στρατό υπηρετούν επίσης ως στρατιώτισσες, αλλά τα έγγραφά τους λένε ότι είναι μαγείρισσες ή κάτι τέτοιο.

Μ: Η κυβέρνηση ακύρωσε έναν κατάλογο απαγορευμένων επαγγελμάτων για τις γυναίκες το 2015. Νομίζω ότι ο κατάλογος περιείχε περισσότερα από 100 επαγγέλματα που ήταν απαγορευμένα για τις γυναίκες. Έλεγε μερικά ηλίθια πράγματα όπως ότι δεν μπορείς να είσαι γυναίκα και οδηγός του μετρό. Δεν μπορείς να εργαστείς υπόγεια κ.λπ., Εν τω μεταξύ, πολλές γυναίκες έκαναν τέτοιες δουλειές ούτως ή άλλως – για παράδειγμα, ήταν ανθρακωρύχοι. Αλλά στο μετρό εξακολουθεί να υπάρχει θέμα. Πρόσφατα διάβασα ένα άρθρο που αναφερόταν σε κορίτσια που διαμαρτύρονται επειδή τώρα το τμήμα των σταθμών του μετρό έχει μια διαφήμιση που στην πραγματικότητα ψάχνει να προσλάβει γυναίκες επειδή οι άντρες μπορεί να επιστρατευθούν. Και τότε ακομά, οι κοπέλες που εμφανίζονταν για συνέντευξη για δουλειά αντιμετωπίζονταν αρνητικά από τους γραφειοκράτες.

X: Στο Χάρκοβο συμβαίνει τώρα – έχουμε την πρώτη γυναίκα οδηγό του μετρό… Αλλά τέλος πάντων, επιστρέφοντας στο ζήτημα των κινήτρων των γυναικών και των queer ανθρώπων μας. Υπάρχει μια ενδιαφέρουσα ιστορία. Υπάρχει ένα queer άτομο από την Ουκρανία, γεννημένο στην Κριμαία, που πήγε ως πρόσφυγας στη Γερμανία την περίοδο 2014-2022 και επέστρεψε πίσω για να συμμετάσχει στην αντίσταση όταν ξεκίνησε η εισβολή πλήρους κλίμακας. Υποθέτω ότι όταν γεννιέσαι σε κάποιο μέρος, το οποίο αποκαλείς σπίτι σου, όπου έχεις φίλους, συγγενείς, έχεις μια λίγο πιο βαθιά προσωπική σχέση με αυτό.

Θα λέγατε ότι οι γυναίκες ή τα ΛΟΑΤΚΙ άτομα, οι μη-σις άνδρες γενικά, έχουν επιπλέον λόγους για να αντισταθούν στην επιθετικότητα του Πούτιν;

Μ: Θεωρητικά, αν είμαστε υπό κατάληψη, η ΛΟΑΤΚΙ κοινότητα δεν θα υπάρχει δημοσίως. Στη Ρωσία σήμερα απαγορεύεται ακόμη και να μιλάμε γι’ αυτό. Μπορείς να συλληφθείς μόνο και μόνο επειδή έχεις μια πινακίδα με ουράνιο τόξο, παρ’ όλο που τα ουράνια τόξα υπάρχουν στην πραγματικότητα εκτός του ΛΟΑΤΚΙ. Υπήρξε μια τρελή ιστορία για ένα κορίτσι στη Ρωσία που είχε σκουλαρίκια με ουράνιο τόξο – αλλά με επτά χρώματα αντί για έξι. Και παρ’ όλο που η σημαία των ΛΟΑΤΚΙ έχει έξι χρώματα, αυτή συνελήφθη για 15 ημέρες. Το να ζεις στη Ρωσία και να ζεις στα κατεχόμενα εδάφη δεν είναι το ίδιο. Κάποια στιγμή η αποκαλούμενη Δημοκρατία του Ντονέτσκ δήλωσε ότι θα εφαρμόσει τη θανατική ποινή για το να είσαι γκέι. Δεν ξέρω αν το έχουν εφαρμόσει αυτό, αλλά το δήλωσαν.

Ακούστηκε αρκετά, όταν συνέβη. Νομίζω ότι αυτό είναι ένα σημαντικό πράγμα για κάποιους ανθρώπους. Και για τις γυναίκες, τα κατεχόμενα εδάφη ενέχουν κάποιους ακραίους κινδύνους για σεξουαλική βία. Είναι λίγο πολύ ότι κανείς δεν μπορεί να σε υπερασπιστεί. Είναι γεμάτα από ένοπλους άνδρες. Νομίζω ότι στην Κριμαία αυτός ο κίνδυνος είναι λιγότερο υπαρκτός επειδή κατελήφθη χωρίς πολεμικές ενέργειες και πραγματικά έβαλαν χρήματα σε αυτήν. Αλλά σύμφωνα με τις στατιστικές και την τρέλα που συμβαίνει στο Ντονμπάς, εκεί ζουν έναν εφιάλτη. Έχω μια φίλη που δεν έφυγε από την αρχή από εκεί. Και κινδύνευσε δύο φορές να σκοτωθεί. Μια φορά κατά τη διάρκεια μιας διαδήλωσης κατά της ρωσικής εισβολής, η οποία αντιμετωπίστηκε με τεράστια βία από τους κατακτητές. Και τη δεύτερη φορά ήταν όταν απλώς περπατούσε σε ένα χωράφι και άκουσε κάποιους άνδρες να γεμίζουν τα όπλα τους και να την κοροϊδεύουν. Έτσι, εννοώ, είναι προφανές ότι σε αυτή την περιοχή, σε ένα τέτοιο περιβάλλον, υπάρχουν πολλοί βιασμοί. Θέλω να πω, υπάρχουν πολλοί βιασμοί παντού, στην πραγματικότητα. Αλλά εκεί, η ποσότητα είναι πολύ πιο τρομακτική.

Και επίσης, η φτώχεια κάνει τις γυναίκες να βρίσκονται σε πολύ πιο αδύναμη θέση. Εκτός αυτού, αν είχαν κάποιον άνδρα στην οικογένειά τους, είναι πιθανό να στρατολογήθηκε από τις ρωσικές δυνάμεις από το 2014, όταν ξεκίνησε ουσιαστικά η κατοχή αυτών των εδαφών. Σε αυτές τις περιοχές υπάρχει αυτό που οι ερευνητές αποκαλούν “σεξ για την επιβίωση”. Είναι όταν οι γυναίκες δίνουν σεξουαλικές υπηρεσίες για να έχουν φαγητό για να ταΐσουν τα παιδιά τους. Υπήρχαν άρθρα σχετικά με αυτό. Για παράδειγμα, θυμάμαι μια γυναίκα από τα κατεχόμενα εδάφη που έλεγε ότι είχε ένα ανθοπωλείο και ότι ο σύζυγός της σκοτώθηκε και ότι έχει τρία παιδιά και καμία υποστήριξη από κανένα κράτος, γιατί εκείνη την εποχή δεν υπήρχε στην πραγματικότητα κανένα κράτος. Έτσι, λοιπόν, με αυτόν τον τρόπο βοηθάει τα παιδιά της να έχουν φαγητό κάθε μέρα. Επίσης βομβαρδίζονται από ατελείωτες ποσότητες ρουκετών. Για εκείνη την περιοχή, είναι απλά ατελείωτο. Για εμάς ο πόλεμος ξεκίνησε μάλλον το 2022, ενώ για τους ανθρώπους στο Ντονμπάς ξεκίνησε το 2014, όταν εισέβαλαν για πρώτη φορά οι ρωσικές δυνάμεις.

Μπορείτε να περιγράψετε πώς ήταν η ζωή εδώ πριν από την εισβολή πλήρους κλίμακας, όσον αφορά τα δικαιώματα των γυναικών και των ΛΟΑΤΚΙ και τη μεταχείριση στην κοινωνία, γενικά;

X: Όλες οι διαδηλώσεις για την 8η Μαρτίου και για τα δικαιώματα των ΛΟΑΤΚΙ, στις οποίες συμμετείχα, δέχτηκαν επιθέσεις από ακροδεξιούς νεαρούς. Αλλά τουλάχιστον υπήρχε ένα κίνημα…

Μ: Πάντα εξαρτάται, νομίζω, με τι συγκρίνουμε. Αν το συγκρίνουμε, τουλάχιστον νομικά, με το πώς είναι τα πράγματα στη Δυτική Ευρώπη, τότε σίγουρα η κατάσταση ήταν χειρότερη. Πολλές επιθέσεις από τη Δεξιά, η οποία είχε πολύ περισσότερο χώρο για να δράσει. Επίσης, ενώ ο γάμος μεταξύ ατόμων του ίδιου φύλου δεν απαγορεύεται ρητά, δεν είναι νομιμοποιημένος. Οι άνθρωποι που έχουν το ίδιο φύλο δεν μπορούν να συνάψουν γάμο. Υπάρχει ακόμα πολύς στιγματισμός στην κοινωνία. Έτσι, αν συγκρίνουμε με τη Δυτική Ευρώπη, τότε τα πράγματα είναι χειρότερα. Αλλά αν συγκρίνουμε με τη Ρωσία, τότε ήταν ένας επίγειος παράδεισος, επειδή δεν έχουμε νόμους που να απαγορεύουν πράγματα επειδή είναι “γκέι προπαγάνδα”. Θέλω να πω, πρέπει να ακούσετε τι λένε οι Ρώσοι που βρίσκονται στην εξουσία.

Για παράδειγμα, ο Πούτιν λέει ότι ένας από τους κύριους λόγους αυτού του πολέμου είναι να κρατήσουμε τη μαμά και τον μπαμπά και να μην επιτρέψουμε την αντικατάστασή τους από τον “γονέα νούμερο ένα” και τον “γονέα νούμερο δύο”. Υπάρχουν αρκετές ομιλίες του όπου το αναφέρει αυτό. Επίσης, νομίζω στην περιοχή της Αγίας Πετρούπολης, λέγανε πχ: “Ξέρω για τι πολεμάει ο στρατός μας, γιατί οι στρατιώτες μας, όταν ήρθαν στο τμήμα του Ντονμπάς, το οποίο ακόμα δεν είχε ”απελευθερωθεί” (δηλαδή ακόμα δεν είχε καταληφθεί), οι σχολικές τουαλέτες εκεί δεν είχαν δύο τύπους τουαλέτας, αλλά τρεις – για κορίτσια, για αγόρια και για αυτό το τρίτο φύλο”. Στην πραγματικότητα, τα σχολεία μας δεν είναι τόσο προοδευτικά, αυτό δεν είναι αλήθεια. Αλλά, όπως βλέπετε, όταν ανοίγουν το στόμα τους, λένε ψέματα. Αλλά εννοώ ότι αυτό μπορεί να είναι ένας από τους λόγους για να υποστηρίξει κάποιος τον πόλεμο και όντως να ξεκινήσει έναν. Αν και νομίζω ότι υπάρχει ακόμα πολύ στίγμα γύρω από αυτά τα θέματα στην Ουκρανία, δεν απαγορεύονται σε κρατικό επίπεδο. Εξαρτάται πάντα από το τι θα συγκρίνουμε. Αλλά, σίγουρα, ευχόμαστε τα πράγματα να γίνουν καλύτερα. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο διοργανώναμε αυτές τις εκδηλώσεις. Στην πραγματικότητα, η πρώτη διαδήλωση της 8ης Μαρτίου στην οποία συμμετείχα ήταν το 2007, ή έτσι νομίζω. Ήμασταν μόνο 15 άτομα τότε. Η τελευταία, στην οποία συμμετείχα, νομίζω, ήταν το 2021. Και αυτή ήταν τεράστια. Τουλάχιστον αρκετές εκατοντάδες. Οι δεξιοί οργάνωσαν μια αντιδιαδήλωση εναντίον μας, αλλά αυτή τη φορά ο αριθμός τους ήταν πολύ μικρότερος από τον δικό μας.

Όσον αφορά τις διαμαρτυρίες, συμμετείχατε σε κάποια διαμαρτυρία για τα θέματα αυτά μετά την εισβολή πλήρους κλίμακας;

X: Τέτοιες διαμαρτυρίες υπάρχουν, ειδικά κατά τη διάρκεια του τελευταίου έτους. Υπήρξε μια διαδήλωση στις 8 Μαρτίου, υπήρξαν επίσης διαμαρτυρίες που οργανώθηκαν από την κοινότητα ΛΟΑΤΚΙ της Ουκρανίας. Για να είμαστε ειλικρινείς, έχουμε πολύ μεγάλο σεβασμό για αυτή την κοινότητα, καθώς είναι πραγματικά πολύ καλή στην οργάνωση της αυτή την εποχή. Και είναι πολύ καλοί στο να προβάλλουν την παρουσία τους.

Καταφέρνουν καλά να θέτουν και να οργανώνονται γύρω από τα θέματά τους. Τώρα αγωνίζονται πολύ γι’ αυτά τα πράγματα, ειδικά σε συνθήκες πολέμου. Είναι σημαντικό αν ο σύντροφός σου τραυματιστεί, να μπορείς να τον ακολουθήσεις στο νοσοκομείο ως μέλος της οικογένειας και να μπορείς να πάρεις αποφάσεις για τη ζωή του. Τώρα αυτό φαίνεται πιο σημαντικό από ό,τι πριν. Αλλά όσον αφορά το 2022, δεν θυμάμαι να γίνονται τότε μεγάλες δράσεις και διαδηλώσεις. Είναι περισσότερο τώρα σε αυτό το τελευταίο έτος.

Μ: Νομίζω ότι οι άνθρωποι ήταν σοκαρισμένοι τότε και δεν ήταν έτοιμοι να δράσουν. Όλα τα μυαλά ήταν επικεντρωμένα στην επιβίωση. Όταν είσαι σε κατάσταση επιβίωσης δεν μπορείς να ασχοληθείς με άλλα πράγματα. Αυτό ίσχυε και για εμάς.

X: Και εγώ, για να είμαι ειλικρινής, δεν συμμετείχα σε καμία δράση, επειδή ήμουν πολύ κουρασμένη.

Μ: Επίσης, είμαστε πολύ απασχολημένες. Όσον αφορά εμένα, είμαι λίγο πίσω στο να παίρνω υγειονομική περίθαλψη και να ασχολούμαι με την υγεία μου. Και ήδη διαπίστωσα ότι όλα είναι αρκετά χάλια. Επειδή δεν έκανα τίποτα για την υγεία μου αυτά τα τρία χρόνια, οπότε υπάρχουν πολλά πράγματα που πρέπει να δουλέψω. Μετά βίας βρίσκω χρόνο γι’ αυτό. Πολλοί άνθρωποι δεν ενδιαφέρονται πραγματικά πολύ για άλλα πράγματα εκτός από τον πόλεμο αυτή τη στιγμή.

X: Δεν νομίζω πραγματικά ότι οι άνθρωποι δεν ενδιαφέρονται για άλλα πράγματα. Υπάρχει η ομάδα μας πχ. που κάνει αυτό το έργο αλληλοβοήθειας. Αλλά, υπάρχουν επίσης δυναμικά φοιτητικά κινήματα. Βρισκόμαστε στην πρακτική της υποστήριξης των αντιστεκόμενων πολιτών και των συντρόφων. Αλλά, υπάρχει μια φοιτητική ένωση που είναι πολύ ενεργή στις συνεχιζόμενες κοινωνικές συγκρούσεις. Ονομάζεται Pryama diya -μια αναρχική φοιτητική ένωση- που κάνει κάποιες δράσεις και συνδέεται, όπως θυμάμαι, και με γυναίκες. Όμως, κάθε φορά, τόσο κατά τη διάρκεια του πολέμου όσο και σε ειρηνικές περιόδους, σε τέτοιες δράσεις θα εμφανιστεί κάποια ομάδα νεαρών δεξιών παιδιών που θα πουν ”Όχι, όχι, αυτό είναι κομμουνισμός, φεμινισμός, προπαγάνδα ΛΟΑΤΚΙ κλπ”. Αλλά παρά το γεγονός ότι εμείς προωθούμε τις αξίες μας κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου (του πολέμου), και άλλα κινήματα, όπως το δεξιό κίνημα, συνεχίζουν να προωθούν τις δικές τους, οπότε αυτός ο ανταγωνισμός των αντίθετων αξιών στην κοινωνία συνεχίζεται.

Συνεχίζοντας λοιπόν σε αυτό το θέμα, θα ήθελα να ρωτήσω τα εξής. Ιστορικά, οι γυναίκες απεικονίζονταν κυρίως ως θύματα πολέμων, ως ανήμπορες χήρες και μητέρες. Όλη αυτή η γυναικεία συμμετοχή είτε στην αντίσταση έχει αλλάξει καθόλου αυτή την απεικόνιση στα ΜΜΕ ή γενικά; Και αν ναι, έχει επίσης αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο οι άνδρες τις αντιμετωπίζουν γενικά;

Μ: Όπως είπα, οι γυναίκες πάντα πολεμούσαν. Αντάρτικα κινήματα; Γεμάτα γυναίκες. Στρατός; Οι Σοβιετικοί είχαν ακόμη και γυναίκες πιλότους στον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο. Υπήρχαν επίσης πολλές γυναίκες γιατροί που επιχειρούσαν στις γραμμές του μετώπου, κάτι που δεν είναι σε καμία περίπτωση λιγότερο επικίνδυνο από το να πολεμάς ενεργά. Είναι εντελώς το ίδιο πράγμα. Αλλά νομίζω ότι τότε υπήρχε αυτή η αυταρχική νοοτροπία που ήταν πολύ εναντίον της γυναικείας χειραφέτησης, προσπαθώντας να προωθήσει ότι η θέση της γυναίκας έπρεπε να είναι στην κουζίνα. Νομίζω ότι αυτό που έχει αλλάξει στις μέρες μας είναι ότι η κοινωνία, τουλάχιστον ένα μέρος της κοινωνίας, είναι έτοιμο να τις αναγνωρίσει ως κάτι περισσότερο από νοικοκυρές. Μπορείτε να ακούσετε τους πολιτικούς αυτές τις μέρες να λένε ”захисники і захисниціе”, που σημαίνει ”προστάτες και προστάτριες” – με τη γυναικεία κατάληξη. Στην πραγματικότητα το κάνουν αρκετά συχνά επειδή το απαιτεί η κοινωνία. Και νομίζω ότι η διαφορά δεν είναι ότι πολεμούν τώρα όπως πολεμούσαν πριν. Η διαφορά είναι ότι η κοινωνία είναι πολύ πιο έτοιμη να τις αναγνωρίσει. Και οι γυναίκες έχουν επίσης δουλέψει σκληρά για να αναγνωριστούν. Το πρόβλημα πριν δεν ήταν ότι δεν αγωνίζονταν, αλλά ότι ήταν αόρατες. Τώρα εμείς και πολλοί πολλοί άλλοι άνθρωποι εργαζόμαστε για να τα κάνουμε ορατά, για να εκφράσουν τη θέση τους, για να προβάλουν αιτήματα, για να μιλήσουν για τα σχετικά προβλήματα.

X: Από φεμινιστική άποψη, οι γυναίκες που συμμετέχουν τώρα στην αντίσταση μπορούν να θεωρηθούν ως ένα από τα υψηλότερα επίπεδα φεμινισμού, με την έννοια ότι οι γυναίκες έχουν οπλιστεί και πρόκειται να πολεμήσουν ενάντια σε έναν καταπιεστή. Ξέρετε, θα βρίσκεστε κάθε φορά σε θέση θύματος όταν είστε άμαχες και άοπλες και μετά έρχονται προς το μέρος σας ένοπλοι στρατιώτες.

Μ: Λοιπόν, το κύριο θέμα είναι ότι μπορείς να ξεσηκωθείς ενάντια σε ένα φασιστικό κράτος που μας επιτίθεται, το οποίο έχει μεγάλη δύναμη. Θέλω να πω, προσωπικά δεν θα το αποκαλούσα το υψηλότερο επίπεδο φεμινισμού, σίγουρα. Υπάρχουν άτομα που έκαναν τεράστιο έργο για να καταστεί δυνατή η συμμετοχή των γυναικών. Και σίγουρα τέτοια άτομα που ξόδεψαν όλη τους τη ζωή αγωνιζόμενα για αυτή τη δυνατότητα δεν αξίζουν λιγότερο θαυμασμό. Το γεγονός ότι οι άνθρωποι παίρνουν τα όπλα εξακολουθεί να μην αλλάζει πολύ τη δυναμική μεταξύ μας, επειδή, ξέρετε, συνεχίζουμε να είμαστε σε έναν κύκλο. Ο ένας αγωνίζεται, ο άλλος όχι. Για μένα, είναι επίσης η ιδέα ότι ο φεμινισμός γενικά είναι πάντα μια μάχη με κάτι που είναι ισχυρότερο, πολύ πιο επικίνδυνο και ικανό να σε σκοτώσει. Απλά γίνεται ολοφάνερο όταν βλέπεις αυτόν τον αγώνα να υλοποιείται. Υπάρχουν ακόμα άνθρωποι που είναι σεξιστές και δεν δέχονται οι γυναίκες να παίρνουν τα όπλα, αλλά σίγουρα υπάρχουν και πολλοί άνθρωποι που το αναγνωρίζουν. Είναι δύσκολο να προσποιηθούμε ότι αυτά τα ζητήματα δεν υπάρχουν, επειδή η κατάσταση είναι πολύ ακραία. Για παράδειγμα, υπήρξε μια περίπτωση με ΛΟΑΤΚΙ άτομο στο μέτωπο. Ήταν ένα ζευγάρι ομοφυλόφιλων που έγινε viral στο Facebook επειδή είπε κάτι σαν: “δεν μπορούμε να παντρευτούμε αν και αγαπιόμαστε, και τώρα ο ένας από εμάς αγωνίζεται. Αν συμβεί κάτι στον έναν από εμάς, ο άλλος δεν μπορεί να πάρει καμία απόφαση, επειδή δεν είμαστε επίσημα συγγενείς”. Φυσικά υπήρχαν και δεξιοί που ισχυρίστηκαν ότι το ζευγάρι δεν ήταν στην πρώτη γραμμή και έλεγε ψέματα, αλλά υπήρχε και πολύς κόσμος που στήριξε το ζευγάρι, έκανε αναδημοσιεύσεις κ.λπ.

X: Ακόμα, τα ΛΟΑΤΚΙ άτομα και οι γυναίκες περνάνε δύσκολα όταν εντάσσονται στο στρατό. Είναι γραφειοκρατικό, υπάρχει πολλή ιεραρχία, υπάρχουν πολλές-έχουμε μια ειδική λέξη γι’ αυτό – μετασοβιετικές αξίες μέσα σε αυτή τη δομή και, σίγουρα, κάποιες γυναίκες περνούν παρενοχλήσεις και υποτίμηση των ίδιων ως ανθρώπων, αλλά εξακολουθούν να αγωνίζονται μέσα σε αυτή τη δομή και για τον εαυτό τους, για να αναγνωριστούν. Έτσι είναι εξαιρετικά δύσκολο μερικές φορές.

Πώς είναι η κατάσταση στα κατεχόμενα εδάφη.

Μ: Τα περισσότερα που γνωρίζω είναι από ανθρώπους των οποίων οι συγγενείς βρίσκονται στα κατεχόμενα εδάφη, και είναι φρικτό. Οι άνθρωποι εκεί αισθάνονται  φοβισμένοι επειδή ελέγχονται συνεχώς. Ανά πάσα στιγμή μπορεί να έρθει η τοπική αστυνομία και να σε ψάξει, να ελέγξει το τηλέφωνό σου, και αν βρει κάτι που δεν της αρέσει, μπορεί να σε σκοτώσει, να σε βάλει στην ανεπίσημη τοπική φυλακή – την “υπόγεια” όπως την αποκαλούν. Στην πραγματικότητα, ένα μέρος των ανθρώπων που προτείνουν για ανταλλαγή δεν είναι στρατιώτες είναι απλά πολίτες. Εκτός αυτού, κλέβουν και παιδιά, οπότε υπάρχουν συγγενείς που τους λείπουν τα παιδιά τους. Θέλω να πω, είναι ένας πόλεμος με τάσεις γενοκτονίας. Όταν υπάρχουν κατοχόμενες περιοχές, πραγματικά, τότε έχεις αυτές τις γενοκτονικές τάσεις. Πρόσφατα υπήρξε ένα βίντεο με έναν τύπο από το ρωσικό στρατό να επιδεικνύει το νέο του αυτοκίνητο με ουκρανικές πινακίδες κυκλοφορίας, λέγοντας, “ναι, αγόρασα αυτό το αυτοκίνητο” και εγώ λέω, έλα τώρα, δεν το έχεις αγοράσει. Εννοώ ότι απλά παίρνουν ό,τι τους αρέσει και δεν έχουν καθόλου επιπτώσεις. Και αυτός ο Ρώσος στρατιώτης πηγαίνει μετά σε ένα μαγαζί και η κοπέλα εκεί, βλέποντας τις πινακίδες, αρχίζει να του μιλάει στα ουκρανικά. Σε μισή ώρα ήταν ήδη στην ανεπίσημη φυλακή -το είπε αυτός στο βίντεο- στο “υπόγειο”, που σημαίνει ότι σίγουρα βασανίστηκε, ίσως και να πέθανε. Και το λένε ανοιχτά, δεν είναι μυστικό. Ακουγόταν για πολλά χρόνια, ειδικά όταν ήμουν στην Ελλάδα, ότι η ουκρανική κυβέρνηση περιόριζε τη ρωσική γλώσσα. Εγώ μιλάω ρωσικά. Η Ksun είναι επίσης ρωσόφωνη. Μιλάμε ρωσικά στο δρόμο, χρησιμοποιούμε τα ρωσικά σε πολλά μέρη. Μερικές φορές χρησιμοποιώ ουκρανικά, ίσως σε ένα κατάστημα, αλλά όχι συχνά. Στο τηλέφωνο ή οπουδήποτε αλλού μιλάω ρωσικά. Θέλω να πω, δεν μιλάμε ποτέ μεταξύ μας στα ουκρανικά, γιατί μιλάμε και οι δύο ρωσικά. Και κανείς δεν θα με πάει σε υπόγεια φυλακή γι’ αυτό. Στα κατεχόμενα εδάφη, όμως, θα το κάνουν αν μιλάς ουκρανικά. Μπορείς να πεθάνεις γι’ αυτό. Θέλω να πω, δεν μου αρέσουν εδώ κάποια πράγματα, που ίσως συνδέονται με τη γλώσσα, αλλά συγκριτικά… Ότι κάποιος μπορεί να σε σκοτώσει εξαιτίας αυτού. Αλλά το πραγματικό πρόβλημα δεν είναι η γλώσσα ή άλλα τέτοια πράγματα. Το πρόβλημα είναι ότι υπό κατοχή έχεις ανθρώπους με όπλα που ελέγχουν απόλυτα τη ζωή σου, που μπορούν να σου κάνουν ό,τι θέλουν. Και στο 99% των περιπτώσεων δεν θα έχουν καμία συνέπεια για τις πράξεις τους.

X: Την εποχή που η περιοχή του Χάρκοβο βρισκόταν υπό κατοχή για λίγους μήνες  κάποιοι από τους συγγενείς μου ζούσαν σε χωριά εκεί. Και έφτασαν στο σημείο να μην υπάρχουν τρόφιμα – ήταν άνοιξη, κατά τους πρώτους μήνες της εισβολής. Έτσι, ήταν βασικά λίγο δύσκολο να βρεις φαγητό. Η ρωσική πλευρά έφερνε αυτοκινητοπομπές με ανθρωπιστική βοήθεια, συμπεριλαμβανομένων τροφίμων, αλλά βασικά έπρεπε να δώσεις όλα σου τα στοιχεία – αριθμό τηλεφώνου, στοιχεία διαβατηρίου κ.λπ. – έτσι ώστε ενδεχομένως να σε μεταφέρουν στη Ρωσία στο μέλλον. Και οι συγγενείς μου πάλευαν να τα βγάλουν πέρα, αλλά δεν έπεσαν στο κόλπο με τα τρόφιμα.

Μ: Στη Μαριούπολη απαγόρευσαν σε φαρμακοποιό να πουλήσει ινσουλίνη σε ανθρώπους που δεν είχαν ρωσικό διαβατήριο. Υπάρχουν τόσα πολλά πράγματα που δεν πάνε καλά με αυτή την κατάσταση, ώστε μπορούμε να κάνουμε μια ξεχωριστή συνέντευξη γι’ αυτό και θα είναι για πέντε ώρες, νομίζω.

X: Και έχω μια κάπως αστεία ιστορία για τους συγγενείς μου από το Χάρκοβο. Αφού το χωριό απελευθερώθηκε και οι Ουκρανοί στρατιώτες πήγαιναν στο χωριό, ένας στρατιώτης στάθμευσε το αυτοκίνητό του κάτω από ένα δέντρο που ήταν ακριβώς έξω από το σπίτι των συγγενών μου. Η θεία μου έγινε έξαλλη και πήγε προς το μέρος του, κρατώντας ένα ξύλο και φωνάζοντάς του να πάρει το αυτοκίνητό του από εκεί. Δεν θα τολμούσες ποτέ να το κάνεις αυτό σε έναν Ρώσο στρατιώτη, φυσικά. Αλλά αυτός ο στρατιώτης είπε κάτι σαν “αχ, συγγνώμη συγγνώμη, θα φύγω”. Και η θεία μου απάντησε κάτι σαν “ωραία, και πες στους φίλους σου να μην έρθουν ούτε αυτοί να παρκάρουν εδώ”.

Γιατί αντέδρασε έτσι;

X: Λοιπόν, έβαλε το αυτοκίνητο κοντά στο δέντρο, και το δέντρο είναι κοντά στο σπίτι των συγγενών μου και υπήρχε η απειλή μιας ρουκέτας ή ενός τηλεκατευθυνόμενου μη επανδρωμένου αεροσκάφους που θα στόχευε το αυτοκίνητο. Δυστυχώς, αυτή η θεία σκοτώθηκε πριν από λίγο καιρό εξαιτίας των ρωσικών βομβαρδισμών. Αλλά το θέμα είναι ότι ποτέ δεν θα επιτρέπες στον εαυτό σου να κάνει κάτι τέτοιο στις ρωσικές δυνάμεις κατοχής. Φοβάσαι πολύ τους ανθρώπους με όπλα, ενώ στον ουκρανικό στρατό υπάρχουν άνθρωποι από την ίδια περιοχή με σένα με τους οποίους θα μπορούσες να μοιραστείς κάποια κατανόηση.

Μ: Έχω έναν συνάδελφο που πήγε σε μια μικρότερη πόλη, καθώς στην αρχή της εισβολής ο κόσμος έλεγε ότι είναι πιο ασφαλείς οι μικρότερες πόλεις. Έτσι, πήγε στο Ίρπιν με το γιο της. Αλλά εκεί ήταν πραγματικά πολύ τρομακτικά και δεν μπορούσαν να συνεχίσουν να κάθονται στο υπόγειο καταφύγιο και έτσι έφυγαν. Και στάθηκαν τυχεροί γιατί είδαν πυροβολημένα αυτοκίνητα, από εκεί που περνούσαν – αυτοκίνητα με σκοτωμένους ανθρώπους μέσα. Και στο σπίτι από το οποίο έφυγαν, κατοικούσαν μέχρι τότε τρεις από τους θείους της, οι οποίοι τώρα είναι όλοι νεκροί – οι δύο πυροβολήθηκαν και ο ένας πέθανε επειδή δεν είχε ινσουλίνη. Έχω έναν πελάτη που μου είπε επίσης ότι αυτή και ο γιος της είδαν έναν συμμαθητή του νεκρό. Και μετά υπάρχει όλη η ρωσική προπαγάνδα για το ότι η Μπούχα και το Ίρπιν είναι ψεύτικα. Αν ζεις στο Κίεβο, πιθανότατα έχεις γνωρίσει κάποιον σε αυτές τις πόλεις και ξέρεις ότι δεν είναι ψεύτικα. Και είναι τεράστιο άγχος να βλέπεις ότι υπάρχουν άνθρωποι που μπορούν να πιστεύουν τέτοια πράγματα. Ειδικά αν πρόκειται για ανθρώπους τους οποίους θεωρούσες συντρόφους πριν. Αυτό είναι πολύ οδυνηρό. Ή να μην νοιάζονται. Στις μέρες μας οι περισσότεροι άνθρωποι δεν νοιάζονται. Νομίζω ότι για πολλούς ανθρώπους είναι σαν το Netflix. Ήμασταν δημοφιλείς πριν, αλλά η νέα σεζόν είναι βαρετή.

X: Ω ναι, είναι τόσο ενοχλητικό να ακούς ότι κάποιος μακριά κουράζεται από τον πόλεμο στην Ουκρανία. Εμείς λέμε: “Ω! Φίλε, είναι ώρα να σταματήσουμε τον πόλεμο τότε, επειδή ένας τύπος στη Γερμανία βαρέθηκε”.

Μ: Ναι, συνέβη πολλές φορές να περάσουμε από μια πόλη και να στείλουμε μήνυμα σε τοπικούς ακτιβιστές για να κάνουμε μια εκδήλωση και αυτοί να λένε “είμαστε απασχολημένοι με την υποστήριξη της Γάζας τώρα”. Θέλω να πω, δεν πρόκειται για διαγωνισμό. Δεν είναι ότι εγώ και ένα άτομο από τη Γάζα ήρθαμε και σας ζητάμε να επιλέξετε ποιον θα υποστηρίξετε. Είναι πολύ περίεργο. Νομίζω ότι σε πολλά πολιτικά στέκια και σε περιοχές όπου η ζωή είναι ακόμα κάπως καλή, οι άνθρωποι αντιμετωπίζουν αυτόν τον ακτιβισμό ως υποκουλτούρα.

Αυτό είναι το πρόβλημα. Γι’ αυτό είναι τόσο εύκολο για τους ανθρώπους να λένε ότι προτιμούν να είναι “άνετοι υποστηρικτές της Ρωσίας”, επειδή δεν αισθάνονται ότι αυτό είναι πραγματικό. Δεν βλέπουν το αίμα και τη μυρωδιά του θανάτου. Δεν βιώνουν τις ρουκέτες. Είναι απλά μόδα. Γι’ αυτό σε αυτή τη χώρα υποστηρίζουμε αυτό και σε αυτή τη χώρα υποστηρίζουμε εκείνο. Κοιτάξτε τα γεγονότα. Ανοίξτε τα μάτια σας. Αυτό είναι ένα αστικό προνόμιο, και εννοώ, δεν υπάρχει τίποτα αριστερό στο να υποστηρίζεις έναν καταπιεστή και την αυτοκρατορία του. Και όχι, υποστηρίζοντας την Ουκρανία δεν υποστηρίζεις μια αυτοκρατορία, γιατί η άλλη αυτοκρατορία, που είναι οι ΗΠΑ, εξακολουθεί να κρατάει πίσω την ουκρανική πλευρά. Σίγουρα, για την αυτοκρατορία των ΗΠΑ η σημερινή κατάσταση είναι καλή. Δηλαδή, ένας ατελείωτος πόλεμος. Δεν μπορούμε να σταματήσουμε τους εισβολείς από το να μας πυροβολούν. Θα πρέπει απλώς να προσπαθήσουμε να σταματήσουμε τις ρουκέτες που μας ρίχνουν. Και να εξαρτόμαστε από την ύπαρξη πυραύλων. Για να το σταματήσουμε αυτό, θα πρέπει να τους απενεργοποιήσουμε τη δυνατότητα να μας βομβαρδίζουν καθημερινά. Αυτή είναι η μόνη δυνατή λύση. Και ναι, αν βρίσκεστε σε αυτή την κατάσταση, θα πάρετε όπλα από όποιον είναι δυνατόν να πάρετε όπλα. Οι Κούρδοι έκαναν το ίδιο πράγμα. Θα ήταν ηλίθιοι αν δεν το έκαναν. Να κάτσουν με τις ρουκέτες να έρχονται προς το μέρος τους και να πουν, “όχι, δεν θέλουμε βοήθεια, δεν χρειαζόμαστε αντιπυραυλική άμυνα, θα πεθάνουμε”. Θέλω να πω, τι θέλει ο κόσμος από εμάς, να κάνουμε συλλογική αυτοκτονία; Ή να πάμε στην Ευρώπη; Μήπως οι ίδιοι προσπάθησαν να γίνουν πρόσφυγες; Το βίωσαν αυτό; Να είσαι μόνος σου με τα προβλήματά σου, να μην έχεις χρήματα. Για παράδειγμα, στη Γερμανία, αν τοποθετηθείς σε ένα κέντρο προσφύγων, οι αρχές θα σου πάρουν τα κατοικίδια. Δεν μπορείτε να έχετε το κατοικίδιό σας μαζί σας αν ζείτε σε κέντρο προσφύγων. Έτσι, αν έχετε σκύλο ή γάτα, θα σας τα πάρουν.

Ο κουρδικός λαός έχει αντιμετωπίσει πολλά αρνητικά σχόλια σχετικά με τη λήψη όπλων από το ΝΑΤΟ.

Χ: Είναι σε πολλά μέρη το ίδιο. Και είναι τόσο τρελό. Έχετε κάποια εναλλακτική λύση από πού να πάρετε όπλα; Έχουμε έναν πόλεμο με ένα ολοκληρωτικό κράτος με φασιστικές τάσεις. Αντίθετα, υπάρχουν άνθρωποι που προτείνουν απλά να ξαπλώσουμε ανυπεράσπιστοι και να πεθάνουμε ή να μας καταλάβουν, να μας βιάσουν και να μας σκοτώσουν. Δεν μπορώ να φανταστώ κάτι που να είναι πιο μακριά από οποιαδήποτε φεμινιστική, αριστερή, αντιφασιστική προοπτική. Η πρόταση αυτή είναι απλώς η αστική επιθυμία να διατηρηθεί ο κόσμος ως έχει.

Μ: Οι Κούρδοι έπρεπε επίσης να πολεμήσουν ενάντια σε φασίστες, όταν αντιμετώπιζαν το ISIS. Αλλά αν δεν έχεις αρκετά όπλα τι μπορείς να κάνεις – από κάπου θα πάρεις βοήθεια.

X: Ήταν επίσης η συμφωνία της Ουκρανίας με τις ΗΠΑ και τη Ρωσία, στις αρχές της δεκαετίας του ’90, όταν η ουκρανική πλευρά εγκατέλειψε τα πυρηνικά της όπλα και οι άλλες χώρες ήταν υπεύθυνες για την άμυνα της Ουκρανίας…

Μ: Η Βρετανία συμμετείχε επίσης στη συμφωνία – το μνημόνιο της Βουδαπέστης. Νομίζω ότι ήταν το 1994. Μέχρι τότε η Ουκρανία ήταν μία από τις πιο καλά εξοπλισμένες πυρηνικά χώρες και εγκατέλειψε τον πυρηνικό της εξοπλισμό με την εγγύηση από αυτά τα κράτη ότι αν κάποιος της επιτεθεί -συμπεριλαμβανομένης της Ρωσίας- θα προστατεύσουν τον ουκρανικό πληθυσμό. Αλλά, τώρα, μετά από αυτό που συνέβη στην Ουκρανία, έγινε πολύ σαφές ότι κανείς δεν θα εγκαταλείψει τα πυρηνικά του όπλα. Αν είχαμε πυρηνικά όπλα, δεν θα είχαμε αυτόν τον πόλεμο αυτή τη στιγμή. Παρ’ όλο που είμαι πάντα υπέρ του πυρηνικού αφοπλισμού, επειδή πρέπει γενικά να μην υπάρχει πυρηνική δύναμη. Αλλά θα έπρεπε όλοι να εγκαταλείψουν τα πυρηνικά τους όπλα, όλοι μαζί, και όχι έτσι. Τώρα τα πυρηνικά κράτη έχουν τον έλεγχο και όλοι φαίνονται να φοβούνται τη Ρωσία. Οι ουκρανικές δυνάμεις που κατέλαβαν τη ρωσική πόλη Sudzha ήταν μια μεγάλη εξαίρεση στον κανόνα του φόβου από τις πυρηνικές δυνάμεις.

Κ: Είναι επειδή οι άνθρωποι που ήδη υποφέρουν και ίσως δεν έχουν πολλά περισσότερα να χάσουν μπορούν να κάνουν τέτοια πράγματα. Χάνουμε ακόμα εδάφη κάθε μέρα. Τον τελευταίο χρόνο δεν καταφέραμε να επιστρέψουμε κανένα σημαντικό έδαφος, ενώ η Ρωσία καταλαμβάνει όλο και περισσότερα χωριά.

M: Εκτός από τη Sudzha – αυτό ήταν ένα κέρδος. Αλλά δεν είναι ουκρανικό έδαφος. Νομίζω ότι ο λόγος της κατάληψής του είναι ότι η ουκρανική πλευρά θα προσπαθήσει να κάνει ανταλλαγή. Δεν νομίζω ότι χρειαζόμαστε πίσω την πρώτη μας πρωτεύουσα –  γνωρίζατε ότι η Sudzha ήταν η πρώτη πρωτεύουσα της Σοβιετικής Ουκρανίας; Πριν από το Χάρκοβο γίνει πρωτεύουσα, ήταν η Sudzha, έστω και για ένα μήνα περίπου. Ο Μάχνο ήταν επίσης εκεί. Έχουν μάλιστα πολύ έντονη ουκρανική προφορά εκεί και κάποιοι μιλούν ακόμα και ουκρανικά.

Θα θέλατε να μοιραστείτε κάποιες τελευταίες σκέψεις για το ελληνικό κοινό;

Μ: Ελέγξτε τα γεγονότα.

X: Και να είστε αλληλέγγυοι με τους Ουκρανούς συντρόφους.

Μ: Σταματήστε να υποστηρίζετε μάτσο, αντι-LGBT, αντι-γυναικεία συντηρητικά κράτη όπως η Ρωσία, ή το Ιράν, που στην πραγματικότητα είναι σύμμαχοι μεταξύ τους.

The post Φωνές από την Ουκρανία, μέρος 2ο: Γυναικεία και ΛΟΑΤΚΙ+ ζητήματα first appeared on Aυτολεξεί.

Όλα τα πολιτικά κινήματα στην ιστορία χρειάστηκε να αντιμετωπίσουν τη διαφωνία, σε μεγαλύτερο βαθμό αν ήταν μαζικά κινήματα. Στην περίπτωση του φεμινισμού, ξεκινώντας από το γεγονός ότι δεν υπάρχει μόνο ένας φεμινισμός αλλά πολλοί φεμινισμοί ως διαφορετικές προσεγγίσεις, διαφορετικές πολιτικές πρακτικές, διαφορετικές κοινωνικές συνθέσεις, η διαφωνία είναι μια σταθερά και αυτή είναι η μεγαλύτερη πολιτική του δύναμη.

Δεν συμφωνούμε, δεν σκεφτόμαστε με τον ίδιο τρόπο και, παρ’ όλα αυτά, συγκλίνουμε σε αυτό που ονομάζουμε φεμινισμό και του οποίου ο ορισμός και τα όρια δεν είναι ιδιοκτησία κανενός. Αυτή είναι η μεγαλύτερη δύναμή του και ταυτόχρονα, απ’ ότι φαίνεται, η μεγαλύτερη αδυναμία του. Ο φεμινισμός είναι μια λέξη που μας περιλαμβάνει και μας αφορά πολιτικά, αλλά τα όριά του είναι λεπτά και οι ρίζες του πολλαπλές.

Η ιδέα ότι υπάρχει μόνο μία αλήθεια – και ότι κάθε αλήθεια εκφράζεται με ανταγωνισμούς οι οποίοι βασίζονται στην τυπική λογική που λέει ότι το θετικό για να είναι θετικό πρέπει να είναι το αντίθετο του αρνητικού, το μαύρο είναι το αντίθετο του λευκού, το καλό του κακού, κ.λπ.- μας καθηλώνει σε μια δυαδική λογική όπου η πολυπλοκότητα δεν είναι δυνατή, είναι λανθασμένη και ανεπιθύμητη, όπου δεν είναι δυνατόν να συνυπάρχουν όχι μόνο τρεις αλλά πέντε ή πενήντα πέντε δυνατότητες και συνδυασμοί των πάντων. […]

Αυτό που σας προτείνω είναι, ούτε λίγο ούτε πολύ, να αλλάξουμε τον πυρήνα της συζήτησης από το «τι» στο «πώς», όχι για να αντικαταστήσουμε το ένα και μοναδικό περιεχόμενο με τον έναν και μοναδικό τρόπο, αλλά επειδή εάν ο μοναδικός τρόπος σκέψης είναι ενδοβαλλόμενος, ο τρόπος με τον οποίο κάνουμε τα πράγματα είναι πάντα, και αναπόφευκτα, πολλαπλός και διαφορετικός. Στον τρόπο με τον οποίο κάνουμε τα πράγματα υπάρχουν πάντα πολλές δυνατότητες, ποικίλες συνταγές, άπειροι συνδυασμοί. […]

Η φεμινιστική σύγκλιση

Πώς χτίζουμε, λοιπόν, τη φεμινιστική σύγκλιση; Πώς να οικοδομήσουμε ένα σημείο συνοχής, μια σύμπλευση ή εκείνο το κάτι που θα μας ενώσει όλες; […] Η διαφωνία εμπλουτίζει, η ανομοιομορφία των φεμινισμών εμπλουτίζει, αλλά χρειαζόμαστε ένα σημείο σύγκλισης, ένα νήμα που να μας συνδέει ως παγκόσμιο κίνημα. Ένα νήμα που να μας επιτρέπει να διαβάζουμε και να αναγνωρίζουμε η μία την άλλη χωρίς να χάνουμε τις διαφορές, χωρίς να ανάγουμε τις αποκλίσεις σε έναν ενιαίο πυρήνα, σε μια μοναδική δυνατότητα, σε μια ενιαία γενεαλογία.

Έχουμε ανάγκη ένα σημείο σύγκλισης που να χρησιμεύει ως καθρέφτης και να αντιπροσωπεύει αυτό που ονομάζω την αίσθηση μιας εποχής για εμάς και για όλους τους αγώνες μας, την αίσθηση μιας ουτοπικής εποχής, μακράς, ευρείας, που συνέχει και που αναστατώνει, προκλητική, σαγηνευτική, εριστική, διψασμένη, που δεν υποβαθμίζει ούτε σχετικοποιεί κανέναν αγώνα, που δεν εκλαμβάνει κανένα θέμα ως ηγεμονικό και που δεν συνεπάγεται την ανάδειξη μιας πρωτοπορίας.

Ούτε η ισότητα μεταξύ ανδρών και γυναικών, ούτε τα λεγόμενα δικαιώματα των γυναικών λειτουργούν ως τέτοια γιατί και τα δύο τα έχει καταπιεί το σύστημα, ο καπιταλισμός, ο νεοφιλελευθερισμός, το πλυντήριο της ιστορίας που τα έχει μετατρέψει σε μια αναλώσιμη ρητορική αφού ο εκάστοτε πολιτικός τα χρησιμοποιεί κατά το συμφέρον του.

Ούτε καν συγκεκριμένοι αγώνες όπως οι αγώνες για το δικαίωμα στην άμβλωση ή κατά των γυναικοκτονιών δεν έπαιξαν αυτόν τον ρόλο επειδή είναι κυκλικοί, επαναλαμβανόμενοι αγώνες που, σε ένα μακάβριο παιχνίδι, ξεκινούν από εκεί που τελειώνουν και, παρ’ όλο που είναι θεμελιώδεις, μειώνουν το πολιτικό μας κριτήριο και γίνονται εργαλεία διαπραγμάτευσης για το κράτος και τα πολιτικά κόμματα.

Καταλήγουμε ακριβώς εκεί που δεν θέλαμε να είμαστε, καταλήγουμε να διαπραγματευόμαστε με τις συντηρητικές δυνάμεις, από κράτη που μας εκβιάζουν ξανά και ξανά.

Επιτρέψτε μου να σας πω ότι η απο-πατριαρχικοποίηση είναι αυτή η λέξη, είναι εκείνος ο τόπος, είναι το κλειδί, είναι αυτή η έννοια που μπορεί να συμπεριλάβει, να δημιουργήσει συνοχή, να ανοίξει σε μια νέα νοηματοδότηση για την εποχή που ζούμε, να ταυτοποιηθεί ως μια γενικευμένη ουτοπία μέσα στην οποία να «κεντήσουμε» περιεχόμενο καθώς και ένα συλλογικό νόημα όπου να εγγράψουμε πρακτικές και γνώσεις.

«Να απο-πατριαρχικοποιήσουμε», σε μορφή ρήματος, είναι αυτό που θα θέλαμε να κάνουμε εμείς οι φεμινίστριες με την οικογένεια, με τη γη, με το φαγητό, με τη δουλειά, με την τέχνη, με την καθημερινή ζωή, με τον χώρο, με την υγεία, με το σεξ.

Το δικό μας σχέδιο δεν είναι ένα σχέδιο δικαιωμάτων, είναι ένα σχέδιο μετασχηματισμού των δομών και η απο-πατριαρχικοποίηση ως ορίζοντας μιας εποχής αντανακλά ακριβώς αυτό. Είναι μια μεγάλη πόρτα όπου μπορούν να σταθούν, χωρίς αυστηρά πλαίσια, όλοι οι αγώνες μας.

Η απο-πατριαρχικοποίηση ορίζεται επίσης ως ένα διψασμένο και ακόρεστο κίνημα που δεν μπορεί να καταβροχθιστεί ή να αποτελέσει αντικείμενο διαπραγμάτευσης από συμφέροντα, ομάδες ή κυβερνήσεις.

Διαισθητικός φεμινισμός vs. ακαδημαϊσμού

Αυτή είναι μια άλλη από τις αντιφάσεις που υπάρχουν μέσα στο κίνημα: ένας ακαδημαϊκός φεμινισμός με θεωρητικούς που έχουν βγει από τα πανεπιστήμια και που κατασκευάζουν και χρησιμοποιούν έναν ακαδημαϊκό λόγο, ο οποίος παρουσιάζεται ως ο φιλοσοφικός πυρήνας του ίδιου του φεμινισμού.

Μιλάω για έναν ευρωκεντρικό φεμινισμό, που εισάγει συζητήσεις και τροφοδοτείται από τη νομιμοποίηση της ακαδημαϊκής κοινότητας του Βορρά, σε αντίθεση με έναν υποθετικό φεμινισμό «χωρίς δικό του λόγο» που, αν εξαιρέσουμε τις κινητοποιήσεις και τον δρόμο, δεν έχει άλλη εναλλακτική από το να το καταναλώσει αυτόν τον ακαδημαϊκό φεμινισμό.

Αυτό που προτείνω είναι αυτός ο φεμινισμός του δρόμου να έχει όνομα και να ονομάζεται «διαισθητικός φεμινισμός». Δεν ανταποκρίνεται σε μια ιδεολογική διδασκαλία και δεν ανταποκρίνεται σε μια ακαδημαϊκή ανάγνωση, αλλά σε μια υπαρξιακή απόφαση και μια άμεση και βιωματική ανάγνωση του σώματός μας, του δρόμου, της γειτονιάς, της φυλακής, των δικαστηρίων, της ανεργίας.

Δεν είναι ένας φεμινισμός που του λείπει ο λόγος, αλλά ένας φεμινισμός του οποίου πρωταγωνίστριες είναι οι αποσιωπημένες φωνές, χωρίς έναν τόπο, ή ένα μικρόφωνο. Είναι ο διαισθητικός φεμινισμός που γεμίζει τις διαδηλώσεις, τις συνελεύσεις και που αποσταθεροποιεί την πατριαρχία.

Αυτός ο διαισθητικός φεμινισμός έχει ανάγκη να ακούσει τον εαυτό του, χρειάζεται χώρους λήψης αποφάσεων για να μπορέσει να συνδεθεί με το σώμα που δρα. Δεν έχει ανάγκη από τα φόρα των εμπειρογνωμόνων όπου κάθεται και ακούει μόνο. Έχει ανάγκη από χώρους όπου θα λαμβάνει αναγνώριση και όπου θα έχει τη δυνατότητα να ακούει με οριζόντιο τρόπο.

Αυτά είναι, για παράδειγμα, αυτά που στη Βολιβία ονομάσαμε Κοινοβούλια Γυναικών, στα οποία καλλιεργήσαμε την ικανότητα να ακούμε η μία την άλλη χωρίς την ανάγκη εκπροσώπησης και την αναζήτηση συμφωνίας, αλλά χτίζοντας συλλογικά ένα περίπλοκο μωσαϊκό από διαφορετικά οράματα που ενσωματώνονται μέσα από την πολυπλοκότητά τους.

Οι ηθικές και όχι ιδεολογικές συμμαχίες μάς ωθούν να αναθεωρήσουμε τις υπόρρητες συμμαχίες που κυκλοφορούν σήμερα χωρίς να συζητούνται, όπως τις ακόλουθες: τις ταυτοτικές συμμαχίες, όταν μιλάμε για παράδειγμα για έναν ιθαγενικό φεμινισμό του οποίου το νόημα της σύγκλισης βρίσκεται σε μια υποτιθέμενη «αντι-λευκή» ιθαγενική «ουσία».

Τις διαγενεακές συμμαχίες που καταλήγουν να εδραιώνουν μια γεροντοκρατική ματιά προς τους νέους ή, αντίθετα, μια γενεαλογική απόρριψη προς τους μεγαλύτερους.

Τις θυματοποιητικές συμμαχίες, που οικοδομούνται γύρω από τον πόνο ως τόπο πολιτικής έκφρασης και οι οποίες επαναλαμβάνουν ξανά και ξανά τον ίδιο λόγο (γυναικοκτονία, παρενόχληση ή βιασμός), αλλά δεν λειτουργούν γύρω από άλλους ορίζοντες ή δεν επανεξετάζουν αυτούς τους ίδιους τόπους εκκινώντας από την ιδέα της εξέγερσης.

Τις τοπικές συμμαχίες που δεν συνδέονται με τίποτα πέρα από ένα γεωγραφικό πλαίσιο. Όλες αυτές οι συμμαχίες μπορεί να είναι θεμιτές, μπορεί να είναι αυθόρμητες, μπορεί να είναι συγκυριακές.

Το ερώτημα είναι αν είναι ανατρεπτικές, αν μας επιτρέπουν να ξανασκεφτούμε τους φεμινισμούς και να οικοδομήσουμε νέες γλώσσες και νέα εννοιολογικά πλαίσια που δεν είναι το πλαίσιο των δικαιωμάτων, ούτε των νόμων, ούτε των ποσοστώσεων, ούτε της συμπερίληψης αλλά, αντίθετα, της επανάστασης. […]

The post Ο φεμινισμός ως ηθική και όχι ιδεολογική συμμαχία first appeared on Aυτολεξεί.