Mapping the Emergence of Non-Disciplinary Practice

This paper outlines how a radical pedagogy[1] of collective design is being developed through a direct democratic common assembly method. This consideration of collective design is driven by a non-expert ethos that enables self-organised, creative initiatives around social living, that work outside of conventional schemes of disciplinary learning and practice. This particular scheme emerged from an idiosyncratic interweaving of different projects and practice research I was involved in from 2014-2017. I began developing a new collaboration of anti-neoliberal praxis, named ArtˑArchitectureˑActivism, in tandem to working with an Athenian-based urban activist group called Urban React in 2017. The collective design scheme is currently being applied within Urban React’s project in the suburb of Kaisariani, Athens, and a project in Ireland called The Living Commons; two very different projects with two very different socio-cultural contexts.

Collective design is critically framed here as both an emergent and continuous material and philosophical process of community building. The underlining organizational principles are drawn from the project of direct democracy as epitomized by Cornelius Castoriadis’s project of autonomy[2] and Murray Bookchin’s conception of communalism through libertarian municipalism.[3] This paper foregrounds how, Bookchin’s work, in particular, critically validates how the project is being developed and its longer-term political ambitions of creating concrete social change in Ireland. A key influence in the formation and development of this process of collective design is Bookchin’s hypothesis on the social ecological reordering of society through libertarian municipalism. The intention is to build upon the philosophical, ethical and material infrastructures of communities through a common assembly process of collective design. These self-governed, commoning communities can then, in the future perhaps, with the support of the broader populace, be regarded as burgeoning municipalities and feasible social alternatives to the current market-driven state policies around housing that is causing a deeper social crisis in Ireland by the day.

The story of this project initially began in Athens in 2017, and the context of this narrative thread – from Athens to Ireland –is central to how each critical reflection and different stages of advancement gradually shape the collective design scheme into a structured socio-political project. I first came across the philosophical and political writings of Bookchin and Castoriadis when commencing research relating to the housing project in Athens. In particular, Bookchin’s critical framing of Communalism, and ‘its concrete political dimension, libertarian municipalism,’[4] seemed to address and bridge the problematic blind spots of patriarchal revolutionary socialism as well as anarchism’s lack of projecting a feasible alternative social imaginary.

My own subject position within this description is relevant in terms of how I amalgamate my accumulated experience as a researcher, precariat, mother, activist and social practitioner to further inform the project. I locate the key point of critically pursuing this endeavour when I left academia in 2017 due to increasing exploitative working conditions within the neoliberal gig economy. As teaching and learning are now economically calculated and seamlessly established within neoliberal Neo-Tech logic[5] it became increasingly difficult to pursue the kind of practice research I am interested in. I have always worked in between disciplines and practices; mainly across cultural studies, social theory, architecture, and art. I also apply an ethnographic approach to my work because engaging with a subject through other people’s experience often challenges the ethnographer to seek alternative faculties of knowing such as embodied, tacit, and sensorial; categories that are often unacknowledged within disciplinary praxis. Validating them as knowledge systems involves not just applying value systems that are human based but also challenges the reasoning behind existing systems of value that are institutionally and economically driven and applied to the general populace in terms of how people are currently valued as ‘citizens.’

Bookchin’s concept of Communalism carries an understanding of equality amongst people in terms of their capacity to be active citizens within the shaping and running of their own communities, through a direct democratic form of organisation. Within this paradigm of governance, individuals are valued on their own human experience and how this helps them address their common needs. He argues that, within a libertarian municipalist economy, for example,  

‘we would expect that the special interests that divide people today into workers, professionals, managers, and the like would be melded into a general interest in which people see themselves as citizens guided strictly by the needs of their community and region rather than by personal proclivities and vocational concerns. Here, citizenship would come into its own, and rational as well as ecological interpretations of the public good would supplant class and hierarchical interests.’[6]

Within this pursuit of a ‘public good’ also consists a challenge to existing propagation of human subjectivity. Bookchin’s description of subjectivity moves beyond popular Marxist concepts of citizens as ‘proletariats’ or ‘workers’ in terms of social actors needing to assume the control of production and, in turn, the economy. It also addresses the problematic lack of social duty often embedded within anarchism. Bookchin’s vision of libertarian municipalism, that is channelled through an ongoing collective assembly process, lays the foundations of ‘a moral economy for moral communities,’ where notions of ‘class, gender, ethnic[ity], and status’ are overridden by a shared ‘social interest.’ [7]

I am compelled by Bookchin’s argument, as the shaping of subjectivity through an ideological, social, material process is a preoccupation within my practice research. Dispelling the normalized competitive classification of people within the workforce is entirely conflictual with the current neoliberal subjectivity of competitive entrepreneurship where each citizen allegedly has the ‘freedom’ to create her or his own wealth and well being at an, arguably, unethical competitive cost to others. The concept of ArtˑArchitectureˑActivism, as a scheme of collaborative practice and action, emerged from a strain of research I was conducting in Ireland, regarding the artist’s and the architect’s complicity within oppressive neoliberalist practices and ideologies. The research involved an ethnographic critical approach that considered architecture’s role—as a discipline, practice, and culture—in, what architectural theorist Douglas Spencer refers to as ‘the spatial complement of contemporary processes of neoliberalization.’[8] Architecture’s role in the oppressive shaping of subjectivity became a primary concern within my work. What Bookchin’s hypothesis offers, however, is a more holistic perspective of how citizens can potentially redefine themselves in relation to the kinds of ‘creative and useful work’ that will need doing in order to ‘meet the interests of the community as a whole,’ should they choose to engage with municipal libertarianism.[9] Architectural work will of course be absorbed into this process, as communalism, ‘seeks to integrate the means of production into the existential life of the municipality such that every productive enterprise falls under the purview of the local assembly.’[10] This then progresses the challenge to the neoliberal subject beyond professional practice alone, and situates roles such as ‘architect’ as merely one of many parts of a holistic social process.

In 2017, ArtˑArchitectureˑActivism was developed in response to addressing how the role of the artist/architect might cultivate alternative, non-hierarchical methods of collaborative practice. It can be understood as a collective curatorial model that employs art, architecture, practice-research and exhibition as an interface for activism, a critique of state institutions, as well as targeting arts funding[11] to initiate long-term social projects challenging precarious social living conditions. This includes moving beyond temporary community-based participatory art engagements and pursuing community building through commoning projects that result in long-term, concrete social change. The project-exhibition scheme is led by activists, artists, architects, and others based across Europe who collaborate with different communities and individuals from the specific city that the scheme is working within at any one time. It engages in the geopolitical and social contexts of the city in a way that directly relates the local to the global. To date, the scheme has produced an exhibition in Athens, named, Inhabiting the Bageion: architecture as critique[12] in October 2017 (and featured Urban React’s Kaisariani housing project), and an exhibition in Cork in September 2019, called Spare Room (Irish Arts Council funded). The latter was themed around the Irish housing crisis and—in keeping with Bookchin’s earlier argument regarding moving beyond generic differences—presented this status of crisis as a commonality across structures of culture, class, ethnicity and personal politics.

Urban React’s Kaisariani Project as a Case Study for Collective Design

Since early 2017, I have been engaged in an ethnographic collaborative practice with Urban React. Urban React is a collective of activists who share a common interest in alternative modes of teaching and practicing architecture as an inclusive collective social practice. We adopt architectural, economic, and socio-political tools to bring people closer to an autonomous and equitable society in the context of common space. Urban React is currently working with the inhabitants of an old refugee housing block in the Athenian district of Kaisariani to renovate their building.[13] Urban React’s goals are to collectively fix the structure of the building, renovate the inhabited apartments, reclaim the central courtyard for the inhabitants’ use and, most importantly, renovate unoccupied apartments for homeless refugee and Greek families. Urban React is introducing a co-ownership scheme to protect the housing block from future gentrification and co-option. Additionally, the inhabitants will have a ground floor apartment for holding collective assembly meetings to manage the day-to-day running of their living environment. This is initiated through an emergent process of collective design and is independently funded.

Early on in the project it was agreed that we should not approach the inhabitants with any kind of political agenda but instead focus on the common problems within the area and explore ways of inclusively working together. There existed the idea of ‘making politics’ as opposed to following any particular political ideology. As people became involved in the collective design process, of improving their own and other’s welfare, a different type of political agency could possibly emerge and be identified within the workings of the group. There is also the understanding that just because there will be space available to hold assembly meetings the people themselves—or maybe few of them—might not avail of the space for this purpose. This is something that cannot be coerced but must emerge within the process of collective design. As Bookchin argues, ‘a Communalist society cannot be legislated into existence’[14] and must happen through a gradual social transformation. ‘What counts is that the doors of the assemblies remain open for all who wish to attend and participate, for therein lies the true democratic nature of neighbourhood assemblies.’[15]

It is through this project that the concept of collective design began to take shape. The initial idea was to develop it outside the limitations of disciplinary architectural practice, but engage with architectural students and individual architects that shared our ethical and ecological concerns. It was understood that collective design needs to be an ongoing, long-term, social project that is never considered to be complete. As previously inferred, its underlining principles were initially drawn from a social condition of direct democracy, characterized by Castoriadis; as a mode of social organisation that is self-instituting and self-limiting. The limitations and shaping of the institutional structures would be determined by immediate needs and actions throughout the process. However, Bookchin’s holistic, social ecological framework of social development as a means of, ‘reorder[ing]social relations so that humanity can live in a protective balance with the natural world,’[16] has facilitated more long-term thinking and planning regarding sustaining the communities that may arise out of this process. This is currently more discernible in the Irish project.

Although we understand collective design to be an emergent, inclusive, collaborative, experimental, social-cultural process it yet needs a definable scheme, both philosophically and practically, without necessarily ‘fixing’ it in a disciplinary manner. The intention is that those who engage with the project will gain experiences and skills where they might be able to identify, in themselves, a more significant social role in the community, through a collective assembly process. Although each collective design project will be different—hence the need for flexibility—‘our basic principles in such cases must always be our guide[17]’. As it is an alternative to conventional architectural practice, its underlining principles must be clear and not become confused with neoliberal practices that claim to be community-centred. Urban sociologist Karol Kurnicki outlines issues with conventional ‘architectural solutions’ as being ‘always provisional and elaborated with unequal share from various social actors and institutions.’ He argues that as the architectural process normally ‘excludes everyone except experts,’ there is a natural ‘elimination of criteria not directly related to architectural discourse and practice,’[18] This excludes and alienates those who do not share the language and specific experience of those leading the project. Architectural theorist, Daisy Froud, highlights a different kind of problem within current community-based projects. She argues that the input from local residents is often overridden by stakeholders who hold professional profiles of expertise. She points out that despite Britain claiming a long social history of ‘community architecture’ implemented within government policy:

“The overall emphasis [in the]most recent government publication on the built environment, 2014’s Farrell Review…seems to be that the purpose of ‘education and outreach’ is to create better informed citizens, who can demand ‘good design,’ as opposed to articulate politicised citizens who might question the social, cultural and economic foundations from which design emerges.”[19]

Her example demonstrates a cyclical transference of opinion regarding what is ‘good’ design and what is ‘right’ for a community that inevitably leads to generic repetitions of what already exists. This contrasts sharply with Urban React’s intended strategy of gaining informed input from communities expressing their specific needs, desires and experiential contexts of their living environment. Our interest in developing a new concept of collective design is in enabling community members recognise their own political agency through determining what kind of community and environment they want to be part of. We recognise this as a mutual learning process that every participant, regardless of their life experience, could undergo.

An expert-led approach is entirely incompatible with this and we therefore understand collective design as new kind of ‘radical pedagogy’[20] that is based upon the premise of equality. It is about the inhabitants of the housing block, as well as the members of Urban React, critically exploring how to be a community and the individual’s role within that process. Scholar of social learning and identity development, Joe Curnow, argues the need for ‘radical theor[ies]of learning’:

“In order to truly theorize an approach to enabling radical praxis, we have to start with an understanding of how people learn… [We need to centre] pedagogical approaches in a theory of learning that explains how people become able to participate well in the work of building radical alternatives.”

Within the concept of collective design, each particular place is an educational space; a site of learning. Therefore, as the core group driving this project, we need to consider what kind of social engagements might lead individuals to re-evaluate their own subject positions for the common good of their community. Curnow argues that ‘more often than not, people become politicized through engagement in communities where particular political analysis and actions are valued and performed collectively.’[21] Bookchin, also projects that, ‘No one who participates in a struggle for social restructuring emerges from that struggle with the prejudices, habits, and sensibilities with which he or she entered it.’[22] It is therefore vital that these collective design projects extend themselves, socially, beyond the actual sites that are being reconfigured, in order to avoid community groups becoming insular or parochial. In 2016, the Kaisariani Summer School was organised between Bern School of Architecture and members of Urban React. Architectural students spent a few weeks making studies of the housing block and talking to the inhabitants by way of engaging them in imagining future designs for the courtyard as a commoning space. This opens up the student’s experience to a new field of social practice. The main intention of the exercise lies in attempting to shift people’s perspective as they witness the gradual improvement of their living environment. Therefore a ‘subjective and material transformation’ occurs simultaneously, through the collective design process. Educational theorist, Etienne Wenger discusses how the social and material work together:

“Engagement in social contexts involves a dual process of meaning making. On the one hand, we engage directly in activities, conversations, reflections, and other forms of personal participation in social life. On the other hand, we produce physical and conceptual artifacts—words, tools, concepts, methods…and other forms of reification—that reflect our shared experience and around which we organize our participation.”[23]

Geographer Melissa García-Lamarca argues that a vital component of the process is that the inhabitants arrive at a point where they begin to ‘[generate]their own learned political practices’ and control and direct ‘the way knowledge is created and transmitted for [their own]community development.’[24] It must be the people themselves that lead decision-making and implement the changes on their own terms. Bookchin points to the transformative effects that ‘deal[ing]with community affairs on a fact-to-face basis,’ can have on those participating in ‘popular assemblies.’ Citizens become familiar with ‘making policy decisions in a direct democracy and giving reality to the ideal of a humanistic, rational society’[25] on their own terms.

Critical Reflections on the Development of Collective Design

Working within a people-led framework of collective design has proven difficult in the Kaisariani project due to social issues that are historically and culturally ingrained within this fractured community. Building up an inclusive set of relations with the inhabitants is a challenging and slow process. In 2017 Urban React used a converted van parked in the courtyard of the housing block, as an information centre to encourage participation in the project. This created visibility for the project and opportunities to build up trust and knowledge of each other. Although laborious and time-consuming this proved to be beneficial and a significant number of people signed up for the project. However, this kind of continuous engagement is not sustainable due to the personal situations of Urban React and, since then, contact remains quite sporadic. Some inhabitants have been interviewed on video for an ethnographic arts project as part of Art Architecture Activism. Recent contact with the residents has included filming an on-site video clip for an upcoming Fund It scheme.

Urban React also held communal eating events and social get-togethers in the courtyard to inspire a different perception of it as a social space. The Kaisariani Summer School architectural posters were used at commoning events to demonstrate future possibilities of the space. García-Lamarca discusses the creation of political subjects through collective knowledge and action. For example, during the communal eating event, people who had never met could identify themselves as being part of a group of neighbours. García-Lamarca stresses the importance of this concrete realisation ‘that you are not alone,’ Seeking solutions to everyday, practical issues through collective design can enable a process of re-evaluation that directly challenges everyday attitudes of disinterest, apathy, disillusionment, and, ‘people [can]become re-energized and injected with hope, and move through a process of re-belonging.”[26] Bookchin further argues that, within this ongoing shift of perspective, ‘Hopefully, such prejudices, like parochialism, will increasingly be replaced by a generous sense of cooperation and a caring sense of interdependence.’[27] Arguably, this aligns with Wenger’s view that a ‘community of practice’ can be considered ‘as a social learning system.’ According to Wenger a community of practice occurs when a group of people collectively accumulate knowledge and practices and ‘become informally bound by the value they find in learning together.’[28] Curnow applies Wenger’s theory to social movements and the kind of ‘tacit learning [that occurs]rather than explicit training on the ground.’[29] Within collective design, ‘the community itself is the curriculum [as]members are learning, reproducing, and innovating through their work together.’[30]

However, people-led collective design is always shaped through the specific social context and it takes time and consistency to build up trust and a shared sense of community. Following a number of instances where some inhabitants displayed racist attitudes towards others at social gatherings, it was understood that there needs to be a more informed and structured approach towards dealing with conflict. For example, as opposed to responding to conflictual situations as they occur, it was agreed that there should be an inbuilt systemic way of dealing with contestation within the collective design process. However, due to the ongoing difficulties and delays experienced by Urban React, collective design as a concept has largely remained analytical up until now. When discussing the pursuit of libertarian municipality, Bookchin points out that it ‘must be conceived as a process, a patient practice that will have only limited success at [times], and even then only in select areas that can at best provide examples of the possibilities it could hold if and when adopted on large a scale.’[31] Urban React is committed to continuing this project despite the obstacles. Recent meetings with the inhabitants have needed to be either one on one or more loosely generated but there are plans to begin to formulate more structured gatherings according to the principles of collective design, before any construction begins.

The Living Commons – an Irish Context

It was during this experience with Urban React that I also began collaborating with individuals in Ireland who were interested in the idea of community building through a people-led collective design process. In response to the ongoing precarity in Ireland that we and others (in worse situations) are living within, we began developing the idea of creating a holistic, social ecological, commoning living, and working environment in Ireland—called the Living Commons—as an alternative living model to what is being churned out by the Irish government in response to the housing crisis.[32] The Living Commons is implemented through collectively-led, social ecological cultural programmes that enable those in precarious living situations equal participation in social, cultural, economic, and political life through the initiation of autonomously-run collective design programmes. Similar to the Urban React model, the Living Commons is researched and developed through cultural co-operative programmes channelled through a common assembly mode of governance. The objective of building a direct democratic living and working environment draws significantly from Bookchin’s emphasis on the question of power within the idea of libertarian municipalism. He talks about ‘the tangible power embodied in organized forms of freedom that are rationally conceived and democratically constituted.’[33] When partaking in public discussions around current sets of conditions in Ireland, I have noticed a tendency to categorise the social into different kinds of crisis. People talk about the banking crisis, and the housing crisis, or the crisis in healthcare as an attempt at coordinating a counter argument amidst a collective sense of powerlessness. People situate individual problems within a global scale of crisis that they believe they have no control over.

As in the rest of Europe, a crisis in governance has drastically reduced the standard of living in Ireland, in the last decade, while the price of properties and rental accommodation continues to soar. The number of homeless families has increased by 348% since 2014. There are currently over 10,400 homeless adults and almost 4,000 children in emergency accommodation (in a population of 4.88 million). Yet, the idea of cohousing, much less commoning living, is quite an alien concept in Ireland. This can be attributed to the absence of legal structures that can accommodate this scheme of living in tandem with the Irish Central Bank’s prevention of community banks and cohousing Trusts to operate in Ireland. Home ownership is historically ingrained into Irish culture and until recently renting was only seen as a stepping stone to owning your own home. Despite the same two parties (Fine Gael and Fine Fail) historically leading the populace into further crisis people yet look to the state for solutions. Bookchin argues that this can also be regarded as an opportunity for activists who are attempting to implement radical difference. He believes that people in crisis, ‘can be mobilized to support our anarchist communist ideals because they feel their power to control their own lives is diminishing in the face of centralized state and corporate power.’[34] García-Lamarca further contends that, ‘Collective advising assemblies are spaces where people…begin to disidentify with their position in the dominant economic and political configuration and begin to shed their guilt, shame and fear… and materialize new ways of acting and being.’ [35]

There is currently a promising attempt to bring cohousing into Ireland, led by SOA[36] (Self Organised Architecture). The emerging models within this, work within a capitalist system and are dependent upon initial economic investment to set up a cohousing system. Alternatively, the Living Commons has a specific focus on those who are currently living precariously, including homeless, people in emergency accommodation, direct provision[37] and/or in an insecure rental situation. The objective is to begin with a systemic structure that can coordinate social projects as self-governed political projects. Non-expert does not assume that participants have equal knowledge as people have variable social advantages and disadvantages. A people-led process does assume an equal capacity to contribute and learn and become an active, self-empowered member of a community. A number of social enterprises will be initiated by engaging with existing projects, in perma-farming, people’s kitchen and bakery, near zero energy initiatives, food and craft markets. We are working towards a self-sustainable living model within three to five years.

Reflecting upon the logistics of the Urban React project, we concluded that the Living Commons requires full-time active members that can steer the project through the process of collective design towards a more holistic political project of direct democracy. A marked difference to the Kaisariani project is that we are initiating a commoning community as part of the collective design process, whereas at Urban React, are working with an existing (and segregated) group of inhabitants. Unlike Greece, we have the advantage in Ireland of an arts council funding stream that grants sufficient autonomy to the projects and artists it funds. We secured arts funding in 2018-2019 through the Art Architecture Activism scheme with a proposal of producing long-term projects that addressed the Irish housing crisis. The projects—that included the Living Commons—were given a public platform through an exhibition, titled, Spare Room,[38] in Cork city, September 2019. Spare Room became a vehicle from which to begin mapping and engaging with existing social projects in Ireland, and beyond, that (whether subconsciously or deliberately) work on principles of commoning and/or self-organisation in Ireland. Over the two weeks of the exhibition we held twenty-three workshops and discussions of commoning practices around eating, making, seed banking, self-building, printing, reinstituting, mapping networks of existing commons and digital commoning. Additionally, we began an ongoing collaboration with art and sustainability practitioner, Spyros Tsiknas[39] and are integrating his practice research on ‘role play for non violent action’ within our concept of collective design. Spare Room also functioned as an inclusive social space and we connected with numerous schemes and organisations who are interested in becoming involved in the Living Commons. Finally, through this initiative we have also secured an autonomous space with some land to begin the entire process.

Conclusion: The Next Steps

The next steps include creating a visible online mapping of projects and individuals that are already involved in self-organisation in Ireland and begin interconnecting these groups through collective design programmes in the Spare Room space. As each programme develops—whether it is the people’s kitchen, perma-farming, non violent action, self-building, or others—they are interlinked with other programmes both within Spare Room and other locales. For example, the farming is interlinked with the people’s kitchen and approaches to dealing with mental health which is itself interlinked with other programmes and so on. The objective is to build up a broad networked social framework where people are democratically responding to their own and others’ needs. The existing programmes have been set up by those who have specific needs and have acted upon those needs; ‘a communal society orientated toward meeting human needs, responding to ecological imperatives, and developing a new ethics based on sharing and cooperation.’[40] In Ireland the biggest challenge to creating an alternative social imaginary is the neoliberal normalization of crisis and poverty and the dominant national narrative that we are all complicit within our own crisis. There is widespread apathy, as well as the aforementioned reliance on party politics to resolve people’s problems. This aligns with Bookchin’s argument that, ‘The State justifies its existence in great part not only on the indifference of its constituents to public affairs but also—and significantly—on the alleged inability of its constituents to manage public affairs.’[41] Working through a radically different system of human-led values and needs can create an inclusive educational space of political and social praxis.

As aforementioned, an acknowledgement of different modes of ‘knowing’ can contribute to shifting normalized assumptions about seemingly concrete sets of socio-political conditions. For example, there is currently no value given to the kind of knowledge that comes from the experience of surviving poverty. Cultures of resistance must begin with a shared value system that is informed by people’s needs and not economics. As Irit Rogoff argues, this entails placing value on:

‘Knowledge that would […] be presented in relation to an urgent issue, and not an issue as defined by knowledge conventions, but by the pressures and struggles of contemporaneity …in the sense that ambition knows and curiosity knows and poverty knows.”[42]

It is by working across different ‘faculties of knowing’ that collective design functions as an emergent ‘social theory of learning.’ It opens up a critical space where people can situate their own subject position in terms of how to be part of a sustainable and equal community. Within the praxis of learning through collective design the philosophical is always integrated within the doing/practice. This rejects the notion of a separation between intellectual knowing and embodied knowing. Such a social nexus of community learning and doing can build a culture of resistance counter to the current oppressive dominant order. As Bookchin argues,

“The citizens must be capable intellectually as well as physically of performing all the necessary functions in their community that today are undertaken by the State… …Once citizens are capable of self-management, however, the State can be liquidated both institutionally and subjectively, replaced by free and educated citizens in popular assemblies.”[43]

[1] The term ‘radical’ is in reference to creating alternative teaching and learning methods that can rupture the current conventional ‘fixed’ disciplinary methods.The Radicalization of Pedagogy: Anarchism, Geography, and the Spirit of Revolt. (Ed.s) Simon Springer, Marcelo Lopes de Souza, and Richard J. White, Rowman & Littlefield (London: New York, 2016).

[2] Cornelius Castoriadis. The Imaginary Institution of Society. (Cambridge: Polity Press, 2005).

[3] Murray Bookchin. The Murray Bookchin Reader, ed. Janet Biehl. (Montreal: Black Rose Books, 1999).

[4]Murray Bookchin. The Next Revolution, Popular Assemblies and the promise of Direct Democracy. (London: Verso, 2015), p.xvii.

[5] In his paper, ‘The Neoliberal Academy of the Anthropocene and the Retaliation of the Lazy Academic’, Ryan Evely Gildersleeve uses the term “Neo-Tech” to describe the ‘the faculty performance review system’ that channels, ‘the reconfiguration of knowledge through neoliberalism’s biopolitical technologies’,’to quantify [his]scholarly contributions from the previous year’. Cultural Studies Critical Methodologies, DOI: 10.1177/1532708616669522. Downloaded from csc.sagepub.com at University College Cork on November 27, 2016

[6] Murray Bookchin. The Next Revolution, Popular Assemblies and the promise of Direct Democracy. (London: Verso, 2015), p91.

[7] Ibid.

[8] Spencer Douglas. The Architecture of Neoliberalism, (New York: Bloomsbury Academic, 2016), pp. 1-2.

[9] Murray Bookchin. The Next Revolution, Popular Assemblies and the promise of Direct Democracy. (London: Verso, 2015), p19.

[10] Ibid.

[11] Within an Irish context, despite the arts council being publicly funded it is perhaps the last sphere in public life that offers autonomy to those who secure funding.

[12] https://www.facebook.com/inhabitingthebageion.

[13] https://urbanreact.wordpress.com/ https://www.spareroomproject.ie/urban-react

[14] Murray Bookchin. The Next Revolution, Popular Assemblies and the promise of Direct Democracy. (London: Verso, 2015), p29.

[15] Ibid, pp.53-54.

[16] Ibid, p.14.

[17] Ibid, pp.60-61.

[18] Karol Kurnicki. ‘Towards a spatial critique of ideology: architecture as a test’, Journal of Architecture and Urbanism, 38:1, (2014), pp80-89, DOI: 10.3846/20297955.2014.893642, 2014. P86. (Accessed 08 September 2016).

[19] D. Froud. ’Normal People’ and the Politics of Urban Space, in Froud and Harriss (ed.s) Radical Pedagogies: Architectural Education and the British Tradition, RIBA Publishing, (2015), p51.

[20] See endnote No. 1.

[21] J. Curnow, ‘Towards a Radical Theory of Learning: Prefiguration as Legitimate Peripheral Participation,’ In (ed.s) Springer, Lopes de Souza and J. White, The Radicalization of Pedagogy: Anarchism, Geography and the Spirit of Revolt, (New York: Rowman & Littlefield, 2016), p27.

[22] Murray Bookchin. The Next Revolution, Popular Assemblies and the promise of Direct Democracy. (London: Verso, 2015), pp89-90.

[23] Etienne Wenger. Communities of Practice and Social Learning Systems: The Career of a Concept, 10.1007/978-1-84996-133-2_11, (2010). https://wenger-trayner.com/wp-content/uploads/2012/01/09-10-27-CoPs-and-systems-v2.01.pdf (Accessed 12 September 2018).

[24] M. García-Lamarca, ‘Creating Political Subjects: collective knowledge and action to enact housing rights in Spain,’ In Community Development Journal, Vol 52 No 3 July 2017, (Oxford: Oxford University Press, 2017), p433.

[25] Murray Bookchin. The Next Revolution, Popular Assemblies and the promise of Direct Democracy. (London: Verso, 2015), pp17-18.

[26] M. García-Lamarca, ‘Creating Political Subjects: collective knowledge and action to enact housing rights in Spain,’ In Community Development Journal, Vol 52 No 3 July 2017, (Oxford: Oxford University Press, 2017), p427.

[27] Murray Bookchin. The Next Revolution, Popular Assemblies and the promise of Direct Democracy. (London: Verso, 2015), pp89-90.

[28] E. Wenger, R. McDermott, W. Snyder, A guide to managing knowledge: Cultivating Communities of Practice, (Boston, Massachusetts: Harvard Business School Press, 2002), p4.

[29] J. Curnow, ‘Towards a Radical Theory of Learning: Prefiguration as Legitimate Peripheral Participation,’ In (ed.s) Springer, Lopes de Souza and J. White, The Radicalization of Pedagogy: Anarchism, Geography and the Spirit of Revolt, (New York: Rowman & Littlefield, 2016), p32.

[30] Wenger (1998) cited in Curnow (2016) p33.

[31] Murray Bookchin. The Next Revolution, Popular Assemblies and the promise of Direct Democracy. (London: Verso, 2015), p60.

[32] Irish housing minister Eoghan Murphy, received public backlash this year when he announced the development of a new co-living model where dozens of people would be required to share a kitchen. He likened it to living in a ‘boutique hotel’.

[33] Murray Bookchin. ‘Thoughts on Libertarian Municipalism’, This article was presented as the keynote speech to the conference “The Politics of Social Ecology: Libertarian Municipalism” held in Plainfield, Vermont, U.S.A., on August 26-29, 1999. The speech has been revised for publication. This article originally appeared in Left Green Perspectives (Number 41, January 2000). http://social-ecology.org/wp/1999/08/thoughts-on-libertarian-municipalism/

[34] Murray Bookchin. The Next Revolution, Popular Assemblies and the promise of Direct Democracy. (London: Verso, 2015), p56.

[35] M. García-Lamarca, ‘Creating Political Subjects: collective knowledge and action to enact housing rights in Spain,’ In Community Development Journal, Vol 52 No 3 July 2017, (Oxford: Oxford University Press, 2017),  p421.

[36] https://soa.ie/

[37] Direct Provision is the Irish government’s accommodation scheme for people seeking asylum. There is widespread condemnation and activism regarding having these for-profit centres shut down due to the inhumane conditions that people are forced to live under. See, https://www.masi.ie/

[38] SPARE ROOM is both the title of the exhibition co-produced by myself and artist/publisher Kate O’Shea as well as the ongoing programme that the Living Commons is being developed within.

[39] https://spytsiknas.wixsite.com/sustainable-art/blog—projects/author/Spyros-Tsiknas

[40] Murray Bookchin. The Next Revolution, Popular Assemblies and the promise of Direct Democracy. (London: Verso, 2015),  p85.

[41] Murray Bookchin. The Murray Bookchin Reader, ed. Janet Biehl. (Montreal: Black Rose Books, 1999), p3.

[42] I. Rogoff. ‘Free’, e-flux journal #14 March 2010, p10. https://www.e-flux.com/journal/14/61311/free/

[43] Murray Bookchin. The Murray Bookchin Reader, ed. Janet Biehl. (Montreal: Black Rose Books, 1999), p3.

The post From Athens to Cork: Collective Design as a Social Ecological Praxis of Community Building first appeared on Aυτολεξεί.

Τα τελευταία χρόνια βρίσκεται σε εξέλιξη, πανελλαδικά, η διαδικασία εκπόνησης νέων Τοπικών Πολεοδομικών σχεδίων (ΤΠΣ). Τα σχέδια αυτά θα αντικαταστήσουν τα υφιστάμενα πολεοδομικά σχέδια (Γενικά Πολεοδομικά Σχέδια και ΣΧΟΟΑΠ, όπως τα γνωρίζουμε). Όμως, ενώ πρόκειται για μια ουσιαστική διεργασία, που σχετίζεται άμεσα με το μέλλον των τόπων μας -κατ’ επέκταση και με την ποιότητα της ζωής μας-, βλέπουμε πως υλοποιείται με τρόπο, που κάθε άλλο παρά ενθαρρύνει και διασφαλίζει τη διαφάνεια και τη συμμετοχή των πολιτών.

Ειδικότερα, σε ό,τι αφορά την Ηλιούπολη, το μόνο που έγινε είναι μια τυπική δημόσια παρουσίαση της πρώτης φάσης της σχετικής μελέτης και μια προσχηματική διαβούλευση λίγων ημερών, με δημοσιοποιημένο μόνο ένα μικρό τμήμα (Α10) της μελέτης!!! Και αυτά μέσα στο κατακαλόκαιρο του 2024. ΕΚΤΟΤΕ ΟΥΔΕΝ! 

Βιώνοντας αυτή την απαξία από μέρους των αρμοδίων φορέων, την απουσία ενημέρωσης για τις θέσεις της δημοτικής αρχής επί του προτεινόμενου σχεδίου, αλλά και την έλλειψη βούλησης για την οργάνωση ενός ουσιαστικού δημόσιου διαλόγου, μια ομάδα πολιτών -ενεργών στα κοινά της πόλης και με ποικίλα επαγγελματικά και κινηματικά ενδιαφέροντα- αναλάβαμε μια ανοιχτή πρωτοβουλία, με σκοπό να καλύψουμε αυτό το κενό, σε όποιο βαθμό αυτό είναι εφικτό, ΠΡΟΤΟΥ ΒΡΕΘΟΥΜΕ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΟΙ ΜΕ ΤΕΤΕΛΕΣΜΕΝΑ. Σε αυτό το πλαίσιο, ΚΑΛΟΥΜΕ τους πολίτες, τους φορείς και τις συλλογικότητες της πόλης, καθώς και τους αρμόδιους διοικητικούς και υπηρεσιακούς παράγοντες σε:

Ανοιχτή Συζήτηση με θέμα: το υπό εκπόνηση Τοπικό Πολεοδομικό Σχέδιο Ηλιούπολης

την Τρίτη 6 Μαΐου 2025, στις 6 μ.μ.

στο Μουσείο Εθνικής Αντίστασης Ηλιούπολης

Θέλουμε να ελπίζουμε ότι η εκδήλωση αυτή θα συμβάλει στη διεύρυνση της ομάδας πρωτοβουλίας και ότι θα είναι η αρχή για την περαιτέρω ανάπτυξη ενός γόνιμου δημόσιου διαλόγου, που θα μπορούσε να οδηγήσει ακόμη και σε συγκεκριμένες προτάσεις – θέσεις, με σκοπό την ενσωμάτωσή τους στο τελικό σχέδιο, το οποίο θα αποτελέσει κατευθυντήριο πλαίσιο για τις επόμενες διαδικασίες.

για την Πρωτοβουλία Πολιτών για το ΤΠΣ Ηλιούπολης

Βιτωράκη Μαρία, Χημικός Μηχανικός MSc

Καρέτσος Γιώργος, Δρ. Δασολόγος

Κεφαλάς Τάσος, Hλεκτρολόγος Mηχανικός

Χορόζογλου Θοδωρής, Πολιτικός Μηχανικός Τ.Ε.

Χριστοφοράκη Κατερίνα, Δρ. Αρχιτέκτων Πολεοδόμος

Ψύλλα Νίκη, Δρ. Πολιτικός Μηχανικός

The post ΚΙ ΑΝ ΕΙΧΕΣ ΛΟΓΟ ΣΤΗ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ ΣΟΥ; Ανοιχτή Συζήτηση για το Τοπικό Πολεοδομικό Σχέδιο Ηλιούπολης first appeared on Aυτολεξεί.

«Η ιστορία θυμάται τους βασιλιάδες και τους πολεμιστές, γιατί κατέστρεψαν. Η τέχνη θυμάται τους ανθρώπους, γιατί δημιούργησαν»
Ουίλιαμ Μόρις

Στους ανθρώπους της τέχνης με βαθιές αναρχικές ιδέες οι οποίοι άφησαν μεγάλη παρακαταθήκη, τόσο σε θεωρητικό, όσο και σε πρακτικό επίπεδο, συγκαταλέγονται αδιαμφισβήτητα ο Ουίλλιαμ Μόρις και οι εκφραστές του κινήματος Αρτς εντ Κραφτς [Arts and Crafts]. Ο Μόρις, όπως και ο κριτικός τέχνης και ζωγράφος Τζον Ράσκιν [John Ruskin, 1819-1900] –ο οποίος συμμετείχε στην «αδελφότητα των Προραφαηλιτών» που ιδρύθηκε το 1849–, διέθεταν μια αγνή αγάπη και έναν αγνό σεβασμό για τη δουλειά του καλλιτέχνη τον οποίο, πολύ σωστά, όριζαν πρωτίστως ως τεχνίτη. Το κίνημα Αρτς εντ Κραφτς ήταν το πρώτο στην ιστορία της τέχνης που συνδέθηκε τόσο έντονα με τις ιδέες τού ουτοπικού σοσιαλισμού, οι οποίες αποτέλεσαν δομικό στοιχείο στην εξέλιξη του αναρχισμού. Το πιο αξιοσημείωτο, όμως, είναι ότι όλοι οι εκφραστές του κινήματος μετουσίωσαν τις ελευθεριακές ιδέες στην αισθητική των έργων τους. Όπως ακριβώς συνέβη με τους προραφαηλίτες ζωγράφους, το ίδιο και αυτοί εστίασαν ιδιαίτερα στο όραμα της ουτοπίας, το οποίο χαρακτηρίζεται από ρομαντισμό, καλαισθησία, λειτουργικότητα και έντονο γυναικείο αισθησιασμό. [4]

Ο Ράσκιν και ο Μόρις εξέφρασαν μια «παραδοσιακή» αναρχοπρολεταριακή αντίληψη για την τέχνη και τον σκοπό των αντικειμένων, που όμοιά της δεν έχει συναντηθεί μέχρι σήμερα – ούτε από το Μπάουχαους [Bauhaus] ή τους Ρώσους κονστρουκτιβιστές, όπως θα δούμε παρακάτω. [5]

Αρχικά, η εναντίωσή τους στην αντικατάσταση του εργόχειρου από το βιομηχανοποιημένο προϊόν, όπως και το πρόταγμα της ουτοπίας, όπως το παρουσίασε ο Μόρις μέσα από το εξαιρετικό του έργο Νέα από πουθενά [6] έχουν σαφής αναρχικές βάσεις. Είναι σημαντικό να τονιστεί ότι ο αναρχισμός εμπεριέχει πάντα το όραμα της ουτοπίας, μιας αναρχικής κοινωνίας η οποία βασίζεται σ’ ένα ολοκληρωμένο αρχιτεκτονικό σχέδιο και δεν αποτελεί απλώς μια φανταστική κατάσταση. [7] Δεν γίνεται να υπάρξει αναρχικό καλλιτεχνικό έργο αν αυτό δεν συνδέεται με το όραμα της ουτοπίας.

Ο αναρχισμός δεν έρχεται απλώς σε σύγκρουση με την εξουσία και κάθε είδους νοσηρές συμπεριφορές που καταδυναστεύουν τις ανθρώπινες σχέσεις, αλλά διαθέτει και ένα πλήρως ολοκληρωμένο σύστημα οργάνωσης και λειτουργίας της κοινωνίας. Η αναρχία είναι η απόλυτη ανθρώπινη φυσική κατάσταση όπου τα πάντα οργανώνονται και λειτουργούν μέσω της κοινής συλλογικής συνδιαμόρφωσης, κατά την οποία εκλείπει παντελώς η ιεραρχία. Το κίνημα Αρτς εντ Κραφτς τήρησε απόλυτα τον σκοπό του ουτοπικού-αναρχικού οράματος με όρους που δεν ξαναεμφανίστηκαν από κανένα άλλο κίνημα στην τέχνη.

Αυτό που χαρακτηρίζει την προλεταριακή κουλτούρα είναι το στοιχείο της εργατικής ηθικής. Οποιοσδήποτε εργάτης που κατασκευάζει, οποιασδήποτε μορφής και λειτουργίας, προϊόντα, είναι πάντα ξεκάθαρος –δηλαδή τίμιος– απέναντι σε αυτούς που θα τα αγοράσουν. Ο εργάτης, σε αντίθεση με τον αμόρφωτο και ανήθικο καπιταλιστική-έμπορο-βιομήχανο-επιχειρηματία, δεν σκέφτεται το προσωπικό του όφελος, αλλά το πώς το προϊόν του θα ευχαριστήσει στον μέγιστο βαθμό τον ή τούς χρήστες του, εξυπηρετώντας απόλυτα τον σκοπό για τον οποίο κατασκευάστηκε. Ακόμη και στην υπάρχουσα κατάσταση, που ο καπιταλιστικός τρόπος παραγωγής έχει απομακρύνει τον εργάτη-κατασκευαστή από τη διαδικασία κατασκευής-παραγωγής, η εργατική ηθική παραμένει ίδια και απαράλλαχτη. Ακόμη κι αν ένας εργάτης συμμετέχει μόνο σ’ ένα μικρό κομμάτι της παραγωγικής διαδικασίας, επιδιώκει να κάνει τη δουλειά του σωστά, όχι γιατί μπορεί να το επιβάλλουν οι «αρχές» και η φιλοσοφία της εταιρείας στην οποία εργάζεται, αλλά γιατί η σκέψη του είναι πάντα στην ικανοποίηση του αγοραστή. Μπορούμε λοιπόν να καταλάβουμε τι εκπληκτικά, από κάθε άποψη, αγαθά θα παράγουμε σε μια ιδανική αναρχική κοινωνία, όπου η εκμετάλλευση ανθρώπου από άνθρωπο θα αποτελεί παρελθόν.

Το Αρτς εντ Κραφτς εφάρμοσε στην πράξη την εργατική ηθική με αποτέλεσμα να γεννηθεί αυτό που ονομάστηκε «ηθική του design» – το οποίο αποτελεί και μια από τις μεγαλύτερες παρακαταθήκες τού συγκεκριμένου κινήματος.

Ο Μόρις στο κείμενό του “Οι κατώτερες τέχνες” έγραψε: «(…) γνωρίζω ότι οι άνθρωποι γενικά θέλουν να αποκτούν πράγματα στη φθηνότερη τιμή, κι είναι τόσο αδαείς που δεν καταλαβαίνουν ποτέ ότι, εκτός από φτηνά, εκείνα που αποκτούν είναι και άθλια. Γνωρίζω ότι η βιομηχανία [οι λεγόμενοι και κατασκευαστές] είναι τόσο αποφασισμένοι να προωθήσουν τον ανταγωνισμό στο έπακρο –ανταγωνισμό, όμως, στη φτήνια και όχι στην αρτιότητα των προϊόντων–, ώστε να είναι έτοιμοι να συναντήσουν εκείνους που κυνηγάνε ευκαιρίες στα μισά της διαδρομής, σαν σ’ ένα νέο ανατολίτικο παζάρι, προμηθεύοντάς τους με μεγάλη ευχαρίστηση τα άθλια σκεύη στη φτηνή τιμή που τους ζητείται, μέσω μιας διαδικασίας που δεν μπορεί να περιγραφεί με καμία ομορφότερη λέξη από την Απάτη… Πότε, όμως, θα το φροντίσουν αυτό για να μας βοηθήσουν να γίνουμε όλοι άνθρωποι, επιμένοντας σ’ αυτό το τόσο σημαντικό θέμα συμπεριφοράς; Έτσι ώστε να στολίσουμε τη ζωή με την απόλαυση του να αγοράζουμε ευχαρίστως αγαθά στη σωστή τους τιμή, με την απόλαυση να πουλάμε αγαθά για τα οποία μπορούμε να είμαστε υπερήφανοι τόσο για τη σωστή τιμή τους, όσο και για τη σωστή κατασκευή τους, με την απόλαυση του να δουλεύουμε κανονικά, χωρίς βιασύνη, για να φτιάξουμε πράγματα για τα οποία θα είμαστε υπερήφανοι. Και η μεγαλύτερη απόλαυση -κατά πολύ- είναι σαφώς η τελευταία, μια απόλαυση που, νομίζω, δεν έχει όμοιά της στον κόσμο. Σας ικετεύω να θυμάστε, τόσο για να μπορέσουμε να διορθώσουμε αυτή την κατάσταση, όσο και για να κατανοήσετε αυτό που εννοώ, ότι τίποτε δεν μπορεί να είναι έργο τέχνης αν δεν είναι χρήσιμο, δηλαδή, αν δεν υπηρετεί το σώμα όταν βρίσκεται υπό τον έλεγχο του νου, ή δεν ψυχαγωγεί, ανακουφίζει ή εξυψώνει το νου σε μια υγιή κατάσταση». [8]

Ο αναρχισμός, είτε αναφερόμαστε σε αυτόν ως φιλοσοφικό σύστημα, είτε στην εφαρμογή του στην τέχνη, εμπεριέχει κάποιες βασικές ηθικές αρχές οι οποίες δεν μπορούν να αποσπαστούν από αυτόν. Οι πιο χαρακτηριστικές εξ αυτών είναι η οικολογία και ο φεμινισμός. Το Αρτς εντ Κραφτς ήταν το πρώτο κίνημα στην τέχνη που εφάρμοσε και στη θεωρία και στην πράξη οικολογικές και φεμινιστικές ιδέες.

Η ιδιαίτερη αγάπη για την ομορφιά της φύσης, η εξιδανίκευση του γυναικείου σώματος και της γυναικείας ομορφιάς, ο απόλυτος σεβασμός των πρώτων υλών ήταν μερικές από τις βασικές αρχές που τηρήθηκαν. Η λογική της σπατάλης υλικών, ειδικότερα μέσω της σπάταλης χρήσης για λόγους καθαρά αισθητικούς και όχι λειτουργικούς, αποτελεί εχθρό για ένα έργο που βασίζεται στην αναρχική ηθική. Για να γίνει περισσότερο κατανοητό, πρέπει να σκεφτόμαστε σαν να είμαστε οι ίδιοι παραγωγοί των πρώτων υλών που χρησιμοποιούμε για τη δημιουργία ενός καλλιτεχνικού έργου-αντικειμένου. Αν έπρεπε να χτίσουμε ένα κτήριο με υλικά που οι ίδιοι θα έπρεπε να εξορύξουμε, να συλλέξουμε και να επεξεργαστούμε, γεγονός το οποίο από μόνο του απαιτεί πολλές εργατοώρες και φέρνει σωματική κούραση, είναι δεδομένο ότι κατά τον σχεδιασμό του θα επιλέγαμε πολύ συγκεκριμένες μορφές και διαστάσεις που θα ελαχιστοποιούσαν τον αναγκαίο κόπο. Με άλλα λόγια, θα ακολουθούσαμε τον δρόμο της απόλυτης λειτουργικότητας –χωρίς αυτό να σημαίνει καταστρατήγηση της συνολικής αισθητικής–, καθώς αυτή διασφαλίζει τις λιγότερο αναγκαίες εργατοώρες και την έλλογη [οικολογική] χρήση των πρώτων υλών. [9]

Ο Ράσκιν και ο Μόρις, σε αντίθεση με το Bauhaus και τους Ρώσους κονστρουκτιβιστές, απέρριψαν εξ αρχής τη χρήση της μηχανής και το μοντέλο της βιομηχανικής παραγωγής, μια θέση που συμβαδίζει απόλυτα με τις ιδέες του αναρχισμού. Ο άνθρωπος, ως εκ φύσεως εργατικό και δημιουργικό ον, ως homo faber, όπως ανέλυσε διεξοδικά η Χάνα Άρεντ, είναι αδύνατο να αναθέσει την εργασία του σε άλλους – πόσο μάλλον στις μηχανές. Αν συμβεί αυτό, τότε θα χάσει τον εαυτό του, την ταυτότητά του, που τον καθορίζει ως ανθρώπινο ον και τον κάνει να ξεχωρίζει από τα υπόλοιπα έμβια όντα.

Όπως ανέφερε η Άρεντ: «Mόνο εμείς που έχουμε οικοδομήσει την αντικειμενικότητα ενός δικού μας κόσμου απ’ όσα υλικά μας παρέχει η φύση, μόνο εμείς που έχουμε κατασκευάσει αυτόν τον κόσμο μέσα στον περίγυρο της φύσης ώστε να προστατευόμαστε απ’ αυτήν, μπορούμε να θεωρούμε τη φύση ως κάτι αντικειμενικό. Χωρίς έναν κόσμο που να μεσολαβεί ανάμεσα στους ανθρώπους και τη φύση, υπάρχει αιώνια κίνηση, αλλά όχι αντικειμενικότητα». [10]

Όσο ο άνθρωπος αποφεύγει τον μόχθο και τη χειρωνακτική-πνευματική εργασία, τόσο πιο γρήγορα οδηγείται στην αποκτήνωσή του – γι’ αυτό και η σύγχρονη κοινωνία είναι τόσο έντονα νευρωτική. Όσο η τεχνολογία αντικαθιστά την ανθρώπινη δραστηριότητα, την ανθρώπινη σκέψη και λογική, ο άνθρωπος χάνει τη ζωτικότητά του που αυτό με τη σειρά του σημαίνει ότι χάνει και το ενδιαφέρον του για τη ζωή. Ως εκ τούτου, γίνεται ακόμη πιο εύκολα διαχειρίσιμος από τη εξουσία, γι’ αυτό και βλέπουμε ότι οι σημερινές κοινωνίες της μεταψηφιακής εποχής παραμένουν παντελώς απαθείς στα τερατουργήματα της εξουσίας. Η επιλογή ή, πιο σωστά, ηθική θέση του Αρτς εντ Κραφτς να απορρίψει παντελώς τη μηχανή ήταν μια αγνή αναρχική πρακτική, καθώς έθετε τον άνθρωπο, την ανθρώπινη δημιουργικότητα και την ανθρώπινη εργασία, πάνω απ’ όλα και, προ πάντων, προσάρμοσε την τελευταία αποκλειστικά στις ανάγκες της κοινωνίας. Το Bauhaus και ο ρωσικός κονστρουκτιβισμός, επηρεασμένα από τη λατρεία της μηχανής που διέδωσε ο ιταλικός φουτουρισμός, δεν κατάφεραν να δουν το πρόβλημα που θα γεννούσε η βιομηχανική παραγωγή και γενικότερα η ανάθεση της ανθρώπινης εργασίας στις μηχανές. Αυτή η μικρή λεπτομέρεια δείχνει μια εξασθένιση των αναρχικών και σοσιαλιστικών ιδεών, μια εμφανή αποδυνάμωσή τους από την «κροκοδείλια λάμψη» των μηχανών.

Το κίνημα Αρτς εντ Κραφτς ακολούθησε πιστά την αναρχική ανθρώπινη λογική της μελετημένης παραγωγής η οποία ανταποκρίνεται απόλυτα στις ανάγκες των ατόμων που συγκροτούν μια κοινωνία όπου αποφασίζουν οι ίδιοι οι πολίτες για τις ανάγκες τους. Το όραμα της ουτοπίας εμπεριέχει την ελεγχόμενη παραγωγή προς αποφυγή της υπερπληθώρας και υπερ-συγκέντρωσης αγαθών –πέραν του αναγκαίου αποθέματος– που μπορεί να επιφέρει καταστροφικά αποτελέσματα όπως υποστήριξε και ο Ζορζ Σαμπό: «(…) όλη η ανθρώπινη ζωή εξαρτάται, στην ουσία, από την αγροτική λειτουργία, τη μοναδική που παραμένει θεμελιώδης, αφού εξασφαλίζει την τροφή. Κάθε υπερτροφία των αστικών λειτουργιών απειλεί την ακεραιότητα της κοινωνίας» [11].

Σ’ αυτό το σημείο πρέπει να τονιστεί ότι η θέση του Σαμπό είναι πολύ εύστοχη καθώς η υπερσυσσώρευση τροφικών αποθεμάτων, η οποία έγινε εφικτή μόνο όταν εφαρμόστηκε η σταθερή γεωργία και κτηνοτροφία, αποτέλεσε την αιτία της γέννησης παρασιτικών κοινωνικών τάξεων, οι οποίες μετέπειτα μετατράπηκαν σε ελίτ. Η θέση του κινήματος Αρτς εντ Κραφτς για ελεγχόμενη παραγωγή προϊόντων σύμφωνα με τις ανάγκες της κοινωνίας, αποτεθεί μια από τις πιο, κυριολεκτικά σοφές, θέσεις της αναρχικής θεωρίας.

Όπως παρατήρησε και ο Γιάννης Μανέτας, η αποθήκευση μεγάλων αποθεμάτων ήταν η αιτία να γεννηθούν οι πρώτες εξουσιαστικές, ταξικές κοινωνίες: «Τοπικά, τα πρώτα μεγάλα απολυταρχικά βασίλεια της περιοχής, οι πρώτες πολυάνθρωπες πόλεις-κράτη, στήριξαν τη δύναμή τους σε μονοκαλλιέργειες αρδευόμενων δημητριακών, εγκαταλείποντας τις προηγούμενες διατροφικές συνήθειες. Όμως τα δημητριακά είναι φτωχά σε βιταμίνες και ιχνοστοιχεία, με αποτέλεσμα ο πληθυσμός των πόλεων να αρχίσει να πάσχει από τις αντίστοιχες ελλείψεις. Στους σκελετούς αρχίζουν να διαπιστώνονται συμπτώματα αναιμίας και ραχιτισμού, και στα δόντια ίχνη τερηδόνας και περιοδοντίτιδας. Επιπλέον, η σκληρή, μονότονη και κατά κύριο λόγο χειρωνακτική δουλειά στους αγρούς και στα δημόσια έργα αφήνει τα ίχνη της στη σπονδυλική στήλη, στις αρθρώσεις και στα γόνατα. Την κατάσταση φαίνεται να επιβαρύνει ακόμα περισσότερο το γεγονός ότι τα δημητριακά περιέχουν ικανά ποσά ουσιών που δεσμεύουν ιχνοστοιχεία και τα κάνουν μη αφομοιώσιμα. Γενικά, η Νεολιθική εποχή, για τους κατοίκους του αστικού και γεωργοκτηνοτροφικού συμπλέγματος, επεφύλασσε περισσότερη ίσως τροφή, αλλά κακής ποιότητας, και μεγαλύτερη κούραση». [12]

Ο Μόρις και ο Ράσκιν έθεσαν το ζήτημα της ουτοπικής κοινωνίας η οποία θα έπρεπε να έρθει χωρίς τη βοήθεια της μηχανής, με άλλα λόγια, ο άνθρωπος έπρεπε και πάλι να επιστρέψει στη φύση, στο φυσικό του σπίτι, και να λειτουργήσει και πάλι ως συνεργάτης της. Οι Ρώσοι κονστρουκτιβιστές και οι εκφραστές του Bauhaus θεώρησαν ότι η βιομηχανική παραγωγή θα μπορούσε να λειτουργήσει προς όφελος μιας κοινωνικής ευφορίας. Όπως είδαμε, η ιστορία απέδειξε ότι η ανεπτυγμένη τεχνολογία και η βιομηχανική παραγωγή οδήγησαν στο ακριβώς αντίθετο αποτέλεσμα, δηλαδή στην απόλυτη κοινωνική δυσφορία, στην απόλυτη υποδούλωση των κοινωνιών και στον απόλυτο έλεγχο των ανθρώπων από τοπικές, εθνικές και παγκόσμιες εξουσίες. Στην ανθρώπινη ιστορία υπάρχει ένα πολύ δυσάρεστο παράδοξο, το οποίο δεν αφορά μόνο τον τομέα της τέχνης, αλλά ολόκληρη την κοινωνία. Όποια φιλοσοφικά συστήματα ή ιδέες εμφανιστούν, όσο ριζοσπαστικό χαρακτήρα κι αν διαθέτουν, στο πέρας του χρόνου χάνουν όλο και πιο πολύ την αρχική τους επαναστατικότητα.

Πιο απλά, θα λέγαμε ότι στρογγυλεύουν οι επαναστατικές γωνίες που είναι και αυτές που προκαλούν τον «πόνο» στο εξουσιαστικό σύστημα. Αυτές τις στρογγυλεμένες γωνίες θα μπορούσαμε να πούμε ότι αποτέλεσαν το Bauhaus και ο ρωσικός κονστρουκτιβισμός που εμφανίστηκαν, κατά μια έννοια, ως απόηχος του Αρτς εντ Κραφτς. Γιατί, όμως, συμβαίνει αυτό; Γιατί οι αναρχικές και γενικότερα οι επαναστατικές ιδέες χάνονται στο βάθος του χρόνου και αυτό αποτελεί ιδιαίτερα έντονο φαινόμενο στον κόσμο της τέχνης;

Αν και δεν είναι του παρόντος να δοθεί μια εκτενής απάντηση, μπορούμε να δούμε τα δύο σημεία στα οποία χτυπήθηκε, σχεδόν θανάσιμα, ο αναρχισμός στην τέχνη. Μετά την ολοκλήρωση του κύκλου του κινήματος Αρτς εντ Κραφτς, του οποίου η επιρροή συνέχισε να υφίσταται για αρκετές δεκαετίες μετέπειτα και ιδιαίτερα στον τομέα της αρχιτεκτονικής –με ενδιαφέρουσες προσωπικότητες όπως οι αρχιτέκτονες Λούις Σάλλιβαν και Φρανκ Λόιντ Ράιτ– άρχισαν μαζί του να χάνονται και οι δύο βασικές αναρχικές θέσεις που είναι: α) το όραμα της ουτοπίας, β) η άρνηση της βιομηχανικής παραγωγής και η απόρριψη της συνεργασίας ανθρώπου και μηχανής με τους όρους που έθεσε ο καπιταλιστικός τρόπος παραγωγής.

Ο καπιταλισμός φάνηκε από την αρχή της ζωής του πως ήταν πολύ πιο δυνατός από τις επαναστατικές ιδέες και το μεγαλύτερό του όπλο ήταν, είναι και θα είναι η αφομοίωση μέσω της συνήθειας. Η συνήθεια των μαζών να μαθαίνουν να ζουν στην υποτέλεια και να υιοθετούν κάθε είδους εξουσιαστική συμπεριφορά που προέρχεται από το κράτος και να την κάνουν κτήμα τους, και η αφομοίωση από την πλευρά του κράτους κάθε κίνησης αντίστασης –κινήματα, ιδέες, υποκουλτούρες κ.λπ.–, αποδείχθηκε ότι πραγματοποιείται με τρομακτικά γρήγορο και επιτυχημένο τρόπο. [13]

Πολύ σωστά ο Μίλτος Φραγκόπουλος [Εισαγωγή στην ιστορία και τη θεωρία του Graphic Design, εκδόσεις Futura, Αθήνα, 2006] στην ανάλυσή του για την εξέλιξη του ρωσικού κονστρουκτιβισμού υποστήριξε ότι εγκαταλείφθηκε η προηγούμενη αναρχίζουσα στάση απέναντι στο κατεστημένο που είχε διαμορφώσει το Αρτς εντ Κραφτς. Είναι πλέον ολοφάνερο ότι για να επανέλθει ο χαμένος αναρχισμός της τέχνης, πρέπει πρωτίστως να επανέλθει το όραμα της ουτοπίας – και αυτό αφορά και τα ριζοσπαστικά κινήματα που και αυτά έβγαλαν το όραμα της αναρχικής κοινωνίας από το επαναστατικό τους πρόγραμμα. Την ίδια στιγμή πρέπει να επανέλθει το φυσικό, ανθρώπινο, αντανακλαστικό της μηδενικής εμπιστοσύνης στην εξουσία και οτιδήποτε αποτελεί παράγωγο αυτής. Το να δηλώνει ένας καλλιτέχνης αρνητής της εξουσίας και πολέμιος του καπιταλιστικού συστήματος, αυτό από μόνο του δεν αρκεί αν ο ίδιος χρησιμοποιεί τα εργαλεία του συστήματος για να επικοινωνήσει το καλλιτεχνικό του έργο. Κανένα καλλιτεχνικό έργο δεν πρόκειται να πείσει την κοινωνία όταν αυτό είναι ελλιπές, όταν δηλαδή δεν κουβαλάει μαζί του ένα ολοκληρωμένο σχέδιο για το πώς θα είναι η ιδανική κοινωνία.

Όσο ολοκληρωμένο απαιτείται να είναι ένα καλλιτεχνικό έργο που χρησιμοποιεί επάξια τις αναρχικές ιδέες, άλλο τόσο ολοκληρωμένος σε συνειδησιακό και πρακτικό επίπεδο πρέπει να είναι και ο δημιουργός του. Τα κινήματα στην τέχνη, τα πρωτοπόρα στυλ και οι πρωτοπόρες τεχνοτροπίες που εμφανίστηκαν, καθρέφτιζαν το ιδεολογικό υπόβαθρο των εκφραστών τους. Όσο πιο αδύναμος πνευματικά είναι ένας καλλιτέχνης, τόσο πιο επικίνδυνο για την κοινωνία μπορεί να γίνει το έργο του. Χαρακτηριστικό παράδειγμα ήταν η πορεία του μοντερνισμού στην αρχιτεκτονική που ενώ ξεκίνησε, στην ουσία γεννήθηκε, από το όραμα του ουτοπικού σοσιαλισμού και των πρώτων ουτοπιστών κατέληξε να μετατραπεί σ’ ένα εργαλείο της εξουσίας και του καπιταλισμού. Όπως προαναφέρθηκε, αυτή η παντελώς αντίθετη πορεία προέκυψε από το γεγονός ότι οι συνεχιστές του πρωταρχικού ουτοπικού οράματος διέθεταν πιο αδύναμες ιδέες από τους προκατόχους τους. Από το κίνημα Αρτς εντ Κραφτς και τις ιδέες του Μόρις και του Ράσκιν επηρεάστηκαν αρχιτέκτονες όπως ο Λούντβιχ Μις φαν ντερ Ρόε, ο ιδρυτής τού Bauhaus Βάλτερ Γκρόπιους, όπως και ο Λε Κορμπιζιέ ο οποίος έκανε μια τρομακτική στροφή στις ιδέες του, εγκαταλείποντας το όραμα της αταξικής κοινωνίας – ο ίδιος είχε πει κάποτε τη φράση «η ουτοπία δεν είναι παρά η πραγματικότητα του αύριο» [14]

Ο Ρώσος αρχιτέκτονας Moisei Ginzburg, σε προσωπική αντιπαράθεση που είχε έρθει με τον Λε Κορμπιζιέ, μέσω της ανταλλαγής γραμμάτων, έγραψε μεταξύ άλλων κάτι που αποκαλύπτει την τραγική πορεία που πήρε η μοντέρνα αρχιτεκτονική από υπερασπιστής της ουτοπίας σε εργαλείο του συστήματος:

«Μ’ άλλα λόγια, και παρά τα λαμπρά σας χαρίσματα, αναγνωρίζετε την αδυναμία σας να ξεπεράσετε τις αντικειμενικές αντιφάσεις του σημερινού καπιταλισμού. Μελετώντας κανείς με προσοχή όλα σας τα έργα, δεν μπορεί να τα δει διαφορετικά απ’ ό,τι είναι, από μια προσπάθεια δηλαδή να λιμαριστούν τα νύχια της ζωής των πόλεων· να στρογγυλευτούν οι γωνίες. Είστε ο καλύτερος ανάμεσα στους χειρότερους της σύγχρονης πόλης· θέλετε οπωσδήποτε να τη θεραπεύσετε. Γι’ αυτό βάζετε όλη την πόλη σε κολώνες [pilotis]· για να λύσετε το άλυτο πρόβλημα της κυκλοφορίας μέσα σ’ αυτήν. Γι’ αυτό δημιουργείται τους θαυμαστούς κήπους στις στέγες των πανύψηλων κτηρίων· για να προσφέρεται στους κατοίκους λίγο επιπλέον φυτεμένο χώρο. Γι’ αυτό στις γοητευτικές βίλλες σας δίνεται στους κατοίκους ιδανικές συνθήκες ζωής από την άποψη της ησυχίας και των ανέσεων. Αλλά όλα αυτά τα κάνετε γιατί θέλετε να θεραπεύσετε την πόλη· επειδή, σε τελευταία ανάλυση, θέλετε να τη διατηρήσετε βασικά όπως είναι· όπως έχει δημιουργηθεί από τον καπιταλισμό» [15]

Βλέπουμε ότι η εγκατάλειψη των αναρχικών ιδεών και του οράματος της ουτοπίας οδήγησε σ’ ένα από τα μεγαλύτερα δεινά που βίωσε ποτέ η ανθρωπότητα: στη δημιουργία των σύγχρονων πόλεων και των εγκλωβισμό των ανθρώπων μέσα σε αυτές. Η επαναφορά τού χαμένου αναρχισμού τής τέχνης είναι η μοναδική ελπίδα τής κοινωνίας για να μπορέσει ν’ απαλλαγεί οριστικά από τα βάσανά της και να πλεύσει επιτέλους προς την ελευθερία, προς μια μαγική ζωή, που μόνο η ουτοπία μπορεί να προσφέρει.

—————————————————–

Βιβλιογραφία
Άρεντ, Χάννα, Η ανθρώπινη κατάσταση, μτφρ. Στέφανος Ροζάνης – Γεράσιμος Λυκιαρδόπουλος, εκδόσεις Γνώση, Θεσσαλονίκη, 1986
Ζολί, Ρομπέρ, Η πόλη και ο αστικός πολιτισμός, μτφρ. Σώτη Τριανταφύλλου, εκδόσεις Σύγχρονη Εποχή, Αθήνα, 1991
Μανέτας, Γιάννης, Η συμβιωτική περιπέτεια, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, Ηράκλειο, 2024
Μόρις, Ουίλλιαμ, Νέα από πουθενά, μτφρ. Νίκος Ζ. Αλέξανδρος, εκδόσεις Ελεύθερος Τύπος, Αθήνα, 1989
Στεφανίδης, Μάνος, Μια ιστορία της ζωγραφικής, εκδόσεις Καστανιώτη, Αθήνα, 1994
Τζαμπαλάτης, Ευστράτιος, Η αναρχία είναι γένους θηλυκού, εκδόσεις Νησίδες, Θεσσαλονίκη, 2018
Τζαμπαλάτης, Ευστράτιος, Σανατόπια: Η αναρχική κοινωνία από τη θεωρία στην πράξη, εκδόσεις Νησίδες, Θεσσαλονίκη, 2014.
Φραγκόπουλος, Μίλτος, Εισαγωγή στην ιστορία και τη θεωρία του graphic design: Μια μικρή ανθολογία, εκδόσεις Futura, Αθήνα, 2006

Σημειώσεις**
4. Η σύνδεση του αναρχισμού με τη γυναίκα και τη γυναικεία κουλτούρα έχει βαθύ παρελθόν. Περισσότερα στο βιβλίο μου Η αναρχία είναι γένους θηλυκού, εκδόσεις Νησίδες, Θεσσαλονίκη, 2018.

5. Να τονιστεί ότι αυτό δεν σημαίνει ότι υποτιμάμε τον ανατρεπτικό έργο των εν λόγω κινημάτων. Ειδικότερα η «Σχολή του Μπάουχαους», σε μια εποχή που η μαζική παραγωγή προϊόντων ενίσχυε στο μέγιστο την καπιταλιστική οικονομία, όπως πολύ σωστά παρατήρησε ο Μάνος Στεφανίδης [Μια ιστορία της ζωγραφικής, εκδόσεις Καστανιώτη, Αθήνα, 1994] παρήγαγαν αξιόλογα προϊόντα που «αντιστρατευόταν τα συμφέροντα των βιομηχάνων».

6. Ουίλλιαμ Μόρις, Νέα από πουθενά, μτφρ. Νίκος Ζ. Αλέξανδρος, εκδόσεις Ελεύθερος Τύπος, Αθήνα, 1989.

7. Η δική μου αρχιτεκτονική πρόταση παρουσιάζεται στο βιβλίο Σανατόπια: Η αναρχική κοινωνία από τη θεωρία στην πράξη, εκδόσεις Νησίδες, Θεσσαλονίκη, 2014.

8. Μίλτος Φραγκόπουλος, Εισαγωγή στην ιστορία και τη θεωρία του graphic design: Μια μικρή ανθολογία, εκδόσεις Futura, Αθήνα, 2006, σσ. 30-31.Φιλολογικός Όμιλος Ελλάδος

9. Καθαροί γεωμετρικά χώροι και μικρές διαστάσεις δεν σημαίνουν απαραίτητα και λιγότερες ώρες εργασίας. Η συμπεριφορά του κάθε υλικού, η αρχιτεκτονική του κτηρίου, οι κατασκευαστικές λεπτομέρειες κι ένα σωρό ακόμη παράγοντες επηρεάζουν τον χρόνο κατασκευής. Δεν είναι λοιπόν τυχαίο ότι πολλές φυλές ινδιάνων της Αμερικής, οι οποίες εφάρμοζαν στην πράξη ένα αναρχικό σύστημα κοινωνικής οργάνωσης, είχαν υιοθετήσει μια πολύ «απλή», φυσική αρχιτεκτονική. Μια αναρχική κοινωνία δεν μας θέλει σκλάβους των τεχνουργημάτων μας.

10. Χάννα Άρεντ, Η ανθρώπινη κατάσταση, μτφρ. Στέφανος Ροζάνης – Γεράσιμος Λυκιαρδόπουλος, εκδόσεις Γνώση, Θεσσαλονίκη, 1986, σελ. 19.

11. Παρατίθεται από τον Ρομπέρ Ζολί στο Η πόλη και ο αστικός πολιτισμός, μτφρ. Σώτη Τριανταφύλλου, εκδόσεις Σύγχρονη Εποχή, Αθήνα, 1991, σελ. 15.

12. Γιάννης Μανέτας, Η συμβιωτική περιπέτεια, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, Ηράκλειο, 2024, σσ. 141- 142.

13. Οι αντικουλτούρες του χιπ χοπ και του πανκ είναι τα πιο χαρακτηριστικά σύγχρονα παραδείγματα ολικής αφομοίωσης από το καπιταλιστικό σύστημα. Στους όρους αντικουλτούρα και υποκουλτούρα έχει αναφερθεί διεξοδικά ο Μάριο Μάφι στο βιβλίο του Underground, μτφρ. Τασούλα Καραϊσκάκη, εκδόσεις Οδυσσέας, Αθήνα, 2000. Εξαιρετική ανάλυση για το συγκεκριμένο ζήτημα προσφέρει και ο Ντικ Χέμπντιτζ στο βιβλίο του Υποκουλτούρα: Το νόημα του στυλ, μτφρ. Έφη Καλλιφατίδη, εκδόσεις Γνώση, Θεσσαλονίκη, 1988.

14. Οι ουτοπικές απόψεις του καταγράφονται στο, αρχικά συλλογικά γραμμένο έργο, η Χάρτα των Αθηνών – Λε Κορμπυζιέ, Η χάρτα των Αθηνών, μτφρ. Σταύρος Κουρεμένος, εκδόσεις Ύψιλον, Αθήνα, 1987.

15. Anatole Kopp, Παντελής Λαζαρίδης, Πόλη και επανάσταση, Η πτώχευση της αρχιτεκτονικής, μτφρ. Παντελής Λαζαρίδης, εκδόσεις Νέα Σύνορα, Αθήνα 1976, σελ. 338.

**Δεν γνωρίζουμε γιατί η αρίθμηση των σημειώσεων αρχίζει από το 4, ωστόσο το αφήνουμε ως έχει.

The post Το κίνημα Αρτς εντ Κραφτς (Arts and Crafts) & η σχέση του με τον αναρχισμό first appeared on Aυτολεξεί.

Αυτό που έχει σημασία δεν είναι αυτό που τελειώνει και καθαγιάζει, αλλά αυτό που εγκαινιάζει, αναγγέλλει και προαναγγέλλει.

~Achille Mbembe

Σε τι εποχή ζούμε; Πώς μπορούμε να την περιγράψουμε; Για την κριτική σκέψη, το ερώτημα των ονομάτων –των ονομάτων της εποχής– είναι αποφασιστικής σημασίας. Ο χάρτης των ονομασιών προσανατολίζει τις στρατηγικές, αποκαλύπτει τις κινήσεις του αντιπάλου, υποδεικνύει τα πιθανά σημεία αντίστασης.

Τι είναι αυτό που αντιμετωπίζουμε σήμερα; Αν δεν γνωρίζουμε το όνομά του, πώς μπορούμε να το πολεμήσουμε;

Ο Καμερουνέζος στοχαστής Achille Mbembe προτείνει έναν όρο: «κτηνωδία» ή «μπρουταλισμός» (brutalism). Δανεισμένος από την αρχιτεκτονική –όπου περιγράφει ένα ογκώδες, βιομηχανικό και συχνά ρυπογόνο στυλ κατασκευής–, ο όρος αποκτά έναν μεταφορικό χαρακτήρα για να περιγράψει τον σύγχρονο κόσμο ως μια διαδικασία ολοκληρωτικού πολέμου κατά της ύλης.

Η διάγνωση του Mbembe δεν περιορίζεται στην πολιτική ή την οικονομία. Είναι πολιτισμική, κοσμική και κοσμοπολιτική. Προσδιορίζει τη σύγχρονη κυρίαρχη σχέση με τον κόσμο ως μια σχέση εξαναγκασμού και εξαγωγής, εντατικής εκμετάλλευσης και λεηλασίας.

Ο κόσμος έχει μετατραπεί σε ένα τεράστιο ορυχείο ανοιχτής εξόρυξης. Η λειτουργία των σύγχρονων δυνάμεων, λέει ο Mbembe, είναι «να καθιστούν δυνατή την εξόρυξη». Υπάρχει μια δεξιά και μια προοδευτική εκδοχή αυτού του μπρουταλισμού, αλλά και οι δύο διαχειρίζονται –με διαφορετικές εντάσεις και τρόπους– την ίδια επιχείρηση γεώτρησης: από τα σώματα και τα εδάφη, μέχρι τη γλώσσα και το συμβολικό.

Πρόκειται για έναν νέο ιμπεριαλισμό;

Ναι. Αλλά όχι πλέον με την πρόθεση να οικοδομήσει έναν πολιτισμό αξιών ή μια νέα ιδέα του Αγαθού. Αντιθέτως, διασπά και ξεσκίζει τα σώματα –ατομικά, συλλογικά, γήινα– για να εξαντλήσει κάθε διαθέσιμη ενέργεια, απειλώντας την ίδια την «καύση του κόσμου».

Ο Mbembe εντοπίζει πλανητικές τάσεις που επηρεάζουν την ανθρωπότητα στο σύνολό της, σκεπτόμενος όμως από ένα συγκεκριμένο σημείο: την Αφρική, την ιστορία της, τις πληγές και την αντίστασή της. Σήμερα, ολόκληρος ο κόσμος βιώνει ένα «γίγνεσθαι μαύρο», στο οποίο η διάκριση μεταξύ ανθρώπου, πράγματος και εμπορεύματος τείνει να εξαφανιστεί. Ο μαύρος σκλάβος λειτουργεί ως προεικόνιση μιας παγκόσμιας κατάστασης. Είμαστε όλοι σε κίνδυνο.

Η λιβιδινική κτηνώδης οικονομία

Τι είδους ανθρώπινο ον, τι μορφές υποκειμενικότητας και επιθυμίας επιδιώκει να παράγει ο σύγχρονος μπρουταλισμός;

Από τη μία, κυριαρχεί το παράλογο πρόταγμα της εξάλειψης του ασυνείδητου – αυτής της «δεξαμενής νύχτας» που η ψυχανάλυση επιχείρησε να μας συμφιλιώσει με. Το ανθρώπινο σώμα δεν είναι μόνο βιολογικό και νευροχημικό, αλλά και «ονειρεμένη ύλη» (Leon Rozitchner): νοσταλγεί, φαντασιώνεται, ζει μέσα σε ουτοπίες. Το ασυνείδητο είναι η μπανανόφλουδα κάθε σχεδίου ελέγχου – ακόμα και του ίδιου του ελέγχου του ατόμου πάνω στον εαυτό του.

Αυτή η ακυβέρνητη διάσταση πρέπει, κατά το μπρουταλιστικό πρόταγμα, να εξαλειφθεί. Όλες οι ανθρώπινες δυνάμεις πρέπει να καταγραφούν, να συλληφθούν από τα δίκτυα δεδομένων. Ο χάρτης να αντικαταστήσει την επικράτεια. Ο μπρουταλισμός επιδιώκει την ολοκληρωτική ψηφιοποίηση του κόσμου, τη διάλυση του ασυνείδητου – αυτού που μας κάνει μοναδικούς – στον αλγόριθμο, στον αριθμό, στο ποσοτικό. Την ακύρωση του μυστηρίου που είμαστε.

Το αποτέλεσμα; Η απελευθέρωση των πιο σκοτεινών και καταστροφικών ορμών.

Ο γενικευμένος εξορθολογισμός – ψηφιοποίηση, αλγοριθμοποίηση, πρωτοκολλοποίηση – μπλοκάρει τις συναισθηματικές και ερωτικές ενέργειες. Αυτή τη δύναμη του Έρωτα, που κατά τον Φρόυντ είναι το μόνο αντίβαρο στον Θάνατο. Η επιχείρηση εξάλειψης του ασυνείδητου οδηγεί σε μια γενικευμένη απευαισθητοποίηση.

Αδιαφορία για τον πόνο των άλλων, απόλαυση στο να πληγώνει και να σκοτώνει κανείς – η σκληρότητα και ο σαδισμός είναι βασικά χαρακτηριστικά των σύγχρονων δυνάμεων. Ο Mbembe μιλάει, σε ένα ιδιαίτερα ανατριχιαστικό κεφάλαιο, για τη σύγχρονη «αρρενωπότητα». Η λιβιδινική οικονομία του μπρουταλισμού δεν περνάει πλέον μέσα από την καταστολή ή τον περιορισμό των ορμών, αλλά μέσα από την αχαλίνωτη απενοχοποίηση και την απουσία ορίων- λέγοντας τα πάντα, κάνοντας τα πάντα, δείχνοντας τα πάντα και απολαμβάνοντας τα.

Αυτό εκφράζεται γλαφυρά με μία εικόνα: ο θρίαμβος του αιμομικτικού πατέρα στις πορνογραφικές ιστοσελίδες. Αν για τον Φρόυντ, η πατροκτονία σήμαινε την αρχή του πολιτισμού και της ηθικής, σήμερα επιστρέφει το φάντασμα του δεσποτικού πατέρα ως ενσάρκωση των πιο σκοτεινών επιθυμιών.

Χθες, η πατρική εντολή μας ανάγκαζε να απαρνηθούμε ή να αναβάλουμε την ηδονή, να την αντικαταστήσουμε με υποτακτική αποζημίωση. Σήμερα, απαιτεί το αντίθετο: να μην αναβάλλουμε ή να μην υποκαταστήσουμε τίποτα, αλλά να αποκτήσουμε πρόσβαση στην jouissance άμεσα, κυριολεκτικά και χωρίς διαμεσολάβηση. Να καταναλώνουμε (αντικείμενα, σώματα, εμπειρίες, σχέσεις), από την καταπίεση στην πίεση, από την αποσεξουαλικοποίηση στην υπερσεξουαλικοποίηση, από τον πατέρα της απαγόρευσης στον πατέρα της κατάχρησης- η ενοχή σήμερα συνίσταται στο ότι δεν έχουμε απολαύσει αρκετά.

Ο αποικισμός ήταν πάντα μια μορφή κτηνωδίας. Η φυτεία και η αποικία, κατά τον Mbembe, προεικονίζουν τη βαρβαρότητα. Στον σύγχρονο μπρουταλισμό, ο άλλος δεν είναι τίποτε άλλο παρά ένα «χαρέμι αντικειμένων» (Franz Fanon). Η δεξιά εμφανίζεται σήμερα ως υπερασπιστής μιας «ελευθερίας» που είναι απλώς το δικαίωμα των ισχυρών να απολαμβάνουν τους αδύναμους σαν αναλώσιμα αντικείμενα.

Στο βάθος του σύγχρονου αρρενωπισμού, ο πανικός του ευνουχισμού, ο τρόμος του θηλυκού. Ο μπρουταλισμός φαντασιώνεται ακόμη και την πλήρη απαλλαγή από τις γυναίκες: γενικευμένος αυνανισμός, σεξουαλικότητα χωρίς επαφή, τεχνοσεξουαλικότητα. Ο εγκέφαλος αντικαθιστά τον φαλλό ως προνομιακό όργανο. Ο παρθενισμός δεν ήταν η τελευταία λέξη της πατριαρχίας.

Frontier-bodies

Στο τέλος του βιβλίου της Οι απαρχές του ολοκληρωτισμού, περισσότερες από εξακόσιες σελίδες αφιερωμένες στη μελέτη των ιστορικών και κοινωνικών συνθηκών που κατέστησαν δυνατό τον ναζισμό και τον σταλινισμό, η Χάνα Άρεντ δηλώνει εκπληκτικά ότι η μόνη βεβαιότητα στην οποία κατέληξε είναι ότι ο ολοκληρωτισμός γεννήθηκε σε έναν κόσμο όπου ο πληθυσμός στο σύνολό του είχε καταστεί περιττός. Τα στρατόπεδα συγκέντρωσης (και αργότερα εξόντωσης) ήταν τότε το μόνο μέρος που βρήκαν οι εξουσιαστές για να στεγάσουν όσους υπερέβαιναν τις απαιτήσεις.

Πώς το διαβάζουμε αυτό σήμερα, όταν η εποχή μας διατρέχεται από το ίδιο φαινόμενο των περιπλανώμενων μαζών; Ο πόλεμος ήταν πάντα ένα μέσο για την πιθανή ρύθμιση του ανεπιθύμητου πλεονάζοντος πληθυσμού και ο ολοκληρωτισμός ένα καθεστώς μόνιμου πολέμου. Ο σύγχρονος μπρουταλισμός, διαφορετικός από τον ναζισμό ή τον σταλινισμό, κληρονομεί ωστόσο την ίδια λειτουργία. Αντιμέτωπος με τον φόβο του μοιράσματος και τον πανικό του «πολλαπλασιασμού των άλλων», προκύπτει η βάναυση διαχείριση της μετανάστευσης.

Ο Mbembe αποκαλεί τα πλεονάζοντα ανθρώπινα όντα «σώματα συνόρων». Τι πρέπει να γίνει με αυτά; Να τους απομονώσουμε και να τους περιορίσουμε, να τους κλειδώσουμε και να τους απελάσουμε, να τους αφήσουμε να πεθάνουν. Η βιοπολιτική (που φροντίζει τη ζωή για να την εκμεταλλευτεί) είναι συνυφασμένη με τη νεκροπολιτική (που παράγει και φροντίζει τον περιττό πληθυσμό).

Ο σύγχρονος κόσμος δεν γνωρίζει μόνο ήπιες και σαγηνευτικές μορφές ελέγχου (μόδα, design, διαφήμιση), αλλά και μεθόδους πολέμου. Σήμερα, παντού, οι έλεγχοι, οι συλλήψεις και οι περιορισμοί γίνονται πιο αυστηροί. Οι χώροι μοιράζονται και λαμβάνονται αυταρχικές αποφάσεις για το ποιος μπορεί και ποιος δεν μπορεί να κυκλοφορεί. Η κινητικότητα των υποκειμένων (του σπιτιού, της εργασίας, της λειτουργίας) όχι μόνο προωθείται, αλλά και υποτάσσεται, ελέγχεται, καθορίζεται. Η Γάζα είναι ένα τέτοιο παράδειγμα.

Ενώ οι Ευρωπαίοι ηγέτες γιόρτασαν πρόσφατα την ογδοηκοστή επέτειο της απελευθέρωσης του Άουσβιτς, τα στρατόπεδα επέστρεψαν ξανά– στρατόπεδα εγκλεισμού, κράτησης, υποβιβασμού και διαχωρισμού- για μετανάστες, πρόσφυγες, αιτούντες άσυλο- στρατόπεδα, εν ολίγοις, για αλλοδαπούς, σε μέρη όπως η Σάμος, η Χίος, η Λέσβος, η Ειδομένη, η Λαμπεντούζα, η Ventimiglia, η Σικελία, η Subotica. Οι πιο θανατηφόρες μεταναστευτικές διαδρομές παγκοσμίως είναι οι ευρωπαϊκές. 10.000 άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους προσπαθώντας να εισέλθουν στην Ισπανία πέρυσι.

Η αφαίμαξη και η αρπαγή λειτουργούν επίσης στη διαχείριση των πολύπλοκων κυκλοφοριών των συνοριακών σωμάτων, εξηγεί ο Mbembe, μέσω του ελέγχου των συνδέσεων, της κινητικότητας και των ανταλλαγών. Ο πόλεμος κατά των μεταναστών (αυτό το θέμα της μετακίνησης) αποτελεί επίσης μια επικερδή επιχείρηση.

Σήμερα, οι ιμπεριαλιστικές παρορμήσεις συνδυάζονται με τη νοσταλγία και τη μελαγχολία. Οι πρώην κατακτητές, γερασμένοι και κουρασμένοι, αισθάνονται ότι εισβάλλουν «ενεργητικές φυλές» γεμάτες ζωντάνια. Ο κόσμος γίνεται μικρός και απειλείται. Αυτή είναι η αντίληψη που εκμεταλλεύεται η ευρωπαϊκή ακροδεξιά. Η πατρίδα δεν πρέπει πλέον να επεκταθεί, αλλά να υπερασπιστεί. Το καταφατικό και ενθουσιώδες ύφος ενός Jose Antonio γίνεται καθαρός φόβος και θυματοποίηση στο Vox.

Ουτοπίες της ύλης

Πώς να αντισταθούμε στον μπρουταλισμό; Ο Mbembe δεν ξεπέφτει σε μια άσκηση καταστροφολογίας, αλλά τολμά να «ουτοπικοποιήσει». Τι σημαίνει αυτό;

Ο Καμερουνέζος στοχαστής εμπνέεται από τον Ernst Bloch, τον μεγάλο στοχαστή της ουτοπίας και της ελπίδας του 20ού αιώνα. Τι είναι η ουτοπία για τον Bloch; Τίποτα από αυτά που συνήθως σκεφτόμαστε ότι συνδέονται με τον όρο: εικασίες για το μέλλον, προβολές σεναρίων, τέλεια μοντέλα. Όχι, η ουτοπία είναι η δύναμη, η λανθάνουσα κατάσταση και η δυνατότητα που είναι ήδη εγγεγραμμένες στο παρόν.

Σε αντίθεση με τη συμβατική κριτική, η ουτοπική κριτική όχι μόνο χαρτογραφεί κριτικά τις σύγχρονες δυνάμεις, αλλά υποδεικνύει επίσης δυνατότητες αντίστασης, αλλαγής και άλλων πιθανών κόσμων. Δεν καταγγέλλει μόνο, δεν κρίνει ή ακυρώνει, αλλά διατυπώνει και νέες δυνατότητες, καλώντας τον ακροατή να τις γεννήσει, να τις ξεδιπλώσει. Θέτει σε ένταση αυτό που υπάρχει και αυτό που θα μπορούσε να υπάρξει, με το τελευταίο να μην είναι μια αφηρημένη δυνατότητα, αλλά μια δύναμη σε εξέλιξη.

Αν σήμερα γινόμαστε μάρτυρες ενός «μαύρου γίγνεσθαι του κόσμου», μήπως θα μπορούσαμε να εμπνευστούμε από την αντίσταση που οι αφρικανικοί πολιτισμοί ανέκαθεν αντιτάσσονταν στο γίγνεσθαι του πράγματος/αντικειμένου τους; Το ιδιαίτερο γίνεται παγκόσμιο και η ουτοπία, όπως επιθυμούσε ο Walter Benjamin, δεν βρίσκεται πλέον στο μέλλον αλλά σε «ένα άλμα τίγρης στο παρελθόν».

Αυτές οι αντιστάσεις περνούν, όπως το διαβάζω, μέσα από μια άλλη αντίληψη και μια άλλη σχέση με την ύλη. Η ύλη σύμφωνα με τους προ-αποικιακούς αφρικανικούς πολιτισμούς είναι ένα ύφασμα σχέσεων, είναι η διαφορά, είναι η αλλαγή. Ο ανιμισμός θα το εξέφραζε αυτό σε πνευματικό επίπεδο: ο κόσμος κατοικείται από ένα πλήθος ζωντανών όντων, ενεργών υποκειμένων, πολλαπλών θεοτήτων, προγόνων, μεσολαβητών.

Είτε αποζημιώσεις είτε κηδείες, λέει ο Mbembe. Η πρόκληση δεν είναι να αγανακτήσει κανείς ή να χτυπήσει το στήθος του, αλλά να αναγεννήσει την πληγωμένη ύλη. Για παράδειγμα, στην περίπτωση της συζήτησης για την αποαποικιοποίηση των μουσείων, το ζητούμενο δεν είναι απλώς η «επιστροφή» των κλεμμένων αντικειμένων στους τόπους προέλευσής τους. Είναι η αναγνώριση ότι τα αντικείμενα αυτά δεν υπήρξαν ποτέ απλώς «πράγματα» — ούτε χρηστικά ούτε έργα τέχνης με τη συμβατική έννοια. Ήταν οχήματα και κανάλια ενέργειας, φορείς ζωτικής δύναμης και εικονικότητας, που επέτρεψαν τη μεταμόρφωση της ύλης — την αναδημιουργία μιας ενεργούς σχέσης με τη μνήμη.

Αν η ύλη δεν είναι ένα αντικείμενο προς εκμετάλλευση, αλλά ένα συμμετοχικό οικοσύστημα, μια δεξαμενή δυνατοτήτων, ένα σύνολο υποκειμενικοτήτων, τότε ποιες πολιτικές μορφές θα μπορούσαν να της αρμόζουν;

Πέρα από τη φιλελεύθερη δημοκρατία και τον βιταλιστικό εθνικισμό, πέρα από το αίμα και το χώμα, ο Mbembe προτείνει μια «δημοκρατία των ζωντανών». Μια δημοκρατία που θα ασκεί φροντίδα για όλους τους κατοίκους της γης — ανθρώπινους και μη. Μια οικονομία των κοινών, που θα μας καλούσε να εγκαταλείψουμε τις εμμονές μας με την αποκλειστική ιδιοποίηση. Και μια απενοχοποίηση του κόσμου, ικανή να υπερασπιστεί το δικαίωμα του καθενός να φεύγει, να μετακινείται, να βρίσκεται σε διέλευση — να είναι ξένος, τόσο προς τον εαυτό του όσο και προς τους άλλους.

Η ίδια η ύλη, όπως έλεγε ο Ernst Bloch, «ουτοπικοποιείται». Δεν είναι μια παθητική μάζα που περιμένει να της δοθεί μορφή από έξω. Διαθέτει τη δική της κίνηση, τη δική της ενεργητική αρχή — είναι έγκυος στο μέλλον. Μήπως γι’ αυτό ο βαρβαρισμός στρέφεται εναντίον της; Αυτό που μας ζητά η ύλη δεν είναι να την εξαναγκάσουμε ή να την παραβιάσουμε, αλλά να την ακούσουμε. Να είμαστε «σαν τη φωτιά στο καμίνι», που ωριμάζει και υλοποιεί τις δυνατότητες. Να παρατείνουμε τη δημιουργία της.

The post Ο μπρουταλισμός, το ανώτατο στάδιο του νεοφιλελευθερισμού first appeared on Aυτολεξεί.

Yavor Tarinski: Nowadays there is a lot of talk about Right to the City, with different people and tendencies meaning different things. But in their majority, the voices around this concept agree that urban dwellers should have more say regarding their urban environment. You’r work corresponds with this spirit, when you are talking of the anarchist roots of urban planning. Can you tell us more about them?

Jere Kuzmanić: Indeed, contemporary demands for active citizenship as a form of articulation of new political subjects for the 21st century are very present both theoretically and practical context of urban struggles, cooperative and solidarity economy, housing movements, Right to the City activism, etc. However, this demand for more autonomy and control over the built environment is not new; in fact, it has been long present in polemics within and about self-organised dynamics of the urban working class since the beginnings of industrialisation and urbanisation that resulted in experiences of rent strikes, land occupations and self-help housing culture of informal settlements around the whole world. It was also present in late 19th century debates of anarchist geographers such as Elisee Reclus, Charles Perron, and Pjotr Kropoktin, who are the reason why the anarchist theory, unlike Marxist that was conceived primarily in circles of political and social philosophy, was from the very beginning very spatial (federations of small communities, integration of agriculture and industry through Kropotkinian integration of labour, cities as the composition of independent neighbourhoods at the same time dependent of provision from countryside, questioning property, etc.). Subsequently, some of these ideas were very influential among some of the key pioneers of the idea that the cities should be planned to achieve a better quality of life for everyone, embedded in people like Ebeneezer Howard, Patrick Geddes and Lewis Mumford. This hypothesis is presented in geographer Peter Hall´s seminal book on the history of urban planning, Cities of Tomorrow (1988). Hall stated that many of the first ideals of the twentieth-century urban planning movement “arose from the anarchist movement, which flourished in the last decades of the 19th century and the first years of the 20th century. That is true for Howard, for Geddes and for the Regional Planning Association of America, as well as for many derivatives in the European continent” (Hall 1988, 4). Moreover, Hall noted another key area of anarchism’s influence: bottom-up urbanism. “Built forms of cities should”, writes Hall, “come from the hands of their own citizens; that we should reject the tradition whereby large organisations, private or public, build for people, and instead embrace the notion that people should build for themselves. We can find this notion powerfully present in the anarchist thinking (…), and in particular in Geddesian notions of piecemeal urban rehabilitation between 1885 and 1920 (…). It resurfaces to provide a major, even a dominant, ideology of planning in third-world cities through the work of John Turner – himself drawing directly from anarchist thinking – in Latin America during the 1960s” (Hall 2014, 9) 

My particular research, done as PhD with prof. Jose Luis Oyon and prof. Marta Serra from the Polytechnic University of Catalonia is focused on the curious fact that all these figures and experiences were strongly connected and influenced each other beyond our common knowledge. It is well documented in the works of some historians such as Federico Ferretti how many of these figures mentioned above were biographically connected, exchanged letters, made visits and collaborations and actively co-developed their ideas on how the territories can be a result of self-managed and grassroots actions done by well-informed, well-organised citizens who practically activate their knowledge on their surroundings, neighbourhoods, cities and regions. Less is known about how the active exchange of post-war architects on regional, decentralist, and vernacular principles that shall be implemented through various schools of urban planning was influenced and connected to these same ‘anarchist’ roots. These ideas have a continuous evolution from the 19th century, over the regionalist movement in the UK and USA at the beginning of the 20th century, and the generation of post second world war architects and planners who started to implement participation and citizen control in their projects like Giancarlo De Carlo and John Turner in the UK and South America. It finally proliferated in various theoretical and political concepts in works such as the Italian territorialist school of Alberto Magnaghi, the critical urban theory of Mike Davis, and especially the work of Murray Bookchin, for whom we could say that he closed the entire circle with the geographers of 19th century when connecting the regional scale of rethinking political autonomy and urban struggles around municipal power with the much broader framework of social ecology.

YT: How does core anarchist principles, such as direct and unmediated participation in decision-making, mutual aid, and refusal of authority, correspond to urabism and city planning theory? Can you also expand on the crucial concept of dweller-control and give examples of such practices?

JK: In the research, I have a specific focus on the post-2nd World War generation of geographers, architects, and planners that combined practical and theoretical work between Italy and the UK to advocate for full citizen control in urbanism, the concept on which Bookchin, in his trilogy on cities, implicitly builds the platform for libertarian municipalism (1974, 1987). This generation defended not only guided and occasional participation in architectural design but also the full-scale dweller control, direct and complete involvement of the user in the process of planning, building and inhabiting the built environment. This, of course, was not a new idea. All of them defended autonomous action by citizens seeing them as able to renovate, build and transform their houses and public spaces based on the historical fact that people took care of themselves through self-help building and grassroots mutual aid since forever and for these authors, one of the best examples were the medieval European cities that were prime examples of that kind of ‘organic’ spatial order. 

The concept of dweller control was a fundamental principle among some influential figures of community-led architecture in the 20th century, such as John F. Turner, Walter Segal, Colin Ward, and Giancarlo De Carlo. Over the span of several decades, they met and exchanged ideas, with notable focal points of intellectual cooperation, such as the Italian circle of architects and planners, which, beyond De Carlo, included Ludovico Quaroni, Riccardo Mariani and Carlo Doglio. Together, between the UK and Italy, they collectively shaped and individually implemented dweller control as a guiding principle in their respective fields. Among the more known examples are participative schemes for working-class neighbourhoods in Terni and Mazzorbo done by De Carlo during the 1970s or Walter’s Segal’s micro-neighbourhoods in the Lewisham district of London from the 1980s. Not-so-common references would be extraordinary experiments of ‘slingshot urbanism’ (Proli 2017) of autonomous ‘development plans’ and ‘communal inverted strikes’ in 1960s rural Sicily by Doglio and Camilo Dolci, or Do-It-Yourself New Towns promoted by Colin Ward in UK’s Lightmoore, Telford.

These collaborations happened in parallel with the intentional transnational efforts to advance a particular vision within the planning discipline. Post-World War II, these architects viewed urban planning as a “revolutionary tool” for grassroots social change, advocating citizen-controlled urbanism to empower local communities and challenge state authority. Their approach was influenced by regionalist and anarchist thinkers like Reclus, Kropotkin, and Morris, as well as the planning ideologies of Geddes and Howard. One of my favourite quotes is by Doglio, in which he defines active society as an organized group of individuals who is “capable of expressing autonomous tensions towards innovation and development, but also of respect and care for traditions and shared places, and a capacity for self-organization and collective synthesis, based on generalized values ​of cohesion, trust and cooperation”.

YT: What space is left for such libertarian principles in contemporary cities?

JK: Today, with a temporal distance, we can evaluate their efforts within the framework of social ecology that allows us to redefine the built environment as made by political subjects who tend to employ mutual aid, self-initiative, collaboration and direct action to achieve social reproduction, relative individual freedom, and regulate sufficiency. What one encounters in a complex web of illegal plotlands, autonomous territories, allotments, squats, land occupations, participative planning schemes, neighbourhood direct actions, eviction self-defence tactics, community-based social services, self-built housing, and children-made wooden shacks is a radical multiplicity of local, situated knowledge on how we carve the space for ourselves in this world.

I know that the world is full of these examples of self-organised social action, but I will stick to Barcelona, which has a long history of urban plans made by neighbours in opposition to planning schemes by authoritarian city administrations. They are known as Pla Popular schemes, and from 1970 till the 1990s, there were a dozen of them made in neighbourhoods of La Verneda, La Pau, or the most known one is of Santa Coloma, coordinated by Xavi Valls. This change of scale of what we consider autonomous social action, from usual examples of squats, autonomous social centres and community gardens into a whole neighbourhood’s organising to create self-made urban plans, is to me particularly interesting. Still, one should keep in mind how these emerge from communities that rely on the core principles of direct action and self-reliance when, on a smaller scale, it becomes necessary to change the everyday lives of most vulnerable citizens, migrant women, older people, kids and people without papers. Today, I participate in a new self-made urban plan: Pla Popular de Barris de Muntanya. In the same area where we are making a plan, some months ago, independently of our making of a self-made plan, the neighbours of Vallcarca built their own bus station for line 87 out of scrap wood and some leftover construction materials, cutting through the small wall on the public street. The intervention happened right after the summer, probably after the residents got tired of waiting on the slope next to a metal pole sign in the hot sun with no shade and no place to sit, in conditions that affected most the older neighbours of this hilly working-class area. This peculiar miniature of subversive urbanism happened in the neighbourhood known for self-built housing and resistance to real-estate speculation, specifically the construction magnates Núñez i Navarro (ex-FC Barcelona president), who bought off a large part of the historic core of the former semi-rural outskirt of Barcelona to redevelop it into luxury housing (Antunes et al. 2020). In the continuous struggle for preservation of Vallcaraca, which ‘will be rural or it will not be’, residents use diverse forms of direct and social action, such as occupations of empty plots, squatting, housing cooperatives, and autonomous social centres.

YT: Can you reflect on the importance of genuine public space for urban environments, especially in light of ongoing attempts of bureaucracies and companies to turn it to the private sector? 

JK: I think this last example shows well how cities’ open spaces are complex networks of social and economic relations, and the ‘public’ character of space is under constant pressure to become a commodity that prioritises economic relations over social ones. In Landauer’s terms, I think our task when it comes to public space is to create different relations towards it and to defend it as infrastructure for horizontal social ties against the constant threat of commercialisation and speculation, but also over-administration, beautification and smoothening of all that does not fit ‘the image’ of the economically potential city. This means that strong neighbourhoods with active grassroots initiatives, festivities, social spaces, and self-defence instincts will always know how to use public space for their needs. These relations are continuously built day by day.

There should be more awareness of how much neighbourhood relations are at the core of successful social movements. From Hamburg to Athens, from Barcelona to Bologna, there are fewer and fewer of these cities that have ‘autonomous’ neighbourhoods.

One of the activities we did as part of the Pla Popular de Barris de Muntanya was organising Fiesta Ta-Ta-Xin, which got its name after the old dance moves typical among the working-class immigrants who first started to self-build illegal houses on top of this hill. Their culture of self-reliance is now reflected in our efforts to rebuild the network in the neighbourhood that fights against touristification, speculation and gentrification. The fiesta was, of course, happening in a public space over a whole day with people from various local groups. Members of neighbourhood associations together with squatters and people from social movements organised a full day of activities for all types of residents in the area. I see it as a possible example of how different relations to public space can be defended through social action.

YT: What is the importance of housing for a vibrant and participatory urban environment, in light of right-to-housing movements worldwide?

JK: Housing is the political struggle of our generation. The society we live in more dominantly relies on the economy of real estate exploitation and rent extraction. Therefore, the new language, one of property, exclusion, housing precarity, family inheritance, social segregation and environmental justice, defines what opportunities people have in terms of self-realization. There is a recent brutal saying among Croatian youth that describes well how housing shapes young people’s perspective: ‘Alive parents, dead capital’. Where we live defines our social position as much as what we do for a living. However, much of this discussion is often cornered into a debate on the Right to be housed, as guaranteed through abstraction and bureaucratization of access to living space by state or more or less regulated market. Much of the housing debate is imagined only as an issue of the amount of social and affordable housing available in society, subsidies and loans, state and local policies and, in most ‘progressive’ contexts, cooperative paths for building housing units.

What I have learned from this extraordinary group of authors, especially from Colin Ward, who wrote several very illustrative books on issues of housing (Tenants Take Over, Housing: Anarchist Approach, Cotters and Squatters, Talking Houses, etc.), is that the concept of Right to housing acts as inter-mediator that distances the final user from genuine autonomy and control of the process of housing ourselves. What does it mean? We shall not (only) speak of housing as something that is provided through public administration or market dynamics. Instead, we should (also) seek a third path, the one that increases the freedoms of people to house themselves, as they did historically, with the means of self-build, with structures that are more adaptable to life cycles and non-nuclear living groups, with economic relations that have their geographical and social parameters strongly connected to social structures that tenants can freely rely on. There should be more debate about how to regain this ‘freedom to build’. Obviously, this returns the ball into the field of what is known as ‘land question,’ the question of access to resources. How is land on which we can build managed and provided? What are the property relations in the city, and how can they be radically challenged? How can tenant associations have more power over large housing estates, and how can maintenance of housing units become part of the social and financial autonomy of the final user? How much control shall the market and government be given over our living conditions?  This is where De Carlo pins well urban planning’s potential for reshaping social conflict:  “Urban planning can become a revolutionary weapon if we rescue it from the blind monopoly of the authority and we turn it into a community organ of research of social life and its real necessities.”   I know this sounds a bit abstract, but I encourage readers to read works by Colin Ward, Giancarlo De Carlo, John Turner, Hassan Fathy, Dolores Hyden and others who imagined housing as part of the foundation for people’s autonomy.

YT: What are your thoughts in relation to the political project/strategy of Libertarian Municipalism, that is being advocated for by Social Ecologists and social movements? What are the prospects for it in an age of rising far-right sovereignism and environmental collapse? 

JK: As I mentioned above, the work of Murray Bookchin has its role in a holistic image of how libertarian movements see the relationship between humans and their environment. He appears as a marginal reference in my research as his eclectic and interdisciplinary work remained relatively independent from the group of authors I am studying. I think Bookchin’s ‘urban’ trilogy, in which he develops the idea of Libertarian Municipalism as a grassroots alternative to state-centred management of urban space, is one of the must-reads of contemporary political urban theory. He refers a lot to Mumford and Kropotkin, and indeed, the first publishing of his work in the UK was in Ward’s journal Anarchy at the end of the 1960s. Articles published there were the core of his Post-scarcity Anarchism book. The two kept reading and respecting each other, although they disagreed on many matters. However, I think they have more in common than not. This especially applies to their relevance in 21st-century and contemporary urban studies in the context of complete self-destruction of state democratic farse and ideological schizophrenia in which we are all embedded together with our Planet , which we seem not to be able to take care of as our home.

I appreciate the municipalism of Bookchin’s radical stream more than what recently emerged as municipalism of local city politics in cities like Barcelona or Zagreb. All that happened in Barcelona and how it was outvoted by big capital shows us that representative democracy’s internal architecture is not interested in true municipal autonomy—far from that. That is why, in search of libertarian versions of municipal governance, we shall look into more fine-grained scales of autonomous social action; I advocate neighbourhoods being the correct scale, or even smaller, street communities, suburban informal settlements, kids gangs and university occupations, the allotments in between train lines, and other rooted community efforts like one of Vallcarca in Barcelona or Jinwar village in Rojava. Indeed, besides seeking deeper into urban communities,  we shall shift our focus to more rural autonomous territories, Rojava and Chiapas being the most developed examples. Still, there are many other places where the self-organisation culture has been channelled into municipal bodies, as J.C. Scott presents in his books. An interwoven layer between social history and the present in almost any place that is continuously settled offers clues on where to look for more autonomy in a built environment. Ward optimistically points to this pluralist shift in everyday, interstitial change: ‘[O]nce you begin to look at human society from an anarchist point of view you discover that the alternatives are already there, in the interstices of the dominant power structure. If you want to build a free society, the parts are all at hand’ (Ward 1973, 14).

This is why, in my research, I give special attention to this aspect of continuity of influence because if we understand the history of self-organisation (and dweller control of built environment as one aspect of it) not as archipelago of isolated experiments but an interconnected layer of our social history we might understand that we have much bigger political project in our hands, with its proper knowledge, memory, successes and failures connected to very roots of how our living spaces have been made for centuries. Such a view blurs the dichotomies of urban and rural, central and peripheral, solid and metabolic. It reframes urbanism not as a binary opposition to uncontrolled urbanisation, as most modern urban planning theories set the stage, but as a multitude of planning cultures in the complex social ecology of the built environment.

The post Urban Design, Autonomy, and the Right to the City: Insights from Jere Kuzmanić first appeared on Aυτολεξεί.

Yavor Tarinski: Στις μέρες μας γίνεται πολύς λόγος για το «δικαίωμα στην πόλη», με το οποίο διάφοροι άνθρωποι και διάφορες τάσεις εννοούν διαφορετικά πράγματα. Στην πλειονότητά τους, όμως, όλες αυτές οι φωνές συμφωνούν ότι οι κάτοικοι των πόλεων πρέπει να έχουν περισσότερο λόγο αναφορικά με το αστικό περιβάλλον. Η δουλειά σου αντιστοιχεί σε αυτό το πνεύμα, καθώς μιλάς για τις αναρχικές ρίζες του πολεοδομικού σχεδιασμού. Μπορείς να μας μιλήσεις περισσότερο για αυτό;

Jere Kuzmanić: Πράγματι, τα σύγχρονα αιτήματα για ενεργό πολιτική ως μορφή άρθρωσης νέων πολιτικών υποκειμένων για τον 21ο αιώνα είναι πολύ παρόντα τόσο σε θεωρητικό όσο και σε πρακτικό πλαίσιο αστικών αγώνων, συνεταιριστικής και αλληλέγγυας οικονομίας, κινημάτων στέγασης, ακτιβισμού για το δικαίωμα στην πόλη κ.λπ. Παρ’ όλα αυτά, αυτή η απαίτηση για περισσότερη αυτονομία και έλεγχο του δομημένου περιβάλλοντος δεν είναι κάτι νέο. Στην πραγματικότητα, ήταν εδώ και πολύ καιρό παρούσα σε πολεμικές εντός και γύρω από την αυτοοργανωμένη δυναμική της αστικής [της πόλης] εργατικής τάξης, από τις απαρχές της εκβιομηχάνισης και της αστικοποίησης, οι οποίες οδήγησαν σε απεργίες ενοικίων, καταλήψεις γης και την ανάδυση μιας κουλτούρας αυτοβοήθειας στη στέγαση σε ανεπίσημους οικισμούς σε ολόκληρο τον κόσμο.

Ήταν επίσης παρούσα στις συζητήσεις τω αναρχικών γεωγράφων του τέλους του 19ου αιώνα όπως οι Élisée Reclus, Charles Perron και Pyotr Kropoktin, οι οποίοι είναι και ο λόγος για τον οποίο η αναρχική θεωρία, σε αντίθεση με τη μαρξιστική, η οποία επινοήθηκε κυρίως σε κύκλους της πολιτικής και κοινωνικής φιλοσοφίας, ήταν από την αρχή της πολύ χωρική (ομοσπονδίες μικρών κοινοτήτων, ενοποίηση της γεωργίας και της βιομηχανίας μέσω της κροποτκινικής ένταξης της εργασίας, οι πόλεις ως συνθέσεις ανεξάρτητων γειτονιών ταυτόχρονα εξαρτώμενες από την παροχή της υπαίθρου, αμφισβήτηση της ιδιοκτησίας κ.λπ.). Στη συνέχεια, ορισμένες από αυτές τις ιδέες είχαν μεγάλη επιρροή σε ορισμένους βασικούς πρωτοπόρους της ιδέας ότι οι πόλεις πρέπει να σχεδιάζονται με σκοπό να επιτυγχάνεται καλύτερη ποιότητα ζωής για όλους, σε ανθρώπους όπως ο Ebeneezer Howard, ο Patrick Geddes και ο Lewis Mumford.

Αυτή η υπόθεση παρουσιάζεται στο σημαντικό βιβλίο του γεωγράφου Peter Hall για την ιστορία του αστικού σχεδιασμού, Cities of Tomorrow (1988). Ο Hall δήλωσε ότι πολλά από τα πρώτα ιδανικά του κινήματος αστικού σχεδιασμού του 20ού αιώνα «προέκυψαν από το αναρχικό κίνημα, το οποίο άκμασε τις τελευταίες δεκαετίες του 19ου αιώνα και τα πρώτα χρόνια του 20ού. Αυτό ισχύει για τον Howard, για τον Geddes και για την Περιφερειακή Ένωση Σχεδιασμού της Αμερικής, καθώς και για πολλά παράγωγα στην ευρωπαϊκή ήπειρο» (Hall 1988, 4).

Επιπλέον, ο Hall σημείωσε έναν άλλο βασικό τομέα επιρροής του αναρχισμού: τον πολεοδομικό σχεδιασμό από-τα-κάτω. «Οι δομημένες μορφές των πόλεων πρέπει», γράφει ο Hall, «να προέρχονται από τα χέρια των ίδιων τους των πολιτών. Πρέπει να απορρίψουμε την παράδοση σύμφωνα με την οποία οι μεγάλοι οργανισμοί, ιδιωτικοί ή δημόσιοι, χτίζουν για τους ανθρώπους, και αντ’ αυτού να ενστερνιστούμε την ιδέα ότι οι άνθρωποι πρέπει να χτίζουν για τον εαυτό τους. Μπορούμε να βρούμε αυτή την έννοια έντονα παρούσα στην αναρχική σκέψη […], και ειδικότερα στις Γκεντεσιανές [ΣτΜ: Patrick Geddes Σκοτσέζος βιολόγος, κοινωνιολόγος, γεωγράφος και πρωτοπόρος πολεοδόμος. Γνωστός για την καινοτόμο σκέψη του στους τομείς του πολεοδομικού σχεδιασμού και της κοινωνιολογίας] έννοιες της αποσπασματικής αστικής αποκατάστασης μεταξύ 1885 και 1920 […]. Αυτή η ιδέα επανεμφανίζεται για να παράσχει μια σημαντική, ακόμη και κυρίαρχη, ιδεολογία σχεδιασμού σε πόλεις του τρίτου κόσμου μέσω του έργου του John Turner –με τον ίδιο να επηρεάζεται απευθείας από την αναρχική σκέψη– στη Λατινική Αμερική κατά τη δεκαετία του 1960» (Hall 2014, 9).

Η συγκεκριμένη έρευνά μου, που έγινε ως διδακτορικό με τον καθηγητή Jose Luis Oyon και την καθηγήτρια Marta Serra από το Πολυτεχνείο της Καταλονίας εστιάζει στο περίεργο γεγονός ότι όλες αυτές οι φιγούρες και οι εμπειρίες συνδέθηκαν έντονα και επηρέασαν η μία την άλλη πέρα από την κοινή μας γνώση. Είναι καλά τεκμηριωμένο στα έργα ορισμένων ιστορικών, όπως ο Federico Ferretti, το πώς, πολλές από αυτές τις φιγούρες που αναφέρονται παραπάνω συνδέθηκαν βιογραφικά, αντάλλαξαν επιστολές, έκαναν επισκέψεις και συνεργασίες και ανέπτυξαν ενεργά τις ιδέες τους για το πώς οι περιοχές μπορούν να είναι αποτέλεσμα αυτο-διαχειριζόμενων και λαϊκών δράσεων που γίνονται από καλά ενημερωμένους, καλά οργανωμένους πολίτες που πρακτικά ενεργοποιούν τις γνώσεις τους στο περιβάλλον, τις γειτονιές τους, τις πόλεις και τις περιφέρειές τους.

Λιγότερα είναι γνωστά για τον τρόπο με τον οποίο η ενεργή ανταλλαγή αρχιτεκτόνων, μεταπολεμικά, σε περιφερειακές, αποκεντρωτικές και δημοτικές αρχές επηρεάστηκε και συνδέθηκε με αυτές τις ίδιες «αναρχικές» ρίζες. Αυτές οι ιδέες έχουν μια συνεχή εξέλιξη από τον 19ο αιώνα, στο κίνημα των περιφερειών στο Ηνωμένο Βασίλειο και τις ΗΠΑ στις αρχές του 20ού αιώνα, και έπειτα στη γενιά των αρχιτεκτόνων και σχεδιαστών μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, οι οποίοι άρχισαν να εφαρμόζουν τη συμμετοχή και τον έλεγχο των πολιτών στα έργα τους, όπως ο Giancarlo De Carlo και ο John Turner στο Ηνωμένο Βασίλειο και τη Νότια Αμερική. Τελικά επεκτάθηκαν σε διάφορες θεωρητικές και πολιτικές έννοιες σε έργα όπως η ιταλική εδαφική σχολή του Alberto Magnaghi, η κριτική αστική θεωρία του Mike Davis και ιδιαίτερα στο έργο του Murray Bookchin, για τον οποίο θα μπορούσαμε να πούμε ότι έκλεισε ολόκληρο τον κύκλο των γεωγράφων του 19ου αιώνα όταν συνέδεσε την περιφερειακή κλίμακα της επανεξέτασης της πολιτικής αυτονομίας και των αστικών αγώνων γύρω από την δημοτική εξουσία με το πολύ ευρύτερο πλαίσιο της κοινωνικής οικολογίας.

YT: Πώς οι βασικές αναρχικές αρχές, όπως η άμεση και αδιαμεσολάβητη συμμετοχή στη λήψη αποφάσεων, η αλληλοβοήθεια και η άρνηση εξουσίας, αντιστοιχούν στην αστικοποίηση και στη θεωρία του σχεδιασμού της πόλης; Μπορείς, επίσης, να επεκταθείς στην κρίσιμη έννοια του ελέγχου από τον κάτοικο και να δώσεις παραδείγματα τέτοιων πρακτικών;

JK: Στην έρευνά μου, έχω μια συγκεκριμένη εστίαση στη γενιά των γεωγράφων, αρχιτεκτόνων και σχεδιαστών μετά τον 2ο Παγκόσμιο Πόλεμο που συνδύασαν πρακτική και θεωρητική εργασία μεταξύ Ιταλίας και Ηνωμένου Βασιλείου για να υποστηρίξουν τον πλήρη έλεγχο των πολιτών στον αστικό ιστό – μία έννοια πάνω στην οποία ο Bookchin, στην τριλογία του για τις πόλεις, χτίζει σιωπηρά την πλατφόρμα για τον ελευθεριακό δημοτισμό (1974, 1987). Αυτή η γενιά υπερασπίστηκε όχι μόνο την καθοδηγούμενη και περιστασιακή συμμετοχή στον αρχιτεκτονικό σχεδιασμό αλλά και τον πλήρη έλεγχο των κατοίκων, την άμεση και πλήρη εμπλοκή του χρήστη στη διαδικασία σχεδιασμού, κατασκευής και κατοίκησης του δομημένου περιβάλλοντος. Αυτό, φυσικά, δεν ήταν μια νέα ιδέα. Όλοι τους υπερασπίστηκαν την αυτόνομη δράση των πολιτών βλέποντάς τους ως ικανούς να ανακαινίσουν, να χτίσουν και να μεταμορφώσουν τα σπίτια και τους δημόσιους χώρους τους με βάση το ιστορικό γεγονός ότι οι άνθρωποι φρόντιζαν ανέκαθεν τον εαυτό τους μέσω της αυτοβοήθειας και της αλληλοβοήθειας. Για αυτούς τους συγγραφείς, ένα από τα καλύτερα παραδείγματα ήταν οι μεσαιωνικές ευρωπαϊκές πόλεις που ήταν χαρακτηριστικά παραδείγματα αυτού του είδους «οργανικής» χωρικής τάξης.

Η έννοια του ελέγχου των κατοίκων [dweller control] ήταν μια θεμελιώδης αρχή μεταξύ ορισμένων σημαντικών μορφών της αρχιτεκτονικής, η οποία βασίζεται στην κοινότητα, του 20ού αιώνα, όπως ο John F. Turner, ο Walter Segal, ο Colin Ward και ο Giancarlo De Carlo. Σε διάστημα αρκετών δεκαετιών, συναντήθηκαν και αντάλλαξαν ιδέες, με αξιοσημείωτα κομβικά σημεία πνευματικής συνεργασίας, όπως ο ιταλικός κύκλος αρχιτεκτόνων και σχεδιαστών, ο οποίος, πέρα από τον De Carlo, περιλάμβανε τους Ludovico Quaroni, Riccardo Mariani και Carlo Doglio. Μαζί αυτοί, μεταξύ του Ηνωμένου Βασιλείου και της Ιταλίας, διαμόρφωσαν συλλογικά και εφάρμοσαν μεμονωμένα τον έλεγχο των κατοίκων ως κατευθυντήρια αρχή στους αντίστοιχους τομείς τους. Μεταξύ των πιο γνωστών παραδειγμάτων είναι τα συμμετοχικά σχέδια για τις εργατικές γειτονιές στο Terni και το Mazzorbo που έγιναν από τον De Carlo κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 1970 ή οι μικρο-γειτονιές του Walter’s Segal στην περιοχή Lewisham του Λονδίνου από τη δεκαετία του 1980. Όχι και τόσο συνηθισμένες αναφορές είναι τα εξαιρετικά πειράματα «αστικής σφεντόνας» (Proli 2017) αυτόνομων «αναπτυξιακών σχεδίων» και «κοινοτικών αντεστραμμένων απεργιών» στην αγροτική Σικελία της δεκαετίας του 1960 από τον Doglio και τον Camilo Dolci, ή οι νέες πόλεις Do-It-Yourself που προωθήθηκαν από τον Colin Ward στο Lightmoore του Ηνωμένου Βασιλείου, Telford.

Αυτές οι συνεργασίες έγιναν παράλληλα με τις σκόπιμες διεθνικές προσπάθειες για την προώθηση ενός συγκεκριμένου οράματος στον τομέα του σχεδιασμού. Μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, αυτοί οι αρχιτέκτονες θεώρησαν τον πολεοδομικό σχεδιασμό ως ένα «επαναστατικό εργαλείο» για κοινωνική αλλαγή στη βάση, υποστηρίζοντας την ελεγχόμενη από τους πολίτες πολεοδομία ως τρόπο ενδυνάμωσης των τοπικών κοινοτήτων ώστε να αμφισβητήσουν την κρατική εξουσία. Η προσέγγισή τους επηρεάστηκε από αναρχικούς στοχαστές όπως ο Reclus, ο Kropotkin και ο Morris, καθώς και από τις ιδέες περί σχεδιασμού των Geddes και Howard. Ένα από τα αγαπημένα μου αποφθέγματα είναι του Doglio, στο οποίο ορίζει την ενεργό κοινωνία ως μια οργανωμένη ομάδα από άτομα που είναι «ικανά να εκφράζουν αυτόνομες τάσεις προς την καινοτομία και την ανάπτυξη, αλλά και να σέβονται και να φροντίζουν τις παραδόσεις και τους κοινούς τόπους και την ικανότητα για αυτοοργάνωση και συλλογική σύνθεση, βασισμένη σε γενικευμένες αξίες συνοχής, εμπιστοσύνης και συνεργασίας».

YT: Τι χώρος μένει για τέτοιες ελευθεριακές αρχές στις σύγχρονες πόλεις;

JK: Σήμερα, με μια χρονική απόσταση, μπορούμε να αξιολογήσουμε τις προσπάθειές τους στο πλαίσιο της κοινωνικής οικολογίας, το οποίο μας επιτρέπει να επαναπροσδιορίσουμε το δομημένο περιβάλλον όπως το φτιάχνουν πολιτικά υποκείμενα που τείνουν να επιστρατεύουν αξίες όπως η αλληλοβοήθεια, η αυτοπρωτοβουλία, η συνεργασία και η άμεση δράση για την επίτευξη της κοινωνικής αναπαραγωγής, της σχετικής ατομικής ελευθερίας και της ρύθμισης της επάρκειας. Αυτό που συναντά κανείς σε έναν περίπλοκο ιστό που αποτελείται από παράνομα οικόπεδα, αυτόνομα εδάφη, εκχωρήσεις, καταλήψεις κτηρίων και γης, σχέδια συμμετοχικού σχεδιασμού, άμεσες δράσεις γειτονιάς, τακτικές αυτοάμυνας απέναντι στις εξώσεις, κοινωνικές υπηρεσίες με βάση την κοινότητα, ιδιόκτητες κατοικίες και παιδικές ξύλινες παράγκες είναι μια ριζική πολλαπλότητα τοπικής, τοποθετημένης γνώσης για το πώς χαράσσουμε τον χώρο για τον εαυτό μας σε αυτόν τον κόσμο.

Γνωρίζω ότι ο κόσμος είναι γεμάτος από αυτά τα παραδείγματα αυτοοργανωμένης κοινωνικής δράσης, αλλά θα παραμείνω στη Βαρκελώνη, η οποία έχει μακρά ιστορία πολεοδομικών σχεδίων που έγιναν από γείτονες-ισσες, σε αντίθεση με πλάνα σχεδιασμού που συνέβησαν από αυταρχικές διοικήσεις πόλεων. Αυτά είναι γνωστά ως Pla Popular σχέδια και από το 1970 έως τη δεκαετία του 1990, υπήρχαν μια ντουζίνα από αυτά που φτιάχτηκαν σε γειτονιές όπως οι La Verneda, La Pau, ή το πιο γνωστό της Santa Coloma, με συντονιστή τον Xavi Valls. Αυτή η αλλαγή της κλίμακας αυτού που θεωρούμε αυτόνομη κοινωνική δράση, από συνηθισμένα παραδείγματα καταλήψεων, αυτόνομων κοινωνικών κέντρων και κοινοτικών κήπων προς την οργάνωση μιας ολόκληρης γειτονιάς για τη δημιουργία αυτοσχέδιων αστικών σχεδίων, είναι για μένα ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα.

Ωστόσο, θα πρέπει να έχουμε κατά νου πώς όλα αυτά προκύπτουν από κοινότητες που βασίζονται στις βασικές αρχές της άμεσης δράσης και της αυτοδυναμίας, όταν, σε μικρότερη κλίμακα, καθίσταται απαραίτητο να αλλάξει η καθημερινότητα των πιο ευάλωτων πολιτών, των μεταναστριών, των ηλικιωμένων, των παιδιών και των ενηλίκων χωρίς χαρτιά. Σήμερα, συμμετέχω σε ένα νέο αυτοδημιούργητο πολεοδομικό σχέδιο με το όνομα Pla Popular de Barris de Muntanya. Στην ίδια περιοχή όπου εργαζόμαστε, πριν από μερικούς μήνες, ανεξάρτητα από το δικό μας σχέδιο, οι γείτονες της Vallcarca έφτιαξαν τον δικό τους σταθμό λεωφορείων για τη γραμμή 87 από παλιοσίδερα και κάποια υπολείμματα οικοδομικών υλικών. Η παρέμβαση έγινε αμέσως μετά το καλοκαίρι, πιθανότατα αφού οι κάτοικοι βαρέθηκαν να περιμένουν στην πλαγιά δίπλα σε μια μεταλλική πινακίδα κάτω από τον καυτό ήλιο χωρίς σκιά και χώρο για να καθίσουν, σε συνθήκες που επηρέαζαν περισσότερο τους μεγαλύτερους γείτονες αυτής της λοφώδους εργατικής περιοχής . Αυτή η περίεργη μινιατούρα ανατρεπτικής πολεοδομίας έλαβε χώρα στη γειτονιά που είναι γνωστή για τις ιδιόκτητες κατοικίες και την αντίσταση στην κερδοσκοπία των ακινήτων, συγκεκριμένα στον μεγιστάνα των κατασκευαστικών Núñez i Navarro (πρώην πρόεδρος της FC Barcelona), ο οποίος αγόρασε ένα μεγάλο μέρος του ιστορικού πυρήνα του πρώην ημι-αγροτικού περίχωρου της Βαρκελώνης για να το μετατρέψει σε πολυτελή κατοικία (Antunes et al. 2020). Στον συνεχή αγώνα για τη διατήρηση της Vallcaraca, η οποία «ή θα είναι αγροτική ή δεν θα είναι», οι κάτοικοι χρησιμοποιούν ποικίλες μορφές άμεσης και κοινωνικής δράσης, όπως καταλήψεις άδειων οικοπέδων, καταλήψεις κτηρίων, συνεταιρισμούς στέγασης και αυτόνομα κοινωνικά κέντρα.

YT: Βλέπουμε πως η σημασία του γνήσιου δημόσιου χώρου για τα αστικά περιβάλλοντα είναι ιδιατέρως σημαντική, ειδικά υπό το φως των συνεχιζόμενων προσπαθειών γραφειοκρατιών και εταιρειών να τον στρέψουν στον ιδιωτικό τομέα.

JT: Νομίζω ότι αυτό το τελευταίο παράδειγμα δείχνει καλά πώς οι ανοιχτοί χώροι των πόλεων είναι πολύπλοκα δίκτυα κοινωνικών και οικονομικών σχέσεων και ο «δημόσιος» χαρακτήρας του χώρου δέχεται συνεχή πίεση ώστε να γίνει ένα εμπόρευμα που δίνει προτεραιότητα στις οικονομικές σχέσεις έναντι των κοινωνικών. Με τους όρους του Landauer, νομίζω ότι το καθήκον μας, όσον αφορά τον δημόσιο χώρο, είναι να δημιουργήσουμε διαφορετικές σχέσεις απέναντί του και να τον υπερασπιστούμε ως υποδομή για οριζόντιους κοινωνικούς δεσμούς έναντι της συνεχούς απειλής της εμπορευματοποίησης και της κερδοσκοπίας, αλλά και της υπερ-διοίκησης, του καλλωπισμού και της εξομάλυνσής του. Όλα αυτά δεν ταιριάζουν στην «εικόνα» της οικονομικά δυναμικής πόλης. Αυτό σημαίνει ότι οι ισχυρές γειτονιές με ενεργές πρωτοβουλίες βάσης, γιορτές, κοινωνικούς χώρους και ένστικτα αυτοάμυνας θα ξέρουν πάντα πώς να χρησιμοποιούν τον δημόσιο χώρο για τις ανάγκες τους. Αυτές οι σχέσεις χτίζονται συνεχώς μέρα με τη μέρα.

Θα πρέπει να υπάρξει μεγαλύτερη επίγνωση του πόσο οι σχέσεις γειτονίας αποτελούν τον πυρήνα των επιτυχημένων κοινωνικών κινημάτων. Από το Αμβούργο μέχρι την Αθήνα, από τη Βαρκελώνη μέχρι τη Μπολόνια, ολοένα και λιγότερες είναι αυτές οι πόλεις που έχουν «αυτόνομες» γειτονιές.

Μία από τις δραστηριότητες που κάναμε ως μέρος του Pla Popular de Barris de Muntanya ήταν η οργάνωση Fiesta Ta-Ta-Xin, η οποία πήρε το όνομά της από τις παλιές χορευτικές κινήσεις που χαρακτηρίζουν τους μετανάστες της εργατικής τάξης οι οποίοι άρχισαν να χτίζουν μόνοι τους παράνομα σπίτια στην κορυφή αυτού του λόφου. Η κουλτούρα της αυτοδυναμίας τους αντικατοπτρίζεται τώρα στις προσπάθειές μας να ξαναχτίσουμε το δίκτυο στη γειτονιά που μάχεται ενάντια στον τουρισμό, την κερδοσκοπία και τον εξευγενισμό (gentrification). Η γιορτή γινόταν, φυσικά, σε δημόσιο χώρο για μια ολόκληρη μέρα με άτομα από διάφορες τοπικές ομάδες. Μέλη συνοικιακών συλλόγων μαζί με καταληψίες και άτομα από κοινωνικά κινήματα οργάνωσαν μια ολοήμερη δράση για όλους τους τύπους κατοίκων της περιοχής. Το βλέπω ως ένα πιθανό παράδειγμα για το πώς μπορούν να υπερασπιστούν οι διαφορετικές σχέσεις με τον δημόσιο χώρο, μέσω της κοινωνικής δράσης.

YT: Ποια είναι η σημασία της στέγασης για ένα ζωντανό και συμμετοχικό αστικό περιβάλλον, υπό το φως των κινημάτων του δικαιώματος στη στέγαση παγκοσμίως;

JK: Η στέγαση είναι ο πολιτικός αγώνας της γενιάς μας. Η κοινωνία στην οποία ζούμε βασίζεται περισσότερο στην οικονομία της εκμετάλλευσης ακινήτων και της εξόρυξης ενοικίων. Ως εκ τούτου, η νέα γλώσσα, αυτή της ιδιοκτησίας, του αποκλεισμού, της επισφάλειας στέγασης, της οικογενειακής κληρονομιάς, του κοινωνικού διαχωρισμού και της περιβαλλοντικής δικαιοσύνης, ορίζει ποιες ευκαιρίες έχουν οι άνθρωποι όσον αφορά την αυτοπραγμάτωση. Υπάρχει ένα πρόσφατο άγριο ρητό μεταξύ της νεολαίας στην Κροατία που περιγράφει καλά το πώς η στέγαση διαμορφώνει την προοπτική των νέων: «Ζωντανοί γονείς, νεκρό κεφάλαιο».

Το πού ζούμε καθορίζει την κοινωνική μας θέση όσο και το τι κάνουμε για να βιοποριστούμε. Ωστόσο, μεγάλο μέρος αυτής της συζήτησης συχνά στρέφεται σε μια κουβέντα για το Δικαίωμα στη Στέγαση, όπως διασφαλίζεται μέσω της αφαίρεσης και της γραφειοκρατικοποίησης της πρόσβασης στον ζωτικό χώρο από το κράτος, ή λίγο πολύ από την ρυθμιζόμενη αγορά. Μεγάλο μέρος της συζήτησης για τη στέγαση γίνεται αντιληπτό μόνο ως ένα ζήτημα του ποσού των κοινωνικών και οικονομικά προσιτών κατοικιών που διατίθενται στην κοινωνία, των επιδοτήσεων και των δανείων, των κρατικών και τοπικών πολιτικών και, στα περισσότερα «προοδευτικά» πλαίσια, των συνεργατικών οδών για την κατασκευή οικιστικών μονάδων.

Αυτό που έμαθα από αυτή την εξαιρετική ομάδα συγγραφέων, ειδικά από τον Colin Ward, ο οποίος έγραψε πολλά πολύ ενδεικτικά βιβλία για θέματα στέγασης (Tenants Take Over, Housing: Anarchist Approach, Cotters and Squatters, Talking Houses κ.λπ.), είναι ότι το η έννοια του Δικαιώματος στη στέγαση λειτουργεί ως διαμεσολαβητής που απομακρύνει τον τελικό χρήστη από την πραγματική αυτονομία και τον έλεγχο της διαδικασίας στέγασης. Τι σημαίνει αυτό; Δεν θα μιλήσουμε για τη στέγαση (μόνο) ως κάτι που παρέχεται μέσω της δημόσιας διοίκησης ή της δυναμικής της αγοράς. Αντίθετα, θα πρέπει (επίσης) να αναζητήσουμε ένα τρίτο μονοπάτι, αυτό που αυξάνει τις ελευθερίες των ανθρώπων να στεγάζονται, όπως έκαναν ιστορικά, με μέσα αυτο-οικοδόμησης, με δομές που είναι πιο προσαρμόσιμες στους κύκλους ζωής και μη πυρηνικά ζωντανές ομάδες, με οικονομικές σχέσεις που έχουν τις γεωγραφικές και κοινωνικές τους παραμέτρους στενά συνδεδεμένες με κοινωνικές δομές στις οποίες μπορούν ελεύθερα να βασίζονται οι ενοικιαστές.

Θα πρέπει να υπάρξει περισσότερη συζήτηση σχετικά με το πώς θα ανακτηθεί αυτή η «ελευθερία στην οικοδόμηση». Προφανώς, αυτό επιστρέφει τη μπάλα στο πεδίο αυτού που είναι γνωστό ως «ερώτημα της γης», το ζήτημα της πρόσβασης στους πόρους. Πώς γίνεται η διαχείριση και η παροχή της γης στην οποία μπορούμε να χτίσουμε; Ποιες είναι οι σχέσεις ιδιοκτησίας στην πόλη και πώς μπορούν να αμφισβητηθούν ριζικά; Πώς μπορούν οι ενώσεις ενοικιαστών να έχουν μεγαλύτερη εξουσία σε μεγάλες κατοικίες και πώς η συντήρηση των οικιστικών μονάδων μπορεί να γίνει μέρος της κοινωνικής και οικονομικής αυτονομίας του τελικού χρήστη; Πόσος έλεγχος θα δοθεί στην αγορά και στην κυβέρνηση στις συνθήκες διαβίωσής μας; Εδώ ο De Carlo εντοπίζει καλά τις δυνατότητες του πολεοδομικού σχεδιασμού για την αναμόρφωση των κοινωνικών συγκρούσεων: «Ο πολεοδομικός σχεδιασμός μπορεί να γίνει επαναστατικό όπλο εάν τον σώσουμε από το τυφλό μονοπώλιο της εξουσίας και τον μετατρέψουμε σε κοινοτικό όργανο έρευνας της κοινωνικής ζωής και των πραγματικών αναγκών».

Ξέρω ότι αυτό ακούγεται λίγο αφηρημένο, αλλά ενθαρρύνω τους αναγνώστες να διαβάσουν έργα των Colin Ward, Giancarlo De Carlo, John Turner, Hassan Fathy, Dolores Hyden και άλλων που φαντάζονταν τη στέγαση ως κομμάτι της θεμελίωσης για την αυτονομία των ανθρώπων.

YT: Ποιες είναι οι σκέψεις σου σε σχέση με το πολιτικό εγχείρημα/στρατηγική του Ελευθεριακού Δημοτισμού, που πρεσβεύουν οι Κοινωνικοί Οικολόγοι και τα κοινωνικά κινήματα; Ποιες είναι οι προοπτικές για αυτό σε μια εποχή ανερχόμενης ακροδεξιάς κυριαρχίας και περιβαλλοντικής κατάρρευσης;

JK: Όπως ανέφερα παραπάνω, το έργο του Murray Bookchin έχει τον ρόλο του σε μια ολιστική εικόνα του πώς τα ελευθεριακά κινήματα βλέπουν τη σχέση μεταξύ των ανθρώπων και του περιβάλλοντός τους. Εμφανίζεται ως οριακή αναφορά στην έρευνά μου, καθώς το εκλεκτό και διεπιστημονικό του έργο παρέμεινε σχετικά ανεξάρτητο από την ομάδα συγγραφέων που μελετώ. Νομίζω ότι η «αστική» [της πόλης] τριλογία του Bookchin, στην οποία αναπτύσσει την ιδέα του Ελευθεριακού Δημοτισμού ως εναλλακτικής λύσης στην κρατοκεντρική διαχείριση του αστικού χώρου, είναι ένα από τα απαραίτητα αναγνώσματα της σύγχρονης πολιτικής θεωρίας των πόλεων. Αναφέρεται πολύ στους Mumford και Kropotkin, και πράγματι, η πρώτη δημοσίευση του έργου του στο Ηνωμένο Βασίλειο ήταν στο περιοδικό Anarchy του Ward στα τέλη της δεκαετίας του 1960. Τα άρθρα που δημοσιεύτηκαν εκεί ήταν ο πυρήνας του βιβλίου του Post-Scarcity Anarchism. Οι δυο τους συνέχισαν να διαβάζουν και να σέβονται ο ένας τον άλλον, αν και διαφωνούσαν σε πολλά θέματα. Ωστόσο, νομίζω ότι έχουν περισσότερα κοινά παρά διαφωνίες. Αυτό ισχύει ιδιαίτερα για τη συνάφειά τους στις πολεοδομικές μελέτες του 21ου αιώνα και στις σύγχρονες αστικές μελέτες στο πλαίσιο της πλήρους αυτοκαταστροφής της κρατικής δημοκρατικής φάρσας και της ιδεολογικής σχιζοφρένειας στην οποία είμαστε όλοι ενσωματωμένοι συμπεριλαμβανομένου του πλανήτη μας, τον οποίο φαίνεται να μην μπορούμε να φροντίσουμε σαν το σπίτι μας.

Εκτιμώ τον δημοτισμό του ριζοσπαστικού ρεύματος του Bookchin περισσότερο από αυτόν που πρόσφατα εμφανίστηκε ως δημοτισμός της τοπικής πολιτικής πόλεων σε πόλεις όπως η Βαρκελώνη ή το Ζάγκρεμπ. Όλα αυτά που συνέβησαν στη Βαρκελώνη και το πώς υπερψηφίστηκε από το μεγάλο κεφάλαιο μάς δείχνουν ότι η εσωτερική αρχιτεκτονική της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας δεν ενδιαφέρεται για την πραγματική δημοτική αυτονομία — είναι πολύ μακριά από αυτό. Γι’ αυτό, αναζητώντας ελευθεριακές εκδοχές της δημοτικής διακυβέρνησης, χρειάζεται να εξετάσουμε πιο λεπτές κλίμακες αυτόνομης κοινωνικής δράσης.

Πρεσβεύω ότι οι γειτονιές είναι η σωστή κλίμακα – ή ακόμα μικρότερες, κοινότητες δρόμων, προαστιακές άτυπες οικίες, συμμορίες παιδιών και πανεπιστημιακά επαγγέλματα, οι κατανομές μεταξύ των γραμμών τρένων και άλλες ριζωμένες κοινοτικές προσπάθειες όπως αυτή της Vallcarca στη Βαρκελώνη ή το χωριό Jinwar στη Rojava. Πράγματι, εκτός από το να αναζητούμε βαθύτερα τις αστικές κοινότητες, μπορούμε να στρέψουμε την εστίασή μας σε πιο αγροτικές αυτόνομες περιοχές, με τη Rojava και την Τσιάπας να είναι τα πιο ανεπτυγμένα παραδείγματα. Ωστόσο, υπάρχουν πολλά άλλα μέρη όπου η κουλτούρα αυτοοργάνωσης έχει διοχετευθεί σε δημοτικά όργανα, όπως παρουσιάζει ο J.C. Scott στα βιβλία του. Ένα συνυφασμένο στρώμα μεταξύ της κοινωνικής ιστορίας και του παρόντος σχεδόν σε οποιοδήποτε μέρος στο οποίο είναι συνεχώς εγκατεστημένο προσφέρει ενδείξεις για το πού να αναζητήσετε περισσότερη αυτονομία σε ένα δομημένο περιβάλλον. Ο Ward επισημαίνει αισιόδοξα αυτή την πλουραλιστική αλλαγή στην καθημερινή, παρενθετική αλλαγή: «Μόλις αρχίσετε να βλέπετε την ανθρώπινη κοινωνία από μια αναρχική σκοπιά, ανακαλύπτετε ότι οι εναλλακτικές είναι ήδη εκεί, στα διάκενα της κυρίαρχης δομής εξουσίας. Εάν θέλετε να οικοδομήσετε μια ελεύθερη κοινωνία, τα μέρη είναι όλα κοντά» (Ward 1973, 14).

Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο, στην έρευνά μου, δίνω ιδιαίτερη προσοχή σε αυτή την πτυχή της συνέχειας της επιρροής, διότι αν κατανοήσουμε την ιστορία της αυτοοργάνωσης (και τον έλεγχο του οικιστικού περιβάλλοντος ως μια πτυχή της) όχι ως αρχιπέλαγος μεμονωμένων πειραμάτων αλλά ως αλληλένδετο στρώμα της κοινωνικής μας ιστορίας, θα μπορούσαμε να καταλάβουμε ότι έχουμε πολύ μεγαλύτερο πολιτικό έργο στα χέρια μας, με την κατάλληλη γνώση, μνήμη, επιτυχίες και αποτυχίες που συνδέονται με τις ίδιες τις ρίζες του πώς ήταν οι χώροι μας φτιαγμένοι για αιώνες. Μια τέτοια άποψη θολώνει τις διχοτομίες αστικού και αγροτικού, κεντρικού και περιφερειακού, συμπαγούς και μεταβολικού. Αναπλαισιώνει τον πολεοδομικό σχεδιασμό όχι ως μια δυαδική αντίθεση στην ανεξέλεγκτη αστικοποίηση, όπως οι περισσότερες σύγχρονες θεωρίες, αλλά ως ένα πλήθος κουλτούρων σχεδιασμού στην περίπλοκη κοινωνική οικολογία του δομημένου περιβάλλοντος.

The post Συνέντευξη με τον αναρχικό πολεοδόμο Jere Kuzmanić: Αστικός σχεδιασμός, Στέγαση & Αυτονομία first appeared on Aυτολεξεί.

Ποιες θα ήταν οι συνέπειες αν τα τελευταία καιρικά φαινόμενα που έπληξαν τη Θεσσαλία επικρατούσαν στην Αττική; Για τις συνέπειες, λοιπόν, η απάντηση είναι ότι μάλλον θα είχαμε τα ίδια και χειρότερα προβλήματα… Ο άνθρωπος και το αλόγιστο «κέρδος» η αιτία.

Με κάθε δυνατή βροχή κομβικές αρτηρίες του λεκανοπεδίου μετατρέπονται σε ποτάμια. Πέραν της έλλειψης υποδομών, ένας βασικός λόγος είναι ότι κάποτε οι δρόμοι αυτοί ήταν, πράγματι, ποτάμια. Ένα παλιότερο άρθρο του Δημήτρη Λάππα στην “Καθημερινή” μάς ξεναγεί σε μια Αθήνα που σήμερα κυλά υπόγεια, αλλά έρχεται στο φως με την πρώτη νεροποντή. [σ.σ. ο σύνδεσμος δεν είναι ενεργός]

ΜΠΑΖΩΘΗΚΑΝ 800 ΧΙΛΙΟΜΕΤΡΑ ΡΕΜΑΤΩΝ

«Η καταιγίδα ήταν τόσο έντονη, που φούσκωσε το ποτάμι. Η γέφυρα παρασύρθηκε, με αποτέλεσμα η Αθήνα να κοπεί στα δύο». Η είδηση διαδόθηκε από στόμα σε στόμα σπέρνοντας τον φόβο στους κατοίκους της πόλης. Πότε και πού συνέβη αυτό; Tο 1852, στην Αθήνα. Ποιο ήταν το ποτάμι που φούσκωσε; Η σημερινή οδός Σταδίου. […]

Τα ποτάμια εξακολουθούν να ρέουν κάτω από τους δρόμους της Αθήνας. Σε πολλά κτίρια κατά μήκος του δρόμου αντλούνται και σήμερα νερά, με υδραυλικά συστήματα, ενώ γεωτρήσεις του ΙΓΜΕ (Ινστιτούτο Γεωλογικών και Μεταλλευτικών Ερευνών) απέδειξαν ότι οι περισσότεροι δρόμοι της Αθήνας κρύβουν ένα μπαζωμένο ρέμα ή ένα υπόγειο ποτάμι.

Ο Ιλισός, ο Ηριδανός, ο Κυκλόβορος, το Λυκόρεμα, ο Βουρλοπόταμος, ο Βοϊδοπνίχτης, ο Αλασσώνας είναι μερικά από αυτά.

Σύμφωνα με μελέτη του ΕΜΠ, τα ανοιχτά ρέματα το 1945, είχαν μήκος 1.280 χιλιόμετρα και σήμερα, μόλις, 434 χιλιόμετρα. Μειώθηκαν, δηλαδή, σε ποσοστό 66,4%. Όπως, δε, προκύπτει από μελέτη του ΙΓΜΕ, πριν από μερικά χρόνια, το 80% των νερών της βροχής το απορροφούσε το έδαφος και μόλις το 20% έπεφτε στη θάλασσα, σήμερα το ποσοστό αυτό έχει αλλάξει δραματικά.

Καθίσταται, λοιπόν, σαφές, ότι τα πλημμυρικά φαινόμενα που συχνά πυκνά σημειώνονται στο λεκανοπέδιο, δεν αποτελούν «κεραυνό εν αιθρία», αλλά είναι αποτέλεσμα των επιλογών μας και της στρεβλής ανάπτυξης που ακολουθήσαμε.

Και οι αριθμοί είναι ενδεικτικοί: μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, οι δομημένες επιφάνειες στην Αθήνα κάλυπταν το 25% του λεκανοπεδίου. Μετά το 1975, το 75% καλύφθηκε από δομημένες επιφάνειες και δρόμους δίκτυα, ενώ οι ελεύθεροι χώροι αποτελούν, μόλις, στο 4%».

ΤΑ ΡΕΜΑΤΑ ΧΘΕΣ ΚΑΙ ΣΗΜΕΡΑ

Στα τέλη του 19ου αιώνα, διέσχιζαν το λεκανοπέδιο, 700 χείμαρροι, ποτάμια και ρυάκια. Το 1999, ο αριθμός τους ήταν μικρότερος των 70 (κάτω, δηλαδή και από το 10%) και σήμερα, δεν υπερβαίνουν τα 50. Που χάθηκαν;

Μπαζώθηκαν και καταπατήθηκαν. Μόνο στο λεκανοπέδιο της Αττικής έχουν μπαζωθεί και τσιμεντοποιηθεί περίπου 550 χιλιόμετρα ρέματα και χείμαρροι. Κι αυτό, προκειμένου να πραγματοποιηθούν τα οικιστικά όνειρα των κατοίκων της Αθήνας, με τις γνωστές συνέπειες που και σήμερα (για πολλοστή φορά) βιώσαμε. Ο Ιλισός, ήταν το μεγαλύτερο ποτάμι που διέσχιζε την Αθήνα. Ξεκινούσε από τον Υμηττό, για να καταλήξει στην θάλασσα. Παλιά ήταν ανοικτό.

Σήμερα, κυλάει εξ ολοκλήρου υπογείως, κάτω από τη Μιχαλακοπούλου, περνάει από την Βασ. Σοφίας (μπροστά από το Παναθηναϊκό Στάδιο), συνεχίζει στην Καλλιρρόης, για να καταλήξει μετά την Καλλιθέα στην θάλασσα.

Οι Αθηναίοι θεωρούσαν τον Ιλισό, ιερό και στις όχθες του διατηρούσαν βωμούς πολλών θεών, όπου τελούνταν τα Μικρά Μυστήρια, τα οποία σχετίζονταν τόσο με τα Ελευσίνια, όσο και με Διονυσιακές τελετουργίες. Από το ιερό, αυτό, ποτάμι το μόνο που απομένει σήμερα εμφανές είναι η στεγνή και χορταριασμένη κοίτη του, δίπλα στην οποία είναι χτισμένη η Αγία Φωτεινή του Ιλισού.

Στον Ιλισό χυνόταν ο Ηριδανός που ξεκινούσε από τον Λυκαβηττό και κατέβαινε από το Κολωνάκι. Κατά τη διάρκεια των εργασιών του Μετρό στην πλατεία Συντάγματος, ανακαλύφθηκε η αρχαία κοίτη του. Ο ποταμός συνεχίζει στις οδούς Μητροπόλεως και Ερμού, στην Αρχαία Αγορά και καταλήγει στον Κεραμεικό.

Την κοίτη του Ηριδανού συνάντησε το Μετρό και στο Μοναστηράκι, γεγονός που ανησύχησε ιδιαίτερα τους υπεύθυνους, καθώς το ποτάμι φούσκωσε κάποιες φορές επικίνδυνα κατά τη διάρκεια των εργασιών. Ακόμα και σήμερα, ο υπόγειος ποταμός κατεβάζει 20-30 κυβικά νερού την ώρα, ενώ τις βροχερές μέρες το νερό υπερδιπλασιάζεται και από τα νερά του πλημμυρίζει η Ποικίλη Στοά και η Αρχαία Αγορά.

Από το Λυκαβηττό ξεκινούσε και ο Βοϊδοπνίχτης που χωριζόταν, με ένα μέρος του να περνάει από την οδό Δημοκρίτου και την οδό Ακαδημίας προς το Αρσάκειο. Από τα Τουρκοβούνια ξεκινούσε ο Κυκλόβορος, ένας από τους μεγαλύτερους χειμάρρους της Αθήνας, που έφθανε στο Πεδίον του Άρεως και διαμέσου της οδού Μάρνη κατέληγε στην πλατεία Βάθης.

Το Παγκράτι και τον Βύρωνα διέσχιζαν ο Αλασσώνας και το ρέμα «Πήδημα της Γριάς» αντίστοιχα. Στο Φάληρο χύνονταν ο Βουρλοπόταμος (ή Ξηροτάγαρος) και το ρέμα της Πικροδάφνης. Το ρέμα του Ποδονίφτη κυλάει κάθετα τους δήμους Χαλανδρίου, Ψυχικού, Φιλοθέης και Ν. Ιωνίας, διασχίζει υπόγεια τη Λεωφόρο Κηφισίας καταλήγοντας στον Κηφισό.

Οι πανεπιστημιακές μελέτες συγκρίνουν την σημερινή τσιμεντούπολη με τις παλαιότερες διαμορφώσεις της, όπου γεωργικές εκτάσεις, χωράφια και ποτάμια διέσχιζαν τη γη. Η εικόνα των πανάρχαιων ποταμών που πότιζαν την Αθήνα και απορροφούσαν τα νερά της βροχής έχει περάσει ανεπιστρεπτί.

Έτσι, κάθε φορά που βρέχει λίγο παραπάνω, λόγω των επιχωματώσεων και των αλλοπρόσαλλων οικιστικών σχεδίων, τα υπόγεια ποτάμια «φουσκώνουν» και πλημμυρίζουν ολόκληρες περιοχές υπενθυμίζοντάς μας την μακραίωνη ύπαρξή τους και χλευάζοντας τις όποιες (εκ μέρους μας) προσπάθειες εξαφάνισής τους.

——————————–

Χάρτες κειμένου: Χάρτες ρεμάτων και δομημένων περιοχών Λεκανοπεδίου Αθήνας (1893, 1951, 1988) | ΕΜΠ – Διεπιστημονικό Ερευνητικό Πρόγραμμα * ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΕΣ ΠΡΑΚΤΙΚΕΣ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ ΣΤΑ ΡΕΜΑΤΑ * Μάιος 1993.

Το τεύχος του ερευνητικού προγράμματος, έκδοση Δεκέμβριος 2000, ΔΙΑΘΕΣΙΜΟ ΕΔΩ (πατούμε refresh, αν δεν εμφανίζεται το αρχείο παρακάτω):

The post Αθήνα: Οι δρόμοι που ήταν ποτάμια & ρέματα – Από τα 700 σήμερα έχουν μείνει 50 (Χάρτες) first appeared on Aυτολεξεί.

Για πολλά χρόνια, ο Charles Windsor υποστήριζε τις απόψεις του για το αστικό ντιζάιν στο βρετανικό κοινό. Τα περίεργα πρότζεκτ που έχει υποστηρίξει κατά καιρούς ο νέος μονάρχης, από το Ντόρσετ μέχρι την Τρανσυλβανία, λένε πολλά για την κλειστή και συντηρητική του κοσμοθεωρία.

Το κλειδί για την κατανόηση της πολιτικής του νέου βασιλιά της Βρετανίας Καρόλου Γ΄ βρίσκεται στην Τρανσυλβανία. Όποιος ενδιαφέρεται για την αρχιτεκτονική στο Ηνωμένο Βασίλειο, ήδη από τη δεκαετία του 1980, θα έπρεπε να υπολογίσει τις δραστηριότητες του τότε Πρίγκιπα της Ουαλίας οι οποίες περιελάμβαναν βιβλία, μια τηλεοπτική σειρά, ακόμη και μια ολόκληρη πόλη –το Poundbury στο Ντόρσετ– που σχεδιάστηκε ως την απόλυτη βιτρίνα των ιδεών του. Αλλά είναι στα ανατολικά Βαλκάνια όπου το προσωπικό του όραμα έχει φτάσει ακόμη πιο κοντά στην πραγματοποίησή του.

Το 2018, σε ένα ταξίδι στη Ρουμανία, η πολεοδόμος Gruia Badescu μου είπε ότι στη δυτική πλευρά της χώρας θα έβρισκα μια εξήγηση σχετικά με τις πολιτικές αντιλήψεις του Καρόλου – μία περιοχή που υπήρξε για πολλούς αιώνες μέρος της Αυτοκρατορίας των Αψβούργων, αλλά η οποία είναι περισσότερο γνωστή εκτός Ρουμανίας για την προγονική έδρα ενός (φανταστικού) αριστοκρατικού βαμπίρ.

Η Ρουμανία ήταν μια από τις τελευταίες χώρες στην Ευρώπη που εκβιομηχάνισε τη γεωργία της. Αυτό σήμαινε ότι στο τέλος της κρατικοσοσιαλιστικής περιόδου το 1989, μεγάλες εκτάσεις της χώρας εξακολουθούσαν να καλλιεργούνται δίχως φυτοφάρμακα και μηχανήματα. Παρά την αποτυχημένη προσπάθεια του αείμνηστου δικτάτορα Nicolae Ceauçescu τη δεκαετία του 1980 να «συστηματοποιήσει» την ύπαιθρο σε αγροτοβιομηχανικά συγκροτήματα, πολλά χωριά και μικρές πόλεις στην Τρανσυλβανία διατήρησαν την ιστορική τους εμφάνιση, ειδικά εκείνα που είχαν οχυρωθεί με γοτθικούς πύργους από Σάξωνες αποικιοκράτες στον ύστερο Μεσαίωνα.

Μετά το 1989, ο Κάρολος, όπως όλοι οι Βρετανοί βασιλιάδες, ένας ιδιοκτήτης με τεράστιες εκτάσεις, άρχισε να αγοράζει ακίνητα εκεί. Με αυτόν τον τρόπο, θα μπορούσε να κρατήσει ζωντανό έναν άλλο τρόπο ζωής και να διατηρήσει την ιστορική γεωργία και την ιστορική αρχιτεκτονική μαζί. Τα κτήματα του Καρόλου στην αγροτική Τρανσυλβανία έγιναν σταδιακά το νέο σπίτι του μελλοντικού Βασιλιά μακριά από το σπίτι του και ένας μικρός θύλακας όπου μπορούσε να επιβάλει μόνιμα το όραμά του για τον κόσμο – φανταστείτε ένα από τα αγροκτήματα της Μαρίας Αντουανέτας που έβγαζε αληθινά προϊόντα, σε συνδυασμό με ένα όραμα χαϊντεγκεριανής αγροτικής αυθεντικότητας.

Κοιτάζοντας έξω από το παράθυρο καθώς το τρένο περνούσε αργά μέσα από αυτούς τους οικτρά φτωχούς οικισμούς, ήταν ελαφρώς ανατριχιαστικό να συνειδητοποιήσω ότι αυτό θα ήθελε, ιδανικά, για όλους μας.

Τερατώδη εκτρώματα

Ο Κάρολος Γ΄ έχει ενδιαφέρον επειδή είναι ένας ειλικρινής περιβαλλοντολόγος και συντηρητικός με την πιο κυριολεκτική έννοια του όρου. Το δομημένο περιβάλλον αποτέλεσε το αντικείμενο της πρώτης και της πιο συγκρουσιακής του παρέμβασης.

Η δουλειά του να είσαι βασιλικός στη Βρετανία συνεπάγεται το άνοιγμα και τα εγκαίνια πολλών κτιρίων. Υπάρχουν χιλιάδες τέτοια με πλακέτες που καταγράφουν κορδέλες που κόβονται από την Ελισάβετ Β’ ή τον Πρίγκιπα της Ουαλίας ή τον λάτρη του “Lolita Express” Πρίγκιπα Άντριου. Από τη δεκαετία του ’40 έως τη δεκαετία του ’80, πολλά από αυτά τα κτίρια αποτέλεσαν φιλόδοξες μοντερνιστικές μεγαδομές, όπως το Εθνικό Θέατρο του Λονδίνου ή η Κεντρική Βιβλιοθήκη του Μπέρμιγχαμ. Ο Κάρολος θα έχει δει πολλά από αυτά, πηγαίνοντας με τη συνοδεία του, και σταδιακά άρχισε να τα μισεί.

Το 1984, χρησιμοποίησε μια ομιλία στην οποία υποτίθεται ότι τιμούσε τον Ινδό αρχιτέκτονα Charles Correa –έναν θιασώτη των φυσικών υλικών και των τοπικών παραδόσεων που θα περιμέναμε να επαινέσει– για να καταδικάσει τη γενιά των Βρετανών αρχιτεκτόνων, για την εφαρμογή ευθειών γραμμών, βιομηχανικών υλικών και την αδιαφορία τους για το ιστορικό προηγούμενο. Ένας συγκεκριμένος στόχος του ήταν μια βραβευμένη αλλά αδόμητη επέκταση της Εθνικής Πινακοθήκης του Λονδίνου από τους μοντερνιστές αρχιτέκτονες Ahrends Burton και Koralek – ένα “τερατώδες έκτρωμα στο πρόσωπο ενός πολύ αγαπημένου φίλου”, σύμφωνα με τον Κάρολο. Το σχέδιο ακυρώθηκε γρήγορα.

Οι αρχιτέκτονες –που στη χώρα μας είναι οργανωμένοι μέσω ενός Βασιλικού Ινστιτούτου και όχι μέσω ενός συνδικάτου– απάντησαν ως επί το πλείστον προσπαθώντας να σχεδιάσουν με τρόπο που θα ικανοποιούσε τον πρίγκιπα, αν και μερικοί από αυτούς, όπως ο Richard Rogers, αρνήθηκαν να το πράξουν – μένοντας έτσι αντίστοιχα υποαπασχολούμενοι στην πατρίδα τους για δύο δεκαετίες. Σύντομα, όμως, ο Κάρολος βρήκε έναν αρχιτέκτονα με τον οποίο συμφωνούσε πραγματικά: τον Léon Krier.

Ένα μεγάλο άλμα προς τα πίσω

Γεννημένος στο Λουξεμβούργο, ο Krier, ένας εξαιρετικά ταλαντούχος σχεδιαστής και γελοιογράφος, έγινε γνωστός τη δεκαετία του 1970 ως συνεργάτης του James Stirling. Ο Στίρλινγκ θεωρούνταν τότε ο σημαντικότερος εν ζωή αρχιτέκτονας της Βρετανίας για έργα όπως το μπρουταλιστικό κτίριο Leicester Engineering Building και το πρωτοποριακό μεταμοντέρνο Neue Staatsgalerie στη Στουτγάρδη. Ο Krier έπαθε εμμονή με την υπαρξιστική, αγροτο-ρομαντική φιλοσοφία του Μάρτιν Χάιντεγκερ και απογοητεύτηκε όλο και περισσότερο από τα αποτελέσματα της μεταπολεμικής ανοικοδόμησης.

Έγινε ένας εξέχων διανοούμενος που υποστήριζε το τέλος της μοντέρνας αρχιτεκτονικής, γράφοντας ένα καταγγελτικό άρθρο για το ριζοσπαστικό περιοδικό Oppositions της Νέας Υόρκης με τον γερμανικό τίτλο “Vorwarts Kamaraden, Wir Mussen Zuruck” («Εμπρός σύντροφοι, πρέπει να γυρίσουμε πίσω»). Στη συνέχεια προχώρησε στην έκδοση μιας μονογραφίας που εξυμνούσε το έργο του αρχιτέκτονα, υπουργού πυρομαχικών και εγκληματία πολέμου του Χίτλερ, Albert Speer.

Σε αυτό το βιβλίο, μαζί με τον έπαινο της μπανάλ και κενής αρχιτεκτονικής του Speer, ο Krier έκανε μια σειρά από προφανώς αηδιαστικές δηλώσεις, υποστηρίζοντας ότι το Λος Άντζελες και τα ναζιστικά στρατόπεδα εξόντωσης ήταν “παιδιά των ίδιων γονέων” επειδή και τα δύο εξαρτώνταν από τη μηχανοποίηση και ότι «πολλοί άνθρωποι ενοχλούνται περισσότερο από το μεγαλείο των κτιρίων του Speer παρά από τις εικόνες του Άουσβιτς».

Ο πρίγκιπας προσέλαβε τον Κρίερ στα τέλη της δεκαετίας του 1980 ως κύριο αρχιτέκτονα και σχεδιαστή του Poundbury, μιας νέας πόλης που θα σχεδιαζόταν στη γη του στην αγροτική κομητεία του Ντόρσετ, στα περίχωρα της πόλης Ντόρτσεστερ. Μπορούμε μόνο να υποθέσουμε τις απόψεις του μελλοντικού Καρόλου Γ’ σχετικά με τις περίεργες απόψεις του Krier για τη ναζιστική Γερμανία. Ωστόσο, αυτό στο οποίο σαφώς συμφωνούσαν δεν ήταν μόνο η προτίμηση για τα κλασικά κτίρια και η αντιπάθεια για τα μοντερνιστικά, αλλά μια γενικότερη φιλοσοφία ζωής.

Προβολές από το πουθενά

Το Poundbury προοριζόταν να είναι μια βιτρίνα, όχι μόνο του προβιομηχανικού σχεδιασμού, αλλά ενός προβιομηχανικού τρόπου οικοδόμησης και διαβίωσης στις πόλεις. Τα κτίρια θα κατασκευάζονταν στην τοπική καθομιλουμένη χρησιμοποιώντας τοπικά υλικά και θα βασίζονταν γύρω από το περπάτημα, όχι την οδήγηση ή τη μηχανική μεταφορά. Ο Κρίερ ήθελε να υποστηρίξει ότι χωρίς τον κινητήρα εσωτερικής καύσης, το Λος Άντζελες – ή η σοσιαλδημοκρατική βρετανική μίμησή του, Μίλτον Κέινς – θα έπαυε απλώς να υπάρχει, αφού δεν θα μπορούσε να περπατηθεί.

Το Poundbury βασιζόταν στο περπάτημα. Η τοποθεσία του, αν και δεν είχε ποτέ σιδηροδρομικό σταθμό, ήταν μια σύντομη διαδρομή με το λεωφορείο από το κέντρο του Ντόρτσεστερ, οπότε αυτό δεν ήταν εντελώς απίθανο. Επιπλέον, θα είχε ένα κοινωνικό «μίγμα», με ιδιωτικές κατοικίες που στοχεύουν σε διάφορα εισοδήματα αναμεμειγμένα με φιλανθρωπικές (και όχι δημοτικές) κοινωνικές κατοικίες.

Το Poundbury χτίστηκε αργά, αλλά τώρα είναι σχεδόν κοντά στην ολοκλήρωσή του (το έχω επισκεφτεί πολλές φορές και οδήγησα μια περιήγηση γύρω του για το Ίδρυμα Αρχιτεκτονικής). Αυτό που είναι λυπηρό για το έργο είναι το πόσο βαθμιαία καταργήθηκαν οι όποιες πραγματικά ριζοσπαστικές ιδέες. Τα «τοπικά υλικά» δεν ενδιέφεραν τους οικοδόμους που κατασκεύασαν το μεγαλύτερο μέρος του, πράγμα που σημαίνει ότι το μεγαλύτερο μέρος της πόλης μοιάζει με ένα αρκετά τυπικό εξωτερικό προάστιο, απλώς με τα κτίρια να είναι πιο κοντά μεταξύ τους.

Όπως συνηθίζεται στην πρόσφατη βρετανική αρχιτεκτονική οποιουδήποτε στυλ, τα φινιρίσματα και η ποιότητα κατασκευής είναι φτωχά λόγω των συστημάτων συμβάσεων που αφαιρούν την ισχύ από τον αρχιτέκτονα. Αρχικά, ήταν μια σχετική εμπορική αποτυχία, αλλά αυτό έχει αλλάξει τα τελευταία χρόνια, κυρίως λόγω μιας μετατόπισης της αρχιτεκτονικής έμφασης. Τα πρώτα μέρη του Poundbury ήταν θέμα ελικοειδή μονοπάτια και χωριάτικες, χαριτωμένες, βεράντες που μοιάζουν με καλύβες και δημόσια κτίρια, με πύργους σαφώς σχεδιασμένους με εκείνους της Τρανσυλβανίας ως εστιακά σημεία – μια αγροτική ουτοπία στα φτηνά, με μακρινές ίσως ρίζες οι ιδέες του William Morris, που εφαρμόστηκαν εδώ από μοναρχικούς και όχι από σοσιαλιστές.

Την τελευταία δεκαετία έχει μετατραπεί σε πολύ πιο επιδεικτική, μεγαλοπρεπή αρχιτεκτονική, με μια πλατεία από ογκώδη κτήρια με κιονοστοιχίες γύρω από ένα άγαλμα της γιαγιάς του Καρόλου, της βασίλισσας μητέρας. Μέσα σε αυτά υπάρχουν ένα γαστρονομικό εστιατόριο, το Duchess of Cornwall, που πήρε το όνομά του από τη σύζυγό του, και ένα σούπερ μάρκετ. Στη γωνία βρίσκονται μια σειρά από εικονικά βιομηχανικά κτίρια που έχουν σχεδιαστεί για να παρέχουν ένα είδος προσομοίωσης της hipster συνοικίας – σοφίτες στη Disneyland.

Για να λειτουργήσουν όλα, η κεντρική πλατεία γύρω από το άγαλμα είναι ένας δωρεάν χώρος στάθμευσης αυτοκινήτων, για να ενθαρρύνει τους επισκέπτες στην πόλη ώστε να μπορούν να δώσουν λίγη ζωή σε ένα μάλλον απόκοσμο μέρος και ίσως να κοιτάξουν κάποια ακίνητα. Αυτή η μεγάλη κλασική πλατεία του δέκατου όγδοου αιώνα πλαισιώνει τώρα μια θάλασσα από αυτοκίνητα.

Κοιτώντας με κενό βλέμμα

Όλα αυτά είναι κυριολεκτικά ρηχά – η μακρινή εμφάνιση του προβιομηχανικού παρελθόντος, αλλά τώρα με σούπερ μάρκετ και εξάρτηση από τα αυτοκίνητα, όπως ακριβώς στο Μίλτον Κέινς ή στο Λος Άντζελες. Δεν είναι περίεργο που ο Τσαρλς έπρεπε να πάει στην Τρανσυλβανία για να πάρει μία γεύση αυθεντικότητας: κοιτάζοντας όλα αυτά τα αυτοκίνητα σε κάθε δημόσιο χώρο, πρέπει να ξέρει ότι το Poundbury είναι μια αποτυχία με τους όρους που αυτός και ο Krier κάποτε φαντάστηκαν γι’ αυτό.

Η βασιλική οικογένεια είναι μια επιχείρηση και η βρετανική αριστοκρατία ήταν πρωτοπόροι καπιταλιστές από τον δέκατο πέμπτο αιώνα: στο τέλος, ο τόπος έπρεπε να αποφέρει κέρδος. Αλλά στο επίκεντρο του προβλήματος δεν βρίσκεται μόνο το γεγονός ότι ο Κάρολος δεν είναι αντικαπιταλιστής – αυτό είναι σίγουρα προφανές – αλλά και ότι έχει τόσο μερική κατανόηση της αρχιτεκτονικής και των πόλεων.

Ο Peter Ahrends, ο συνυπογράφων του “τερατουργήματος” που ακυρώθηκε, το γνώριζε αυτό. Στην πρόσφατη αυτοβιογραφία του, επεσήμανε ότι ο Κάρολος κοιτούσε με κενό βλέμμα τους αρχιτέκτονες της επέκτασης της Εθνικής Πινακοθήκης όταν προσπαθούσαν να περιγράψουν τους χώρους που είχαν σχεδιάσει, τις αντιπαραθέσεις που είχαν φανταστεί μεταξύ του παλιού και του νέου και πώς θα ήταν να περπατάμε μέσα σε αυτούς – συναρπαστικό, παράξενο, αντιφατικό. Εδώ μπορούμε να δούμε πώς, παρ’ όλο τον πλούτο του, αυτή η αποτυχία της φαντασίας προέρχεται από τη ριζικά φτωχή ζωή που έχει ζήσει ο άνθρωπος.

Έξω από τα βικτοριανά κάστρα του και τα ψεύτικα γεωργιανά σπίτια του, όπως το φρικτό σωρό των Ανακτόρων του Μπάκιγχαμ των αρχών του εικοστού αιώνα, ο Κάρολος δεν θα μπορούσε ποτέ να περπατήσει ελεύθερα γύρω από ένα κτίριο. Συνεχώς φρουρούμενος και συνοδευόμενος, ούτε μια φορά στη ζωή του μπόρεσε να περπατήσει ελεύθερα σε μια πόλη. Τα κτίρια και οι πόλεις για αυτόν είναι απλώς εικόνες, και είναι είτε άσχημες είτε όμορφες εικόνες. Ο ρόλος μας είναι να είμαστε οι γραφικές μικρές φιγούρες σε αυτές τις όμορφες εικόνες: να οργώνουμε, να υφαίνουμε, αλλά ποτέ να μη σκεφτόμαστε.

The post Οι περίεργες ιδέες του βασιλιά για το πώς πρέπει να φαίνονται οι πόλεις first appeared on Aυτολεξεί.

To Nørrebro είναι αναμφισβήτητα η πλέον πολυπολιτισμική και ζωντανή περιοχή της Κοπεγχάγης. Στη γειτονιά που έχει ταφεί o Hans Christian Andersen και ο Niels Bohr συνυπάρχουν και αλληλοεπιδρούν διαφορετικές εθνικότητες, από νέους Δανούς, Νορβηγούς και Σουηδούς, φοιτητές από όλο τον κόσμο που φοιτούν στο πανεπιστήμιο της Κοπεγχάγης μέχρι Ταϊλανδούς, Τούρκους, Σομαλούς, Άραβες μετανάστες καθώς και πρόσφυγες από την τελευταία δεκαετία. Ένας στους έξι κατοίκους του Nørrebro δεν κατέχει δανέζικο διαβατήριο.

Το Nørrebro είναι επίσης μια γειτονιά με έντονο το συγκρουσιακό στοιχείο που αντιστέκεται διαχρονικά στον αστικό εξευγενισμό και οραματίζεται ένα εναλλακτικό μοντέλο παραγωγής και διαχείρισης του αστικού χώρου.

Στις αρχές του 1970, ένα αστικό κενό προς αξιοποίηση για τη δημιουργία διαμερισμάτων στεκόταν αδρανές, μέχρι που κάτοικοι του Nørrebro αποφάσισαν να πάρουν την τύχη του στα χέρια τους. Το καλοκαίρι του 1973 δημιούργησαν το “Byggaren”, μια αυτοδιαχειριζόμενη παιδική χαρά για τα παιδιά της γειτονιάς. Ενώ ο δήμος αρχικά φάνηκε να αγκαλιάζει το εγχείρημα, προσλαμβάνοντας μάλιστα ακόμα και «νταντάδες» για τα παιδιά όσο οι γονείς εργάζονταν, στη συνέχεια είχε φτάσει η στιγμή να υλοποιηθούν τα αρχικά του σχέδια για την αξιοποίηση του χώρου. Όταν το 1980 ο δήμος ξεκίνησε την καταστροφή της παιδικής χαράς, συνάντησε την αντίσταση των κατοίκων οι οποίοι σχημάτισαν ανθρώπινη αλυσίδα και αρνήθηκαν να φύγουν από το σημείο. Η απόφαση του δήμου οδήγησε σε συγκρούσεις μεταξύ κατοίκων και αστυνομίας και σε άγρια καταστολή. Εν μέσω συνεχιζόμενων αντιδράσεων, τα σχέδια του δήμου προχώρησαν και η παιδική χαρά μετατράπηκε σε συγκρότημα διαμερισμάτων.

Με εξαίρεση το εγχείρημα της αυτoδιαχειριζόμενης γειτονιάς της Christiania (το οποίο μάλιστα πλέον αποτελεί την πιο τουριστική ναρκο-ατραξιόν, σαφώς πελαγοδρομώντας από τους αρχικούς στόχους του εγχειρήματος), η πόλη της Κοπεγχάγης έχει πολιτική μηδενικής ανοχής απέναντι σε πρωτοβουλίες «από τα κάτω» για επεμβάσεις στο δημόσιο χώρο και σε καταλήψεις. Η βίαιη εκκένωση και η κατεδάφιση του κατειλημμένου κοινωνικού κέντρου Ungdomhuset οδήγησε σε μεγάλης κλίμακας εξέγερση στο Nørrebro στην καταστολή της οποίας συμμετείχαν ακόμα και δυνάμεις της αντιτρομοκρατικής. Έκτοτε μπορούμε να εντοπίσουμε αρκετά παραδείγματα αντίστασης απέναντι σε απόπειρες εξευγενισμού της γειτονιάς.

Υπάρχει όμως μια «από τα πάνω» παρέμβαση στον αστικό χώρο του Nørrebro την οποία οι κάτοικοι αγκάλιασαν. Το Superkilen είναι ένα γραμμικό πάρκο το οποίο σχεδιάστηκε και υλοποιήθηκε από το αρχιτεκτονικό γραφείο Bjarke Ingels Group (BIG) το 2012 και πλέον αποτελεί ένα χωρικό σύμβολο της γειτονιάς, καθώς προτάσσει τη διαφορετικότητα και τη συνύπαρξη πολιτισμών στον δημόσιο χώρο.

Η διαφορετικότητα είναι ο θεμέλιος λίθος του σύγχρονου Nørrebro. Πρόκειται για ένα γραμμικό πάρκο τμήμα ενός ευρύτερου δικτύου ποδηλατοδρόμων και χώρων πρασίνου το οποίο αποτελείται από τρία διακριτά τμήματα με διακριτές χρήσεις. Η ομάδα σχεδιασμού, προσανατολισμένη στο να δημιουργήσει ένα χώρο με αντιπροσωπευτικά χωρικά στοιχεία από 60 διαφορετικές χώρες, ενέταξε πολίτες της γειτονιάς στον σχεδιασμό μέσω εκτενών διαβουλεύσεων αλλά και επισκέψεων σε άλλες χώρες ως πηγή έμπνευσης για τον αστικό εξοπλισμό που θα εγκαθίστατο στο πάρκο. Εν τέλει, η ομάδα ενέταξε περίπου 108 στοιχεία αστικού εξοπλισμού σχετιζόμενα με 60 διαφορετικές εθνικότητες, αντιπροσωπευτικές του πολυπολιτισμικού χαρακτήρα του Nørrebro. Χαρακτηριστικά παραδείγματα είναι το αστέρι της «Κόκκινης Πλατείας», τα παγκάκια από την Αιθιοπία, το χώμα από την κατεχόμενη Δυτική Όχθη, οι κέδροι του Λιβάνου, το σιντριβάνι από το Μαρόκο.

Παρά την όποια κριτική έχει δεχτεί το πάρκο (σε αρκετά σημεία της δικαιολογημένη) όσον αφορά τη συμμετοχική διαδικασία ή ακόμα και την επιλογή υλικών και πώς αυτά εντάσσονται στην κλιματική πραγματικότητα της Κοπεγχάγης, το Superkilen είναι ένας δημόσιος χώρος για όλη τη γειτονιά. Στο πάρκο συναντάς κυρίως ντόπιους και όχι τουρίστες. Διαφορετικοί πολιτισμοί κάθονται δίπλα δίπλα στα παγκάκια χωρίς βέβαια απαραίτητα να αλληλοεπιδρούν, απόρροια ίσως και της αμφιλεγόμενης συμμετοχικής διαδικασίας που προηγήθηκε της υλοποίησης του πάρκου.

Όμως δεν συμβαίνει το ίδιο για παράδειγμα στο έντονα εθνοτικά διαχωρισμένο αστικό χώρο των σουηδικών πόλεων όπου οι αποτυχημένες πολιτικές ένταξης των τελευταίων έχουν οδηγήσει στην περιθωριοποίηση και το στιγματισμό εθνικών ομάδων στα αστικά κέντρα οδηγώντας σε φαινόμενα γκετοποίησης, αναπαράγοντας κοινωνικά προβλήματα. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι οι περιοχές Tensta kai Rinkeby στη Στοκχόλμη και το Rosengård στο γειτονικό της Κοπεγχάγης Malmö. Αυτό βέβαια δεν σημαίνει σε καμία περίπτωση επιτυχημένη διαχείριση του ζητήματος στη Δανία όπου το Nørrebro μάλλον αποτελεί την εξαίρεση και όχι τον κανόνα . Aς μην ξεχνάμε ότι είναι μια χώρα της Ευρώπης με ιδιαίτερα σκληρή μεταναστευτική νομοθεσία και πολιτικές που στοχεύουν μουσουλμανικούς πληθυσμούς.

Η Σκανδιναβία βρίσκεται σε ένα επικίνδυνο σταυροδρόμι της ιστορίας.

Η ακροδεξιά καλπάζει είτε συγκεκαλυμμένα μέσα από κοινοβουλευτικά κόμματα που ενδύονται το μανδύα του φιλελευθερισμού, όπως άλλωστε και σε ολόκληρη την Ευρώπη είτε φανερά με φασιστικού χαρακτήρα κινήματα όπως το Stram Kurs του Δανού Rasmus Paludan. Οι δράσεις του τελευταίου έχουν γίνει αντικείμενο έντονης αντιπαράθεσης στη δημόσια σφαίρα, τόσο στη Δανία όσο και στη γειτονική Σουηδία. Και στις δυο χώρες ο Paludan εφαρμόζει την ίδια τακτική για να προωθήσει την ακροδεξιά και αντιμεταναστευτική ατζέντα του κόμματός του (πάντα υπό την προστασία της αστυνομίας της εκάστοτε χώρας). Οικειοποιείται τον δημόσιο χώρο ώστε να πραγματοποιήσει κηρύγματα μίσους εναντίον μουσουλμάνων μεταναστών με το τελετουργικό των ομιλιών του να περιλαμβάνει το κάψιμο του Κορανιού. Σκοπός του βέβαια είναι να προκαλέσει ένταση όπως και έγινε τον περασμένο μήνα σε πολλά αστικά κέντρα της Σουηδίας με εκτεταμένα επεισόδια κυρίως σε υποβαθμισμένα προάστια όπου και ζει η πλειοψηφία των μουσουλμάνων μεταναστών και προσφύγων.

Η αλήθεια είναι λοιπόν ότι η Κοπεγχάγη και εν γένει οι Σκανδιναβικές πόλεις χρειάζονται περισσότερους δημόσιους χώρους όπου στη δημιουργία τους τον πρώτο λόγο θα έχουν οι κάτοικοι, προτάσσοντας οι ίδιοι τη σημασία όχι μόνο της συνύπαρξης αλλά και της αλληλεπίδρασης πολιτισμών απέναντι στο μίσος της σκανδιναβικής ακροδεξιάς που στέκεται απέναντι σε ό,τι συμβολίζει το Superkillen.

Η Σκανδιναβία χρειάζεται περισσότερα Superkillen όπου στον σχεδιασμό, τη διαμόρφωση και τη διαχείριση των οποίων θα συμμετέχουν ενεργά και ουσιαστικά οι κάτοικοι των γειτονιών. Είτε αυτό γίνεται με πρωτοβουλίες από τα πάνω είτε από τα κάτω όπου η συμμετοχή των κατοίκων δεν θα είναι προσχηματική. Και οι χώροι αυτοί χρειάζεται να έχουν σαφή αναφορά στη σημασία όχι μόνο της συνύπαρξης αλλά και της αλληλεπίδρασης διαφορετικών πολιτισμών. Η συνδημιουργία των σκανδιναβικών δημόσιων χώρων από τους πολίτες των γειτονιών μπορεί να λειτουργήσει σαν απάντηση στην οικειοποίησή τους από την ακροδεξιά και να οδηγήσει σε ένα νέο μοντέλο παραγωγής αστικού χώρου και πολιτισμού με βασικό πρόσημο τη δύναμη της διαφορετικότητας. Της διαφορετικότητας που δημιουργεί όμορφες γειτονιές.

The post Προς ένα νέο συμμετοχικό μοντέλο για τον δημόσιο χώρο στη Σκανδιναβία: μια επίσκεψη στο πάρκο Superkilen first appeared on Aυτολεξεί.

Η απόφαση της κυβέρνησης να μεταφέρει τον Σταθμό Υπεραστικών Λεωφορείων στον Ελαιώνα δεν είναι άσχημη, όμως είναι ανακόλουθη με το πνεύμα που αποσκοπεί στη μεταφορά ορισμένων χρήσεων σε απόσταση από το κέντρο της Αθήνας: Εννοούμε εδώ την απομάκρυνση από το κέντρο της Αθήνας του Σταθμού Λεωφορείων της Ραφήνας, όπως επίσης την πολιτική προηγουμένων κυβερνήσεων για την «εκτόπιση» και άλλων Λεωφορείων της Ανατολικής Αττικής, π.χ. του Λεωφορείου της Σαρωνίδας.

Κάθε τέτοια «αποστασιοποίηση» είναι αιτία της καταβολής πρόσθετου χρόνου από τη πλευρά των μετακινουμένων, αλλά αυτό πάλι είναι μικρό ζήτημα: Το μεγάλο ζήτημα που πρυτάνευσε στις συζητήσεις της δεκαετίας του ’90 ήταν η απομάκρυνση του αεροδρομίου, η μεταφορά του στα Σπάτα και η ακύρωση της πολιτικής «επιθαλάσσιας ανάπτυξης» του αεροδρομίου Ελληνικού, με τα σωρευτικά οφέλη που επρόκειτο να προσπορίσει στην ποιότητα ζωής των κατοίκων του λεκανοπεδίου.

Καταθέτουμε ορισμένα από αυτά: Η αεροδρομιακή χρήση θα βρίσκονταν σε απόσταση 15 χιλιομέτρων από το κέντρο της Αθήνας, η μετάβαση σε αυτήν εύκολη, η προσέγγιση των άλλων πόλεων ή νησιών ευχερέστατη, ο χώρος των 6.200 στρεμμάτων του Ελληνικού διαθέσιμος στο μεγαλύτερό του μέρος για την αναψυχή και άλλες δραστηριότητες των πολιτών κ.λπ.

Όμως οι κυβερνήσεις προτίμησαν τη λύση της αποστασιοποίησης που καταχρέωνε την ελληνική οικονομία σε γερμανικές και γαλλικές εταιρείες – ενώ παράλληλα διατηρούσε στην εκάστοτε κυβέρνηση τους εκάστοτε κομματικούς φίλους…

Τώρα όμως το θέμα είναι τι γίνεται… Οι εκπρόσωποι της «εγγείου ιδιοκτησίας» μετά μια πρώτη νότα που έδωσαν εναντίον της απομάκρυνσης του πρώην αεροδρομίου και κυρίως εναντίον του σχεδίου δημιουργίας ουρανοξυστών στοn παραλιακό χώρο –που θα ζημίωνε τα οικοπεδικά συμφέροντα που είχαν στον Υμηττό– ανέκρουσαν πρύμνα και συνεχίζουν ακάθεκτοι τις πωλήσεις γης στην ελληνική περιφέρεια.

Δεν είναι καθόλου υπερβολή: Αν δεν υπήρχε η κρίση των μνημονίων και τα μετέπειτα αυτής, η δόμηση στον ελλαδικό χώρο δεν θα είχε αναχαιτισθεί και η Ελλάδα θα κινδύνευε να έχει την τύχη της Ισπανίας, μιας χώρας που έχει οικοδομημένο το 75% των ακτών, που έχει πλήρως οικοδομήσει τις μεσογειακές ακτές ενώ παράλληλα σχεδόν μισό εκατομμύριο κατοικίες είναι κενές και απλά και μόνο ενδεικτικές της ζήτησης γης.

Στην Ελλάδα δεν έχουμε αυτή την εξωφρενική ζήτηση γης και μπορούμε να διατηρούμε τα 32,5 περίπου εκατομμύρια στρέμματα γης για αγροτικές χρήσεις (2018), όμως η ζήτηση για εγκατάσταση φωτοβολταϊκών αυξάνεται συνεχώς και καταλαμβάνει συχνά εκτάσεις με μεγάλη γονιμότητα. Βέβαια, αυτό είναι «καλύτερο» από το να έχουμε τις τερατώδεις ανεμογεννήτριες στα βουνά μας, αλλά ας μην ξεχνάμε ότι υπάρχει και το καλυτερότερο, που είναι η σωστή χωροθέτηση των ΑΠΕ…

Στη δεκαετία του ’80 ο Αντώνης Τρίτσης έλεγε ότι θα ήταν προτιμότερη η εγκατάσταση των «εξοχικών» δίπλα σε υπάρχοντες οικισμούς της περιφέρειας (χωριά) παρά η διασπορά τους μέσα στον χώρο και κυρίως η άνθηση των συνεταιρισμών, που δημιούργησαν νέους και θνησιγενείς οικιστικούς πυρήνες. Όμως η κατεστημένη πολιτική ήθελε άλλο χειρισμό του εθνικού χώρου.

Η χώρα χρειάζεται μια νέα χωροταξική πολιτική, που θα λαμβάνει υπόψη της τα νέα ενεργειακά και κυκλοφοριακά δεδομένα και θα τα συνδέει με τις χρήσεις γης.

Στη Γαλλία είναι ενδεικτική η τάση της κατάργησης των αεροπορικών συγκοινωνιών για αποστάσεις μικρότερες των 400 χιλιομέτρων και η αντικατάστασή τους από το τραίνο. Κάπως ανάλογα, η Ελλάδα θα μπορούσε να βασισθεί στις χερσαίες ή θαλάσσιες μεταφορές για τη διεκπεραίωση του «εσωτερικού» συγκοινωνιακού έργου. Στο «Πράσινο βιβλίο για το αστικό περιβάλλον» το 1990, ο επίτροπος της ΕΟΚ Carlo Ripa di Meana και συνεργάτες έγραφε, σαν βασικό άξονα μιας πολιτικής για τον αστικό χώρο: « Να αποφευχθεί η παράκαμψη των προβλημάτων της πόλης με τη συνεχή επέκταση της περιφέρειάς της: Να επιλυθούν τα προβλήματα μέσα στα υπάρχοντα όριά της».

Σήμερα, 32 χρόνια (!) μετά τη διατύπωση αυτού του πολεοδομικού αφορισμού, εξακολουθούμε να αναζητάμε τα ίδια και τα ίδια, ζώντας το χάος των αποστάσεων που διαρκώς γίνεται χαοτικότερο…

The post Η πόλη στο χάος των αποστάσεων first appeared on Aυτολεξεί.