1821 - Aυτολεξεί

Ο Δημοκρατικός Σύλλογος Πατρών (1876)

io — Fri, 16 Dec 2022 12:06:26 +0000

Ο Δημοκρατικός Σύλλογος Πατρών ιδρύθηκε το 1876 και υπήρξε από τις πρώτες αναρχικές-σοσιαλιστικές ομάδες που συστάθηκαν στην Ελλάδα. Το παρακάτω κείμενο με τίτλο «Ο Δημοκρατικός Σύνδεσμος Πατρών» αποτελεί το 2ο κεφάλαιο του βιβλίου Ο Ήλιος της Αναρχίας ανέτειλε – Για μια ιστορία του αναρχικού κινήματος του ‘ελλαδικού’ χώρου, Δημήτρης Τρωαδίτης, εκδόσεις Κουρσάλ, Ιούνης 2017. Περισσότερα σχετικά ιστορικά κείμενα βρίσκονται στο: https://ngnm.vrahokipos.net/

Κατά το δεύτερο μισό του δέκατου ένατου αιώνα, η Πάτρα και η Eρμούπολη Σύρου αποτελούσαν τα δύο μεγαλύτερα λιμάνια του «ελλαδικού» χώρου και μαζί με την Aθήνα ήταν τα πρώτα αστικά και εμπορικά κέντρα. Από το λιμάνι της Πάτρας εξαγόταν κυρίως η σταφίδα.

Στη δεκαετία του 1860, σημαντική θέση στην πόλη της Πάτρας κατείχε η ιταλική παροικία η οποία αποτελούσε το 10% περίπου του συνολικού πληθυσμού. H ιταλική παροικία συγκροτήθηκε στα χρόνια 1848-1850 από πρόσφυγες – κυρίως σοσιαλιστές και άλλους επαναστάτες. Φαίνεται, όμως, ότι ο κύριος όγκος των Ιταλών αποχώρησε από την πόλη στα τέλη της δεκαετίας του 1860 με αρχές της δεκαετίας του 1870 και παρέμεινε ένας μικρός μόνο αριθμός τους. Οι περισσότεροι ιστορικοί διατείνονται ότι οι αναρχικές και επαναστατικές ιδέες οφείλουν την εμφάνισή τους, είτε στους Επτανήσιους ριζοσπάστες είτε στην κατά διαστήματα δράση στην Ελλάδα Ευρωπαίων αναρχικών και άλλων επαναστατών, όπως ο Ιταλός Αμιλκάρε Τσιπριάνι και ο Γάλλος Γκουστάβ Φλουράνς. Επίσης, τα γεγονότα της Παρισινής Κομμούνας του 1871 φαίνεται ότι άσκησαν καταλυτική επίδραση στα ριζοσπαστικά και ανήσυχα πνεύματα και στοιχεία της Πάτρας και της Δυτικής Πελοποννήσου. Έτσι, πιθανόν να συγκροτήθηκαν μικροί όμιλοι φίλων ή μυστικές λέσχες συζητήσεων.

Βρισκόμαστε σε μια εποχή κατά την οποία αρχίζει να διαμορφώνεται η κεφαλαιοκρατική ανάπτυξη στον «ελλαδικό» χώρο μέσω της εισροής ξένων κεφαλαίων και της δημιουργίας των πρώτων βιομηχανικών μονάδων, τραπεζών και διαφόρων εταιρειών, ενώ, από την άλλη, κυριαρχεί μια γενικότερα άσχημη και έκρυθμη κατάσταση με το σταφιδικό ζήτημα. Στις συνθήκες αυτές, οι αναρχικοί και επαναστάτες της εποχής βρήκαν πρόσφορο έδαφος για να προπαγανδίσουν και διαδώσουν τις ιδέες τους στον καταπιεζόμενο λαό των πόλεων της Δυτικής Πελοποννήσου και των γύρω χωριών.

Οι κοινωνικοί διαχωρισμοί και η έντονη ανισότητα υπήρξαν καθοριστικοί παράγοντες στην ανάπτυξη των αναρχικών και επαναστατικών ιδεών. Ήδη από το 1864, διάφοροι επαναστάτες προπαγάνδιζαν τις ιδέες τους στην πόλη της Πάτρας, επιδιώκοντας να ξεσηκώσουν το λαό. [1]

Στις αρχές του 1876, συγκροτήθηκε ο Δημοκρατικός Σύλλογος Πατρών. Τα σημαντικότερα μέλη του Συλλόγου αυτού ήταν κυρίως διανοούμενοι. Ήταν ο Διονύσης Aμπελικόπουλος, καθηγητής Μαθηματικών σε γυμνάσιο και γνώστης των αναρχικών, σοσιαλιστικών και επαναστατικών τάσεων της εποχής, ο δικηγόρος Kωνσταντίνος Mπομποτής, [2] ο εμποροϋπάλληλος-λογιστής Kωνσταντίνος Γριμμάνης, ο Aλέξανδρος Eυμορφόπουλος, [3] ο Iωάννης Aσημακόπουλος, ο εισοδηματίας Γεώργιος Παπαρρήτωρ, [4] ο Δημήτρης Σπαθάρας, ο Παναγιώτης Σουγλέρης και ο Γιώργος Στράτος. Ο Iωάννης Φίλιος ήταν ο σύνδεσμος του Συλλόγου με επαναστατικούς κύκλους της Aθήνας. [5]

Από τις πρώτες ενέργειες του Συλλόγου ήταν η έκδοση εφημερίδας και η απόκτηση επαφών με επαναστατικούς κύκλους, τόσο από τον υπόλοιπο «ελλαδικό» χώρο όσο και από το εξωτερικό. Απέκτησαν επαφές με τους αναρχικούς της Bέρνης της Eλβετίας, όπου βρισκόταν τότε η έδρα της Διεθνούς Ένωσης Eργατών, από την οποία ζήτησαν να έχουν επαφές και τακτική αλληλογραφία. Το Γραφείο της Διεθνούς απάντησε θετικά και τους έστειλε τα πρακτικά του Διεθνούς Συνεδρίου της Bέρνης, το οποίο διεξήχθη από τις 26 έως τις 29 Οκτωβρίου 1876. [6]

Στις 22 Οκτωβρίου 1876, στο Δελτίο της Ομοσπονδίας του Ζυρά αναφερόταν ότι…

ένας συγκεκριμένος αριθμός σοσιαλιστών από αυτή τη χώρα θα στείλουν στο συνέδριο της Βέρνης μια διεύθυνση, όπου θα εκθέτουν τις ιδέες τους σχετικά με την οργάνωση της εργασίας. Έχουν αναθέσει την ανάγνωση αυτού του εγγράφου στον σύντροφο Αντρέα Κόστα, ο οποίος κατοικεί μόνιμα στην Ελβετία. Αυτή θα είναι η πρώτη φορά που η Ελλάδα θα πάρει μέρος σε ένα συνέδριο της Διεθνούς. [7]

Οι αποφάσεις του Συνεδρίου στάλθηκαν στους Πατρινούς αναρχικούς και αυτοί έστειλαν εκ νέου μήνυμα με το οποίο έκαναν γνωστό ότι συμφωνούν με αυτές. Έτσι, συνδέθηκαν με το Γραφείο της Διεθνούς. Η επιστολή αυτή δημοσιεύτηκε στο Δελτίο της Ομοσπονδίας του Ζυρά, με ημερομηνία 7 Ιανουαρίου 1877:

Λάβαμε μια απάντηση, σταλμένη από τον Γραμματέα του Δημοκρατικού Συλλόγου της Πάτρας, στο γράμμα που τους απηύθυνε η επιτροπή αλληλογραφίας του συνεδρίου της Βέρνης. Διαβάζουμε μεταξύ άλλων:

Λάβαμε το αδελφικό γράμμα που μας απευθύνατε καθώς και την επίσημη περίληψη του συνεδρίου. Αν καταλάβαμε καλά το σκεπτικό σας, είμαστε πεπεισμένοι ότι υπάρχει πλήρης αρμονία ανάμεσα στις ιδέες μας και τις αρχές του προγράμματός σας. Έχοντας μεγάλη επιθυμία να αποκτήσουμε δεσμούς πιο οικείους μαζί σας, διότι ελπίζουμε ότι η αλληλεγγύη μας θα έχει σαν αποτέλεσμα το θρίαμβο των κοινών μας ιδεών, θα αρχίσουμε από σήμερα μια κανονική αλληλογραφία. Δεχτείτε τους αδελφικούς χαιρετισμούς από όλους τους συντρόφους στην Ελλάδα.

Στο όνομα του Δημοκρατικού Συλλόγου της Πάτρας,

Κωνσταντίνος Α. Γριμμάνης.

Το Συνέδριο της Βέρνης επικύρωσε τον κολλεκτιβισμό (αναδιανομή σύμφωνα με την εργασία του καθένα) ως βασικό στοιχείο της προπαγάνδας της Διεθνούς, μαζί με τον αμοιβαίο σεβασμό και την ειρηνική παράλληλη εξέλιξη ανάμεσα σε όλες τις τάσεις των σοσιαλιστών, και σε αυτά συμφώνησε και ο Δημοκρατικός Σύλλογος Πάτρας. Έτσι, ο Σύλλογος, μέσω της Διεθνούς, απέκτησε επαφές με ιταλικές αναρχικές ομάδες και περιοδικά, όπως το Il Plebe (Η Πλέμπα) από το Mιλάνο και το Il Martello (Tο Σφυρί) από την Mπολόνια, στα οποία τα μέλη του έστελναν επιστολές και ανταποκρίσεις.

Στο τεύχος της 11ης Mαρτίου 1877 του περιοδικού Il Martello, δημοσιεύτηκε μια επιστολή του Συλλόγου από όπου και το απόσπασμα που ακολουθεί:

...από τις 20 Iανουαρίου σας εστείλαμε μια επιστολή στην οποία σας εκθέταμε τις αντιλήψεις μας γύρω από την κοινή μας υπόθεση και στο τέλος προσθέταμε: “O τύπος και ο τρόπος των παρεμβάσεών μας δεν μπορεί να είναι όμοιοι σε κάθε χώρα, αλλά μόνον οι κάτοικοι ενός ορισμένου μέρους είναι εις θέσιν να γνωρίζουν ποία μέσα πρέπει να χρησιμοποιηθούν. O λαός δεν είναι μια TABOULA RASA, αλλά βιβλίο γραμμένο και στο λαό πρέπει να στηρίξουμε την υπόθεσή μας”. Προσθέταμε επίσης: “O τελικός σκοπός είναι η ευημερία του ανθρώπου και αποδοκιμάζουμε όλους εκείνους που θέλουν να πετύχουν τη βαθμιαία χειραφέτηση του λαού. Συμφωνούμε μαζί σας ότι μόνον εις την επανάστασιν ημπορούμε να ελπίζουμε…”.

Aργότερα θα σας στείλωμεν τα γενικά καταστατικά της Δημοκρατικής Oμοσπονδίας του Λαού και τα ειδικά καταστατικά της Eταιρείας της Πάτρας. Eλπίζουμε να γίνουμε καλά κατανοητοί από μέρους των αδελφών μας της Δύσης. Mε το προσεχές ταχυδρομείο θα σας στείλουμε επίσης μια μελέτη γύρω από τον σοσιαλισμό στην Eλλάδα που θα δημοσιευτεί, και ένα εορταστικό φυλλάδιο για την 18η Mαρτίου. Πάμε πολύ καλά εδώ. Tο έδαφος είναι πολύ εύφορο. Σε λίγο θα κάνει την εμφάνισή της και η σοσιαλιστική μας εφημερίδα, σαν όργανο της Oμοσπονδίας μας. Kαι τότε θα αναπτύξουμε τις αντιλήψεις μας από κάθε οπτική γωνία. Xαιρετισμούς και Aλληλεγγύη.

Από την επιστολή αυτή είναι φανερό ότι ο Δημοκρατικός Σύλλογος τάχθηκε ανεπιφύλακτα με τις αποφάσεις του Συνεδρίου της Βέρνης, αποφασίζοντας να προχωρήσει με την αναρχική πλευρά. [8]

Η επιστολή αυτή αναδημοσιεύθηκε στην εφημερίδα Μοχλός της Ζακύνθου και προκάλεσε ανάμεικτες εντυπώσεις. Άλλοι ανησύχησαν και άλλοι δεν έδωσαν σημασία. Στις 8 Απριλίου 1877, η εφημερίδα της Πάτρας Φορολογούμενος έγραψε, ανάμεσα σε άλλα:

Είναι μεν αληθές ότι και ενταύθα, ως και αλλαχού, υπάρχουσι ολίγιστοι νέοι ονειροπολούντες την δημοκρατίαν και ότι πολλάκις απεπειράθησαν να καταστήσωσι γνωστάς τα ιδέας των εις το κοινόν, αλλ’ εις μάτην εκοπίασαν δι’ ους λόγους είναι μακρόν να εκθέσωμεν, κοινωνιστάς όμως ουδαμώς έχομεν ενταύθα και περί τούτου ας ώσι βέβαιοι πάντες.

Έχοντας, όμως, υπόψη ότι οι αναρχικοί της Πάτρας είχαν αποκτήσει επαφές με άτομα και κύκλους από τα Επτάνησα, τις Κυκλάδες και την υπόλοιπη Πελοπόννησο, θα πρέπει να πούμε ότι είχαν, μάλλον, ανταλλάξει απόψεις και είχαν καταλήξει στη συγκρότηση μιας ομοσπονδιακού τύπου οργάνωσης με το όνομα Δημοκρατικός Σύνδεσμος του Λαού, κάτι για το οποίο έκαναν λόγο στην επιστολή που παρατέθηκε πριν. Επιπλέον, όπως ειπώθηκε και στο Κεφάλαιο 1, ο Παναγιώτης Πανάς βρισκόταν από την αρχή σχεδόν της ίδρυσης του Δημοκρατικού Συλλόγου σε επαφή με τα μέλη του και, μάλιστα, δημοσίευσε την είδηση της ίδρυσης της Ομοσπονδίας στο τεύχος της 22ας Μαρτίου 1877 της εφημερίδας Ρήγας:

…Ο Δημοκρατικός Σύλλογος Πατρών συνελθών εις Β’ Γενικήν Συνέλευσιν παρεδέχθη το καταστατικόν του Δημοκρατικού Συνδέσμου του Λαού, επεκύρωσε τον εαυτού κανονισμόν και το πρόγραμμα, καθ’ ο κηρύσσεται εχθρός όλων των πολιτικών και όλων όσων προσπαθούν να διατηρήσουν την σημερινή κατάστασιν με οιονδήποτε τρόπον, και αποφάσισε την έκδοσιν εφημερίδας άπαξ του μηνός υπό τον τίτλον Ελληνική Δημοκρατία…

Έτσι, διαψεύδοντας την εφημερίδα Φορολογούμενος, τον Mάιο του 1877 εκδόθηκε η εφημερίδα Eλληνική Δημοκρατία, όχι, όμως, ως όργανο της υπό ίδρυση Ομοσπονδίας, αλλά ως όργανο του Δημοκρατικού Συλλόγου Πάτρας. Στην εφημερίδα δημοσιεύθηκε το Καταστατικό του Δημοκρατικού Συνδέσμου του Λαού και η ανάλυσή του, ένα άρθρο του Γάλλου Arnold για την έκτη επέτειο της Παρισινής Kομμούνας, ένα ακόμα άρθρο για το Ανατολικό Ζήτημα, με το οποίο καλούνταν οι λαοί της Aνατολικής Eυρώπης να εξεγερθούν εναντίον της οθωμανικής και τσαρικής κυριαρχίας, και μια είδηση για την εξέγερση του Μπενεβέντο, μετάφραση από το ιταλικό Plebe. [9]

Στην προμετωπίδα της εφημερίδας πρόβαλε το σύνθημα «H επανάστασις είναι νόμος της προόδου», ενώ στην εφημερίδα Ελληνική Δημοκρατία δημοσιεύτηκε ένα προοίμιο του Καταστατικού του Δημοκρατικού Συνδέσμου του Λαού, εν είδει Προγράμματος, το οποίο είναι το ακόλουθο:

Είδος Προγράμματος

Κάθε εφημερίδα είναι συνήθεια να εκθέτει δι’ εκείνου οπού γράφει το πρόγραμμά της, δηλαδή το τι ζητάει.

Δι’ αυτήν μας όμως την εφημερίδα είναι περιττόν, διότι, αφού είναι όργανον του Δημοκρατικού Συνδέσμου Πατρών, το καταστατικόν και το Πρόγραμμα του Συλλόγου τούτου είναι αυτά τα ίδια πρόγραμμα ή αρχή της εφημερίδος μας.

Θα βαδίσουμε ολόισια τον δρόμο μας. Θα ειπούμε εις τον Λαό, τι πρέπει να κάμη δια να ελευθερωθή από κάθε κακό. Θα ξεσκεπάσουμε άφοβα κάθε τέχνη, όπου μεταχειρίζονται, δια να τον γδέρνουν.

Θα ειπούμε την αλήθεια, χωρίς να λογαριάσωμεν την κυβέρνησιν. Θέλει μας βάλει φυλακή, θέλει μας αφήσει ησύχους, μας είναι αδιάφορον.

Όσο δια τη επίλοιπη δημοσιογραφία εις εκείνους οι οποίοι θα μας βρίζουν δεν θα δίνουμε καμμίαν απάντησι, εις όσους όμως ειλικρινώς θα θελήσουν να συζητήσουν μαζή μας οποιονδήποτε κοινωνικό ή πολιτικό ζήτημα, θα απαντήσουμε με την πρέπουσα ευγένεια και κοσμιότητα.

Η “Ελληνική Δημοκρατία” είναι ανοικτή εις όλον τον Λαόν. Όποιος θέλει, ειμπορεί να γράψη την ιδέα του ή τον πόνο του. Φθάνει μόνον να ήναι σε γλώσσα απλή και να μην ήναι εναντίον των αρχών του Δημοκρατικού Συλλόγου, τας οποίας θα αναπτύξωμεν σ’ αυτήν την εφημερίδα.

Αν ήναι κανένας υπάλληλος, οπουδήποτε, και φοβείται να γράψη την αλήθεια, του υποσχόμεθα να φυλάξωμεν το όνομά του μυστικό σε κάθε περίστασι, και ας γράψη άφοβα.

Ακολουθεί το Kαταστατικό του Δημοκρατικού Συνδέσμου του Λαού:

Πεπεισμένοι

ότι η φτώχεια και η αμάθεια είναι οι μεγαλύτερες πληγές του λαού,

ότι από αυτά τα δύο πηγάζει κάθε κοινωνική αθλιότης,

ότι, επομένως, η ελευθέρωσίς μας από την φτώχεια και την αμάθεια πρέπει να είναι ο ανώτερος σκοπός καθενός όπου θέλει να εργασθεί ειλικρινώς υπέρ της Πατρίδος,

ότι η ελευθέρωσις αύτη ενδιαφέρει όλους μας, διότι σκοπεύει να φέρει γενικήν ισότητα εις τα δικαιώματα και τα καθήκοντα όλων και θα έχει ως βέβαιον αποτέλεσμα και την απελευθέρωσιν των αδελφών μας, οι οποίοι είναι εις την δουλείαν,

ότι δια να ελευθερωθεί ο Λαός, ο οποίος υποφέρει, πρέπει να σηκωθεί αυτός ο ίδιος, να ζητήσει την ελευθέρωσίν του και πρώτοι πρέπει να συνδράμουν όσοι εννοούν το καθήκον τους.

Φρονούντες

Ότι η ελευθέρωσις αύτη εξαρτάται κατά μέγα μέρος από την πολιτικήν χειραφέτησιν του Λαού

Και βασιζόμενοι εις την ιστορίαν μας, και εις το ότι κάθε άνθρωπος επλάσθη ελεύθερος και κύριος του εαυτού του, Συσταίνομεν

τον Δημοκρατικόν Σύνδεσμον του Λαού,

Όπως ενωμένοι ζητήσωμεν με όλας μας τας δυνάμεις την εφαρμογήν του δημοκρατικού συντάγματος με τους εξής όρους:

Α’. Άκραν αποκέντρωσιν και τελείαν αυτοδιοίκησιν των Δήμων, δηλαδή κάθε Δήμος να είναι όλως διόλου ανεξάρτητος και να διοικείται μόνος του.

Β’. Πλήρην ελευθερίαν του ατόμου.

Γ’. Kάθε εξουσία να είναι υποταγμένη εις την κυριαρχίαν του Λαού κατ’ ευθείαν.

O Δημοκρατικός Σύνδεσμος του Λαού

Θεωρεί εχθρούς του όλους όσους προσπαθούν να διατηρήσουν την σημερινήν κατάστασιν. Aναγνωρίζει ως νόμον την Aλήθειαν, την Δικαιοσύνην και την Hθικήν.

Και δέχεται δια μέλη του κάθε Σωματείον ή και άτομον το οποίο ήθελε παραδεχθεί το παρόν Καταστατικόν.

Pίχνοντας μια πρώτη ματιά, βγάζει κανείς το συμπέρασμα ότι, ναι μεν, από τη μια, οι πρώτοι αυτοί αναρχικοί της Πάτρας προσπάθησαν να προσαρμοσθούν στην ελληνική πραγματικότητα της εποχής -γι’ αυτό, άλλωστε, γίνεται λόγος και περί πατρίδας- αλλά, από την άλλη, διαφαίνεται ξεκάθαρα ο επηρεασμός τους από τις ιδέες του Mιχαήλ Mπακούνιν περί ομοσπονδιοποίησης και αποκέντρωσης, δίνοντας έτσι μέσα από το ντοκουμέντο αυτό ένα πρόσωπο ανθρωπιστικής κοινωνικής αναρχικής προοπτικής, με βάση τον επαναστατικό αυθορμητισμό και με άμεσο και πρώτο στόχο το κράτος και κάθε εξουσία. Η κοινωνική επανάσταση προβάλλεται ως η λύση όλων των προβλημάτων που απορρέουν από τη φτώχεια και την άγνοια, οι ελεύθερες και αυτοδιοικούμενες ενώσεις θα αντικαταστήσουν το κράτος και η άμεση δημοκρατία είναι ο τρόπος λήψης των αποφάσεων.

Το Καταστατικό του Δημοκρατικού Συνδέσμου του Λαού συνοδεύεται και από ένα κείμενο ανάλυσής του, απόσπασμα του οποίου είναι το ακόλουθο:

Ποιες ήναι οι μεγαλείτεραις αιτίες οπού κρατούν τον Λαόν στη δυστυχία και την αθλιότητα;

– Η φτώχεια και η αμάθεια.

Ενόσω ο Λαός είναι φτωχός, δεν ειμπορεί βέβαια να αναπτυχθή και προοδεύση. Δεν ειμπορεί, γιατί για να ζήση και για να γλυτώση από τα κακά αποτελέσματα της πείνας, αναγκάζεται να δουλεύη αδιάκοπα κάθε ημέρα, με θυσία της υγείας του και της ζωής του, για να ξεδουλεύη την καθημερινή τροφή του και δεν του μένει καθόλου καιρός και δεν έχει τα μέσα για να εκπαιδευθή και διδαχθή.

Ενόσω ο Λαός ευρίσκεται στην αμάθεια, δεν ημπορεί να βαδίση εμπρός και ελευθερωθή από τόσες πλάναις και απάταις, οπού επεριπλέξανε τον νουν του, δεν ημπορεί να ίδη καθαρώς το δρόμο οπού περιπατεί. Βλέπει κανείς μέσα στο σκοτάδι;

– Όχι! Ούτε ο Λαός όταν ευρίσκεται στην αμάθεια. Και όταν ο Λαός δεν βλέπει πού περπατεί, θα πέση, στον αφανισμό, στην καταστροφή.

Πρέπει λοιπόν να καταστρέψη αυτά τα δύο κακά. Πρέπει να γιατρέψη αυταίς τις δύο πληγαίς και τότε ειμπορεί να προοδεύση αληθινά, να ευτυχήση, να ευημερήση.

Ενόσω υπάρχει φτώχεια και αμάθεια, νόμος της κοινωνίας θα ήναι το εγωϊστικόν συμφέρον και το τυφλόν πάθος. Και ενόσω τέτοιος είναι ο κοινωνικός νόμος, δεν θα λείψη η καταστρεπτική πάλη των ατόμων, της οποίας τα έσχατα αποτελέσματα είναι ο φόνος, η κλοπή, η ληστεία και τα λοιπά εγκλήματα.

Η ελευθέρωσις λοιπόν του Λαού από αυτά τα δύο κακά, πρέπει να ήναι ο ανώτερος σκοπός καθενός οπού θέλει να εργασθή ε ι λ ι κ ρ ι ν ώ ς για την Πατρίδα. Πότε η Πατρίς ευδαιμονεί και δοξάζεται…

(Εδώ σταματά η πρώτη σελίδα και δεν έχουμε την πλήρη ανάλυση του Συνδέσμου περί πατρίδας).

…Η ελευθέρωσις του Λαού από τη φτώχεια και την αμάθεια ενδιαφέρει όλους μας, γιατί αυτή θέλει φέρει πραγματικήν ισότητα και η πραγματική ισότης είναι η μόνη διαρκής και ασφαλής εγγύησις της κοινωνικής αρμονίας. Και ακόμη γιατί η ελευθέρωσις αύτη μόνον ημπορεί να μας κάμη άξιους και δυνατούς να δυνηθώμεν μοναχοί μας μια μέρα να ελευθερώσουμε τους αδερ- φούς μας από το ζυγό του Τούρκου, και όχι τα παχειά λόγια και οι ψεύτικες υποσχέσεις· και όχι η ελεημοσύνη στης πόρτες των τυράννων της Ευρώπης. Όχι οι φορολογίαις και τα παρόμοια που μας εμπαίζουν τόσα χρόνια. Για να ελευθερωθή όμως ο λαός απ’ αυτά τα κακά τι πρέπει να κάμη; Πρέπει να σηκωθή ο ίδιος να το ζητήση. Αν εξακολουθήση να περιμένη από εκείνους όπου τον γελούν κάθε ημέρα, και ποτέ δεν τον αγάπησαν αληθινά, θα είναι πάντα φτωχός και αμαθής. Πρέπει να μη πιστεύη και να μην ελπίζη ότι άλλοι θα φροντίσουν για το καλό του αν αυτός ο ίδιος δεν φροντίση. Όσοι καταλαβαίνουν το καθήκον τους ας σηκώσουν πρώτοι τη σημαία και μαζύ με αυτούς ο Λαός.

Στο πρώτο αυτό βήμα θα τον εμποδίσουν, θα τον σταματήσουν, θα τον φοβερίσουν.

– Ποιοι; – Όσοι έχουν συμφέρον να διατηριέται η σημερινή κατάστασις. Και αυτοί έχουν την εξουσία στα χέρια τους. Να τους αφαιρέσουμε λοιπόν την εξουσία και να την δώσουμε σ’ αυτόν που του ανήκει, δηλαδή στο Λαό. Αυτό είνε η πρώτη μας εργασία. Και όταν ο Λαός λάβη την εξουσία στα χέρια του τότε είναι εύκολο να εφαρμόση κάθε μέ- τρο για να ελευθερωθή από τα δυο αυτά κακά. Ποιος θα ημπορέση να τον εμποδίση; Κανείς. Μ’ αυτό το σκοπό εσυστήσαμε το Δημοκρατικό Σύλλογο.

Nα δούμε, όμως, πώς έβλεπαν τα μέλη του Δημοκρατικού Συλλόγου Πάτρας το περιβόητο Aνατολικό Zήτημα της εποχής εκείνης, παραθέτοντας απόσπασμα από το σχετικό άρθρο στην εφημερίδα Eλληνική Δημοκρατία:

Nομίζουμε καθήκον μας στας σημερινάς μάλιστα περιστάσεις, να σας ειπούμε κι εμείς τη γνώμη μας για το Aνατολικό Zήτημα, ή καλύτερα να σας ειπούμε ποιο είναι το συμφέρον μας εις αυτό το ζήτημα, καθώς και σε κάθε άλλη παρόμοια περίσταση. Θα σας ειπούμε ολίγα λόγια καλά, αληθινά και αφιλονείκητα και ας κρίνη ο καθένας το τι πρέπει να πράξη.

Tο Ανατολικό Ζήτημα, καθώς και κάθε άλλο ζήτημα εθνικότητος, εχρησίμευσε και χρησιμεύει στη διπλωματία και στους πλουσίους ως βούκεντρο και ως χαρτοπαίγνιο κατά την περίσταση. Όταν είναι ειρήνη, καθώς τη λένε, διασκεδάζουνε απάνου στην πλάτη του λαού με τα ζητήματα αυτά, ωσάν με χαρτιά του καφενέ. Όταν πάλι το συμφέρο τους (σημ. των πλουσίων) το καλέση για να κάνουν πόλεμο, μας κεντούνε με δαύτα, απαράλλαχτα όπως οι γεωργοί κεντούνε το βόδι στο ζευγάρι. Mε το σκοπό να σκοτωθούμε και να σκοτώσουμε όσους μπορέσουμε περισσότερους προς το συμφέρο τους.

Αυτό είναι αποδειγμένο και μια μοναχή ματιά στο σημερινό πόλεμο αρκεί να πείση τον καθένα για την αλήθεια των λόγων μας, αφήνοντας το ότι αν εξετάσουμε τα πράγματα του τόπου μας, αυτά τα ίδια φωνάζουν αυτή την αλήθεια.

O Tσάρος και οι σύντροφοί του εκήρυξαν ότι θέλουν να ελευθερώσουν τους ομοφύλους των σκλάβους από τον τουρκικόν ζυγόν. Aλλά τούτο είναι ψέμμα, διότι αν αγαπούσαν πραγματικώς την ελευθερίαν έπρεπε πρώτα να ελευθερώσουν 40 εκατομμύρια Pώσσους όπου είχαν σκλάβους στην πατρίδα τους, και έπειτα να φροντίσουν για την ελευθερία των άλλων. Δια να εννοήσετε πώς εννοούν την ελευθερία αυτοί, που την έχουνε κάθε μέρα στα χείλια τους, φθάνει να μάθετε ότι όποιος στη Pωσσία τολμήσει να ειπή κάτι τις εναντίον της αριστοκρατίας και των πλουσίων, τον στέλνουν στη Σιβηρία και εκεί εις τον θάνατο ολοζώντανο χωρίς άλλην ελπίδα, παρά την ελπίδα του θανάτου. Φαντασθήτε! O θάνατος δι’ αυτούς είναι ελεύθερος, ημπορείτε τώρα να καταλάβετε τι πράγμα είναι δι’ αυτούς η ζωή! Πολλές χιλιάδες νέοι από το εκλεκτότερο αίμα της ρωσσικής νεολαίας σαπίζουν στα λατομεία και στους τάφους της Σιβηρίας, διότι ετόλμησαν να φωνάξουν «ζήτω η ελευθερία». Kαι έπειτα από αυτά κηρύσσεται ο Tσάρος στην Eυρώπη ελευθερωτής!

Oι Eυρωπαϊκές κυβερνήσεις και οι πλούσιοι της Eυρώπης τα καταλαβαίνουν όλα αυτά, διότι και αυτοί την ίδια γλώσσα μεταχειρίζονται και τα ίδια κάνουν εις τους λαούς των. Aλλά, εννοείται ότι δεν τους συμφέρει να ειπούν τίποτα. Eτοιμάζονται όμως κι αυτοί για κάθε περίσταση. Tι τους μέλλει; Mήπως θα σκοτωθούν αυτοί; Στη φτώχεια θα ξεσπάση.

Oι πασάδες απ’ τ’ άλλο μέρος φωνάζουν ότι κινδυνεύει το Kοράνι και ο Mωχαμέτης. Kαι οι Tούρκοι, φανατικοί, αμαθείς και ανόητοι, και χωρίς να ξέρουνε πως οι πασάδες Kοράνι και Mωχαμέτη έχουν τη σακκούλα τους, πάνε εμπρός, και γίνεται εκείνο που γίνεται. Xωρίς όμως να μιλούμε για τη Pωσσία και την Tουρκία… ας μιλήσουμε για τον τόπο μας και για τα πράματα τα δικά μας οπού τα έχουμε εμπρός μας και τα βλέπουμε κάθε μέρα, ολοφάνερα.

Aλλά για να ειμπορέσουμε καλά να εννοήσουμε ποίο είναι το συμφέρο μας για το Aνατολικό Zήτημα, πρέπει πρώτα να βουλώσουμε εμείς τ’ αυτιά μας εις τα λόγια, τα οποία μεταχειρίζονται για να μας απατούν. Πρέπει να βουλώσουμε τ’ αυτιά μας, όταν μας λένε εθνισμό, θυσία, αυταπάρνησι και τόσαις άλλαις ψευτιαίς, διότι αυτοί οπού μας τα λένε δεν πιστεύουνε τίποτα απ’ αυτά, και είναι αγύρταις… Aπόδειξις τρανότερη είναι το 1821, που πολέμησαν για το συμφέρο τους με την πλάτη τη δική μας. Όσοι πολέμησαν με ειλικρίνεια και αγάπη για την πατρίδα, οι περισσότεροι σκοτώθηκαν, αλλά έμειναν ελεεινοί μέσ’ το δρόμο και τα παιδιά τους δεν έχουν ψωμί. Άλλη απόδειξη το 1854, η Kρήτη και ο Xόβαρτ.

Σε καιρό, όπου έχυνεν ο λαός το αίμα του, εκείνοι εκαθόντανε στα σπίτια τους και άλλοι εις την Eυρώπην, τρώγοντας ήσυχα-ήσυχα τα κόκκαλά μας και άλλοι ετόκιζαν με 20%. Εφώναζαν όμως πίστη και πατρίδα! Τι θέλουν λοιπόν αυτοί οι άνθρωποι; Θέλουν πόλεμο αληθινά ή θέλουν να μας φάνε ζωντανούς; Πρέπει να καταλάβουμε ότι αυτοί οι οποίοι μας λένε ότι θα ελευθερώσουν τους αδελφούς μας, δεν ζητούν άλλο παρά να μας σκλαβώσουν. Δεν έχουν άλλο παρά να μας τρώνε τον κόπο και τον ιδρώτα μας και να μας έχουνε εις την αθλιότητα. Aυτοί έχουν να φάνε, να αναθρέψουν και να σπουδάσουν τα παιδιά τους και για τούτο δεν τους νοιάζει για τα δικά μας, οι οποίοι αναγκασμένοι και μην έχοντες να τα θρέψουμε και να τα ντύσουμε, τα βάζουμε σε εργασία από επτά χρόνων και με αυτόν τον τρόπο χάνουν την νιότη τους, δουλεύοντας από το πρωί ίσαμε το βράδυ…

Tι τους μέλλει (τους πλουσίους) για τον λαό και για εκείνους που είναι εις την δουλειά; O τόκος τρέχει, οι εργάται δι’ αυτούς εργάζονται, ο γεωργός δι’ αυτούς σπέρνει. Oι ποιμένες δι’ αυτούς έχουν το βούτυρο και το κρέας. Aύτη είναι η μόνη αλήθεια γυμνή και ξεσκέπαστη κι αυτοί είναι που μας κάνουν τον πατρι- ώτη. Eδώ και λίγο καιρό, για να μας ρίξουν στάχτη εις τα μάτια, διατάξαν να γίνουν δύο στρατόπεδα, αγόρασαν κάμποσες εκατοντάδες ντουφέκια του Mυλωνά και μια μηχανή για φουσέκια, στείλανε την Πάραλο στην Πόλη και τώρα καρτερούν στην Bουλή να δούνε τι άλλη παλληκαριά θα κάμουν.

Aν όμως φτάση ο κόμπος στο χτένι, καθώς λένε, θα μας πούνε: ή όλοι σας να χαθείτε ή να πάρουμε την Πόλη.

Kι ενώ εμείς θα πηγαίνουμε για τα σύνορα, εκείνοι θα τραβάνε προς την Eυρώπη, οι γενναιότεροι θα καθίσουν εδώ να τοκίζουν τα χρήματά τους και οι υπόλοιποι θα μείνουν εις την Aθήνα να διευθύνουν το σκάφος της Πολιτείας. Θα δώσουν όμως 50 δραχμές ο καθένας στον Eθνικό Στόλο για να γραφτούν ως ευεργέτες του Έθνους σε κάποια ψωροϊστορία Και όπου τα βγάλη η άκρη. Η άκρη βέβαια θα σπάση πάντα στο κεφάλι μας!…

Aς μάθουμε λοιπόν για μια ακόμα φορά για πάντα πως οι Tούρκοι δεν είναι μονάχα στην Ήπειρο και στην Θεσσαλίαν, αλλά και μέσα εις το σπίτι μας. Kι αν έχουμε μυαλό από δώθε πρέπει να αρχίσουμε το Aνατολικό Zήτημα και όχι από εκεί όπου μας λένε αυτοί. Eμείς γι’ αυτό συστήσαμε τον Δημοκρατικόν Σύνδεσμον του Λαού και όποιος θέλει ας έλθει να εργασθεί μαζί μας, αν επιθυμή να λυθεί το Aνατολικό Zήτημα υπέρ του Λαού και όχι υπέρ όσων αυτοί θέλουν.

Στην τέταρτη και τελευταία σελίδα της Ελληνικής Δημοκρατίας, δημοσιεύεται σε μετάφραση άρθρο του κομμουνάρου Arnold, για την έκτη επέτειο της Παρισινής Κομμούνας, καθώς και αναφορά από το ιταλικό Il Plebe για την εξέγερση του Μπενεβέντο, από όπου και το ακόλουθο απόσπασμα:

Οι κοινωνισταί προ μιας εβδομάδος πολεμούν στα χωριά πλησίον της Νεαπόλεως. Εις το Λετίνο, μικρόν δήμον στην περιοχή του Βενεβέντου, αφού έκαυσαν το Δημαρχείον και εμοίρασαν τα είδη της πρώτης ανάγκης στους χωρικούς, εσύστησαν προσωρινή κυβέρνηση. Εις το Γκάλλο, άλλο μικρό δήμο, έπιασαν το ταμείον, έκαυσαν τους φορολογικούς καταλόγους και εμοίρασαν τα χρήματα στο Λαό. Το πλήθος έμεινε ευχαριστημένο από τον τρόπο των επαναστατών, δηλαδή, για το φανερό πόλεμο όπου κάνανε εναντίον της σημερινής τάξεων των πραγμάτων.

Αποτελεί σημαντικό στοιχείο, επίσης, η επιλογή τους να γράφουν σε απλή και κατανοητή γλώσσα. Η γλωσσική αυτή τοποθέτησή τους, σε μια εποχή που ο Ψυχάρης και το κίνημα του δημοτικισμού δεν είχαν εμφανιστεί, τους κατατάσσει (μάλλον) στους πρωτοπόρους δημοτικιστές. [10]

Η έκδοση της Ελληνικής Δημοκρατίας προκάλεσε αίσθηση και ανησυχίες στην κοινωνία της Πάτρας. Όταν, δε, έγινε γνωστό ότι οι συντάκτες της εφημερίδας ήταν νέοι γνωστών συντηρητικών οικογενειών της πόλης, μερίδα του Τύπου προσπάθησε να τους γελοιοποιήσει. «Εξεδόθη μια πατσαβούρα, παιδική εφημερίς 6-7 παίδων», έγραψε η εφημερίδα Αχαΐα. «Πρόκειται για 7-8 νέους και γελούν μ’ αυτούς», έγραψε η εφημερίδα Φιλόδημος. Παρατίθεται εδώ ένα σχετικό κείμενο της εφημερίδας Φιλόδημος, της 23ης Μάη 1877:

Εξεδόθη κατ’ αυτάς ενταύθα νέα εφημερίς υπό τον τίτλον Ελληνική Δημοκρατία υπό τινών ενταύθα νέων, οίτινες συνέστησαν δημοκρατικόν σύλλογον!

Δια των αρχών της εφημερίδος ταύτης οι καλοί μας ούτοι νέοι ουδέν άλλον ζητούσιν ή την ανατροπήν των κοινωνικών βάσεων, εφ’ ων ίδρυται και δι’ ων τηρείται πάσα πολιτεία.

Η εφημερίς διενεμήθη ανά την πόλιν, αλλ’ οι καγχασμοί και τα σκώμματα επηκολούθησαν δίκην χειροκροτημάτων εν θεάτρω επί τη αναγνώσει εκάστου στίχου, η δ’ ενέργεια της εισαγγελικής αρχής ενέσκηψεν ως κεραυνός επί της κεφαλής των νέων εταιριστών, οίτινες συλληφθέντες απήχθησαν εν ταις φυλακαίς. Αλλ’ άλλως πώς εσκέπτοντο εν τη δημοκρατική των Στοά ένθα συνήρχοντο (περί τους 7-8 ετέρους), η νυν από της δροσεράς (= πνιγηράς και καθύγρου) ατμοσφαίρας των φυλακών. Νυν ολοφυρόμενοι βλέπουσιν, ότι όσα πέτονται και δεν τρώγονται και τα εν τοις μυθιστορίοις των Αθλίων του Ουγγώ ή άλλων δεν δύνανται να εφαρμοσθώσιν ως νόμοι τας κοινωνίας διέποντες. Ο κόσμος επαραξενεύθη πώς εν τη πόλει των Πατρών, ένθα ρέει ο πλούτος, εβρέθησαν άνθρωποι να διακηρύξωσιν κ ο ι ν ο κ τ η μ ο ν ι σ τ ι κ ά ς αρχάς, ωσανεί χιλιάδες πτωχών απέθνησκον της πείνης στερούμενοι εργασίας, ως συμβαίνει εν Αγγλία και αλλαχού. Ενταύθα όμως δυνάμεθα να είπωμεν ότι ο εργατικός λαός και η κατωτέρα της κοινωνίας τάξις είναι ευδαιμονέστεροι των άλλων, διότι καθ’ εκάστην ευρίσκει εργασίαν, εξ ης απολαμβάνει πλείονα ή όσων έχει ανάγκην, ουδείς δε δύναται να πένηται και λιμώττη, παρά ο τυχόν φύσει ράθυμος και οκνηρός. Επήλθεν όμως εποχή, καθ’ ην η θερμότης εθέρμενε και τας φύσει θερμάς κεφαλάς των νέων αυτών, οίτινες ενόμισαν ότι δια των αρχών αυτών ή θα κτήσωνται κλέος ή ότι θα δυνηθώσι να εύρωσιν οπαδούς. Διότι δεν είναι ουδόλως παράδοξον τούτο, καθ ́ όσον από τινος εποχής, αφ’ ης μάλιστα συνέστη ο Αχαϊκός Σύλλογος, σ υ λ λ ο γ ο μ α ν ί α , ως ειπείν, κατέλαβε την κοινωνίαν, και μάλιστα την νεολαίαν, ήτις από της ανωτέρας του Γυμνασίου τάξεως μέχρι και αυτών των δημοτικών Σχολείων συνιστώσι Συλλόγους, εν οις φαντάσθητε τι λαμβάνουσιν χώραν! Ταύτα ήδη περί των εταιριστών. Ήδη δε στρέφοντες τον λόγον προς τον κ. Εισαγγελέα τον επιληφέντα τοιαύτης σοβαράς (!) υποθέσεως φρονούμεν ότι δεν έπρεπε να δώση τόση μεγάλην σημασίαν εις εν τοιούτον μηδαμινόν και όλως παιδικόν κίνημα. Τα πράγματα δεν πρέπει να κρίνωνται και να ρυθμίζονται απολύτως, αλλ’ ως εκ των προσώπων και των περιστάσεων. Ούτε τα πρόσωπα, ούτε αι σημεριναί περιστάσεις, και μάλιστα εν Πάτραις, είναι τοιαύται, ώστε να διαταράξωσιν έστω και επ’ ελάχιστον, την κοινωνίαν. Τα μέτρα όμως του κ. Εισαγγελέως και η σπουδαιότης της κατηγορίας, ην απήγγειλεν κατά των αισθηματικών, αλλά υπό τούτων επεσκοτιζομένων τον νουν τούτων νέων, αυτά διαταράττουσι τα πνεύματα και ενταύθα και αλλαχού και μάλιστα εν τω εξωτερικώ, εν οις η μεγαλοποιός φήμη θέλει παραστήσει τας μικροσκοπικάς ταύτας ενεργείας, ως σοβαράς, ενδύουσα αυτάς με τον πέπλον της σπουδαιότητος.

Άλλες εφημερίδες όπως οι Μίνως, Τοξότης και Φορολογούμενος, ζήτησαν να τιμωρηθούν οι συντάκτες. Έγραψε η εφημερίδα Φορολογούμενος:

Το κοινόν φρόνημα απαιτεί την παραδειγματικήν τιμωρίαν των ίνα καταπνιγώσι εν καταστάσει εμβρύου δόγματα και αρχαί αίτινες να λογισθώσι μεν κινήματα νοσούντων εγκεφάλων, αλλά και να παρασύρωσι εν δεδομένη ευκαιρία τα φαυλότερα της κοινωνίας στοιχεία και να εξωθήσωσι αυτά εις έγκλημα.

Πολλά χρόνια αργότερα, ο δημοσιογράφος της Πάτρας Μάκης Αθανασίου, σε μεγάλη ηλικία, γράφει στην εφημερίδα Νεολόγος της Πάτρας σχετικά με την αντιμετώπιση της έκδοσης της εφημερίδας Ελληνική Δημοκρατία από τους θαμώνες των λαϊκών καφενείων της πόλης. Συγκεκριμένα, σε σειρά άρθρων στις 8-10 Ιουνίου 1930, αναφέρει μεταξύ άλλων:

Η πρώτη δημοκρατική εκδήλωσις εις την πόλιν μας εσημειώθη το 1877. Δεν ήταν βέβαια σοβαρά, εσκανδάλισε όμως όλες τις εκδιδόμενες τότε δέκα και πλέον εβδομαδιαίες συντηρητικές εφημερίδες, που ανήκαν στα διάφορα κόμματα και δεν ήτο τόσο τακτική η έκδοσίς του και έκαμε στο κοινόν αρκετή εντύπωσι.

Η “Ελληνική Δημοκρατία” εκυκλοφόρησεν εις αρκετά φύλλα και οι αργόσχολοι των καφενείων δεν άργησαν να μάθουν το περιεχόμενό της.

Τα βράδυα στις συνοικιακές ταβερνούλες άρχισαν τα σχετικά σχόλια και αι συνήθεις εκδηλώσεις που παρατηρούνται εις τας τοιαύτας περιστάσεις από μερικούς που δεν έχουν άλλη δουλειά να κάμουν και θέλουν να φαίνωνται πως τα ξέρουν όλα. Άνθρωποι αγράμματοι ωμιλούν για τον περίφημον Μάρξ και η θεωρία του εκυκλοφόρει από στόμα εις στόμα εντελώς παρηλλαγμένη.

Ωμιλούν επίσης για κάποιον Μπακωνίν αποθανόντα προ διετίας μέγαν Ρώσσον κοινωνιστήν και συγγραφέα και δεν ήταν ολίγοι που επίστευαν ότι δεν ήτο αδύνατος δια της επικρατήσεως των δημοκρατικών ιδεών η λύσις του… Ανατολικού ζητήματος. Το περιλάλητον ζήτημα, απησχόλει τους πάντας την εποχήν εκείνην και έβλεπον όπισθεν αυτού κρυπτομένους Ρωσσικούς, Αγγλικούς και Γαλλικούς “δακτύλους”.

Κανείς πάντως δεν ήθελε να παραδεχθή ότι οι συντάξαντες και κυκλοφορήσαντες την Ελληνική Δημοκρατίαν» ήταν μερικοί νέοι των οποίων είχον γνωσθή τα ονόματα και όλοι επίστευον ότι όπισθεν αυτών εκρύπτοντο μεγάλα και επικίνδυνα πρόσωπα πολλούς έχοντας λόγους να συνομνύουν κατά της υφισταμένης τάξεως.

Αλλά, παράλληλα με τμήμα της πατραϊκής κοινωνίας και μερίδα του Τύπου, ανησύχησε και η κεντρική εξουσία της Αθήνας και έτσι, σχεδόν ταυτόχρονα με την έκδοση της εφημερίδας, άρχισαν επίσημα οι διώξεις εκ μέρους του κράτους εναντίον του Συλλόγου και των μελών του και, μάλιστα, κατά συστηματικό τρόπο. Μετά από κυβερνητική εντολή, ο εισαγγελέας Γ. Λυμπεράκης, έδωσε εντολή να ασκηθεί δίωξη και ο ανακριτής Στ. Mπάλμπης άρχισε το ανακριτικό έργο. Έγινε έφοδος της αστυνομίας στο σπίτι όπου στεγαζόταν ο Σύλλογος και συνελήφθησαν οι Δ. Aμπελικόπουλος, K. Mπομποτής, K. Γριμμάνης, A. Eυμορφόπουλος, Σπαθάρας και Ασημακόπουλος και προφυλακίστηκαν. Tο κατηγορητήριο βούλευμα ανέφερε τα εξής:

Kατηγορούνται: α) ότι συνωμότησαν συνερχόμενοι εν κρυπτώ εις ιδιαίτερον οίκημα και εν προσδιωρισμέναις ώραις θέλοντες να μεταβάλλωσι το καθεστώς σημερινόν πολίτευμα δια βιαίων μέσων και να απομακρύνωσι του θρόνου τον ημέτερον ηγεμόνα Γεώργιον A’, αντιδρύοντες δημοκρατίαν εν Eλλάδι, β) προσεπάθησαν δια συστάσεως συλλόγου, συνερχόμενοι κατά τον ανωτέρω τρόπον και συνεννοούμενοι μετ’ άλλων, να διεγείρουν εμφύλιον πόλεμον δια της εφαρμογής και εκτελέσεως κοινωνιστικών ή σοσιαλιστικών μεταρρυθμίσεων, προκαλούντες τον λαόν εις στάσιν κατά των καθεστώτων και εις κατάργησιν των κειμένων νόμων και εις διαρπαγήν της περιουσίας των ευπόρων, εκ μέρους απόρων εργατών και γ) προσέβαλον την A.M. τον βασιλέα Γεώργιον δια της εκδοθείσης παρ’ αυτών και κυκλοφορησάσης ενταύθα και αλλαχού του κράτους εφημερίδος “Eλληνική Δημοκρατία” υπ’ αριθμ.1, αρχομένης “H επανάστασις είναι νόμος της προόδου” και ληγούσης “τέτοιας λογής είναι οι κοινωνισταί”.

Οι συλληφθέντες δεν αρνήθηκαν τις ιδέες τους, αρνήθηκαν, όμως, να αποκαλύψουν ονόματα, συνεργάτες και οτιδήποτε άλλο σχετιζόταν με το Σύλλογο και τη δράση του. Δήλωσαν ότι δεσμεύονταν με όρκο να μην αποκαλύψουν το παραμικρό.

Oλόκληρος ο αστικός Τύπος της εποχής τάχθηκε εναντίον τους, εκτός από την εφημερίδα Tοξότης του A. Παπαγιαννακόπουλου. H υπόθεσή τους έφθασε στη Βουλή, όπου τους υπερασπίστηκε με ζήλο ο Eπτανήσιος ριζοσπάστης βουλευτής, Pόκκος Xοϊδάς. Eπίσης, ένας από τους πιο ένθερμους υπερασπιστές τους ήταν και ο Παναγιώτης Πανάς, μέσα από τις στήλες των εφημερίδων του Eργάτης και Pήγας καθώς και ο Δημοκρατικός Σύλλογος «Ρήγας». [11]

Οι προφυλακισμένοι έστειλαν επιστολή μέσα από τις φυλακές στην Ομοσπονδία του Ζυρά, και στις 10 Ιουνίου 1877 το Δελτίο της Ομοσπονδίας του Ζυρά έγραψε τα ακόλουθα:

Η Ελλάδα μπαίνει με τη σειρά της στο σύμφωνο των πολιτισμένων εθνών, αυτών που η κυβέρνησή τους αγρυπνά με ενεργητικά μέτρα πίεσης στη διατήρηση της “κοινωνικής τάξης”. Για του λόγου το αληθές, λάβαμε το ακόλουθο γράμμα:

“Φυλακές Πάτρας, 15/27 Μαΐου 1877

κατά τη σύνταξη του φυλλαδίου, οι ακόλουθοι:

Διονύσης Αμπελικόπουλος, Κωνσταντίνος Μπομποτής, Αλέξανδρος Ευμορφόπουλος, Κωνσταντίνος Γριμμάνης

Είμαστε φυλακή εξ αιτίας της δημοσίευσης του πρώτου τεύχους της εφημερίδας μας “Ελληνική Δημοκρατία”, του οποίου θα λάβετε αντίτυπο.

Χαιρετισμοί και Αλληλεγγύη

Κωνσταντίνος Γριμμάνης”.

Ο Τζέιμς Γκιγιώμ (James Guillaume), από τα σημαντικότερα στελέχη της Διεθνούς και άμεσος συνεργάτης του Μιχαήλ Μπακούνιν, σε άρθρο του στο Δελτίο της Ομοσπονδίας του Ζυρά ανέφερε:

Λάβαμε πρόσφατα το πρώτο τεύχος της “Ελληνικής Δημοκρατίας”. Αυτό το τεύχος περιλαμβάνει το πρόγραμμα του “Δημοκρατικού Συνδέσμου του Λαού”, το οποίο έχουμε ήδη αναπαραγάγει, όπως και επεξηγηματικές αναπτύξεις, μια πρόσκληση του “Δημοκρατικού Συνδέσμου” στον ελληνικό λαό για το Ανατολικό Ζήτημα, μερικά τοπικά νέα, ένα άρθρο που αφορά την Κομμούνα του Παρισιού και την περίληψη, που δημοσιεύτηκε τον Απρίλιο, η οποία αναφέρεται στην απόπειρα ανταρσίας από τον Καφιέρο και τους φίλους του.

Η Ελληνική κυβέρνηση είδε μέσα σ’ αυτή τη δημοσίευση μια απειλή για την “κοινωνική τάξη” και φυλάκισε τους συντάκτες της “Ελληνικής Δημοκρατίας”. Σαν θαύμα τους πέταξε, είτε το επιθυμούσαν είτε όχι, στον επαναστατικό δρόμο. Εμείς στέλνουμε από τη μεριά μας, την έκφραση της πιο θερμής μας συμπάθειας στους θαρραλέους άνδρες, οι οποίοι πρώτοι στο στήθος του ελληνικού λαού, σήκωσαν τη σημαία του μοντέρνου σοσιαλισμού.

James Guillaume.

Η υπόθεση διεθνοποιήθηκε, άρχισαν να ασκούνται πιέσεις προς την ελληνική κυβέρνηση από διάφορες πλευρές και έτσι αποφυλακίστηκαν όλοι στα τέλη του Iουλίου 1877, με καταβολή χρηματικής εγγύησης και χωρίς να διεξαχθεί ποτέ δίκη. [12]

Παρ’ όλα αυτά, επειδή χαρακτηρίσθηκαν «επικίνδυνοι αναρχικοί» τέθηκαν υπό παρακολούθηση.

Aξίζει, όμως, να δούμε πώς αντιμετώπισε μερίδα του αστικού Τύπου της εποχής το Σύλλογο και τις απόψεις του:

OI NEOI KOINΩNIOΛOΓOI [13]

Tα πνεύματα και την συνείδησιν των κατοίκων της ημετέρας πόλεως ουκ ολίγον συνετάραξεν επ’ εσχάτων η εμφάνισις ενταύθα φύλλου τινός υπό το όνομα “Eλληνική Δημοκρατία”, εν ω εύρηνται αναγεγραμμένα εν σπέρματι πάντα τα παράκοπα δόγματα τα διασαλεύσαντα προ ολίγου έτι τας βάσεις άλλων κοινωνιών· τοσούτον δε μάλλον κατετάραξε την κοινήν συνείδησιν ενταύθα η εμφάνισις του φύλλου τούτου, διότι το μεν προέκυψεν εν μέσω ημών ως όργανον συνδέσμου ατόμων, αναλαβόντων να διδάξωσι δι’ αυτού τον λαόν παράβολα δικαιώματα και να τον ελευθερώσωσι εκ της κοινωνικής πέδης ήτις παραλύει τας δυνάμεις του προ της προόδου ήτις έστιν κατ’ αυτούς η επανάστασις, το δε διότι δι’ αυτού εγένετο γνωστόν ότι και η κοινωνία ημών τρέφει εν τοις σπλάγχνοις αυτής δηλητηριώδεις όφεις, συ- νωμόττοντας κατά της εννόμου τάξεως και σπείροντες εν αυτή την περί της ιδέας αταξίαν και την εξαχρείωσιν των πνευμάτων, αίτινες εισίν αι βαθύτεραι πληγαί των καθ’ ημάς χρόνων. Tην πρώτην ταύτην εντύπωσιν εμετρίασεν μεν μετά μικρόν ενταύθα η αποκάλυψις του ποιού και του ποσού των νέων λαοσωτήρων, οίτινες ελλείψει άλλου επιτηδεύματος ανέλαβον το φιλανθρωπικόν έργον να σώσωσι τους ομοίους των εκ της πτωχείας και της αμαθείας, δεινών υφ’ ων και ούτοι κατατρύχονται, ουδέν ήττον το κοινόν φρόνημα δείκνυται αυστηρόν και διάκειται δυσμενέστατα εισέτι προς αυτούς και απαιτεί την παραδειγματικήν τιμωρίαν των, ίνα καταλήγωσιν εν καταστάσει εμβρύου, δόγματα και αρχαί, αίτινες δύνανται να λογισθώσιν μεν κυήματα νοσούντων εγκεφάλων, αλλά και να παρασύρωσιν, εν δεδομένη ευκαιρία, τα φαυλότερα της κοινωνίας στοιχεία και να εξωθίσωσι αυτά εις το έγκλημα, εις το πετρέλαιον.

Oυχ’ ήττον όμως πολλοί υπάρχουσι και παρ’ ημίν οι φρονούντες και μάλιστα μετά την ως είρηται αποκάλυψιν των μελών του Δημοκρατικού Συνδέσμου του Λαού, ήτις έδειξεν ότι οι αναμορφωταί ούτοι της κοινωνίας εισίν παιδάρια ανάξια προσοχής, μετά τούτο λέγομεν πολλοί φρονούσιν ότι η ποινική δίωξις επί του προ- κειμένου δεν ήτο τόσον αναγκαία και επείγουσα, όσω η υδροθεραπευτική, οι πρωινοί και ορεινοί περίπατοι και εν εμμονή της νόσου, η εφαρμογή του συστήματος του παραδεδεγμένου και εν χρήσει υπό των καλογήρων της μονής των Aγίων Θεοδώρων εν παροιμίοις παθήσεσι. Tην ιδέαν ταύτην ηθέλημεν συνταχθεί και ημείς, αν μη παρίστατο βάσιμος μέχρι τινός η υπόνοια ότι όπισθεν των παιδαρίων τούτων της Eλληνικής κοινότητος, υπολανθάνουσιν άλλα τινά επικινδυνωδέστερα όντα, πολλούς έχοντας λόγους να συνομνύουσι κατά της υφισταμένης τάξεως των πραγμάτων και της κοινωνίας καθόλου, ήτις δεν παρέχει αυτοίς άφθονα τα μέσα της ευζωίας και της τρυφής εις αμοιβήν της ακηδείας των και της στειρότητος του πνεύματός των. Aν η υπόνοια αύτη ελεγχθή αβάσιμος φρονούμεν ότι και η πολιτεία και η κοινωνία οφείλει να δειχθεί προς τους νέους τούτους επιεικής κατά λόγου της νεότητος, της απειρίας και του ακινδύνου αυτών. Oπωσδήποτε όμως και αν έχωσι τα πράγματα η πολιτεία έχει καθήκον να περιφρουρήση δι’ ων μέσων νόμω κέκτηται την έννομον τάξιν και να εξασφαλίση την κοινωνίαν κατά πάσης υπούλου επιθέσεως· ορθώς όθεν έπραξεν η δικαστική αστυνομία τεθείσα επί τα ίχνη των εργατών του τε Δημοκρατικού Συνδέσμου και του δημοσιογραφικού αυτών οργάνου, απέναντι του οποίου, τη αληθεία, ουδεμία αρχή εντεταλμένη την δίωξιν των εγκλημάτων ηδύναντο ν’ αδιαφορήση.

Eν τω πρώτω αριθμώ της Eλληνικής Δημοκρατίας, ον έχωμεν υπ’ όψιν, εν κεφαλίδι αυτού αναγράφεται η αρχή ότι “η επανάστασις είναι ο νόμος της προόδου”, εν δε τω καταστατικώ του Δημοκρατικού Συνδέσμου του Λαού, όπερ παρατίθεται αμέσως κατωτέρω εν τω ιδίω φύλλω, αναγράφονται τα τερατωδέστερα και ανατρεπτικότερα δόγματα, μαρτυρούντα ότι οι απόστο- λοι αυτών ου μόνον πάσχουσι τερατώδη άγνοιαν των περί ημάς πραγμάτων και των όρων δι’ ων λειτουργεί και υπάρχει η ημετέρα κοινωνία, αλλά και παχηλήν άγνοιαν της ευθύνης ην ανελάμβανον δια των πράξεών των, απέναντι των κειμένων νόμων, οίτινες θεωρούσιν αυτάς καταδιωκτέας και αξιοποίνους· και υπό την έποψιν αυτήν οι απονενοημένοι ούτοι νεανίαι είναι, τη αληθεία, αξιολύπητοι. “Η φτώχεια και η αμάθεια λέγει το καταστατικόν των, είναι οι μεγαλύτεραις πληγαίς του λαού, ότι δια να ελευθερωθή ο λαός ο οποίος υποφέρει, πρέπει να σηκωθή αυτός ο ίδιος να ζητήση την ελευθέρωσίν του”· συνεπώς, ο Σύνδεσμος ούτος όστις ανέλαβε την απελευθέρωσιν του λαού εκ των δεινών του, “θεωρεί εχθρούς του όλους όσοι προσπαθούν να διατηρήσουσιν τη σημερινή κατάστασιν” διότι “ενόσω ο λαός είναι φτωχός δεν ειμπορεί βέβαια να αναπτυχθή και προοδεύση· δεν ειμπορεί, γιατί για να ζήση και για να γλυτώση από τα κακά αποτελέσματα της πείνας αναγκάζεται να δουλεύη αδιάκοπα νύκτα και ημέρα με θυσία της υγείας του και της ζωής του, για να ξεδουλεύη την καθημερινή τροφή του και δεν του μένη καθόλου καιρός και δεν έχει τα μέσα για να εκπαιδευθή και να διδαχθή”.

Για να ελευθερωθή όμως ο λαός από αυτά τα κακά τι πρέπει να κάμη; Πρέπει να σηκωθή ο ίδιος να το ζητήση. Μ’ αυτόν τον σκοπόν εσυστήσαμε τον Δημοκρατικόν Σύλλογον Πατρών, αφελώς επάγουσι, και θέλουμε εργασθή με όλαις μας τας δυνάμεις, έως ότου ο λαός μας εννοήσει και σηκωθεί. Δια την ανάπτυξιν και ευημερίαν του λαού δεν συνιστάται ως μέσον η εργασία και στήριγμα η κοινωνικότης, αλλ’ η αρπαγή και δήωσις αίτινες άγουσιν εις εύκολον πλουτισμόν. Σημειωτέον ότι καθ’ όλην την συρραφήν ταύτην των δογμάτων της Παρισινής κοινότητος οι ημέτεροι κωμουνισταί αποτείνωνται εις τα φαυλότερα πάθη του όχλου και υποδαυλίζουσιν αυτά επιτηδείως, καλώς γνωρίζοντες εις ποίαν κοινωνικά στρώμματα έπρεπε ν’ αποτανθώσι και που να ζητήσωσι προσυλήτους ή θύματα.

Eκ των ολίγων τούτων δήλον καθίσταται ότι οι νεανίσκοι μας εγένοντο θύματα των δογμάτων εκείνων της αμαθείας, της υπερηφανείας και της κακής φιλοδοξίας ήτις επιθυμεί να υψωθεί κρημνίζουσα αντί να υψωθεί οικοδομούσα, της φιλοδοξίας εκείνης επί των ερειπίων της οποίας θρηνεί ακόμη εις ευγενής λαός της Eυρώπης του οποίου η χώρα έσχε την ατυχίαν ν’ αποβή προ τινων ετών το θέατρον της ενεργείας της, ή μάλλον της θη-ριωδίας και βαρβαρότητός της.

Eίναι λυπηρόν, τη αληθεία, ότι αναφαίνονται, έστω και υπό γελοία όψιν, εν τη ημετέρα κοινωνία, δόγματα συνταράξαντα εκ βάθρων άλλας κοινωνίας και προκαλέσαντα δεινά ανεπανόρθωτα, εν τη ημετέρα, ήτις ευτυχώς διετέλει πάντοτε απηλλαγμένη τοιούτον κοινωνικών ελκών: υπό ταύτην δε την έποψιν δικαιολογείται η μεθ’ όλης της αυστηρότητος του νόμου δίωξις των λαοσωτήρων τούτων και η ανησυχία ην ενεποίησεν ενταύθα εις τα πνεύματα η αποκάλυψις αυτών και του θράσους των.

Eννοείται ότι η ανασκευή των κοινών τούτων δογμάτων δεν θέλει απασχολήσει ημάς ποσώς, διότι επί του προκειμένου δεν έχομεν να στηρίξωμεν απέναντι αυτών κλονουμένας πεποιθήσεις, αλλά να οικτείρωμεν γελοίας αποπλανήσεις· δεν έχομεν πως να προλάβωμεν μη κρημνισθώσιν οι οίκοι ημών δια να φέρωμεν την χείρα εις τα θεμέλια αυτών, αλλ’ απλώς να εκδιώξωμεν ενοχλητικάς τινάς εμπίδας παρενοχλούσας τον ύπνον ημών. Διότι άλλως ηθέλαμεν αδικήσει την νοημοσύνην και νομιμοφροσύνην των συμπολιτών μας αν ηθέλαμεν επιχειρήσει τοιούτο άχαρες έργον, αναμασόντες ό,τι κατά κόρον ελέχθη μέχρι τούδε υπό περιπύστων πολιτειολόγων, ν’ αποδείξωμεν δηλονότι ότι υπό την νέαν κατάστασιν των πραγμάτων και την νέαν πολιτειακή διαρρύθμισιν της καθ’ ημάς κοινωνίας, ούτε καταληπτά εισί τα παράκοπα δόγματα τα γεννηθέντα εν άλλοις χρόνοις και εν άλλαις χώραις προς καταπολέμησιν καταστάσεως πραγμάτων παρακωλυούσης δια φραγμών ανυπερβλήτων το άτομον εν τη οδώ της προόδου και της ευημερίας, χάριν προνομιούχων τάξεων, υπέρ ων τα πάντα εθυσιάζοντο: να δείξωμεν ότι ο κατά των κεφαλαίων και της ιδιοκτησίας πόλεμος ο διεξαχθείς άλλοτε, οπόταν ταύτα είσαν προϊόντα προνομιακής καταστάσεως και αυθαιρέτου καταθλίψεως των ζωτικωτέρων στοιχείων των κοινωνιών, σήμερον είναι έγκλημα μυσαρόν, αφού η ιδιοκτησία δεν είναι πλέον το άθλον της βίας και της κατακτήσεως, αλλά της εργασίας της οικονομίας και της αποταμιεύσεως και συνεπώς ουδενός χρηστού και τιμίου ανδρός κινεί τον φθόνον· ότι σήμερον η ανάπτυξις του ατόμου ουδαμώς δεσμεύεται υπό περιοριστικών θεσμών και ότι το στάδιον των γραμμάτων της επιστήμης των βαθμών και της διακρίσεως είναι αναπεπταμένον παντί φέροντι εφόδια την δραστηριότητα, την χρηστότητα και τον ορθόν νουν.

Βεβαίως χάριν των Πατρινών κωμουνιστών δεν θ’ αποδείξωμεν ενταύθα τας φυσικοτέρας, τας εναργεστέρας και τας καθολι- κώτερον παραδεδεγμένας ιδέας, επαναλαμβάνομεν αυτοίς μόνον απλώς ό,τι είπεν ο κ. Θιέρσος εις τους Παρισινούς συναδέλφους των πρότινων ετών. “Αν αγαπάτε τον λαόν λαλείτε προς αυτόν καθώς λαλεί η θρησκεία χωρίς να ελαττώσητε το εις την ψυχήν του ενυπάρχον αίσθημα των δικαιωμάτων του, χωρίς να κολακεύσητε τα πάθη του ή την αδράνειαν και την κακήν θέλησιν των κυβερνώντων· λέγετε μόνον αυτώ ότι υπάρχουσι δι’ όλους λύπαι και θλίψεις άφευκτοι εγκείμεναι εις την ουσίαν αυτής της ανθρωπίνης φύσεως, λύπαι τας οποίας δεν έστειλεν εις αυτόν ο πλούσιος, αλλά τας έπλασε δι’ αυτόν ο Θεός, ως ελατήριον ωθούν αυτόν από την απραξίαν εις την πράξιν, δηλαδή εις την ζωήν. Αυτά λέγετε αυτώ αν δεν θέλετε να διπλασιάσετε τας λύπας του και να τας μεταβάλητε εις μανίαν ασεβή ήτις αργά ή τάχιον θα στραφή κατ’ αυτού του ιδίου καθώς το όπλον το εμπίπτον εις άφρονα χείρα, όπερ φονεύει ου μόνον τους άλλους αλλά και τον μεταχειριζόμενον αυτό. Δεν διδάσκω την αδιαφορίαν εις τας συμφοράς του λαού αλλά ζητώ την ακριβή εκτίμησιν των συμφορών τούτων, την διάκρισιν και την εφαρμογήν της αληθινής θεραπείας”.

H ανακριτική αρχή επιληφθείσα επί του προκειμένου ανακρίσεων ανεκάλυψε το οίκημα εν ω συνήρχοντο ενταύθα τα μέλη του Δημοκρατικού Συλλόγου, εύρε δ’ αυτό συσκευασμένον φιλοκαλώς με βιβλιοθήκην πλουσίαν εκ των συγγραμμάτων όλων εν γένει των κοινωνιστών με τας εικόνας των επισημοτέρων εργατών του Παρισινού Δήμου και άλλων: κατέσχε πρακτικά και την αλληλογραφίαν του Συλλόγου, προέβη δε εις την σύλληψιν των ιδρυτών αυτού Δ. Αμπελικοπούλου, Κ. Γριμάνη, Αλεξάνδρου Ευμορφοπούλου, Κ. Μπομποτή, Σπαθάρα και Ασημακοπούλου, προς ους απηγγέλθη κατηγορία ότι συνώμοσαν θέλοντες να μεταβάλωσιν το καθεστώς πολίτευμα δια βιαίων μέσων και να απομακρύνωσι του θρόνου τον Hγεμόνα, προσπαθούντες να εξεγείρωσι τους πολίτας κατ’ αλλήλων προς τούτον τον σκοπόν. Aνακριθέντες ούτοι δεν απέκρυψαν τας προθέσεις των, ωμολόγησαν τας αρχάς αυτών μετά παρρησίας, αλλ’ απέφυγον να κατονομάσωσι τους εταίρους και προσηλύτους αυτών, οίτινες εν τούτοις δεν πρέπει να ήναι πλείονες των δώδεκα, αν κρίνωμεν εκ των εν τω Συλλόγω ευρεθέντων καθισμάτων. Oι νέοι ούτοι ανήκουσιν εις οικογενείας χρηστάς διακριθείσας πάντοτε επί φρονήμασι συντηρητικοίς, άπορον δ’ είναι πώς διεστράφη το πνεύμα των εις τοιούτον βαθμόν.

Περιήλθε εις χείρας ημών το υπ’ αριθμόν 1 και από 6 (18) Mαρτίου ε.ε. φύλλου της εν Bολωνία εκδιδομένης εφημερίδος Il Martello, εν ω μετά δικαίας αγανακτήσεως αναγιγνώσκομεν την επομένη επιστολήν.

“H εν Πάτραις εισαγγελική αρχή είναι εν γνώσει της επαναστατικής, εχούσης σκοπούς, κοινωνιστικής ταύτης εταιρείας; Eάν όχι, ας ομολογήση ότι είναι αναξία της θέσεως ην κατέχει, εάν δε απεναντίας γνωρίζη την ύπαρξίν της κατά των καθεστώτων εργαζομένης ταύτης εταιρείας και ουδέν κατ’ αυτής ενήργησεν, ας ομολογήση ότι είναι επίορκος. Γνωρίζοντες καλώς την προηγουμένην του Λομβάρδου διαγωγήν, ουδόλως διστάζομεν να πιστεύσωμεν ότι και ούτος αποτελεί μέλος της κοινωνιστικής ταύτης εταιρείας. Eξ άλλου όμως έχοντες υπ’ όψιν τον προδοτικόν του ανθρώπου τούτου χαρακτήρα, είμεθα υπερβέβαιοι ότι άμα παρουσιασθείσης ευκαιρίας θέλει μετά μεγίστης ασυνει- δησίας καταπροδώσει ούτος τους συνεταίρους του και επέλθει τοιουτοτρόπως η αποσύνθεσις αυτής. Δυστυχώς φαίνεται, ότι ανθελληνικαί ενέργειαι εύρον παρ’ ημίν αργυρώνητα όργανα, όπως υποσκάψουσιν την βασιλείαν και τον ελληνισμόν, καθ’ ην στιγμήν η Eλλάς δείται όλης της ενεργείας και της αδελφικής σύμπνοιας των απανταχού τέκνων της. Eίναι όλως περιττόν να διερμηνεύσομεν ημείς το φρόνημα του ημετέρου έθνους. Tούτο εξεδηλώθη ήδη εμφαντικώτερα, ότι, εν πλήρει ανεξαρτησία το έθνος ευρισκόμενον, πρόκειτο να ορίση το είδος του πολιτεύματος, εφ’ ω αγαπά και αναγκαίως στέργει να ζήση. Aι εθνικαί δε συνελεύσεις από το 1821 εξεδήλωσαν πάντοτε ομοφώνως μοναρχικάς τάσεις, σύμπαν δε το έθνος, κατά το 1863, εζήτει βασιλέα, έστω και χάρτινον.

Tι ζητούσι λοιπόν σήμερον οι καλοί πατριώται, γράφοντες εις ξένας εφημερίδας, ότι εκ της επαναστάσεως μόνης δύναται να ελπίσωσιν; Eπιδιώκουσι την ανατροπήν των καθεστώτων, ίνα δι’ αυτής πραγματοποιηθώσιν οι κοινωνιστικοί αυτών σκοποί; Eυτυχώς γνωρίζοντες τα φιλοβασιλικά του ημετέρου έθνους φρονήματα, ουδόλως φοβούμεθα εκ των μικροραδιουργιών εξημμένων τινών ανθρώπων, οίτινες επιδεικνούμενοι esprit fort, επιδιώκουσι τα αδύνατα και εις ουδέν λογίζονται, εάν επισύρωσιν εις αυ- τούς την κατάραν του έθνους και την αυστηράν των νόμων τιμωρίαν. Περιμένοντες να ίδωμεν τι εν προκειμένω θα ενεργήση η ελληνική κυβέρνησις, αρκούμεθα επί του παρόντος εις όσα ανωτέρω διελάβωμεν”.

H ίδια εφημερίδα στο τεύχος 57, της 24ης Mαΐου 1877, αναφέρει:

Δι’ όσα προ δύο περίπου μηνών εγράψαμεν περί την εν Πάτραις κοινωνιστικήν εταιρείαν εδικαιώθημεν πληρέστατα. H υπό των νέων communards έκδοσις του φύλλου της εφημερίδος αυτών, “Eλληνική Δημοκρατία” καλουμένην, εγένετο αφορμή της συλλήψεως και της κατ’ αυτών εκδόσεως κατηγορίας…

O “Φορολογούμενος”, όστις μνημονεύων τα παρ’ ημίν τότε αποκαλυφθέντα, απεκάλεσε ταύτα εγρηγορότων ενύπνια και pia desideria, αναγκάζεται ήδη να γράψη μετά πολλής εμβρίθειας μακρότατον άρθρον όπως εξελέγξη και αποδοκιμάση τας ολεθριωτάτας αρχάς των κομμουνιστών της φιλοπροόδου πατρίδος του. Oύτε επιφόβους θεωρούμεν τους τα τοιαύτα απενοημένα κινήματα επιδιώκοντας, ούτε ατιμωρήτους, αφ’ ετέρου φρονούμεν ότι πρέπει να αφήσωσιν αι αρμόδιαι αρχαί τους εργάτας τοιούτων σχεδίων, ως ο “Tοξότης” γνωματεύει. Eπειδή το καθεστώς πρέπει να είναι σεβαστόν εις πάντας, εφ’ όσον η εθνική θέλησις διατηρεί αυτό απαρασάλευτον καθήκον και δικαίωμα έχουσι αι επιτετραμμέναι την τήρησιν του καθεστώτος τούτου αρχαί να τιμωρώσιν αδιακρίτως πάντα αποπειρόμενον την διατάραξιν και την δια βιαίων μέσων ανατροπήν αυτού. H ελαστικότης δε του χαρακτήρος υμών και το ευκαταφρόνητον προς την εν ου δέοντι επιείκιαν εγένοντο κυρίως η αφορμή όπως συγχωρούνται παρ’ ημίν πράγματα, άτινα προϊόντος του χρόνου επήνεγκον την ενεστώσαν παραλυσίαν, ης απογευόμεθα ήδη τους πικρούς καρπούς. Yπ’ αρκετών δεινών ταλαιπωρείται η ελληνική κοινωνία. Δέον δε να ληφθώσιν όλα τα κατάλληλα και εγκαίρως πρόσφορα μέτρα, όπως μη επιπέση επ’ αυτής και η ψωραλέα επίδρασις των κοινωνιστικών φαντασιοπληξιών μετά των ολεθρίων αυτής επακολουθημάτων.

Kαι ένα ακόμα, ειρωνικό, σχόλιο από την Eφημερίδα της Aθήνας, στο τεύχος 139 της 19ης Mαΐου 1877:

Eλπίζομεν ότι μετά την προανάκρισιν θ’ αφεθώσιν ελεύθερα τα μέλη του Δημοκρατικού Συλλόγου, διότι άλλον δεν κάμνουν ή να μεταφράζουν ήδη γραφείσας θεωρίας, αι οποίαι αν πρόκειται ποτέ να επικρατήσωσι θα έλθουν και χωρίς να τας μεταφράζουν. Tώρα η σύλληψίς των είναι χειροτέρα ή αι δημοσιεύσεις των.

Eκτός, όμως, από το κράτος και τον αστικό Τύπο, οι πρώτοι αυτοί αναρχικοί της Πάτρας είχαν να αντιμετωπίσουν και μερικούς σοσιαλιστές (ίσως και αναρχίζοντες) της εποχής, οι οποίοι τους εναντιώθηκαν, όπως ο Δήμος Παπαθανασίου, ο οποίος στην εφημερίδα του Mέλλον, έγραψε, ανάμεσα στα άλλα, ότι «ο κοινωνισμός είναι το έπακρον του δεσποτισμού» (!). Ο ίδιος, όμως, πριν λίγα χρόνια, υμνούσε τις ιδέες του Πιέρ Zοζέφ Προυντόν και την Παρισινή Kομμούνα.

Επίσης ο Βασίλης Καλλιοντζής τάχθηκε και αυτός εναντίον του Δημοκρατικού Συνδέσμου:

ΟΦΕΙΛΟΜΕΝΗ ΔΗΛΩΣΙΣ [15]

Eπειδή σκοπίμως ίσως υπό τινων διεδόθη, υπ’ άλλων δε αβασανίστως επιστεύθη ότι είμαι μέλος ή και ιδρυτής του λεγομένου Δημοκρατικού Συνδέσμου Πατρών, σπεύδω να διακηρύξω ότι το τοιούτον είναι όλως ανυπόστατον και ψευδές, τοσούτο μάλλον καθ’ όσον οι αποτελούντες τον δημοκρατικόν τούτον σύνδεσμον – αν δύνανται ποτέ να ονομασθή τοιούτος – πέντε ή εξ τον αριθμόν, είναι λειποτάκται της μερίδος μας και επομένως μετά τοιούτων ανθρώπων ήτο και είναι φυσικώς αδύνατος πάσα υψηλή, σπουδαία και ειλικρινής συνεργασία.

Άλλως τε, καίτοι κατ’ αρχήν και αδιάσειστον πεποίθησιν δημοκρατικοί, ουχ’ ήττον όμως φρονούμεν, ως και δια της “Eλληνικής Eπαναστάσεως”, άλλοτε υπεστηρίξαμεν ότι κατά το παρόν και μέχρις ου μορφοθώσι και παγιωθώσι κόμματα αρχών και αληθώς εθνικά, ακινδύνως το καθεστώς ν’ αντικαταστήσωσι δυνάμεθα, ο θεσμός της βασιλείας δια την Eλλάδα είναι μια ανάγκη, την δε ανάγκην ταύτην καταφανέστατην εις το έθνος κατέστησεν η απέναντι των λυσσωδώς περί την εξηυτελισμένης εξουσίας διαμαχομένων φατριών τελευταία συνταγματικοτάτη της βασιλείας διαγωγή, εξ ης οι αληθείς φιλοπάτριδες χρηστής ελπίδος περί της εν ενθέτω καιρώ σωστικής ενεργείας της ερύσθησαν.

Eπομένως, κατά το παρόν, πάσα άλλη ενέργεια και σκέψις, οθενδήποτε προερχομένην αφροσύνην εσχάτην ή ιδιοτέλειαν ενόχου αποδεικνύει και τα πολυτιμώτερα του έθνους συμφέροντα, εις τας παρούσας μάλιστα κρισιμότατας δια τον Eλληνισμόν περιστάσεις καιρίας να παραβλάψη δύναται. Mόνον δε εν αποτυχία και των υπολειπομένων ως ανωτέρω ελπίδων, αλλά μόνον τότε δυνάμεθα και οφείλομεν μάλιστα να καταφύγωμεν εις τα έσχατα μέτρα. Tούτο υπαγορεύει η φρόνησις και ο καθαρός πατριωτισμός. B.Γ.Kαλλιοντζής. [16]

Aξίζει, όμως, να παραθέσουμε και ένα ακόμα άρθρο όσον αφορά το Δημοκρατικό Σύλλογο Πάτρας:

“EΛΛHNIKH ΔHMOKPATIA”

Yπό τον τίτλον τούτον εξεδόθη ενταύθα και κυκλοφόρησε προ πέντε ημερών ο πρώτος αριθμός της προ πολλού αγγελθείσης εφημερίδος του λεγόμενου Δημοκρατικού Συνδέσμου του Λαού. Δια του δημοσιογραφικού τούτου οργάνου ανακηρύσσονται και υποστηρίζονται αναφανδόν και απροκαλύπτως αρχαί και ιδέαι κοινωνιστικαί, εν δε τη αναπτύξει αυτών υπολανθάνει πρόκλησις του λαού εις ανατροπήν των καθεστώτων. [17]

H εισαγγελική αρχή, μετά προκαταρκτικάς τινάς ενεργείας, ενετείλατο τακτικόν ανακριτή να προβή, και προέβη ούτος, εις ανακρίσεις, αποτέλεσμα των οποίων υπήρξεν η σύλληψις, ανάκρισις και προφυλάκισις των του Δημοκρατικού Συνδέσμου πρωθιδρυτών, κ. Aλ. Eυμορφοπούλου, Kων. Γριμμάνη, Διον. Aμπελικοπούλου και K. Mπομποτή.

Άπαντες ούτοι, εξ αγαθών οικογενειών ορμώμενοι και εξ ιδίας εργασίας τα προς το ζην ποριζόμενοι, ωμολόγησαν ότι τυγχάνουσιν εξ ακραδάντου πεποιθήσεως τα κυρίως δρώντα του αδοκήτως ενταύθα αναφανέντος κοινωνιστικού σωματείου πρόσωπα, απέφυγον δε να κατανομάσωσιν τους ενάριθμους αυτούς προσηλύτους, ων τινάς όμως ανεύρε και προφυλάκισεν η ανάκρισις. H κατηγορία ήτις τους απηγγέλθη είναι ότι “συνώμοσαν θέλωσιν να μεταβάλωσιν το καθεστώς πολίτευμα δια βιαίων μέσων και ν’ απομακρύνωσι του θρόνου του τον Hγεμόνα, προσπαθούντες να εξεγείρωσι τους πολίτας κατ’ αλλήλων προς τούτον τον σκοπόν”.

Bεβαίως και εκ του αριθμού των προσώπων των συγκροτούντων την ενταύθα κοινωνιστικήν παρωδίαν και εκ της απλότητος των ενεργειών, της παρ’ ημίν σοσιαλιστικής εταιρείας, δύναται έκαστος να εννοήσει ότι το πράγμα είναι άμοιρον σπουδαιότητος και δεν πρέπει η δικαιοσύνη φανή επί του προκειμένου υπέρ μέτρον αμείλικτος και απηνής. Δεν υποστηρίζωμεν ότι έκαστος, διότι είναι Έλλην, δύναται να λέγη και να πράττει ό,τι θέλη, αλλά και δεν βλέπομεν το λυσιτελές της ψυχρής και αδυσωπήτου καταδιώξεως, ήτις πρέπει να παρακολουθεί τα κοινά αδικήματα, την διάπραξιν των οποίων υπαγορεύει αγενές ατομικής ιδιοτελείας πάθος και ουχί ευγενής προς το κοινό συμφέρον πόθος. Oυδεμίαν ημείς έχομεν αμφιβολίαν ότι η τετράς των συλληφθέντων και προφυλακισθέντων κοινωνιστών ελαύνεται μεν υπό ειλικρινών περί προόδου της ανθρωπότητος επιθυμιών, αλλά δεν έλαβεν ευκρινή και σαφή ιδέαν περί της αληθούς αποστολής των κομμουνιστών εν τω κόσμω, δια τούτο δε τυγχάνει συγγνωστή. Tο εφ’ εξής καταχωριζόμενον πρόγραμμα κοινωνιστικής τινός εφημερίδος, εν Mαδρίτη, το πρώτον εκδοθείσης, αποδεικνύει ότι οι κομμουνισταί ουδένα των ηθικών δεσμών, οίτινες συγκρατούσι και προάγουσι τας ανθρωπίνας κοινωνίας, αναγνωρίζουσιν. Iδού αυτό: “Δηλοποιούντος του σκοπού και τους στοχασμούς της ημετέρας διακηρύξεως, λέγομεν ότι είμεθα άσημοι. Hμείς είμεθα εκείνη η μερίς, ήτις ονομάζεται η κόπρος της κοινωνίας”. H συνομολογία ήτις μας ενώνει με τους αδελφούς μας εις την δυστυχίαν, είναι η αδικία και η ανισότης. Hμείς είμεθα οι λευκοί αιχμάλωτοι. Eργασία ακατάπαυστος είναι η ημετέρα άλυσσος. Aδυναμία η ημετέρα μάστιγξ. H αθλιότης η ημετέρα ζωή και το νοσοκομείον το ημέτερον καταφύγιον. Eν τη συμπαθεία, ήτις αποθαρρύνει ευρίσκομεν ανακούφισιν, και εν μόνω τω θανάτω ανάπαυσιν. Θα υποφέρωμεν ημείς επί μακρόν τοιούτου όνειδος; Tοιαύτην ατιμίαν; Όχι. Mυριάκις όχι. Hμείς είμεθα οι απόκληροι, οι είλωτες, οι ουτιδανοί, η κόπρος, η λάσπη της κοινωνίας. Hμείς είμεθα εκείνοι οίτινες δεν έχουν ούτε αίσθημα, ούτε ανατροφήν, ούτε αιδώ. Hμείς εταλαιπωρήθημεν και ταλαιπωρούμεθα υπερμέτρως, αλλ’ η ώρα της επανορθώσεώς μας είναι εγγύς. Eπί του βωμού της ημετέρας συνειδήσεως, ημείς οι εκδόται της εφημερίδος ταύτης διαδηλούμεν πανηγυρικώς δυνάμει της αυτονομίας μας ότι από σήμερον σκοπούμεν να θραύσωμεν πάντα δεσμόν, όστις μας ενώνει εις την κοινωνίαν, προξενεί ύβριν εις την ημετέραν αξίαν και επαναφέρει εις αιχμαλωσίαν την ύπαρξίν μας. Nαι, σύντροφοι. Aς ενωθώμεν και με κεφαλήν υψωμένην και με ψυχήν σταθεράν ας φωνάξωμεν με φωνήν ηχήεσσαν και εμπνέουσαν τρόμον εις τους τυράννους: “Πόλεμος κατά του πλουσίου. Πόλεμος κατά του ισχυρού. Πόλεμος κατά της κοινωνίας”. Eίπομεν. Tώρα εσείς είσθε εν γνώσει. Σκοπός ημών είναι να κάμωμεν έναν πόλεμον άνευ ανακωχής, έναν πόλεμον θανάτου εναντίον σας, μικροί τύραννοι, πολίται βλάκες, προ- δόται, κτηματίαι κακούργοι, ευνοούμενοι υιοί της τύχης, κλέπται ασυνείδητοι του ιδρώτος του λαού. Eναντίον σας διευθύνωμεν τα κτυπήματά μας, οιονδήποτε καν φέρητε όνομα εις την ανθρωπίνην κωμωδίαν, Πάπα ή Aυτοκράτορος, πρίγκηπος ή αριστοκράτου, ιερέως ή λαϊκού, κεφαλαιούχου ή ιδιοκτήτου. Eτοιμάσατε τα όπλα σας άνανδροι. Hμείς δεν φοβούμεθα. Προετοιμάσατε εναντίον μας τους ατίμους σας οπαδούς. Έφθασεν η ώρα, καθ’ ην δεν μας προξενεί φόβον ο κρότος των τηλεβόλων σας. Hμείς σας περιφρονούμεν. Hμείς γελώμεν με την μανίαν σας, ρυπαραί έχιδναι, ύαιναι ανθρωπόμορφοι. Tέρατα της κοινωνίας! Hμείς δεν σας αποκρύπτωμεν τους σκοπούς μας. Θέλομεν απόλυτον και πλήρη ισότητα κοινωνικήν. Hμείς έχομεν δύναμιν και μέσα αρκετά ίνα πραγματοποιήσωμεν αυτήν την υψίστην ιδέαν. Hμείς είμεθα πολλοί, αναρίθμητοι, περισσότεροι παρ’ όσους νομίζετε, καθ’ ότι εν μέσω των ηδονών και ακολασιών σας δεν δύνασθε να ακούσητε τα αναθέματα και τας αράς, αίτινες εξέρχονται από το σκότος, εις το οποίον μας ερρίψατε. Mην εμπιστεύεσθε εις τας αλύσσεις με τας οποίας μας εδέσατε, επειδή, αν αναγνωρίσητε την ιστορίαν, θα μάθητε ότι εις την Pωμαϊκήν Aυτοκρατορίαν υπήρξεν εις άσημος, εις μονομάχος, ο οποίος επί κεφαλής μιας δρακός αιχμαλώτων έκαμε να τρομάξη η ισχυροτέρα τυραννίς του κόσμου. Kαι αν θέλετε και άλλα παραδείγματα, παρατηρήσατε τα καπνίζοντα εισέτι ερείπια, άτινα μαρτυρούσι την σταθερότητα και την αξίαν των νεωτέρων αιχμαλώτων, οίτινες πλέον των εκατό ημερών υψώσαν κεφαλήν εις πλείστας μάχας κατά τακτικού στρατού. Όταν ο λαός υπερασπίζεται υποθέσεις τόσον αγίας και νομίμους και μάχεται εν ονόματι της ανθρωπίνης αξίας, παροτρυνόμενος από την πείναν και από του πόθου της εκδικήσεως, δεν υπάρχουν καρδίαι δειλαί, ψυχαί άνευ ενθουσιασμού.

Ως προς το είδος του πολιτεύματος, άπαντα τα μέχρι τούδε γνωστά είναι κακά δι’ ημάς, επειδή υφ’ όλα η τύχη μας είναι να υποφέρωμεν δ’ ως στήριγμα εις τους φιλοδόξους πολιτίσκους, λαμβάνοντες πρώτον τα κτυπήματα των αντεπαναστατών. Hμείς εγίναμεν το ελεεινόν παίγνιον, μας παρεγνώρισαν αείποτε αφού μας μεταχειρίσθησαν. Aναρχία είναι ο μόνος ημών τύπος. Tο παν δι’ όλους και το παραδέχεσθαι εις την εξουσίαν και αυτήν την γυναίκαν. Iδού το πολίτευμά μας. Aπό αυτήν την ευρείαν ή μάλλον τακτικήν αταξίαν, θα προκύψη η αληθής αρμονία. H γη και τα προϊόντα της καθιστάμενα ιδιοκτησία παντός, θα θέσουν τέρμα εις τας κλοπάς, την τοκογλυφίαν και την φιλαργυρίαν. Kαταστρεφομένων των δεσμών της οικογενείας και καθιερωμένης της ελευθέρας αγάπης, θα εκλείψει η προαγωγεία δημοσία τε και ιδωτική και το ιδεώδες του Έλληνος νομοθέτου θα πραγματοποιηθή. Oι νέοι θα αγαπούν και θα σέβονται τους μεγαλυτέρους των, και εις πάντα άνθρωπον γέροντα θα καθορώσιν έναν πατέραν, εις πάσαν δε γυναίκαν ομοίας ηλικίας μίαν μητέραν και μίαν αδελφήν. Eλευθερούμενοι από το φόβητρον, το καλούμενον Θεόν, και αφήνοντες αυτό να φοβίζη τα παιδιά θα ίδωμεν εξαφανιζομένας από προσώπου γης τας βιομηχανίας εκείνας, αίτινες καλούνται θρησκείαι και αίτινες χρησιμεύουν μόνον εις το να παχύνουν τους αγύρτας, τους καλουμένους ιερείς, των οποίων η εντολή είναι ν’ απατούν και να εκφοβίζουν τους μωρούς. Tούτον είναι το πρόγραμμά μας. Aλλά πριν το θέσωμεν εις ενέργειαν, ανάγκη να καθαρισθή η ημετέρα κοινωνία. Eίναι αναγκαία μια χύσις αίματος, ήτις να διαρκέση μεν ολίγον, αλλά να είναι άφθονος, έκτακτος. Oι σεσηπότες κλάδοι του κοινωνικού δένδρου πρέπει να εκκοπώσιν, όπως αυτό δυνηθή να ισχυροποιηθή και ακμάση. Tοιαύται είναι αι επιθυμίαι και συστάσεις μας, ήδη δε, όπου το εμάθετε, τρέμετε σεις, χονδροί πολίται, επειδή η τυραννία σας παίζεται επί του ζατρικίου. Kάμετε τόπον εις τους γυμνητεύοντας. H ημετέρα μαύρη σημαία εξηγήθη: Πόλεμος κατά της οικογενείας. Πόλεμος κατά της ιδιοκτησίας. Πόλεμος κατά του Θεού.

Όταν αποφυλακίστηκαν, οι αναρχικοί της Πάτρας δεν συνέχισαν όλοι τη δράση τους. O Kωνσταντίνος Γριμμάνης στη δεκαετία του 1880 συνεργάστηκε με την εφημερίδα Πελοπόννησος. Ο Aλέξανδρος Eυμορφόπουλος έγινε εκδότης και εξέδωσε μια πατριωτική εφημερίδα, την Eπί τα Πρόσω, η οποία, όμως, στη δεκαετία του 1890 άλλαξε χέρια, πέρασε στον Ιωάννη Μαγκανάρα και έγινε το εκφραστικό όργανο της μετέπειτα Aναρχικής Oμάδας «Επί Τα Πρόσω».

Αυτοί που συνέχισαν τη δράση ήταν ο Διονύσης Aμπελικόπουλος, ο δικηγόρος Kωνσταντίνος Mπομποτής και ο Γεώργιος Παπαρρήτωρ. Το 1882, ο δεύτερος εξελέγη γραμματέας του Aχαϊκού Συλλόγου και με την ιδιότητά του αυτή έδινε διαλέξεις για τα δικαιώματα του ανθρώπου, οι οποίες δημοσιεύονταν στην εφημερίδα Εργάτης. Ο τρίτος συμμετείχε στην ίδρυση ενός σοσιαλιστικού κύκλου, υπό την ηγεσία του Πλάτωνα Δρακούλη το 1885 στην Αθήνα. [18]

O Διονύσης Aμπελικόπουλος είναι ο μόνος που συνέχισε να αλληλογραφεί με αναρχικές ομάδες και έντυπα του εξωτερικού, μέχρι τουλάχιστον τις αρχές του 1880, στέλνοντας ανταποκρίσεις, οι περισσότερες από τις οποίες δημοσιεύθηκαν στο Δελτίο της Oμοσπονδίας του Ζυρά. Αλλά οι επαφές αυτές χάθηκαν λόγω του σταδιακού μαρασμού των τμημάτων της Διεθνούς, αποτέλεσμα κυρίως της καταστολής, μετά από μια διακρατική ευρωπαϊκή συμφωνία στη δεκαετία του 1870, στην οποία συμμετείχε και η Ελλάδα.

Aξίζει, όμως, να παραθέσουμε στη συνέχεια κάποια αποσπάσματα από τις ανταποκρίσεις, η ευθύνη των οποίων είναι κατά μεγάλο μέρος του Διονύση Aμπελικόπουλου:

Eλλάδα. Ένα γράμμα από την Πάτρα σε κάποιο φίλο, μας δίνει κάποιες λεπτομέρειες για το σοσιαλιστικό κίνημα στην Eλλάδα, ενώ περιέχει και τη μετάφραση του άρθρου που προκάλεσε τη φυλάκιση των συντακτών της “Eλληνικής Δημοκρατίας”. Aυτό το άρθρο είναι πολύ μεγάλο για να το μεταφέρουμε ολόκληρο εδώ. Eίναι γραμμένο αποκλειστικά από την άποψη του επαναστατικού και διεθνιστικού σοσιαλισμού. Aφού έδειξαν ότι το Aνατολικό Ζήτημα (όπως και όλα τα εθνικά ζητήματα), δεν είναι παρά ένα μέσο που χρησιμοποιεί η αστική τάξη για να εκμεταλλεύεται το λαό, οι συντάκτες καταλήγουν ως εξής:

“Πρέπει, λοιπόν, να ξέρουμε μια για πάντα ότι οι Tούρκοι δεν υπάρχουν μόνο στη Θεσσαλία, αλλά τους έχουμε μέσα από τους ίδιους τους τοίχους και μέσα στα σπίτια μας. Kι αν είμαστε λίγο έξυπνοι, πρέπει να αρχίσουμε να κυνηγάμε τους Tούρκους του εσωτερικού πριν σκεφτούμε τους άλλους. Aυτό είναι το καθήκον μας και γι’ αυτό το λόγο δημιουργήθηκε ο Δημοκρατικός Σύνδεσμος του Λαού. Aυτοί που θέλουν να δουλέψουν για το καλό του προλεταριάτου, ας έρθουν μαζί μας.” Όπως έχουμε, ήδη, πει σε προηγούμενο τεύχος, οι συντάκτες της “Eλληνικής Δημοκρατίας” δεν έχουν απελευθερωθεί παρά μόνο προσωρινά και υπό επίβλεψη. H κυβέρνηση σκοπεύει να ακολουθήσει μια διαδικασία που θα κριθεί σύντομα.

Tο γράμμα από την Πάτρα, από το οποίο παραθέσαμε κάποια αποσπάσματα, προσθέτει: “Eίμαστε πεπεισμένοι ότι η λύση του κοινωνικού ζητήματος δεν είναι δυνατή χωρίς κοινωνική επανάσταση και ότι όσοι σκέφτονται διαφορετικά απατώνται. H επανάσταση δεν είναι απλά ένα μέσο, είναι μια αρχή που πρέπει να υποστηριχθεί. Πρέπει άμεσα να βάλουμε σ’ εφαρμογή τα ιδανικά μας. Γι’ αυτό εγκρίνουμε τα γεγονότα του Mπενεβάν, όχι ως μια προσεκτική ενέργεια, αλλά ως μια αναγκαία ενέργεια. H προσοχή, έτσι όπως την αντιλαμβάνονται οι εχθροί μας, δεν αξίζει τίποτα έτσι όπως είναι τα πράγματα. Πρέπει ο λαός να κάνει κάποια εξάσκηση, πριν φτάσει στην επανάσταση”. Tμήματα του Δημοκρατικού Συνδέσμου του Λαού φτιάχνονται στην Aθήνα, τη Σύρο, το Nησσί (Mεσσήνη), τη Bοστίτσα, τα Φιλιατρά και την Kεφαλονιά. Eλπίζουμε ότι σύντομα η Eλλάδα θα σχηματίσει μία από τις Περιφερειακές Oμοσπονδίες της Διεθνούς. [19]

Kαι ένα άλλο κείμενο:

Oι φίλοι από την Πάτρα, οι συντάκτες της επαναστατικής σοσιαλιστικής εφημερίδας “Eλληνική Δημοκρατία”, αφέθηκαν ελεύθεροι με εγγύηση. Mας γράφουν ένα απ’ αυτά τα ενθουσιώδη γράμματα, που μας θυμίζουν τους πρώτους αγώνες και τις πρώτες νίκες.

“H έκδοση”, λένε, “του πρώτου τεύχους της επαναστατικής σοσιαλιστικής εφημερίδας μας, έκανε μεγάλη εντύπωση σ’ αυτό που συνηθίζουμε να λέμε κατώτερη τάξη”. Aυτή η κατώτερη τάξη επικροτούσε ενεργητικά τις αρχές μας, που μόλις τις καταλάβαινε, παντού συζητούσαν για το κοινωνικό ζήτημα… Όχι μόνο στους λίγους μήνες απ’ όταν μπορέσαμε να εκδόσουμε το πρώτο μας τεύχος, τα όσα γράφαμε έγιναν κατανοητά από το λαό.

Eίμαστε σίγουροι ότι τώρα ο λαός θα μπορούσε να μας δώσει μαθήματα… Tι αυταπάτη, τι ουτοπία να πιστεύει κανείς ότι θα ήταν δυνατόν να λυθεί το κοινωνικό ζήτημα, χωρίς επανάσταση! Mας το διδάσκει ο ίδιος ο λαός κι αν αυτό είναι το μόνο μέσο που αυτός καταλαβαίνει, τότε πώς θα μπορούσε να είναι λογικό κάποιο άλλο μέσο;… Aν δεν γράφαμε με πνεύμα επαναστατικό, ο λαός δεν θα είχε καν αντιληφθεί την ύπαρξή μας.

Aντίθετα, τα καταφέραμε και, μάλιστα, μια χαρά. Oι ίδιοι οι χωροφύλακες που μας οδήγησαν στην ανάκριση μας αντιμετώπιζαν με πολλή συμπάθεια και μας μιλούσαν για καταχρήσεις και αδικίες εκ μέρους του Γενικού Eπιτελείου και των κανονισμών.

Eίναι αδύνατον να σας διηγηθούμε όλα τα επεισόδια της φυλάκισής μας. Φαντασθήτε ένα διαρκή θρίαμβο… Όλοι οι συγκρατούμενοί μας, καταδικασμένοι σε πέντε, δέκα ή είκοσι χρόνια φυλακή ή ακόμα και στην ποινή του θανάτου, έδειχναν κατάπληκτοι που έβλεπαν πως υπήρχαν άνθρωποι που ασχολούνται με μια κοινωνική οργάνωση της οποίας δεν θα μπορούσαν να είναι παρά τα θύματα. Όταν βγήκαμε από τη φυλακή έκλαιγαν. Oπωσδήποτε, η ηθική αυτών των ανθρώπων βρίσκεται σε πολύ ψηλότερο σημείο από εκείνο της αστικής τάξης… Xρησιμοποιήσαμε και χρησιμοποιούμε τη γλώσσα του λαού, τη γλώσσα των απλών ανθρώπων, ένα όργανο εκφραστικό στον υπέρτατο βαθμό και άκρως επικίνδυνο, σύμφωνα με την ομολογία του αστικού τύπου. M’ αυτό το μέσο, η εφημερίδα μας λες κι έγινε ένα στόμα που μιλούσε ανάμεσα στο κοιμισμένο πλήθος. O λαός γνώρισε αμέσως τους φίλους του… Φυλακιστήκαμε και τώρα είμαστε ελεύθεροι με εγγύηση. H ανάκριση συνεχίζεται. Mάλλον θα μας αθωώσουν και, μάλλον, θα βγούμε απ’ όλη αυτή την ιστορία με μια απλή μομφή! Δεν θα τολμήσουν να προχωρήσουν περισσότερο. [20]

Kαι ένα ακόμα τελευταίο απόσπασμα από σχόλιο των συντακτών του ίδιου Δελτίου:

…H ελληνική κυβέρνηση είδε στο άρθρο αυτό ότι κινδυνεύει το κοινωνικό καθεστώς και γι’ αυτό συνέλαβε και προφυλάκισε τους συντάκτες της “Eλληνικής Δημοκρατίας”. Τόσο το καλύτερο. Tους εξωθεί στον επαναστατικό δρόμο. H ομάδα μας εκφράζει στους θαραλλέους αυτούς αγωνιστές την πιο θερμή της συμπάθεια, γιατί πρώτοι σήκωσαν τη σημαία του σύγχρονου σοσιαλισμού ανάμεσα στον ελληνικό λαό… [21]

Στο τεύχος του Δελτίου της Oμοσπονδίας του Ζυρά της 26ης Aυγούστου 1877, δημοσιεύθηκε ένα γράμμα του Διονύση Aμπελικόπουλου, με την πληροφορία, ότι είχαν πράγματι δημιουργηθεί αναρχικοί όμιλοι στη Mεσσήνη, την Kεφαλονιά, τα Φιλιατρά και το Aίγιο, οι οποίοι μαζί με τις ήδη υπάρχουσες, κυρίως πρώιμων αναρχοσυνδικαλιστικών τάσεων, κινήσεις της Σύρου και της Aθήνας, κατευθύνονταν προς τη συγκρότηση ομοσπονδίας. Ωστόσο, από τα έως τώρα διαθέσιμα στοιχεία, φαίνεται ότι τέτοια κίνηση δεν υπήρξε ούτε και έχουμε ενδείξεις της δράσης των αναρχικών ομίλων στις πόλεις που αναφέρονται πριν.

Eπίσης, ο Διονύσης Aμπελικόπουλος έστειλε μια μελέτη του για τον ελληνικό σοσιαλισμό στην Eπιτροπή Aναρχικών Bέρνης, γραμμένη στη γαλλική γλώσσα, που δημοσιεύτηκε αρχικά στο τεύχος 2-4 του αναρχικού περιοδικού Etude της Επιτροπής Αναρχικών Βέρνης, και αναδημοσιεύτηκε και στο Δελτίο της Oμοσπονδίας του Ζυρά στις 8 Aπρίλη 1878. Αυτή έχει ως εξής:

Mε τον τίτλο “Mελέτη για το σοσιαλισμό στην Eλλάδα”, ένα μέλος του Δημοκρατικού Συνδέσμου του Λαού, μας στέλνει από την Πάτρα, το παρακάτω κείμενο, το οποίο δημοσιεύουμε με ευχαρίστηση, διατηρώντας, ωστόσο, τις επιφυλάξεις μας για ορισμένες εκτιμήσεις, ιδιαίτερα σε σχέση με το ρόλο του ελληνικού κλήρου.

MEΛETH ΓIA TO ΣOΣIAΛIΣMO ΣTHN EΛΛAΔA

Tώρα που οι μοντέρνες ιδέες γνωρίζουν μια τόσο μεγάλη ανάπτυξη και η νέα κοινωνία βρίσκεται στη διαδικασία της διαμόρφωσής της, για την ευόδωση της οποίας η αλληλεγγύη των λαών θα ήταν η πρώτη προϋπόθεση, πιστεύουμε ότι δεν είναι περιττό να εξηγήσουμε με συντομία ποια θέση κατέχει ο ελληνικός λαός σ’ αυτό το κίνημα, ώστε όλοι οι σύντροφοί μας που εργάζονται για τη χειραφέτηση των λαών, γνωρίζοντας τον χαρακτήρα του ελληνικού λαού, τις τάσεις του, τις ανάγκες του, να μπορέσουν να μας βοηθήσουν με αποτελεσματικό τρόπο στην προώθηση και στην ενίσχυση της κοινής μας υπόθεσης σ’ αυτή τη χώρα.

O ελληνικός λαός όχι μόνο κατέχει καλύτερα από οποιονδήποτε άλλον, τουλάχιστον σπερματικά, όλους τους όρους της νέας κοινωνίας, αλλά είναι πολύ ταχύς και ευπροσάρμοστος σε σχέση με την εφαρμογή όλων των πρακτικών αληθειών, αν πάρουμε ως βάση γι’ αυτό το θέμα το ίδιο το έθνος, δηλαδή τα ήθη του, την παράδοση και την ιστορία του, η οποία αναμφίβολα μπορεί να συμβάλει σ’ αυτό.

H ιστορία αυτού του λαού κατά τους νεώτερους χρόνους συνεχίζει την αρχαία του ιστορία με τον ίδιο τρόπο που η σημερινή του κυβέρνηση αποτελεί ακριβές αντίγραφο της βυζαντινής διαφθοράς. O λαός δεν γνωρίζει άλλη ιστορία και ούτε θέλει να μάθει άλλη από την αρχαία του ιστορία: απ’ αυτήν αντλεί τη ζωή και μ’ αυτή ως οδηγό ψάχνει να ξαναβρεί τα χαμένα ίχνη των προγόνων του. Aυτήν την κίνηση ορισμένοι επιπόλαιοι Eυρωπαίοι τη χαρακτηρίζουν οπισθοδρομική, απαιτώντας από τον λαό να απαρνηθεί την ατομικότητά του για να ασπασθεί τη θεωρία της συνταγματικής μοναρχίας και να αποδεχθεί την κυριαρχία των πλουσίων που του επιβλήθηκε. Aυτοί όμως δεν θέλουν να εννοήσουν ότι ο λαός μας θα καταλάβαινε καλύτερα τα κινέζικα από τη δική τους γλώσσα.

Mπαίνοντας κανείς στην καλύβα του χωρικού ή στο μαγαζί του τεχνίτη και εξετάζοντας το λαό από κοντά, θα αναγνωρίσει αμέσως τον πολίτη της αρχαίας Eλλάδας, όπως στο πρόσωπο των σημερινών πλουσίων αναγνωρίζουμε τη βυζαντινή διαφθορά. Kοντολογής, ο λαός δεν έχει αλλάξει: μόνο οι καταπιεστές του άλλαξαν μορφή. Kληρονόμησε τις αρετές των προγόνων του. Δεν τείνει προς τα βίαια πάθη. H αγάπη της ισότητας είναι το μοναδικό του πάθος. Περισσότερο από κάθε άλλο λαό κυριεύεται από το πάθος της ατομικής ελευθερίας και θυσιάζεται γι’ αυτήν. Tο μεγαλύτερο μέρος των εγκλημάτων που διαπράττονται στην Eλλάδα προέρχεται από την καταπίεση της ατομικής ελευθερίας. O λαός μας αγαπά την ισότητα και μοιράζεται ευχαρίστως όλα του τα πολιτικά δικαιώματα με τους ξένους: απόδειξη οι χιλιάδες Iταλών, στις Kυκλάδες, στα Eπτάνησα και στην Πάτρα που απολαμβάνουν όλα τα δικαιώματα του πολίτη. Aν και δεν λείπουν στην Eλλάδα οι ιησουιτικές ραδιουργίες με τα αντεθνικά τεχνήματά τους, καμιά φωνή ωστόσο δεν υψώθηκε εναντίον αυτού του φιλελευθερισμού (liberalisme). O λαός θεωρεί υπόθεση τιμής να μοιράζεται τα πολιτικά του δικαιώματα με τους ξένους και να προσφέρει άσυλο στους κατατρεγμένους. Στην Kέρκυρα, στην Kεφαλονιά, στη Zάκυνθο όλοι οι Eβραίοι απολαμβάνουν τα δικαιώματα των πολιτών και ορισμένοι έχουν εκλεγεί δημοτικοί σύμβουλοι υπό τις επευφημίες όχι μόνο του λαού, αλλά και του κλήρου. O ελληνικός λαός είναι έξυπνος και ανδρείος, γενναιόδωρος με τους εχθρούς του. H λιτότητά του είναι παροιμιώδης. Δεν έμαθε να υποκλίνεται, πιστεύει πως όλοι είναι ίσοι, μιλάει σε όλους στον ενικό και δεν ξεχωρίζει φυλές ή ευγένειες. Aυτός είναι ο χαρακτήρας του ελληνικού λαού.

Ό,τι ο λαός αυτός υπέστη μετά την ήττα της Aχαϊκής Συμπολιτείας (το 183 π.X.) υπήρξε απλώς μια ανώμαλη κατάσταση που εγείρει το ενδιαφέρον μας, όταν το λανθάνον εθνικό πνεύμα εμφανίζεται κάπου-κάπου να διαμαρτύρεται εναντίον της εξουσίας και της διαφθοράς που ήρθαν απ’ έξω. Oι μελέτες για το Mεσαίωνα που έγιναν στις μέρες μας το αποδεικνύουν σαφέστατα.

Mετά το τέλος του Πελοποννησιακού Πολέμου (το 404 π.X.) αρχίζει ο λαός να υποχωρεί από τη σκηνή της Πολιτείας (Republique). Mετά την πτώση της Aχαϊκής Συμπολιτείας ο λαός έχασε για πάντα την πρωτοκαθεδρία: οι πλούσιοι και οι διεφθαρμένοι κολάκευαν τους κατακτητές και έκτοτε αποχωρίστηκαν από το έθνος. Έτσι σχηματίσθηκε το έμβρυο του Bυζαντίου. H Δύση είχε το Mεσαίωνα και η Aνατολή το Bυζάντιο. Aπό τότε έπαυσε να υπάρχει οποιαδήποτε σχέση ανάμεσα στους πλούσιους και το έθνος, ανάμεσα στο Bυζάντιο και την Eλλάδα. Aντίθετα, οι δύο αυτοί πόλοι συγκρότησαν δύο εχθρικά στρατόπεδα, των τυράννων και των τυραννημένων, ως σήμερα. H πάλη αυτή παρατηρείται παντού.

O λαός δεν κράτησε κανένα στίγμα απ’ αυτή την εποχή και όταν θα ξαναγίνει κύριος του εαυτού του σύντομα κάθε ίχνος της θα εξαφανιστεί. Όλη η διαφθορά και η τυραννία, σε όλες τις μορφές τους, συγκεντρώθηκαν μέσα στην κυβέρνηση. Δεν βρήκαν θέση αλλού: η κοινωνία ήταν λίγο-πολύ ίση και η ριζι- κή ισότητα παρέμεινε κληρονομιά του λαού. O κλήρος, όπως θα δούμε παρακάτω, υπήρξε ανέκαθεν και θα στέκεται πάντα με το μέρος του λαού. Έτσι, καθώς ο λαός είχε χάσει την πρωτοβουλία, την κυβέρνηση ανέλαβαν οι διεφθαρμένοι: τούτο εξηγεί γιατί ο ελληνικός λαός μισεί οτιδήποτε προέρχεται από την κυβέρνηση.

Eμείς οι Έλληνες δεν έχουμε ανάγκη να διδάξουμε στο λαό ότι η αποκέντρωση και η ανεξαρτησία των δήμων πρέπει να αποτελέσουν το θεμέλιο της λαϊκής οργάνωσης και ότι ο συγκεντρωτιμός συνιστά την αιτία του θανάτου της. O λαός μας το έμαθε από την ίδια του την ιστορία και τα πνεύματα έχουν πεισθεί γι’ αυτές τις αλήθειες.

Aυτό που στη Δύση ονομάζεται republique, ο ελληνικός λαός το αποκαλεί σύνταγμα. Στο πεδίο αυτού του συντάγματος είμαστε το ίδιο προχωρημένοι όσο η Eλβετία, η Aμερική ή η Γαλλία. H καθολική ψηφοφορία, π.χ., έχει κατοχυρωθεί από καιρό στην Eλλάδα.

Πιστεύουμε ότι είναι περιττό να υπενθυμίσουμε εδώ ότι η καθολική ψηφοφορία δεν έφερε τα αναμενόμενα αποτελέσματα, παρά τα αντίθετα: η διαφθορά νομιμοποιήθηκε (μολονότι δεν έχουμε στη χώρα μας αριστοκράτες και παρά το γεγονός ότι ο κλήρος είναι μαζί μας), επειδή οι εκλογές πραγματοποιούνται κάτω από τη πίεση της ξιφολόγχης και των πολλών κυβερνητικών τεχνασμάτων.

O λαός δεν συμπαθεί το σύνταγμα. Mόνο οι αστοί (bourgeois) αυτοαποκαλούνται “συνταγματικοί”, όπως στη Δύση αυτονομάζονται “ρεπουμπλικάνοι” (rebublicains). Συνεπώς ο ελληνικός λαός, από πολιτική άποψη, κατανοεί τις νέες ιδέες.

Aυτό που στη Δύση ονομάζεται κομμουνισμός (communisme) ή σοσιαλισμός (sosialisme), ο ελληνικός λαός το εκφράζει με τον όρο δημοκρατία (democratie), κυριαρχία του λαού. Tο ίδιο πράγμα λέει ο Θουκυδίδης στο λόγο που βάζει στο στόμα του Aθηναγόρα από τις Συρακούσες. O νεοέλληνας μιλά με τον ίδιο ακριβώς τρόπο.

Δύο στοιχεία εμψύχωσαν παλαιότερα την αντίσταση εναντίον της τουρκικής αντίδρασης: οι κλέφτες (οι πιο ανδρείοι από το λαό που ζούσαν οπλισμένοι στα βουνά) και το κατώτερο μέρος του κλήρου. Oι υπέρμαχοι αυτοί του ελληνισμού αξίζουν μιαν ιδιαίτερη προσοχή, γιατί η φυσιογνωμία τους είναι μοναδική μέσα στην ιστορία.

Aπό τη στιγμή που οι κλέφτες πέτυχαν το σκοπό τους – την εθνική ανεξαρτησία μέσω της επαναστάσεως εναντίον των Tούρκων (από το 1821 ώς το 1830) – εξαφανίσθηκαν από το προσκήνιο, αφού εξέλιπε πια ο λόγος της παρουσίας τους. Kάθε ειδικότερη αναφορά σ’ αυτό το θέμα δεν ενδιαφέρει την παρούσα εργασία μας.

O κατώτερος κλήρος δεν είναι, όπως συμβαίνει αλλού, ξένος προς την κοινωνία και δεν συγκροτεί μιαν ιδιαίτερη τάξη: κατάγεται από τα ίδια τα σπλάγχνα του λαού, περνάει την ίδια ζωή και παραμένει πιστός σ’ αυτόν. Kαθώς ο κληρικός νυμφεύεται, γνωρίζει και δοκιμάζει όλες τις ανάγκες της οικογένειας. Tο Eυαγγέλιο βρίσκεται κοντά στο άροτρο και μόνον όταν εργασθεί ολόκληρη τη μέρα ο παπάς πάει στη εκκλησία. Eίναι μόνον ένας απλός χωρικός, απαίδευτος όπως εκείνοι με τους οποίους συμβιώνει, αλλά αγνός, τίμιος και έτοιμος να θυσιασθεί για το λαό στον οποίον ανήκει. Γι’ αυτό και σε όλες τις επαναστάσεις μας ο κατώτερος κλήρος ανελάμβανε την πρωτοβουλία: πάντα πρώτος άφηνε το Eυαγγέλιο και τραβούσε το σπαθί. Στα δημοτικά τραγούδια, που εξυμνούν την επανάσταση και τα κατορθώματα των κλεφτών, ο παπάς και η παπαδιά, η κόρη τους και οι αγάπες της παίζουν τον πρώτο ρόλο. O κλήρος στην Eλλάδα όχι μόνο δεν έχει κανένα προνόμιο, αλλά στερείται κιόλας τα πολιτικά δικαιώματα και δεν μπορεί να καταλάβει θέση στην κυβέρνηση. Kι αν τύχει και ενδιαφερθεί για τα κοινά, το γεγονός τιμωρείται βαριά ως έγκλημα. Aπό μιαν ορισμένη άποψη η κατάσταση αυτή θεωρείται άδικη, συνάμα όμως τους αποτρέπει από πολλά κακά. Δηλαδή ο κλήρος δεν μπόρεσε να συμμαχήσει με τους καταπιεστές. Aντίθετα, παραμένει εχθρός τους. H γνώμη του παπά για τα πολιτικά και κοινωνικά ζητήματα δεν υπολογίζεται περισσότερο από τη γνώμη ενός χωρικού.

Στη δυτική Eυρώπη ο επονομαζόμενος “χωρισμός της εκκλησίας από το κράτος” θα θεωρούνταν επιτυχία, ενώ στην Eλλάδα η ίδια η ύπαρξη ενός τέτοιου ζητήματος θα φαινόταν γελοία. Eπομένως ο κλήρος δεν έχει σ‘ εμάς καμμιά ομοιότητα με τον κλήρο στη Δύση και θα ήταν παραφροσύνη να θέλουμε να του επιτεθούμε. O λαός θα σας έβλεπε σαν εχθρό και θα προτιμούσε να μη συμμερισθεί το εγχείρημά σας. Γιατί στο πρόσωπο του παπά βρήκε πάντα ένα σύντροφο. Άρα πρέπει να περιμένουμε βοήθεια από τον κατώτερο κλήρο και να τον αντιμετωπίζουμε ως σύμμαχο.

H ανώτερη ιεραρχία είναι στην πλειοψηφία της διεφθαρμένη, βυζαντινή περισσότερο παρά ελληνική. Oι καταχρήσεις τους έχουν ήδη αποκαλυφθεί δημοσίως και έχει πέσει στην εκτίμηση του λαού. Γι’ αυτό λοιπόν το λόγο και εφ’ όσον είναι εξαιρετικά ολιγάριθμη, δεν αξίζει να της δοθεί σημασία, μια και δεν μπορεί να κάνει τίποτα εναντίον μας. O λαός εννοεί πολύ καλά το οικονομικό ζήτημα και ξέρει με ποιον τρόπο να το συλλάβει. “Tι κατακτήσαμε”, λέει, “αφ’ ότου κερδίσαμε την εθνική ανεξαρτησία; Όλοι μας πολεμήσαμε και κάψαμε τα καλύβια μας κατά την επανάσταση του ‘21 για να ελευθερωθούμε. Ποιοι επωφελήθηκαν όμως; Oι πλούσιοι. O λαός που ήταν φτωχός και δούλοι, δεν είδε καμιά διαφορά στη μοίρα του”. Σήμερα, ο χωρικός όπως και ο εργάτης καταλα- βαίνουν πολύ καλά ότι δουλεύουν πάντα για τους πλούσιους και ότι πρόκειται να παραμείνουν αιώνια φτωχοί, λόγω του μονοπωλίου του κεφαλαίου.

Όταν συζητά κανείς μ’ έναν άνθρωπο του λαού για την τωρινή του κατάσταση, για επανάσταση, για κοινωνικές και οικονομικές μεταρρυθμίσεις, θαυμάζει την οξύνοια και την ετοιμότητα του συνομιλητή του και θαρρεί πως βρίσκεται μπροστά σε επαναστάτη που εργάζεται από καιρό γι’ αυτό το σκοπό. Aν του ζητήσετε την άποψή του, θα σας αποκριθεί: “Ό,τι μου λέτε είναι σωστό. Σήμερα όμως λείπουν οι άνθρωποι που μπορούν να πραγματοποιήσουν τις κοινωνικές μεταρρυθμίσεις. Mόνος μου δεν μπορώ να κάνω τίποτα. Δεν έχω ψωμί για να ταΐσω αύριο το πρωί τα παιδιά μου. Άλλος τρόπος δεν υπάρχει για να εξοντώσουμε αυτή τη φάρα των καπιταλιστών από το να ξεσηκώσουμε ολόκληρο το λαό σε μια κοινωνική επανάσταση”.

Aν του μιλήσετε για συνταγματικές μεταρρυθμίσεις, θα υποθέσει αμέσως κάποια υστεροβουλία εκ μέρους σας, κάποια σκοπιμότητα, γιατί όλοι οι δήθεν φιλελεύθεροι τον εξαπάτησαν πάντοτε, και θα σας απαντήσει ως εξής: “Δεν πιστεύουμε τα λόγια σας περισσότερα από εκείνα των άλλων, γιατί μας έχουν πάντα ξεγελάσει και τα μάθαμε πια όλα αυτά. Έχετε τίποτε άλλο να μου πείτε; Mήπως μπορείτε να μου βρείτε δουλειά;”.

Kρίνοντας από τέτοιες απαντήσεις, είναι φανερό πως ο ελληνικός λαός είναι καλά προδιαθετειμένος για τις ιδέες του σοσιαλισμού. Ένας τέτοιος λαός άξιζε μια καλύτερη τύχη. Aλλά η κυριαρχία των πλούσιων και η βυζαντινή διαφθορά, μοιραία απόληξη των ιστορικών γεγονότων και πάντα με τη στήριξη της διπλωματίας, στάθηκαν εμπόδιο στην πρόοδό του.

H σοσιαλιστική προπαγάνδα πρέπει να οργανωθεί στην Eλλάδα σύμφωνα με τα πορίσματα αυτής της μελέτης.

Σύμφωνα με τον Γιάννη Φούντα, ο Διονύσης Αμπελικόπουλος, καταγόταν από την Κεφαλονιά, γεννήθηκε το 1848, ήταν καθηγητής Μαθηματικών αλλά και γεωπόνος, και είχε σπουδάσει στο Παρίσι, όπου φαίνεται ήρθε σε επαφή με τις τότε επαναστατικές απόψεις. 22

Σύμφωνα με επιστολή του Δημήτρη Καραμπίλια στον Γιάνη Κορδάτο στο δεύτερο μισό της δεκαετίας του 1940, ο Διονύσης Αμπελικόπουλος εργαζόταν ως μαθηματικός σε Γυμνάσιο του Μεσολογγίου όταν το 1874, τρία χρόνια πριν την ίδρυση του Δημοκρατικού Συλλόγου, επέστρεψε στην Πάτρα με μετάθεση στο εκεί Γυμνάσιο προς αντικατάσταση κάποιου Γ. Ζαλούχου, ο οποίος κατηγορήθηκε για παιδεραστία. Με την επιστροφή του, σύμφωνα πάντα με τον Δ. Καραμπίλια, «αρχίζει η σοσιαλιστική κίνηση», καθώς υπήρξε ηγετικό στέλεχος, η «ψυχή» του Δημοκρατικού Συνδέσμου του Λαού. Σύμφωνα με τον Π. Νούτσο, το 1884 προσελήφθη «εις την υπηρεσίαν του Δήμου Πατρών επί μισθώ», με αρμοδιότητα τη βοήθεια των σταφιδοπαραγωγών (είχε σπουδάσει και Γεωπονία με υποτροφία του Ζάππα). Από το 1904 ασχολήθηκε με την Πτηνοτροφική Σχολή Καλλιθέας.

Πενήντα τρία χρόνια αργότερα, τον Φλεβάρη του 1929, στην εφημερίδα Νεολόγος, ο Πατρινός δημοσιογράφος Μακ. Αθαν. (Μάκης Αθανασίου) δημοσίευσε, μεταξύ άλλων, τα παρακάτω:

ΠΡΟ ΠΕΝΤΗΚΟΝΤΑ ΤΡΙΩΝ ΕΤΩΝ

Η ΠΡΩΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΚΗ ΕΦΗΜΕΡΙΣ ΕΝ ΠΑΤΡΑΙΣ ΚΑΙ… ΟΛΙΓΗ ΛΥΣΙΣ ΤΟΥ ΑΝΑΤΟΛΙΚΟΥ ΖΗΤΗΜΑΤΟΣ

Οι κομμουνισταί των Πατρών του 1877. –Μια επίθεσις του “Φορολογούμενου”. –Αυτοδιοίκησις και αποκέντρωσις. Σύλληψις δημοκρατικών νέων. –Ωμολόγησαν τας αρχάς των.

–Περίεργοι λεπτομέρειαι.

Του κ. ΜΑΚ-ΑΘΑΝ

ΑΗ πρώτη δημοκρατική εκδήλωσις εις την πόλιν μας εσημειώθη το 1877. Δεν ήταν βέβαια σοβαρά, εσκανδάλισε όμως όλες τις εκδιδόμενες τότε δέκα και πλέον εβδομαδιαίες συντηρητικές εφημερίδες, που ανήκαν στα διάφορα κόμματα και δεν ήτο τόσο τακτική η έκδοσίς του και έκαμε στο κοινόν αρκετή εντύπωσι.

Εψιθυρίζετο προ πολλού ότι υπήρχε κάποιος Δημοκρατικός Σύλλογος, ελέγοντο μάλιστα και μερικά ονόματα εκείνων που υπετίθετο ότι τον αποτελούσαν, δεν υπήρχαν όμως ούτε αποδείξεις, ούτε εξηκριβωμένα γεγονότα. Έξαφνα τον Μάιο του 1877 είδε το φως η “Ελληνική Δημοκρατία” τετρασέλιδος εφημεριδούλα ωμορφοτυπωμένη και το περιεργότερο γραμμένη στη δημοτική γλώσσα. Ετυπώθηκεν εις το τυπογραφείον του Αλεξ. Π. Ευμορφοπούλου και εκυκλοφόρησεν ως “Εφημερίς του Δημοκρατικού Συλλόγου Πατρών”. Οι εκδόται της αντί προγράμματος εδημοσίευσαν το Καταστατικόν του Συλλόγου των και την ανάλυσίν του. Αξίζει να διαβαστή και τώρα για να εννοη- θή κάπως η νοοτροπία των πρωτόλουβων αυτών δημοκρατικών φρούτων της εποχής εκείνης.

Τι τους μέλλει για το λαό και για κείνους όπου είνε στη δουλειά; Ο τόκος τρέχει. Οι εργάται για δ’ αυτούς εργάζονται. Ο γεωργός για δ’ αυτούς σπέρνει. Οι ποιμένες για δ’ αυτούς έχουν το βούτυρο και το κρέας. Αυτή είνε η μόνη αλήθεια και αυτοί είνε που μας κάνουν τον πατριώτη.

Η “Ελληνική Δημοκρατία” εκυκλοφόρησεν εις αρκετά φύλλα και οι αργόσχολοι των καφφενείων δεν άργησαν να μάθουν το περιεχόμενό της.

Τα βράδυα στης συνοικιακές ταβερνούλες άρχισαν τα σχετικά σχόλια και αι συνήθεις εκδηλώσεις που παρατηρούνται εις τας τοιαύτας περιστάσεις από μερικούς που δεν έχουν άλλη δουλειά να κάμουν και θέλουν να φαίνωνται πως τα ξέρουν όλα. Άνθρωποι αγράμματοι ωμιλούν για τον περίφημον Μάρξ και η θεωρία του εκυκλοφόρει από στόμα εις στόμα εντελώς παρηλλαγμένη.

Κανείς πάντως δεν ήθελε να παραδεχθή ότι οι συντάξαντες και κυκλοφορήσαντες την “Ελληνική Δημοκρατία” ήσαν μερικοί νέοι των οποίων είχον γνωσθή τα ονόματα και όλοι επίστευον ότι όπισθεν αυτών εκρύπτοντο μεγάλα και επικίνδυνα πρόσωπα πολλούς έχοντας λόγους να συνομνύουν κατά της υφισταμένης τάξεως.

Ο “Φορολογούμενος” η πλέον συντηρητική και εκ των πρώτων εις εμφάνισιν εφημερίδων της εποχής εκείνης εδημοσίευσε σφοδρότατον άρθρον με τον τίτλον “οι Νέοι Κοινωνιολόγοι” περίληψιν του οποίου παραθέτομεν.

Αργότερα, ο Δημοκρατικός Σύλλογος Πάτρας έγινε και αντικείμενο έμμετρης σατιρικής ποίησης εναντίον της από τον Ηλία Α. Συνοδινό. [23]

Το έμμετρο που ακολουθεί στρέφεται ξεκάθαρα κατά του Δημοκρατικού Συλλόγου, τα μέλη του οποίου ονομάζει «Κομμούνα». Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα του Κέντρα, τεύχη 4 (31 Ιουλίου 1894) και 5 (7 Αυγούστου 1894):

Εν ιστόρημα οικτρόν “η κομμούνα των Πατρών”

Της Κομμούνας των Πατρών ψάλλε, Μούσα, την εξάδα,

κ’ επιδέξια τον καθένα στόλισε με την αράδα.

Απ’ τον πρόεδρον αρχίνα, τον γνωστόν Σουφρώνην Νιόνιον

που εκ της Κεφαλληνίας ήλθ’ εδώ αυτό το ψώνιον,

κ’ απεφάσισεν αμέσως την Κομμούναν να συστήση,

επειδή τεμπέλης είνε και ανίκανος να ζήση.

Την Κομμούναν ούτος έχει καταφύγιον κ’ ελπίδα,

επειδή για την πεντάραν είν’ το μάτι του γαρίδα.

Πλέξε, Μούσα μου, να ζήσης, ’ς τον ατρόμητο Φλουράνη

με απίγανον, ωραίον και αμάραντον στεφάνι.

Του μικρού Κωστή Κουρμπέτου χάρισέ του παπαρούναν,

που αφήκε το σχολειό του για να μπη εις την Κομμούναν,

Ζήτω, φώναξε αμέσως, ζήτω ο Βαλές Σπαθάρας,

των χονδρών νοικοκυραίων ο διάσημος τρομάρας.

Τον Αρνούλτ αμέσως βγάλε από το τυπογραφείον,

που μουντσούρωνε στοιχεία, κ’ ένα δόσε του βραβείον.

Τον Φελίξ Πιάτ χαιρέτα, που μεγάλος όπως γίνη,

δέρματα, παπούτσια, κόντσαις, τσαγκαρόσουβλον αφίνει.

Ποίος τώλπιζε πως θάρθη μεσ’ την Πάτραν η Κομμούνα

το κουμάσι της να στήση,

και ’ς ολίγο να γεννήσει,

μίαν εξάδα, με συμπάθειο, ’σαν Μαλτέζικη γουρούνα.

Μέσα εις το πρόγραμμά της τής Κομμούνας η παρέα

του Προυντόμ, του αναμέλα, έχει κλέψει μια ιδέα:

“κάθε κτήμα κινητό σου, ή ακίνητο, κλεμμένο!”

κι’ ας το έχης και με κόπον, και μ’ ιδρώτ’ αποκτημένο!

Τίποτε λοιπόν δεν έχεις, κατ’ αυτόν, ως εδικόν σου!

Μείν’ εμβρόντητος, Τζανέτε, κάμε Πρίμα, τον σταυρόν σου!

κατ’ αυτόν, ο φίλτατός μου Ακρατόπουλος Ζαφείρης

μέσ’ τ’ αμπέλι του δεν θάνε, όπως τώρα, νοικοκύρης;

Θα το σκάπτη, θα φουσκίζη, θα στηλώνη, θα κλαδεύει,

και θα τωρχετ’ ένας ξένος μερδικό να του γυρεύη!

Τι ανέλπιστο να έλθη εις την Πάτραν η Κομμούνα

το κουμάσι της να στήση

και με πόνους να γεννήση

μόνον έξη, με συμπάθειο, ’σαν τη ντόπια τη γουρούνα.

Στην Κομμούνα μέσα βλέπεις λιμασμένους, φουκαράδες,

οκνηρούς, μαχαιροβγάλτας, ξεβρακώτους, μασκαράδες.

Του διαβόλου φαντασίαι, φοβεραί παλαβομάραι,

ομιλίαι του ανέμου, όνειρα και κουταμάραι

απ’ τα κούφια των κεφάλια κάθε μέρα φτερακάνε,

και μ’ αυτών της ξεραΐλαις αλ’ οι φρόνιμοι γελάνε.

“Άεργος αν ήσαι, λέγουν, αν δεν θέλης να δουλεύης,

ειμπορείς τον όμοιόν σου δίχως κόπον να ληστεύης,

τον παράν να του σουφρώνης, τα σκουτιά να του αρπάζης,

κι’ αν αυτός αντιμιλήση, να τον κοψοκεφαλιάζης.

Διατί να κάνης κόπους, σαν χαμάλης, και να τρέχεις;

Άρπαζε δια να τρώγης, σούφρωνε διά να έχης!”

Τίποτε λοιπόν δεν τώχουν να σκοτώσουν και να σφάξουν,

σπίτια, εκκλησιαίς με βόμβας ’ς τον αέρα να τινάξουν.

Μάρτυρα ’ς αυτά σας φέρνω το Παρίσι το καϋμένο,

που ποθούσαν, τα θηρία! Να το δουν αφανισμένο.

Τι απίστευτο! Να έλθη εις την Πάτραν η Κομμούνα

το κουμάσι της να στήση,

και με πόνους να γεννήση

μόνον έξη γουρουνάκια, ’σαν τη ντόπια τη γουρούνα.

“Βλέπεις, λέγει, ο Φλουράνης εις τον πρόεδρον Σουφρώνη

του Ανάστου Παπαγιάννη το πανώρηο παλατσόνι;

Εις αυτό, ως νοικοκύρης, γρήγορα θα να καθήσης,

και τους ξένους τους παράδες, ως δικούς σου, θα μετρήσεις.

Λιμοξίφτερο, σαν πέσης!… Ξένοιαστα θα τρως, θα πίνης,

σαν τον τσίρον τωρ’ αν ήσαι, σαν το χοίρο, θα παχύνης.”

Του χαμάρεσε του Νιόνιου η κουβέντα του Φλουράνη,

και σαν σφόρδακλας πηδάει, και φωνή μεγάλη βγάνει:

“Έξω φτώχια!… Θέ να βγάνω τα λεπτά ’ς την μπατινάδα

των πλουσίων, των εμπόρων, των αστών με την αράδα.

Σαρδανάπαλος θα γίνω, σαν κοπέλια, θα τους έχω,

και σαν λόρδος κάθε μέρα με τα’ αμάξι μου θα τρέχω.”

Ποιος να ξεύρη, μπάρμπ’ Ανάστε, πως θα έλθη η Κομμούνα

το κουμάσι της να στήση

και ’ς ολίγο να γεννήση

μιαν εξάδα, με συμπάθειο, ’σαν Μαλτέζικη γουρούνα.

(Η σάτυρ’ αυτή ακολουθεί,

και θα σας είπω που θα σταθή!)

(Συνέχεια “Κομμούνας” τουτέστι της γουρούνας)

Την περίφημον οικίαν νοικοκύρη πάλιν άλλου,

πώχει θέαν παλατίου και ωραίου και μεγάλου,

που πολλά λεπτά για δαύτη έχει ούτος ’ξοδευμένα,

με της πένας του την μύτην, όπως λέγουν, καμωμένα,

’ς τον Κωστήν Κουρμπέτον δείχνει ο Σπαθάρας, κι’ από φθόνον,

δίχως λόγον, δίχως λύπην, δίχως γούστον, δίχως πόνον,

“να του λέγει, νεοπλούτου το παλάτι! Τι ντουβάρι!

Ω τι κτίριο μεγάλο! δίχως σχέδιο και χάρι!

Ω Κομμούνα, πότε θάρθης να γκρεμίσεις την οικίαν

που της Πάτρας ασχημίζει την καλλίτερην Πλατείαν;”

Τι ιδέα! ν’ αφανίσουν μιαν οικία παινεμμένη!

Μπα η γλώσσα σας να πέση, Κομμουνίσται βουρλισμένοι!

Μη σε μέλλει, νοικοκύρη, μη τρομάζης, μη φοβάσαι,

τους γουρσούζιδες τους ’πιάσαν, ξένοιαστα να μου κοιμάσαι.

Ποιος περίμενε να έλθη εις την Πάτραν η Κομμούνα

το κουμάσι της να στήση,

και ’ς ολίγο να γεννήσει

μιαν εξάδα, με συμπάθειο, ’σαν τη ντόπια τη γουρούνα.

Ένας άλλος Κομμουνίστας, που ξεχνάω τ’ όνομά του,

έλεγε περί του Σάχη “εδικά μου τα δικά του”

Αν αυτός δεν μου τα δώση, του τ’ αρπάζει η Μαφφία,

πώχει σύνθημα: “την κάμαν, την κρεμάλαν, τη ληστεία!”.

Ένας φρόνιμος διαβάτης τον ακούει και τον κλαίει,

κι’ ως Μαράτον τον περνάει, όστις πάντα τέτοια λέει.

“Πήγαινε, του λέγει, φίλε, ’ς του Τζουβάλεν να καθήσης,

και αμέσως από ’κείνον ’λίγον πάγον να ζητήσης

για να τρίψης, κακομοίρη, το θερμό σου το κεφάλι.

Τρέξε, μήπως η Δοκάνα μέσα ’ς την Στενήν σε βάλη».

Το αυτί του Κομμουνίστα απ’ αυτά δεν του ιδρώνει,

μέσ’ της τσέπαις του της τρύπιαις τα δυο χέρια του απλώνει,

και σαν κύρηκας, φωνάζει: “μια μεγάλη πείνα τώρα

αν θερίζη την κοιλιά μου, θάρθη όμως και μια ώρα,

να μη έχετ’ εδικό σας, Πατρινοί, κανένα πράμμα,

χρήματα, παιδιά, γυναίκας, όλα θάχωμε αντάμα.

Ο καθείς απ’ την Κομμούναν και θα τρώγη, και θα πίνη,

κι’ ό,τι θέλει, και δεν τώχει, χάρισμα θα του το δίνη…”

Τι ζουρλοί οι Κομμουνίσται! Τι ζουρλοί ’παναθεμά τους!

να πιστεύουν πως θα ζούνε ’σαν τους σκύλους και τους γάτους!

Ποιος τώλπιζε πως θάρθη, Μίστερ Σάχη, η Κομμούνα

το κουμάσι της να στήση,

και ’ς ολίγον να γεννήση

μιαν εξάδα, με συμπάθειο, ’σαν Μαλτέζικη γουρούνα.

Της Κομμούνας των Πατρέων αν τα είπης, Μώμε, ούλα,

θα σε πιάσει δίχως άλλο κόψιμο και αναγούλα

Μούντζωσέ τα… Είδαν όλοι τη μεγάλη “Πατσαβούρα

και ’γνωρίσαν τι αξίζει της Κομμούνας η σαβούρα.

Εις το Κάστρον μέσα όμως τρέξε ’γρήγορα να ζήσης,

αν ουχί τους Κομμουνίστας, τους ζουρλούς να βοηθήσεις.

Διατί τους φυλακίσαν; Τι του κάκου τους παιδεύουν;

Διατί δεν τους λυπούνται;… Τους τρελούς τους θεραπεύουν.

Απ’ το Κάστρον και τους έξη ας φροντίσουν να τους βγάλουν,

και ολόζωρκους ’ς της σγούρναις της Πλατείας ας τους βάλουν.

Τότε ’ς ούλα τα κανούλια το νερόν ας απολύσουν,

και βεβαίως την υγειά τους, οι φτωχοί, θε ν’ αποκτήσουν.

Ω, τι θέαμα ωραίο! και τους εξ αδερφωμένους

να τους ’βγάλουνε εκείθε τρέμοντας, καταβρεγμένους,

και πληρώσαντας γενναίως μίαν τους ανοησίαν,

με υπαίθριον, μεγάλην, δυνατήν ψυχρολουσίαν.

Κατ’ αυτόν τον τρόπον μόνον να μυαλά των θε ν’ αλλάξουν,

και με φρόνησιν ’ς το μέλλον τη δουλειά τους θα κυττάξουν.

Τότε κάθε νοικοκύρης, που το ’κόπηκε το αίμα,

θα πεισθή πως η Κομμούνα εις την Πάτραν ήτο ψέμμα”.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

1. Aναφέρεται κάποιος Θεοτοκάτος, για τον οποίο λέγεται ότι προπαγάνδιζε σε κάθε ευκαιρία τις αναρχικές ιδέες, αν και δεν υπάρχουν στοιχεία γι’ αυτόν.

2. Το 2011 στην Αθήνα κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις «Συλλογές», με έρευνα, εισαγωγή και βιογραφικά στοιχεία Σπύρου Φράγκου από το Ελευθεριακό Ιστορικό Αρχείο (ΕΛΙΣΑ), επανέκδοση του βιβλίου του Γάλλου νομομαθή T. De Sechelles «Αι Καταχρήσεις της Ποινικής Δικαιοσύνης», σε μετάφραση Κωνσταντίνου Μπομποτή, που είχε αρχικά εκδοθεί στην Αθήνα το 1880.

3. Γιος του ιδιοκτήτη του τυπογραφείου Φοίνιξ, εκδότη εφημερίδων και αργότερα διευθυντή της εφημερίδας Επί τα Πρόσω -πριν αυτή γίνει αναρχική- Παναγιώτη Ευμορφόπουλου.

4. Αργότερα συνεργάστηκε με τον Πλάτωνα Δρακούλη στην έκδοση της εφημερίδας του δεύτερου Άρδην.

5. Πιστεύεται ότι τα μέλη του Συλλόγου συνεδρίαζαν σε έναν ιδιαίτερο χώρο, στον οποίο υπήρχε αξιόλογη βιβλιοθήκη και διακόσμηση με εικόνες από την Παρισινή Κομμούνα.

6. Στην ημερήσια διάταξη του Συνεδρίου της Διεθνούς, η οποία δημοσιεύτηκε στο Δελτίο της Ομοσπονδίας του Ζυρά, περιλαμβάνονταν, ανάμεσα στα άλλα, προτάσεις διαφόρων εθνικών ομοσπονδιών και οργανώσεων για την ενοποίηση όλων των σοσιαλιστικών τάσεων σε μια οργάνωση, καθώς και την επιστροφή των γερμανόφωνων μαρξιστών οι οποίοι είχαν αποκοπεί από τη Διεθνή το 1872.

7. Ο Ανδρέα Κόστα (Andrea Costa) ήταν Ιταλός αναρχικός, ο οποίος πέρασε αργότερα με την πλευρά των μεταρρυθμιστών σοσιαλιστών και ήταν από τους ιδρυτές του Iταλικού Σοσιαλιστικού Kόμματος.

8. Την περίοδο αυτή τα βασικά ρεύματα του σοσιαλιστικού κινήματος ήταν, από τη μια, το μαρξιστικό, που υποστήριζε τον «επιστημονικό» σοσιαλισμό και τη θεωρία των κρατικών σταδίων και, από την άλλη, το αναρχικό, που υποστήριζε την άμεση δράση και την ομοσπονδιοποίηση, με κύριο εκφραστή τον Μιχαήλ Μπακούνιν.

9. Τον Απρίλιο του 1877, οι Κάρλο Καφιέρο (Carlo Cafiero), Ερρίκο Μαλατέστα (Errico Malatesta) και άλλοι αναρχικοί κατέλαβαν τα χωριά Λετίνο και Γκάλο στην επαρχία Μπενεβέντο, σε μια απόπειρα εξέγερσης η οποία κατεστάλη.

10. Πιστεύεται ότι επειδή ο Νικόλαος Κονεμένος ζούσε εκείνη την εποχή στην Πάτρα, πιθανόν τα μέλη του Συνδέσμου να είχαν διαβάσει την εργασία του για το γλωσσικό ζήτημα (που δημοσιεύτηκε το 1873), ή και να είχαν έρθει σε επαφή μαζί του μέσω του κύκλου του Π. Πανά. Από το 1869, ο Ν. Κονεμένος ζούσε στην Πάτρα ως πρόξενος της Τουρκίας, θέση, όμως, η οποία του απα- γόρευε τέτοιου είδους επαφές.

11. Στελέχη του «Pήγα», εκτός των Π. Πανά και Ρ. Χοϊδά, ήταν και οι Αλέξης Ολύμπιος, Τάσος Στύπης και Γεώργιος Φιλάρετος.

12. Σύμφωνα με τον τοπικό ιστορικό της Πάτρας, Δημήτρη Κουγιούφα, τη χρηματική εγγύηση κατέβαλε ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης, γιος του Γενναί- ου και εγγονός του Θόδωρου Κολοκοτρώνη. Να σημειωθεί ότι ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης γεννήθηκε το 1829 και πέθανε το 1894. Σπούδασε στη Σχολή Ευελπίδων και σε στρατιωτική σχολή στη Γαλλία, όπου επηρεάστηκε από επαναστατικές ιδέες. Με το ψευδώνυμο «Φαλέξ» έγραψε την ιστορία του παππού του όπου συνέδεσε τα γεγονότα της Επανάστασης του 1821 με αυτά της Παρισινής Κομμούνας του 1871.

13. Το απόσπασμα αυτό δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Φορολογούμενος της Πάτρας, τεύχος 142, 20 Mαΐου 1877, σελ. 1-2.

14. Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Mοχλός της Zακύνθου, τεύχος 50, στις 22 Aπριλίου 1877.

15. Η δήλωση αυτή δημοσιεύθηκε στο τεύχος 42 της εφημερίδας Tοξότης της Πάτρας, στις 15 Aπριλίου 1877.

16. Ο Bασίλης Kαλλιοντζής, στις 7 Nοεμβρίου 1872, εξέδωσε την εφημερίδα Eλληνική Eπανάστασις, με υπότιτλο “Όλοι υπέρ καθενός, καθείς περί όλων”, μέσα από την οποία διακήρυσσε τις φιλελεύθερες ιδέες του βουλευτή και λογοτέχνη, Aνδρέα Pηγόπουλου (μέλους της Δημοκρατικής Ανατολικής Ομοσπονδίας, ο οποίος είχε γνωρίσει προσωπικά τον Kαρλ Mαρξ). Η εφημερίδα αυτή στο διάστημα 7 Νοεμβρίου 1872-10 Νοεμβρίου 1875 εξέδωσε 64 τεύχη. Τον Απρίλιο του 1879 επανεκδόθηκε, και μέχρι τις 22 Φεβρουαρίου 1886 εξέδωσε 174 επιπλέον τεύχη. Μέσω της εφημερίδας αυτής, ο Βασίλης Καλλιοντζής αντιδικούσε συχνά με τις άλλες εφημερίδες. Το 1877, ο Καλλιοντζής μαζί με τον Aνδρέα Pηγόπουλο και άλλους, ίδρυσαν τη Σχολή του Λαού, μια μορφή ανοιχτού λαϊκού πανεπιστημίου. O ίδιος αργότερα, κατά τη δεκαετία του 1890, συνδέθηκε με την αναρχική ομάδα «Επί τα Πρόσω», αλλά δεν μπορούμε να ισχυριστούμε ότι ήταν αναρχικός, απλώς βοηθούσε σε μεταφράσεις κειμένων. Το 1897 εξέδωσε ένα μέρος του έργου του Aνδρέα Pηγόπουλου, με τίτλο «Πολιτικός Αγών – Φιλολογικά και πολιτικά έργα Ανδρέου Ρηγοπούλου εκδιδομένα υπό του φίλου του Βασιλείου Καλλιοντζή».

17. Δημοσιεύθηκε στο τεύχος 47 της εφημερίδας Τοξότης της Πάτρας, στις 19 Mαΐου 1877.

18. Στον ίδιο κύκλο συμμετείχαν ο πολύ νεαρός τότε Σταύρος Καλλέργης, ο Ρόκκος Χοϊδάς, ο Γεώργιος Χαιρέτης και ο Ηρακλής Γιαρμάς.

19. Δημοσιεύτηκε στο Δελτίο της Oμοσπονδίας του Ζυρά (Bulletin de la Fédération Jurassienne) στις 29 Iουλίου 1877.

20. Δημοσιεύτηκε στο ίδιο τεύχος του Δελτίου της Ομοσπονδίας του Ζυρά.

21. Δημοσιεύτηκε στο Δελτίο της Oμοσπονδίας του Ζυρά στις 28 Δεκεμβρίου 1877.

22. Λήμμα Αμπελικόπουλος Διονύσης, στο Γιάννης Φούντας, «Αναρχικό Λεξικό, Εγκυκλοπαιδικό – Ιστορικό», Εκδόσεις των Συναδέλφων, 2014, σελ. 44- 46.

23. Ηλίας Α. Συνοδινός (1845-1906). Στο τελευταίο τέταρτο του 19ου αιώνα είχε έντονη παρουσία στην Πάτρα ως δημόσιος ρήτορας, ποιητής, δημοσιογρά- φος και δικηγόρος. Στην έμμετρη σατιρική εβδομαδιαία εφημερίδα Κέντρα που εξέδιδε για ένα μικρό διάστημα ως «Μώμος», παρουσίασε, ανάμεσα στα άλλα, την αντι-αναρχική πολιτική οπτική του, η οποία εντάχθηκε μέσα στο πολιτικό κλίμα της εποχής και η οποία συνεχίστηκε ολόκληρη σχεδόν τη δεκαετία του 1890. (Ο Νίκος Ε. Πολίτης, δημοσιογράφος της Πάτρας και βασικός συντελεστής ίδρυσης του Μουσείου Τύπου, που πέθανε το 2006 σε μεγάλη ηλικία, έχει εκδώσει το βιβλίο με τίτλο «Ο Ηλίας Α. Συνοδινός (Μώμος Πατρεύς) και οι Σάτιρές του», εκδόσεις «Περί Τεχνών», Πάτρα 2001).

The post Ο Δημοκρατικός Σύλλογος Πατρών (1876) first appeared on Aυτολεξεί.

Η Κρητική Επανάσταση ως διαρκής εμφύλιος

io — Sat, 16 Apr 2022 10:06:07 +0000

Ναξάκης Χάρης, καθηγητής πολιτικής οικονομίας στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων
charisnax@yahoo.gr

Το 1669 οι Οθωμανοί υπό τον Μεχμέτ Κιοπρουλή κατέλαβαν την Κρήτη η οποία για 250 έτη έμεινε υπό οθωμανική κυριαρχία, παρότι οθωμανοί άποικοι δεν ήρθαν από την Ανατολία ούτε τα οθωμανικά στρατεύματα κατοχής ήταν άξια λόγου. Στην Κρήτη δεν έγινε ένας εθνικοαπελευθερωτικός αγώνας ομοφύλων γηγενών εναντίον αλλοεθνών κατακτητών. Αν όμως η κυριαρχία δεν στηρίζεται στις δυνάμεις των κατακτητών τότε σε ποιούς; Στους λιγοστούς Ενετούς άρχοντες και τιμαριούχους που άλλαξαν εθνότητα και θρήσκευμα για να διατηρήσουν τα προνόμιά τους; Όχι, στους Κρητότουρκους. Πρόκειται για γηγενείς Κρητικούς χριστιανούς που εξομώτησαν κυρίως ενσυνείδητα, έγιναν μουσουλμάνοι με οθωμανική εθνική συνείδηση. Ένα ποσοστό από αυτούς ήταν Κρήτες, που στο παρελθόν ήταν εξωμότες των Ενετών, είχαν γίνει καθολικοί στην διάρκεια των 450 ετών της ενετικής κατοχής, μουσουλμάνοι επί αραβοκρατίας και τώρα πρόθυμα έγιναν ξανά μουσουλμάνοι για να διατηρήσουν προνόμια και περιουσίες.

Ο οικειοθελής κυρίως εξισλαμισμός των Κρητών συνδέεται με το ότι σε θεσμικό επίπεδο το οθωμανικό κράτος, οι νόμοι του Ισλάμ, διέκριναν τους πολίτες όχι με γνώμονα την εθνική τους ταυτότητα αλλά την θρησκευτική. Μουσουλμάνος-μη μουσουλμάνος. Το γεγονός αυτό ώθησε ένα μεγάλο μέρος των Κρητών να εξισλαμιστούν με βάση τον ιδιοτελή υπολογισμό ότι μέσω αυτού θα αποφύγουν την οικονομική τους αφαίμαξη, διότι ως μέλη της κοινότητας του κυρίαρχου θα είχαν ευνοϊκή φορολογική, πολιτική και κοινωνική μεταχείριση. Ιδιαίτερα η ευνοϊκή φορολογική-κληρονομική αντιμετώπιση ήταν ένα από τα κυρίαρχα κίνητρα, διότι εξασφάλιζε αυτόματη απαλλαγή του εξισλαμισμένου από την υποχρέωση καταβολής κεφαλικού φόρου, απαλλαγή που μεγάλωνε αν υπηρετούσε στο οθωμανικό στράτευμα. Εκτός μάλιστα από την ευνοϊκή φορολογική μεταχείριση πολλοί Κρητότουρκοι απέκτησαν δικαιώματα γης όταν οι Οθωμανοί μετέτρεψαν σε τιμάρια τις ενετικές γαίες εκατέρωθεν των κεντρικών αξόνων σε Χανιά, Ρέθυμνο, Ηράκλειο και τα μοίρασαν στους Κρητότουρκους. Εξωμοσία γινόταν και για άλλους λόγους όπως η βεντέτα, το δικαίωμα των αντρών να φέρουν όπλα και άλογα ή μέσω σύναψης γαμηλίων συμβολαίων, μεικτοί δηλαδή γάμοι στρατιωτικών και αξιωματικών του οθωμανικού στρατού με χριστιανές. Η αποδοχή του εξισλαμισμού από μέρος των Κρητών, η καρδιά της εξωμοσίας, είναι το ιδιωτικό συμφέρον και η επιθυμία ισχύος που συνδέεται και απορρέει από αυτό. Η πιο ορθολογική σκέψη είναι να προσχωρήσουμε στον κυρίαρχο για να επωφεληθεί η οικογένεια, η φατρία.

Η εξουσία, οι οθωμανοί, είχαν επίγνωση της ιδιοτελούς μεταμφίεσης των ντόπιων σε μουσουλμάνους και γι’ αυτό είχαν εκδόσει αμέτρητα οθωμανικά διατάγματα, όπως αποδεικνύεται από τις ιστοριογραφικές πηγές, για την υποχρέωση των Κρητότουρκων γυναικών να κυκλοφορούν δημοσίως με καλυμμένο το πρόσωπο και των ανδρών να προσέρχονται στα τεμένη για πέντε ημερήσιες προσευχές ή να ικανοποιούν μια βασική απαίτηση της νέας θρησκείας, την περιτομή. Αλλά και οι Κρητότουρκοι είχαν επίγνωση της θέσης ισχύος τους και της ανάγκης της οθωμανικής αυτοκρατορίας να στηρίζει την σταθερότητα της περιοχής σ’ αυτούς. Οι Κρήτες εξωμότες δεν ήταν μια εξαίρεση προσκυνημένων, προδοτών, μια ισχνή μειοψηφία, δεν είναι αποτέλεσμα εποικισμού του νησιού από οθωμανούς, αλλά της μαζικής αποστασίας του ντόπιου πληθυσμού. Σχεδόν όλοι οι μουσουλμάνοι της Κρήτης ήταν εξωμότες ή παιδιά εξωμοτών. Στην πρώτη περίοδο της οθωμανικής κυριαρχίας οι εξισλαμισμοί ήταν μαζικό φαινόμενο, γεγονός που οδήγησε στα τέλη του 18ου αιώνα από τους 260.000 κατοίκους της Κρήτης ο μισός και πλέον πληθυσμός να είναι μουσουλμάνοι, 200.000 Μ-60.000 Χ, ενώ στις αρχές του 19ου αιώνα η απογραφή του 1832 καταγράφει 70.000 μουσουλμάνους και 60.000 χριστιανούς. Η σταδιακή αυτή μείωση των εξισλαμισμένων Κρητών ήταν αποτέλεσμα των συνεχών εξεγέρσεων και έχει ως απαρχή την ανάληψη της εξουσίας το 1830 από τον Μωχάμεντ Άλι της Αιγύπτου που άσκησε μια πιο χαλαρή διοίκηση. Λόγω μάλιστα των επανειλημμένων επαναστάσεων η Υψηλή Πύλη έκανε παραχωρήσεις στους εξεγερμένους, όπως το φιρμάνι του 1858 που καθιέρωσε τον θεσμό των δημογεροντιών και το δικαίωμα οπλοφορίας στους χριστιανούς. Έτσι το 1881 στο νησί καταγράφονται 200.000 Κρήτες χριστιανοί και 73.000 Κρητότουρκοι. Οι Κρητότουρκοι λόγω των συνεχών εξεγέρσεων είχαν αρχίσει να εγκαταλείπουν την ύπαιθρο όπου σημειώθηκε μεγάλη μείωση του πληθυσμού τους και συγκεντρώθηκαν στους πύργους, στα φρούρια και στις μεγάλες πόλεις.

Το 1898 μετά από αλλεπάλληλες συγκρούσεις των Κρητότουρκων με τους επαναστατημένους Κρήτες και τις μαζικές σφαγές που πραγματοποίησαν στο Ηράκλειο κι ενώ την προηγούμενη χρονιά σχεδόν κατέστρεψαν την πόλη των Χανίων, 48.000 Κρητότουρκοι αναγκάστηκαν κάτω και από τις πιέσεις των Άγγλων να εγκαταλείψουν το νησί προς τα παράλια της Μικράς Ασίας. Το 1923 με την συνθήκη της Λωζάνης για την ανταλλαγή των πληθυσμών τουλάχιστον άλλοι 35.000 μετακινήθηκαν προς την Κωνσταντινούπολη, την Μικρά Ασία και την Συρία. Η αλαζονική υπερεκτίμηση της δύναμής τους τους οδήγησε από την ακμή στην παρακμή, στην νέμεση.

Οι Κρητότουρκοι λοιπόν ως εγχώριοι εκφραστές των οθωμανών και ελλείψει οθωμανικού στρατού κατοχής, από τους αυτοκρατορικούς γενίτσαρους που είχαν σταλεί από την οθωμανική εξουσία το 1645 για να αντιμετωπίσουν τα βενετικά στρατεύματα είχαν παραμείνει λίγοι, ήταν βασιλικότεροι του βασιλέως και ασκούσαν άγρια καταπίεση στους ομόφυλούς τους χριστιανούς. Η δύναμη τους φαίνεται από το ότι αγνοούσαν επιδεικτικά τον μουσουλμανικό τρόπο ζωής και το Κοράνι, συνέχιζαν να μιλάνε ελληνικά, να πίνουν άφθονο κρασί, να τρώνε χοιρινό, να βάφουν αβγά το Πάσχα, να χορεύουν τους ίδιους χορούς με τους ομόφυλούς τους παίζοντας λύρα και τραγουδώντας τον Ερωτόκριτο. Δεν έχασαν όμως την ευκαιρία οι άντρες Κρητότουρκοι να έχουν μέχρι 3 γυναίκες, η μια ήταν η επίσημη και οι άλλες στα μετόχια. Μια από τις συνηθισμένες πρακτικές των Κρητότουρκων ήταν ο εκφοβισμός του ντόπιου πληθυσμού μέσω της πολιτικής της καμμένης γης, κόψιμο ή κάψιμο των ελαιόδεντρων και των αμπελιών. Η αλαζονεία τους περιγράφεται από την φράση, “Τούτο θα σου πάρω, εκείνο θα μου δώσεις ή αυτό θα μου χαρίσεις”. Τους μόνους που φοβόταν ήταν οι Χαϊνηδες, λιγοστοί Κρήτες αντάρτες που είχαν καταφύγει στα βουνά.

Τα ιστοριογραφικά δεδομένα δείχνουν πέραν κάθε αμφιβολίας ότι στην Κρήτη από την εποχή της κατάκτησης από τους οθωμανούς το 1669 μέχρι και την Συνθήκη της Λωζάνης το 1923, συντελέστηκε ένας εσωτερικός πόλεμος, ένας εμφύλιος, οι κρητικές εξεγέρσεις είναι κυρίως συγκρούσεις εντός του φύλου. Σύμφωνα με την Νικόλ Λορώ, που αντλεί τα παραδείγματα από την κλασσική Ελλάδα, όπως για παράδειγμα η Ορέστεια που είναι καθρέπτης του λουτρού αίματος στον οίκο των Ατρειδών, ο εμφύλιος πόλεμος είναι σύγκρουση εντός του φύλου, είναι σύμφυτος με την οικογένεια, πόλεμος στην οικία, και στον βαθμό που η πόλη είναι αναπόσπαστο μέρος της πολιτικής ζωής των Ελλήνων, είναι σύμφυτος και με την πόλη.Ο εμφύλιος δεν εισάγεται απ’ έξω στον οίκο και στην πόλη, είναι σύμφυτος με τον οίκο και στον βαθμό που αναπαράγεται στην πόλη είναι τουλάχιστον αφελές να λέμε ότι ο οίκος- τα στενόμυαλα ενίοτε ιδιωτικά συμφέροντα- ξεπερνιούνται εντός της πολιτικής ζωής, στην πόλη. Στον εμφύλιο, όπως έγινε στην Κρήτη μεταξύ Κρητότουρκων και χριστιανών Κρητών, ο συγγενής, ο συγχωριανός, ο ομόφυλος, σκοτώνει συγγενή, συγχωριανό και ομόφυλο, συνεπώς δεν διαδραματίζει αποτρεπτικό λογο η συγγένεια εξ αίματος και η ιδιότητα του πολίτη, η διάκριση οίκου-πόλεως, η κοινή κρητική καταγωγή.

Ο εμφύλιος, το αβγό του φιδιού, δεν επωάζεται όμως ούτε στον οίκο ούτε κατ’ επέκταση στην πόλη, αλλά στην φύση του υποκειμένου, είναι πέραν του καλού και του κακού, γιατί ενυπάρχει και στα δυο, δηλαδή είναι ριζικός. Σε ποιο σκοτεινό δωμάτιο είναι κλεισμένος ο εμφύλιος, σαν το κουτί της Πανδώρας, και ποιος άνοιξε το κουτί για να βγουν έξω οι δυνάμεις της διχόνοιας; Οι άρχοντες, οι βασιλείς, οι βιομήχανοι, οι πολιτικές ελίτ; Ο ίδιος ο άνθρωπος και γι’αυτό έκτοτε τα δεινά θα βρίσκονται εντός του, θα είναι στοιχείο της ύπαρξης του, η ζωή θα είναι τραγική επειδή δεν θα υπάρχει κακό χωρίς καλό, τάξη χωρίς αταξία. Ο εμφύλιος στην Κρήτη αναδύθηκε από τον εγωκεντρισμό του υποκειμένου που μετατράπηκε σε αχαλίνωτο ανταγωνισμό και ιδιοτέλεια κάτω από το πρόσφορο έδαφος της οθωμανικής κατοχής που τον υπέθαλψε. Το άτομο, αντί να συγκρούεται άνευ όρων με τον άλλο και άρα με τον εαυτό του, αφού ο άλλος είναι μέσα μας, κινδυνεύοντας να οδηγηθεί στον μηδενισμό και την κατάρρευση, μεταθέτει την σύγκρουση του εγώ με τον άλλο στο εγώ (εμείς οι Κρητότουρκοι) με τους άλλους ως ξένους (εσείς οι Κρήτες χριστιανοί). Τότε ο φόνος του άλλου είναι απαραίτητος γιατί στέκεται φραγμός στην επιβίωση και την επιθυμία ισχύος.

*Το άρθρο αυτό είναι μέρος της εισήγησης του Χάρη Ναξάκη στο Διεθνές Συνέδριο για την Ελληνική Επανάσταση του 1821, “Η γνωστή-άγνωστη Επανάσταση . Μια παράδοση ανταρσίας.” , 9-12 Δεκεμβρίου 2021, Αθήνα.

The post Η Κρητική Επανάσταση ως διαρκής εμφύλιος first appeared on Aυτολεξεί.

«Το ’21 ως μια χαμένη ευκαιρία παμβαλκανικής εξέγερσης» Συνέντευξη Λατσεζάρ Κράστεφ

io — Fri, 25 Mar 2022 09:03:22 +0000

Συζήτηση του αναρχικού ιστορικού Λατσεζάρ Κράστεφ με διοργανωτές και συμμετέχοντες του Διεθνούς Συνεδρίου για το 1821, που έλαβε χώρα στην Αθήνα τον 9-12 Δεκέμβρη του 2021. Απομαγνητοφώνηση: ελευθεριακός ιστότοπος Αυτολεξεί

Πιάνοντας το νήμα από εκεί που το αφήσαμε με την εισήγησή σου στο συνέδριο, θα θέλαμε να μας μιλήσεις παραπάνω για αυτή τη «χαμένη ευκαιρία για μια βαλκανική επανάσταση», όπως μας ανέφερες. Γνωρίζουμε λοιπόν πως έγινε η σύγκρουση Υψηλάντη-Βλαδιμηρέσκου και λίγα χρόνια πριν πρόλαβε και έσφαξε τον Καραγιώργεβιτς ο αντίπαλος του, ο Ομπρένοβιτς. Δεν ξέραμε όμως ότι υπήρχε δυνατότητα επαναστατική στη Βουλγαρία την οποία την κλώτσησαν τελικά…

Με σοκάρει που αυτό δεν είναι καθόλου γνωστό στο ελληνικό κοινό. Υπάρχουν αυτά στην ιστοριογραφία· στη Βουλγαρία ειδικά η γνώση μας αυτή έρχεται από Έλληνες ιστορικούς όπως ο Ιωάννης Φιλήμων. Αυτός όταν ήταν νέος συμμετείχε στη Φιλική Εταιρεία και έλαβε μέρος στα εν λόγω γεγονότα. Όσα γνώριζε τα έχει καταγράψει στο έργο του Δοκίμιον ιστορικόν περί της Eλληνικής Eπαναστάσεως[1] το οποίο είναι γραμμένο στην καθαρεύουσα του 19ου αιώνα. Θέλω να πω πως αυτά τα γεγονότα δεν υπάρχουν σε κάποια μυστική βιβλιογραφία η οποία δεν είναι προσβάσιμη. Υπάρχουν, βεβαίως, και Έλληνες ιστοριογράφοι που συμφωνούν με αυτή την προσέγγιση και με αντικειμενικό τρόπο περιγράφουν την τότε κατάσταση.

Υπήρχαν, λοιπόν, λάθη της Φιλικής Εταιρείας που απέτρεψαν την προοπτική της παμβαλκανικής εξέγερσης;

Τα λάθη της Φιλικής Εταιρείας μπορούμε να τα ονομάσουμε και λάθη της ανθρώπινης ιστορίας και αυτό το βλέπουμε καθώς προκύπτουν από τη συμπλοκή συγκεκριμένων προσωπικοτήτων. Αυτό φαίνεται ξεκάθαρα από την εξύψωση του Υψηλάντη στη θέση του απόλυτου αρχηγού και δικτάτορα αυτής της μυστικής οργάνωσης. Οι ιδρυτές της Φιλικής Εταιρείας προήλθαν από εμπορικές οικογένειες του ελληνικού κομματιού της κοινωνίας και επομένως είχαν μεγαλώσει με τις ιδέες του Διαφωτισμού και της Γαλλικής Επανάστασης· θα αναμέναμε έως έναν βαθμό και κάποιου είδους δημοκρατικότητα στον χαρακτήρα της οργάνωσης. Σε αντίθεση με αυτό, ο Υψηλάντης προέρχεται από μία βαριά παλιά αριστοκρατική οικογένεια, από μία αρχοντική κατάσταση, φεουδαρχική κατά κάποιο τρόπο. Ο ίδιος έχει μάθει να δίνει εντολές και να παίρνει τις αποφάσεις. Το λάθος που βρίσκω στη Φιλική Εταιρεία, εάν μπορούμε να βρούμε κάποιο, είναι αυτή η απομάκρυνση από τις δημοκρατικές αρχές – στον βαθμό που αυτές είναι δυνατόν να υπάρξουν σε μια μυστική οργάνωση. Εκείνη τη στιγμή, λοιπόν, απομακρύνονται από τις ιδέες της Γαλλικής επανάστασης και πηγαίνουν προς έναν βοναπαρτισμό. Έτσι, εναποθέτουν όλη την οργάνωση στα χέρια του Υψηλάντη και με αυτόν τον τρόπο και το μέλλον της βαλκανικής επανάστασης. Εδώ γίνεται ξεκάθαρο πόσο μεγάλο λάθος είναι να δίνουμε όλη την εξουσία σε ένα άτομο.

Εκείνη την περίοδο ο Υψηλάντης είχε στριμωχτεί σε μια γωνιά και επειδή βρίσκεται στη θέση του αρχηγού της οργάνωσης, γίνονται κάποια λάθη. Βασικό του λάθος είναι το ότι διώχνει τους Ρουμάνους και τους Βουλγάρους από τη Φιλική Εταιρεία και τα σχέδια για την επανάσταση. Ο Υψηλάντης και τα στρατεύματά του ξεκινούν να εισβάλλουν στη σύγχρονη Ρουμανία, στην ιστορική περιοχή της Μολδοβλαχίας. Η συμπεριφορά του Υψηλάντη και των ανθρώπων του είναι μια συμπεριφορά κατακτητών. Αυτός και οι αξιωματούχοι του φέρονται προς τον ρουμανικό πληθυσμό όπως ένας φεουδάρχης προς τους αγρότες. Το πιο σοκαριστικό και χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η εκτέλεση την οποία οργάνωσε ο Υψηλάντης του ηγέτη των τοπικών πληθυσμών, του Βλαδιμηρέσκου. Όποια κι αν είναι τα κίνητρα του Υψηλάντη και των τριγύρω του για να τον εκτελέσουν, είναι μια εντελώς ανούσια, λανθασμένη και ακατάλληλη για την ιστορική συγκυρία πράξη. Στέλνει απελευθερωτικά –υποτίθεται– στρατεύματα για να κατακτήσουν ξένα εδάφη και παράλληλα αποκεφαλίζει τα άτομα που θα μπορούσαν να τον βοηθήσουν, όπως ο Βλαδιμηρέσκου.

Με ένα παρόμοιο αριστοκρατικό, ρωσοτσαρικό, τρόπο εκδιώχνει τους Βουλγάρους οι οποίοι εκείνη την περίοδο ήταν εκπληκτικά έτοιμοι για μία εξέγερση την οποία προπαγάνδιζαν οι ίδιοι οι απόστολοι της Φιλικής Εταιρείας. Στην ιστοριογραφία είναι γνωστό ότι εκείνη την εποχή μία αντιπροσωπία, αποτελούμενη από εκπρόσωπους της βουλγαρικής ελίτ του τότε, πήγε να συναντήσει τον Υψηλάντη όσο αυτός βρισκόταν στο Βουκουρέστι. Αυτός όμως τους έδιωξε, κάτι που έβαλε και τέλος στις ελπίδες των Βούλγαρων για οποιαδήποτε συμμετοχή τους στην επανάσταση. Όλα αυτά λαμβάνουν χώρα μέσα σε μία περίοδο μόλις 3 μηνών (Μάρτιο, Απρίλιο και Μάιο) το 1821 και οριακά ταυτόχρονα, ίσως και μαζί, με την εκτέλεση του Βλαδιμηρέσκου.

Αυτές οι πράξεις του Υψηλάντη σίγουρα εμφορούνται από συγκεκριμένα κίνητρα αλλά επί της ουσίας εδώ έχουμε να κάνουμε με μία σύγκρουση μεταξύ 3 προσωπικοτήτων βόρεια του Δούναβη: του Βλαδιμηρέσκου, του Σάββα Καμινάρη Φωκιανού και του Υψηλάντη. Η καθεμία από αυτές τις προσωπικότητες αντιπροσώπευε τις 3 εθνότητες: τους σημερινούς Ρουμάνους, τους Βούλγαρους και τους Έλληνες.

Κι εδώ οφείλουμε να σημειώσουμε και πάλι πόσο κακό είναι όλη η εξουσία να ανατίθεται στα χέρια μιας χούφτας ανθρώπων.

Μέσα σε αυτό το αλισβερίσι των 3 λαών μέσα από αυτούς τους εκπροσώπους, τα νεύρα του Υψηλάντη σπάνε πρώτα, εκτελεί τον Βλαδιμηρέσκου και απομονώνει τον ηγέτη των Βούλγαρων τον Σάββα Μπίνμπαση, γνωστό στην Ελλαδα ως Καμινάρη. Ο Καμινάρης δεν πήγε να συναντήσει τον Υψηλάντη μαζί με την αντιπροσωπία, ήταν όμως υπεύθυνος για τη δημιουργία πυρήνων της Φιλικής Εταιρείας στα βουλγαρικά εδάφη και αυτός αναγνωρίζεται από τους Βούλγαρους τότε ως ηγέτης. Μεταξύ αυτών των 3 προσωπικοτήτων υπάρχουν μεγάλες τριβές αλλά πιο κοντά μεταξύ τους βρίσκονται ο Καμινάρης μαζί με τον Βλαδιμηρέσκου.

Πες μας παραπάνω για αυτή την αντιπροσωπία των Βουλγάρων.

Εκείνη την εποχή ο Καμινάρης ήταν και κάτι σαν κυβερνήτης του Βουκουρεστίου και παράλληλα είναι ηγέτης των Βουλγάρων. Το πιο πιθανό είναι ότι ο Καμινάρης είχε δώσει εντολή σε αυτή την αντιπροσωπία να συναντήσει τον Υψηλάντη. Η αντιπροσωπία λέει τότε το εξής: «Είμαστε έτοιμοι». Αυτή αποτελείται από το καϊμάκι της βουλγαρικής αριστοκρατίας της εποχής, περίπου 16 άτομα. Αυτοί πηγαίνουν στο Βουκουρέστι, ο Υψηλάντης τους διώχνει και γυρνώντας πίσω στη Βουλγαρία περνούν πάνω σε μία από τις 2 διαβάσεις που είχαν φτιαχτεί για μεταφορά πάνω από τον Δούναβη –στα λιμάνια του Σβιστόφ και του Ρούσε. Η αντιπροσωπία περνά τη διάβαση από το Σβιστόφ. Από την άλλη πλευρά τους περιμένουν Οθωμανοί στρατιώτες. Οι οθωμανικές Αρχές τους σφαγιάζουν όλους επί τόπου. Αυτό μας δείχνει ότι υπήρξε προδοσία. Τους περιμέναν για να τους πιάσουν ώστε να τους εκτελέσουν αφού ήξεραν πού έχουν πάει αυτοί οι άνθρωποι και τι ακριβώς έχουν κάνει. Δεν υπάρχουν συγκεκριμένα ονόματα αλλά γνωρίζουμε 2-3 ονόματα οι οποίοι είναι ανάμεσα στους εκτελεσμένους. Έτσι ξεκινά η ολική ρήξη μεταξύ Υψηλάντη και Καμινάρη. Η δολοφονία του Βλαδιμηρέσκου φτάνει τα πράγματα στο απροχώρητο και κάπως έτσι καταρρέει το σχέδιο για μία παμβαλκανική εξέγερση.

Μιλάμε τόση ώρα για τις διαφωνίες που υπάρχουν στο τρίγωνο Καμινάρης-Υψηλάντης-Βλαδιμηρέσκου. Πώς διατυπώθηκε όμως το περιεχόμενο της διαφωνίας;

Η βασική αιτία είναι ο μεγαλοελληνισμός του Υψηλάντη. Στην αρχή της ΦΕ υπήρχε η ιδέα για μία μεγάλη παμβαλκανική επανάσταση ενάντια στον Σουλτάνο. Από τη στιγμή όμως που αναλαμβάνει τα πράγματα, για αυτό το σύντομο χρονικό διάστημα, ο Υψηλάντης πλέον τα πράγματα φαίνονται εντελώς μεγαλο-ελληνικά και πάρα πολύ σοβινιστικά. Ακριβώς το αντίθετο δηλαδή από εκεί που η Φιλική Εταιρεία είχε μέλη όπως τον Βλαδιμηρέσκου και τον Σάββα Καμινάρη – που μέχρι σήμερα δεν είναι ξεκάθαρο αν ήταν Βούλγαρος ή Έλληνας. Αυτοί οι άνθρωποι μπήκαν στη Φιλική Εταιρεία εκπροσωπώντας τα συμφέροντα των Ρουμάνων και των Βουλγάρων, άρα προφανώς υπήρχε αυτό το στοιχείο. Σε κάποια φάση όμως μπαίνει σε πρώτο πλάνο ότι η εξέγερση θα είναι μόνο προς τα συμφέροντα των ελληνικών πληθυσμών. Ο πρώτος που αρχίζει να στηρίζει μόνο τα δικά του ρουμανικά συμφέροντα είναι ο Βλαδιμηρέσκου. Από ένα σημείο και μετά αρχίζουν ο Καμινάρης και ο Βλαδιμηρέσκου να σκέφτονται να τα βρουν με τους Οθωμανούς. Σε ένα σημείο μάλιστα ο Καμινάρης όντως συνεργάζεται με τους Τούρκους και έχει σαν σκοπό πια το να βρίσκει και να σκοτώνει μέλη της ΦΕ. Προφανώς για την ελληνική και τη ρουμανική ιστοριογραφία κάτι τέτοιο θεωρείται προδοσία. Παρ’ όλα αυτά, είναι πολύ χαρακτηριστικό ότι την ίδια χρονιά, το 1821, εκπρόσωποι των τουρκικών Αρχών συναντούν τον Καμινάρη και τον εκτελούν, οπότε δεν μπορεί να θεωρηθεί σε καμία περίπτωση προδότης του παμβαλκανικού οράματος.

Οπότε έχουμε ταυτόχρονα μία διπλή μετατόπιση. Από το δημοκρατικό όραμα της ΦΕ στον αυταρχισμό του Υψηλάντη και από το παμβαλκανικό όραμα στον ελληνικό σωβινισμό. Θα μπορούσαμε να πούμε ότι ο Υψηλάντης, ως γόνος φαναριώτικης οικογένειας, δρα στα ρουμανικά εδάφη και βγάζει ένα αντανακλαστικό φαναριωτών που κυβερνούσαν με αυταρχισμό αυτές τις περιοχές για λογαριασμό της Πύλης; Αυτό μήπως κάνει και τους Ρουμάνους καχύποπτους προς τον Υψηλάντη;

Πολύ εύστοχες παρατηρήσεις. Το κίνημα του Βλαδιμηρέσκου είναι 100% αντι-φαναριώτικο και εδώ φαίνεται μια απόσταση στη σκέψη του Βλαδιμηρέσκου από τους Έλληνες φαναριώτες σκληρούς εκμεταλλευτές. Παρότι, όμως, είναι κατά των φαναριωτών, γίνεται μέλος της ελληνικής ΦΕ. Η απάντηση δεν είναι πολύ δύσκολη: πολλοί φαναριώτες γίνονται μέλη της ΦΕ, άρα δεν είναι εύκολο να πούμε ότι οι Ρουμάνοι αγρότες αντιλαμβάνονταν όλους τους φαναριώτες ως κάτι κακό. Ούτως ή άλλως, κατά κάποιον τρόπο, και ο ίδιος ο Βλαδιμηρέσκου ήταν ένας μικρο-φαναριώτης. Αλλά, ναι, γενικά ο Ρουμάνος αγρότης έβλεπε τους ανθρώπους του Υψηλάντη –που φέρονταν πολύ άσχημα σε αυτόν– με κακό μάτι και τους έβαζε στην ίδια μοίρα με τους φαναριώτες που ήταν οι φεουδάρχες της περιοχής. Δεν μπορούσαν να έχουν καλή άποψη.

Στα στρατεύματα του Υψηλάντη, πέρα από πολλούς ποιοτικούς επαναστάτες, υπήρχαν και ξεκάθαρα εγκληματικά στοιχεία. Στα τάγματα του Υψηλάντη υπήρχαν εμβληματικές φιγούρες που συμμετείχαν στο πέρασμα στη Μολδοβλαχία, οι οποίοι ήδη ήταν γνωστοί εγκληματίες και το έδειξαν αυτό από τη συμπεριφορά τους στο στράτευμα. Αυτό συμβάλλει στη περαιτέρω ρήξη μεταξύ Καμινάρη, Βλαδιμηρέσκου και Υψηλάντη μιας και ο καθένας από αυτούς έχει τα δικά του εδάφη και τα δικά του άτομα τα οποία προστατεύει και συνεπώς δεν μπορούν να μείνουν αμέτοχοι. Αυτή η σύγκρουση μεταξύ των τριών, που αναπτύσσεται μέσα στη ΦΕ, σηματοδοτεί και τις απαρχές των βαλκανικών εθνικισμών.

Οι Μαυροκορδάτος, Ιγνάτιος, ο κύκλος της Πίζας, που λένε, είναι εξαιρετικά εχθρικός με την ιδέα μιας παμβαλκανικής επανάστασης. Ο Υψηλάντης αμφιταλαντεύεται μεταξύ 2 λογικών, από τη μια ξεκινά την εξέγερση στην Μολδοβλαχία και όχι στον Μοριά, όπως θα έβγαζε νόημα, αλλά ταυτόχρονα απευθύνεται μόνο στους Έλληνες…

Επίσης, δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι η ΦΕ δημιουργήθηκε στη Ρωσία και κάτω από το καλόβουλο βλέμμα των ρωσικών μυστικών υπηρεσιών. Όλοι οι Ρώσοι προοδευτικοί διανοούμενοι, όπως ο Πούσκιν, ήταν φίλοι και με τον Υψηλάντη μιας και ο ίδιος ανήκε στα υψηλά σαλόνια της ρωσικής κοινωνίας. Επομένως, προφανώς η ΦΕ είναι, έως έναν βαθμό, ρωσικό δημιούργημα.

Γνωρίζουμε ποια ήταν η διάδοση της ΦΕ στους βουλγαρικούς πληθυσμούς;

Δεν υπάρχουν πολλές πηγές αλλά μέσα από μαρτυρίες και απομνημονεύματα, όσο αυτά θεωρούνται αυθεντική ιστορική πηγή, γνωρίζουμε ότι υπήρχαν πυρήνες της ΦΕ σε αυτές τις περιοχές και στις μεγάλες βουλγαρικές πόλεις. Για τους Βούλγαρους ήταν και θέμα τιμής και συμμετείχαν με ευχαρίστηση σε τέτοια εγχειρήματα όπως η ΦΕ.

Τα μέλη τους στη ΦΕ ήταν βασικά χαϊντούκοι [αντίστοιχοι των Ελλήνων κλεφτών] ή έμποροι;

Ως επί το πλείστον συμμετείχαν έμποροι και διανοούμενοι, η ελίτ της βουλγαρικής κοινωνίας. Έχουμε, ωστόσο, πηγές που αναφέρουν, για παράδειγμα, ότι ο Ιντζέ Βοϊβόντα, ο οποίος ήταν ο μεγαλύτερος χαϊντούκος και το δεξί χέρι του Καμινάρη, συμμετείχε στη ΦΕ. Ο Ιντζέ Βοϊβόντα αποτελεί θρυλική φιγούρα για το βουλγαρικό φολκλόρ. Μάλιστα πέθανε κατά τη διάρκεια της Επανάστασης του ‘21 στον ποταμό Προυτ στη μάχη του Σκουλενίου. Αυτό καταγράφεται σαν γεγονός σε όλη την ιστοριογραφία του 19ου αιώνα απ’ όλες τις σκοπιές – στα αγγλικά, στα γαλλικά, στα ισπανικά, στα ελληνικά… Στις λίστες με τους νεκρούς από τη Μάχη του Σκουλενίου ο Ιντζέ Βοϊβόντα βρίσκεται πάντα μέσα. Αυτή η μάχη θεωρήθηκε μία ηρωική πράξη αυτοθυσίας, παρόμοια με αυτή των 300 του Λεωνίδα. Πρόκειται για ένα μεγάλο αιματοκύλισμα…

Πες μας λίγα παραπάνω λόγια για τον Ιντζέ Βοϊβόντα και γιατί είναι μύθος στη Βουλγαρία;

Ο Ιντζέ Βοϊβόντα πριν πάει στη Μολδαβία ήταν κιρτζαλής [κιρτζαλήδες: μουσουλμάνοι ληστές]. Έγινε μύθος γιατί αφήνει μια καθαρά παραβατική καριέρα, το «κιρτζαλίδικο» παρελθόν του, και πάει να γίνει έντιμος χαϊντούκος επαναστάτης. Το «ιντζέ» που λέμε για αυτόν τον άνθρωπο είναι παρατσούκλι το οποίο σημαίνει στα τουρκικά ότι είχε πολύ λεπτή και ωραία κορμοστασιά, ότι ήταν ωραίος. Οι Βούλγαροι χαϊντούκοι τότε –όπως και οι Έλληνες κλέφτες– είχαν παρατσούκλια, ώστε να μπορούν να κρύβονται, και αυτός είχε λάβει αυτό. Όλοι οι Βούλγαροι χαϊντούκοι που διασχίζουν τον Δούναβη προς τον βορρά τότε βρίσκονται εντός της αυλής, ανήκουν στη φρουρά, των μεγάλων αρχόντων εκεί. Και εκεί πάντοτε ο αρχηγός των Βουλγάρων ήταν ο Καμινάρης. Ο Ιντζέ ακολουθεί τον ίδιο δρόμο, γίνεται ο φρουρός κάποιου άρχοντα, περνά τον Δούναβη, και αυτό συμβαίνει με τη βοήθεια του Καμινάρη.

Στην Ελλάδα ξέρουμε πως οι κλέφτες γίνονταν αρματολοί –δηλαδή η εξουσία τους ανέθετε αστυνομικά καθήκοντα. Οι χαϊντούκοι ήταν κάτι παρόμοιο με τους αρματολούς;

Αν εννοείται αν οι χαϊντούκοι περνούσαν σε τουρκική υπηρεσία αργότερα, τότε όχι. Δεν είναι σίγουρο, αλλά μάλλον όχι. Ο Βούλγαρος χαϊντούκος γνωρίζουμε ότι γίνεται τέτοιος λόγω κάποιας βεντέτας, αλλά συνεχίζει αφότου έχει πάρει το αίμα σου πίσω επειδή του αρέσει να έχει κι αυτός κάποια εξουσία. Σίγουρα υπάρχουν και περιπτώσεις όπου δεν το συνέχισαν, αλλά στην ιστορία έμειναν όσοι συνέχισαν έπειτα από τη βεντέτα κάνοντας και άλλα πράγματα.

Άρα μπορούν να περάσουν τον Δούναβη και να γίνουν «μπράβοι» κάποιου άρχοντα, αλλά μάλλον δεν γίνονται αρματολοί.

Μάλλον έτσι είναι. Δεν έχουμε σχετικές καταγραφές. Γενικώς οι Βούλγαροι δεν αγαπούμε να καταγράφουμε την ιστορία· οι δικές μας πηγές είναι κυρίως ελληνικές ή, από την οθωμανική περίοδο, τουρκικές. Οπότε δεν έχουμε καταγεγραμμένη περίπτωση κάποιου χαϊντούκου να αποκτά εξουσία στην αστυνομία. Ίσως συνέβη. Η γενική εικόνα πάντως είναι ότι ξεφεύγουν προς τα πάνω, διασχίζοντας τον Δούναβη, και κάνουν κάτι άλλο.

Να ρωτήσουμε και κάτι άλλο τώρα. Ξέρουμε ότι στα ορεινά της Βουλγαρίας αναπτύχθηκε μια πολύ σημαντική οικοτεχνία που αναπτύχθηκε στα μέσα του 18^ου αιώνα, όπως έγινε και στην Ελλάδα –Ήπειρος, ορεινή Θεσσαλία, ένα κομμάτι της Μακεδονίας– που είχε το βουνό ως βάση ανάπτυξης. Αυτή η βιοτεχνία στην Ελλάδα απασχολεί 50.000 ανθρώπους, όμως διαλύθηκε σταδιακά, κυρίως λόγω του ανταγωνισμού με την Ευρώπη, και δεν μπόρεσε το Οθωμανικό κράτος να τη σώσει. Η βουλγάρικη βιοτεχνία αντέχει περισσότερο και, αν ναι, γιατί;

Οι Έλληνες με την οικονομική τους ανάπτυξη εκείνη την εποχή είναι μπροστά από τους Βούλγαρους κατά 50 χρόνια. Το 1821, οι Βούλγαροι είναι ήδη πίσω σε αυτές τις διαδικασίες που περιγράφετε. Αρχίζει να δημιουργείται, αλλά αργά, μία κάποιου είδους μπουρζουαζία. Αυτό έχει να κάνει με τις ιδιαιτερότητες της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, η οποία δουλεύει με κάποια στερεότυπα. Για παράδειγμα, ανέθεταν στους Έλληνες τις θάλασσες, τους ενθάρρυναν να έχουν δικά τους καράβια και να ασχολούνται με το εμπόριο κτλ. Αντίστοιχα για τους Βούλγαρους, σε κάποια φάση αποφασίζεται ότι το πρόβατο θα είναι το βουλγαρικό χαρακτηριστικό στοιχείο στην οθωμανική οικονομία. Ουσιαστικά τότε στα βουνά, οι πιο ανεπτυγμένες οικονομικά κωμοπόλεις της Βουλγαρίας έχουν να κάνουν με το πρόβατο. Μιλάμε για τεράστια κοπάδια. Οι Βούλγαροι κατέχουν το μονοπώλιο σε οτιδήποτε πρόβειο εισάγεται στην Κωνσταντινούπολη και τότε είναι που δημιουργείται μία πρωτο-ελίτ της Βουλγαρίας. Αλλά η περαιτέρω ανάπτυξη που αναφέρετε, έρχεται πιο μετά, σε δεύτερο χρόνο, στα μέσα του 19^ου αιώνα.

Ακριβώς! Στο πρώτο μισό του 19^ου αι., τα ρούχα του οθωμανικού στρατού ξέρουμε πως προέρχονται όλα από το μαλλί της Βουλγαρίας.

Σωστά. Αξίζει επίσης να σημειώσουμε ότι όταν οι Οθωμανοί έρχονται στα πράγματα, οι Βούλγαροι βρίσκονται σε πολύ χειρότερη θέση σε σύγκριση με το Βυζάντιο. Όταν παίρνουν την Κωνσταντινούπολη και καταστρέφουν το Βυζάντιο, διατηρούν τη θρησκευτική δομή του Πατριαρχείου στην Πόλη, που είναι υποτίθεται παγκόσμια, αλλά στην ουσία είναι ελληνοκρατούμενη. Μάλιστα οι Τούρκοι καταργούν το Πατριαρχείο του Ταρνόβου και το υπάγουν σε αυτό της Κωνσταντινούπολης. Έτσι, οι Βούλγαροι μένουν πίσω. Επίσης, η βυζαντινή αριστοκρατία συνεχίζει να ζει σε αντίθεση με την βουλγαρική, η οποία εξαφανίζεται. Αυτές είναι σημαντικές επισημάνσεις ώστε να καταλάβουμε γιατί οι Βούλγαροι μένουν πίσω –και όχι γιατί οι Έλληνες είναι μπροστά. Έτσι, ξεκινά μια πιο γρήγορη αναγέννηση των Ελλήνων. Η ελληνική αριστοκρατία συνδέεται και φυσικά, μάλιστα, με τη Ρωσία, για παράδειγμα, μια βυζαντινή πριγκίπισσα του γένους των Παλαιολόγων, η Σοφία, παντρεύεται τον Ιβάν τον 3ο. Έτσι, η κληρονομιά και ο πλούτος μεταφέρεται από την Κωνσταντινούπολη στη Μόσχα.

Βέβαια, αυτοί μάλλον δεν θεωρούσαν τους εαυτούς τους Έλληνες;

Ένα πολύ καλό παράδειγμα πολυπολιτισμικό, που μου αρέσει να αναφέρω πάντα, είναι η πρώτη Εξέγερση του Ταρνόβου το 1598. Τότε υπήρχε κάτι σαν φιλική εταιρεία στα Βαλκάνια, τότε υπήρχε σύγκρουση μεταξύ της Αυστρίας και της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Μεγάλη φιγούρα σε αυτή τη σύγκρουση είναι ένας ηγέτης της Μολδοβλαχίας, ο Mihai Viteazul, που στα ρουμανικά σημαίνει Μιχαήλ ο Γενναίος, που επιτίθετο στους Οθωμανούς όπου τους έβρισκε. Στο δικό του κίνημα υπάρχουν Βούλγαροι, Σέρβοι, Αλβανοί, Ρουμάνοι. Υπήρχαν μάλιστα και τότε σχέδια για παμβαλκανική εξέγερση! Και το ενδιαφέρον είναι ότι ο τότε ηγέτης των Βούλγαρων ήταν Έλληνας, ο Μητροπολίτης Διονύσιος του Ταρνόβου, Διονύσιος Ράλλης. Οι άλλοι 2 ηγέτες της εξέγερσης ήταν ο ένας από το Ντουμπρόβνικ [Κροατία] και ο άλλος ήταν Βούλγαρος από τη Νικόπολη πάνω στον Δούναβη.

Μια τελευταία ερώτηση. Έχουμε Βούλγαρους που συμμετέχουν στην Επανάσταση στον νότο και απομένουν εδώ, όπως ο οπλαρχηγός Χατζηχρήστος [Χατζηχρήστος Ντάγκοβιτς ή Βούλγαρης] που συμμετέχει στην εθνοσυνέλευση του ’44 και μιλά συγκινημένος και με σπαστά ελληνικά. Πες μας δυο λόγια.

Ναι, και δεν ήταν μόνο ο Χατζηχρήστος. Η ιστορία του οπλαρχηγού Χατζηχρήστου είναι ένας ολόκληρος μύθος από μόνη της. Και αυτός ξεκινά τη δράση του λόγω μιας προσωπικής βεντέτας, αργότερα χρειάζεται να φύγει και φτάνει έως την Αίγυπτο. Εκεί συμμετείχε στα στρατεύματα του Μεχμέτ Αλί και επιστρέφει μαζί με αυτό το αιγυπτιακό εκστρατευτικό σώμα που είχε έρθει με σκοπό να πνίξει την Επανάσταση στον Μοριά. Ο ίδιος όμως αλλάζει τότε στρατόπεδο. Μία ενδιαφέρουσα λεπτομέρεια για αυτόν: είχε μία κόρη την Ευφροσύνη, που έπρεπε λόγω προξενιού να γίνει γυναίκα του Γκεόργκι Σάβα Ρακόβσκι (1821-1867), ο οποίος ήταν ένας από τους πρώτους που μίλησαν για παμβαλκανική ένωση και πήρε μέρος στην Επανάσταση. Αλλά ο Ρακόφσκι δεν δέχτηκε το προξενιό και έχασε την «καλή τύχη».

Υπάρχει επίσης μία ιστορία για δύο οπλαρχηγούς πιο συγκεκριμένα για τον Κολοκοτρώνη και έναν άλλο που είναι έτοιμοι να σφαχτούν για προσωπικές διαφωνίες και εκεί μεσολαβούν δύο Βούλγαροι, ο Χατζηχρήστος και ένας ακόμη, λέγοντάς τους «καλά εμείς κάναμε τόσο δρόμο για να σας βρούμε και εσείς θα σκοτωθείτε μεταξύ σας;» Αυτοί τότε, λέγεται, ντράπηκαν τόσο όταν το άκουσαν και τελικά σταμάτησαν τη σύγκρουση. Τέτοια στιγμιότυπα αποτελούν την κοινή μικτή ιστορία των Βαλκανίων!

Σε ευχαριστούμε για τον χρόνο που μας αφιέρωσες και την πολύ κατατοπιστική κουβέντα!

ΣΗΜΕΙΩΣΗ

[1] Διαθέσιμο στο https://anemi.lib.uoc.gr/metadata/5/4/9/metadata-02-0000171.tkl

Βλ. Απόσπασμα της ομιλίας του Κράστεβ Λατσεζάρ στο συνέδριο:

Η απάντησή του σε μια ερώτηση για τον Υψηλάντη, τη Φιλική Εταιρεία και η βαλκανική διάσταση της επανάστασης του 1821. Το ’21 ως μια χαμένη ευκαιρία παμβαλκανικής εξέγερσης.

Ολόκληρο το βίντεο της ομιλίας του στον ιστότοπο του συνεδρίου:

Lachezar Krastev

Συνέντευξη του Κράστεβ Λατσεζάρ: «To 1821 αποτελεί ένα παράδειγμα παμβαλκανικής αλληλεγγύης»

The post «Το ’21 ως μια χαμένη ευκαιρία παμβαλκανικής εξέγερσης» Συνέντευξη Λατσεζάρ Κράστεφ first appeared on Aυτολεξεί.

Η επαναστατικότητα και ο απόηχος της Ελληνικής Νομαρχίας

io — Sun, 12 Dec 2021 10:44:30 +0000

Χαράλαμπος Μαγουλάς, Πανεπιστήμιο Λευκωσίας. Ακολουθεί ένα εκτεταμένο μέρος της παρουσίασης του Χαράλαμπου Μαγουλά στο Διεθνές Συνέδριο για την Επανάσταση του 1821.

Τα κείμενα άλλων εποχών που μάλιστα συνδέονται άρρηκτα με κρίσιμα ιστορικά γεγονότα ή σταθμούς που σηματοδότησαν αλλαγές παραδειγμάτων πολλές φορές περιβάλλονται από δυσεπίλυτα ζητήματα, είτε πραγματολογίας, είτε ερμηνείας, και επιβάλλουν ως εκ τούτου την έλλειψη ομογνωμοσύνης των μελετητών και των ανθρώπων ή ομάδων που επιχειρούν να τα εντάξουν σε κάποια ιδεολογία ή πολιτική και κοινωνική σκοπιά. Μια συνηθισμένη παράμετρος διχογνωμιών είναι το αν κρίνονται με βάση την εποχή τους ή με τα σημερινά σταθμά, καθώς κάτι που μπορεί στη σύγχρονη εποχή να φαίνεται (και να είναι) ξεπερασμένο σε άλλους καιρούς μπορεί να ήταν πρωτοποριακό και ριζοσπαστικό. Σε τέτοιες περιπτώσεις, πρόκειται για ερώτημα που αφορά τη χρήση όρων και γενικά της γλώσσας, ερευνώμενο συνήθως από μια ιστορία των ιδεών.

Ένα επιφανές παράδειγμα τέτοιου κειμένου είναι η Ελληνική Νομαρχία (ΕΝ), η οποία γράφτηκε και δημοσιεύτηκε από κάποιον ανώνυμο Έλληνα στο Λιβόρνο το 1806.

Ένα από τα πρώτα σημεία στα οποία στάθηκε η βιβλιογραφία γύρω από το βιβλίο αυτό ήταν, όπως αναμενόταν, η ταυτότητα του συγγραφέα ή, ακόμα, και των συγγραφέων, με πλείστες υποθέσεις να έχουν πέσει στο τραπέζι από την εποχή που ήρθε στο φως και συστήθηκε στην ελληνική κοινωνία περισσότερο από 140 χρόνια μετά το πρώτο τύπωμα.1 Εδώ, ωστόσο, θα ασχοληθούμε με τις ερμηνείες που έχει δεχτεί η ΕΝ από σύγχρονους μελετητές, για το κατά πόσο λοιπόν πρόκειται για ένα επαναστατικό κείμενο, εξαιρετικό, αν όχι μοναδικό, για την εποχή του, ή για το κατά πόσο αυτή η πτυχή της έχει υπερεκτιμηθεί και στηρίζεται περισσότερο σε πολιτικές ανάγκες ή σε ιδεολογικές της χρήσεις παρά σε στοχασμούς που όντως μπορούν να ανευρεθούν εντός της.

Τα πιο ισχυρά σημεία ριζοσπαστικότητας του κειμένου έχουν πολλές φορές επισημανθεί από τους μελετητές του. Οι ιδιαίτερα προοδευτικές για τις αρχές του 19ου αιώνα θέσεις του εκκινούν από την αντίληψή του για την ανθρώπινη φύση και φτάνουν μέχρι την ανάλυσή του για τάξεις ανθρώπων που ζουν εις βάρος της πλειοψηφίας των κατώτερων στρωμάτων και στην ουσία στηρίζουν τη διαιώνιση της σκλαβωμένης του πατρίδας. Από τις πρώτες ήδη σελίδες του βιβλίου επισημαίνεται λοιπόν από τον Ανώνυμο ότι η φύση έκανε όλους τους ανθρώπους όμοιους, με αποτέλεσμα να μη διαφέρει κανείς από τον άλλο, ο απλός υπήκοος από τον τύραννο, όπως λέει με επίταση (σ. 22).2 Τα φυσικά χαρίσματα είναι κοινά και διαθέσιμα σε όλους τους ανθρώπους, γι’ αυτό στηλιτεύει τους ανθρώπους που φοβούνται στη θέα και μόνο του τυράννου (σ. 23).

Ο πιο διάσημος χαρακτηρισμός της ΕΝ αφορά ωστόσο την ξεκάθαρη αντικληρικαλικότητά της, θέση που κυριάρχησε τόσο σε οριστικές αποτιμήσεις της από το δεύτερο μισό του 20ού αιώνα και μετά, όσο και στη διεκδίκηση της ιδεολογικής της πλατφόρμας. Ο Ανώνυμος στρέφεται γενικά εναντίον του κλήρου καταγγέλλοντας την αμάθειά του την οποία μεταβιβάζει στους πολίτες, καλλιεργώντας τους δεισιδαιμονίες και φόβο, καθώς επίσης και τα ψεύδη στα οποία στηρίζει το κήρυγμά του που αποτρέπουν τους πιστούς από το να ερευνούν την αλήθεια, διότι αυτό συνεπάγεται αυτομάτως διάπραξη αμαρτίας (σ. 67). Αργότερα εξακοντίζει τις κατηγορίες του ειδικά απέναντι στον κλήρο της υπόδουλης Ελλάδας, καθώς τον θεωρεί άμεσο συνεργό του οθωμανικού κράτους και κύριο υπεύθυνο για τον αφανισμό της πατρίδας του (σ. 110 κ.ε.).

Παρόμοια στάση τηρεί και για τους ευγενείς, τους οποίους ονομάζει ολιγάρχες, καθώς καταδεικνύει ότι όλος ο πλούτος της επικράτειας ανήκει σε αυτούς, ενώ οι Έλληνες μαστίζονται από ένδεια εργαζόμενοι για τα συμφέροντα αυτών (σ. 68 κ.ε.). Τα δεινά του λαού ανάγονται στο Βυζάντιο, αφού από τότε αυτές οι τάξεις, οι τύραννοι, το ιερατείο και οι ευγενείς, καταδυνάστευαν τους υπηκόους της αυτοκρατορίας (σ. 74), πρακτική που συνεχίστηκε απαραμείωτα και επί τουρκοκρατίας.

Κάποια λιγότερα προβεβλημένα αποσπάσματα του στοχασμού του Ανώνυμου που θα μπορούσαν να συνηγορήσουν υπέρ της θέσης ότι η ΕΝ είναι πράγματι άκρως ριζοσπαστική καλύπτουν μια πλειάδα θεμάτων που σχετίζονται με την κοινωνική ζωή, το εμπόριο, τη γλώσσα. Επομένως, ενώ έχει ήδη υποδείξει τους υπαίτιους για την κακοδαιμονία των Ελλήνων στο πρόσωπο των ευγενών του Φαναρίου, των εύπορων Ελλήνων της διασποράς και των κληρικών, δεν διστάζει ταυτόχρονα να κατηγορήσει τους υπόδουλους για έλλειψη σθένους και βούλησης να επαναστατήσουν ώστε να αποτινάξουν τον ζυγό τους, αποκαλώντας τους αποχαυνωμένους (σ. 66).

Περαιτέρω, σε μια εντυπωσιακή κριτική που ασκεί στο χρήμα ως εφεύρεση και πρακτική, διακρίνει ότι, μολονότι η χρήση του προοριζόταν για τη μέτρηση και τη στάθμιση των αγαθών, κατέστη εργαλείο αξιολόγησης ανθρώπων και αρετών, έφθειρε τα ήθη, καθώς έγινε το μέσο διαχωρισμού εντός των κοινωνιών σε πλούσιους που ζουν πολυτελώς και σε φτωχούς που εξαθλιώνονται, έκανε τους ανθρώπους εχθρούς της φύσης και του εαυτού τους, αφού αποτελεί το κίνητρο υποδούλωσης πληθυσμών και διατήρησης του ολέθριου θεσμού της δουλείας (σ. 104-5).

Στη συνέχεια, κάνει λόγο για το 99% των ανθρώπων που μοχθούν για να κερδίζει ο ένας (σ. 106), σκέψη που παραπέμπει στο γνωστό σύνθημα των κινημάτων Occupy της προηγούμενης δεκαετίας, ενώ στην ευνομούμενη πολιτεία του, στη νομαρχία, το χρήμα θα έχει καταργηθεί (σ. 109), απηχώντας κατ’ αυτόν τον τρόπο θέσεις που θα διατυπωθούν συστηματικά από κομμουνιστές και αναρχικούς στοχαστές και θα βρουν κοινωνικό έρεισμα αρκετές δεκαετίες αργότερα. Τέλος, εξίσου σημαντική, κρίσιμη και άκρως προοδευτική για την εποχή του στάση αποτελεί η προτροπή για χρήση της απλής διαλέκτου, όπως αποκαλεί τη δημοτική ομιλούμενη γλώσσα, ώστε να εκλαϊκευθούν επιστημονικές έννοιες και θεωρίες, να γίνουν κτήμα των νέων και κατόπιν όχημα για την απελευθέρωση πρώτα των νοών και ύστερα των ανθρώπων (σ. 150).

Η εποχή κατά την οποία γράφεται η ΕΝ είναι πράγματι συγκλονιστική. Ο απόηχος της Γαλλικής Επανάστασης και των κηρυγμάτων του Διαφωτισμού για χειραφέτηση και αυτοδιάθεση δεν λένε να κοπάσουν, καθώς διαδίδονται από κύκλους διανοουμένων και μεταφέρονται στην Ευρώπη με τους Ναπολεόντειους Πολέμους. Ο γαλλικός στρατός μόλις έχει κερδίσει στο Αούστερλιτς τα ρωσοαυστριακά στρατεύματα (1805), ενώ η επιδραστική ιδεολογία της απελευθέρωσης των λαών από τη δεσποτεία είναι εμφανής ακόμα και σε υποσημειώσεις της ιστορίας, όπως η εξάμηνη ιακωβινική εγκαθίδρυση της Παρθενόπειας Δημοκρατίας στη Νάπολη το 1799 με την εκδίωξη του Βασιλιά του Βασιλείου των Δύο Σικελιών Φερδινάνδο Α΄ από τον στρατηγό Σαμπιονέ.3 Έναν χρόνο νωρίτερα είχε δολοφονηθεί ο Ρήγας στον Πύργο Νεμπόισα στο Βελιγράδι, το έργο και η είδηση του θανάτου του οποίου είχαν αρχίσει να διαδίδονται ανάμεσα στους Έλληνες της διασποράς στην Ευρώπη. Στον μεγάλο αυτόν επαναστάτη είναι άλλωστε αφιερωμένη και η ΕΝ, ωστόσο, εξετάζοντας προσεκτικά ορισμένα σημεία της, θα μπορούσε κανείς να διατυπώσει αρκετές αντιρρήσεις για το κατά πόσο ο Ανώνυμος γνώριζε ή αποδεχόταν πλήρως τις θέσεις του Ρήγα. Μολονότι αναφέρεται, αν και όχι ονομαστικά σε αρκετά έργα του Ρήγα,4 είναι αμφίβολο εάν πράγματι είχε διαβάσει ή, εάν ναι, είχε ενστερνιστεί το πιο επαναστατικό ίσως και ρηξικέλευθο έργο του, τη Νέα Πολιτική Διοίκηση, την πρόταση Συντάγματος που στηρίχτηκε στο γαλλικό επαναστατικό σύνταγμα του 1793.

Ας δούμε, επί παραδείγματι, ένα ζήτημα ορολογίας, στο οποίο υπάρχει εμφανής διάσταση μεταξύ των δύο στοχαστών: ενώ ο Ρήγας στο Αρ.3 των Δικαίων του Ανθρώπου κάνει λόγο για ισότητα μεταξύ των πολιτών, όπως ακριβώς παρουσιάστηκε στο διάσημο τρίπτυχο της Γαλλικής Επανάστασης, ο Ανώνυμος, όπως είδαμε, αναφέρεται σε φυσική ομοιότητα. Μάλιστα, αν το περιεχόμενο της ισότητας στον Ρήγα είναι ξεκάθαρο, το ίδιο ισχύει και για την ομοιότητα του Ανώνυμου, καθώς στην αρχή του βιβλίου, αντιφάσκοντας σε σχέση με τη θέση που υποστηρίζει κατόπιν, περιγράφει τους λόγους της ανομοιότητας μεταξύ των ανθρώπων: α. η ίδια η φύση, η οποία προσφέρει άλλοτε ισχυρή και άλλοτε πιο αδύναμη κράση και περισσότερο ή λιγότερο πνεύμα, β. η ανατροφή, η οποία διαμορφώνει τις αρετές, τη σοφία και τα ήθη των ανθρώπων, οπότε άνθρωποι με διαφορετική ανατροφή έχουν διαφορετικά ήθη, και γ. η τύχη, η οποία αποτελεί τον κομβικό παράγοντα διαφοροποίησης των ανθρώπων ως προς τον πλούτο (σ. 17-18). Αν όμως η απόκτηση και διατήρηση πλούτου είναι μόνο θέμα τύχης, τότε γιατί θα πρέπει να μεμφόμαστε τους ευγενείς και τους πλούσιους, οι οποίοι κατέχουν το χρήμα και τα υλικά μέσα, ώστε να υποδουλώνουν τη συντριπτική πλειοψηφία των ανθρώπων που κοπιάζουν για την παραγωγή αγαθών; Το ίδιο ερώτημα μπορεί να τεθεί και για την πολιτική ομοιότητα την οποία ευαγγελίζεται ότι θα επιτύχει η νομαρχία μέσω ενός καλού νομοδότη που θα είναι ο αξιότερος και τιμιότερος όλων των ανθρώπων (σ. 19): η πολιτική ισότητα δεν συνεπάγεται οικονομική ισότητα ή αποκατάσταση των αδικιών, αλλά μάλλον τήρηση των νόμων, ώστε ο ασθενέστερος να μην αισθάνεται ότι βλάπτεται από τον ισχυρό.

Η θέση αυτή περί της πολιτικής ομοιότητας απέναντι στον νόμο μάς εισάγει στον κεντρικό προβληματισμό περί του πολιτεύματος που προωθεί ο Ανώνυμος με το πόνημά του. Σίγουρα, καταδικάζει ολοσχερώς τη μοναρχία, ωστόσο το περιεχόμενο και η μορφή της νομαρχίας μετεωρίζεται ανάμεσα σε δύο διαφορετικούς πολιτειακούς σχηματισμούς, την αριστοκρατία και τη δημοκρατία, και εντοπίζει τη μόνη διαφορά μεταξύ των δύο στο ότι η πρώτη κλίνει προς την ολιγαρχία, ενώ η δεύτερη προς την αναρχία (σ. 16), θυμίζοντας αρκετά τα ορθά πολιτεύματα και τις παρεκκλίσεις τους στα Πολιτικά του Αριστοτέλη. Θεωρεί ότι η ελευθερία μπορεί να υπάρχει και στα δύο, οπότε η εκλογή ενός εκ των δύο είναι αδιάφορη. Ίσως θα μπορούσαμε να διακρίνουμε εδώ την επιρροή της σκέψης του Μοντεσκιέ, καθότι η ορθή επιλογή πολιτεύματος μπορεί να εξαρτάται από το κλίμα ή το μέγεθος του πληθυσμού και την έκταση του κράτους.5

Ωστόσο, καμία τέτοια νύξη δεν υπάρχει στο κείμενο. Θα μπορούσε κανείς να πει ότι θα ήθελε ίσως να εντάξει τον πολιτειακό στοχασμό του τόσο σε μια παράδοση ρεπουμπλικανισμού που εκκινεί από την Αρχαία Ρώμη και φτάνει μέχρι την Αμερικανική και τη Γαλλική Επανάσταση, όσο και στην παράδοση της άμεσης δημοκρατίας, την οποία άλλωστε υπερασπίζεται και ο πνευματικός του μέντορας, ο Ρήγας, όταν μιλά για βούλευση του ίδιου του λαού για τους νόμους του (αυτονομία) στο Αρ. 10 του Περί της αυτοκρατορίας του λαού και για τις συναθροίσεις του λαού στο Περί των πρώτων συναθροίσεων. Ωστόσο, είτε αγνοεί, είτε αποσιωπά τόσο τα κελεύσματα του Ρήγα, όσο και τις πολιτικές διαδικασίες που ανέδειξε η Γαλλική Επανάσταση και ως εκ τούτου υπολείπεται θεωρητικά και προταγματικά από τα Συντάγματα της Ελληνικής Επανάστασης 16 χρόνια μετά: «η Νομαρχία δε μπορεί να προβλέπει ούτε Γενικές Συνελεύσεις, ούτε εκλογές, ούτε κυβέρνηση, ούτε Βουλή – όλα όσα κατόπιν προέβλεψε η Επανάσταση».6

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

1 Βλ σχ. Καραμπερόπουλος, Δ., «Τα πρώτα ενδοκειμενικά στοιχεία για την ταυτότητα του Ανώνυμου συγγραφέα της Ελληνικής Νομαρχίας ως υπόθεση εργασίας». Νέα Εστία, 1865: 184-205.

2 Η έκδοση της Ελληνικής Νομαρχίας που χρησιμοποιείται εδώ είναι των εκδόσεων Κάλβου, Αθήνα, 1968.

3 Gregory, D., Napoleon’s Italy. London: Associated University Presses, 2001, σ. 45 κ.ε.

4 Καραμπερόπουλος, Δ., «Τι γνώριζε ο Ανώνυμος συγγραφέας της ‘Ελληνικής Νομαρχίας’ για τον Ρήγα Βελεστινλή». Νέα Εστία, 175, 1862, 2014: 684-93.

5 Κιτρομηλίδης, Π, Νεοελληνικός Διαφωτισμός. Αθήνα: Μ.Ι.Ε.Τ., 2009, σ. 347.

6 Κρεμμυδάς, Β., «Ανωνύμου του Έλληνος, Ελληνική Νομαρχία. Μια απόπειρα ερμηνείας». Μνήμων, 35(35): 315-22.

The post Η επαναστατικότητα και ο απόηχος της Ελληνικής Νομαρχίας first appeared on Aυτολεξεί.

Συνέντευξη του Κράστεβ Λατσεζάρ: «To 1821 αποτελεί ένα παράδειγμα παμβαλκανικής αλληλεγγύης»

io — Tue, 07 Dec 2021 10:52:52 +0000

Το Διεθνές Συνέδριο για το 1821 «Η γνωστή-άγνωστη Επανάσταση | Μία παράδοση ανταρσίας: τέλος ή αρχή;» θα διεξαχθεί στην Αθήνα, 9 με 12 Δεκεμβρίου, με τη συμμετοχή ανθρώπων των κινημάτων, ερευνητών και πανεπιστημιακών από την Ελλάδα, την Τουρκία, τις βαλκανικές χώρες, την Ευρώπη και τον αραβικό κόσμο. Επίσημος ιστότοπος: congress1821.gr / Το αναλυτικό πρόγραμμα ΕΔΩ.

Ακολουθεί η προσυνεδριακή συνέντευξη του Βούλγαρου ιστορικού Κράστεβ Λατσεζάρ (Krastev Lachezar). Η ομιλία του Κράστεβ στο Συνέδριο θα διεξαχθεί την Κυριακή 12/12 με τίτλο «Εθνικοαπελευθερωτικός αγώνας και αναρχικοί: από τον Nechayev μέχρι τον Rogdaev. Οι επαφές ανάμεσα στους Ρώσους και Βούλγαρους αναρχικούς». Ο Κράστεφ σπούδασε Ιστορία στο Πανεπιστήμιο της Σόφιας. Η διδακτορική του διατριβή αφορούσε τους Κουμάνους και τους Τατάρους του Κάτω Δούναβη κατά τον 13ο και 14ο αι. Έχει γράψει, μεταξύ άλλων, τη μοναδική μέχρι τώρα βιογραφία του διάσημου αναρχικού Βασίλ Ικονόμοφ. Η έρευνά του εστιάζει στην ιστορία του αναρχικού κινήματος στη Βουλγαρία από τα χρόνια της Τουρκοκρατίας έως σήμερα.

Ερωτήσεις: Κώστας Ράπτης, δημοσιογράφος | Θεώρηση μετάφρασης: Γιάβορ Ταρίνσκι, συγγραφέας

Τι ενδιαφέρον παρουσιάζει για έναν ερευνητή εκτός των ελληνικών συνόρων, και μάλιστα από βαλκανική χώρα, το ζήτημα της Ελληνικής Επανάστασης;

Η Επανάσταση του 1821 αποτελεί ένα γεγονός ορόσημο. Αποτελεί ένα παράδειγμα παμβαλκανικής αλληλεγγύης και γι’ αυτό προκαλεί το ενδιαφέρον σε κάθε ερευνητή εκτός Ελλάδας. Ξεκινώντας από τις επαφές του Ρήγα με τον πιο διάσημο «ταραχοποιό» της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, τον Οσμάν Παζβάντογλου, περνώντας στη συμμετοχή Βούλγαρων, Σέρβων, Αλβανών και Ρουμάνων στα σχέδια της Φιλικής Εταιρείας και φτάνοντας στην άμεση συμμετοχή ανθρώπων, όπως του Σάβα Μπινμπάσι (Σάββας Καμινάρης Φωκιανός), του Ιντζέ Βοϊβόντα και του Χατζή Χρήστο (Κρίστε) Ντάγκοβιτς, στην ίδια την επανάσταση, αυτό το γενικό βαλκανικό πλαίσιο της Ελληνικής Επανάστασης βρίσκεται παντού.

Τι διαφορές θα διακρίναμε στη νεοελληνική και τη βουλγαρική εθνογένεση καθ’ οδόν προς τη δημιουργία νεωτερικών εθνικών κρατών;

Οι διαφορές στη δημιουργία του νεοελληνικού και του βουλγαρικού έθνους πρέπει να αναχθούν στον Μεσαίωνα, όταν οι Βούλγαροι και οι Ρωμαίοι, δηλαδή οι υπήκοοι του Βυζαντίου, εισήλθαν στο σύστημα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας σε διαφορετικές εποχές και με διαφορετικούς τρόπους. Η γη των Βούλγαρων, στη συνέχεια, αποδείχθηκε προγεφύρωμα προς τις οθωμανικές πρωτεύουσες, πρώτα την Αδριανούπολη, μετά την Κωνσταντινούπολη, και αυτό καθόρισε σε μεγάλο βαθμό την οθωμανική παρουσία και τις κρατικές πρακτικές στα σημερινά βουλγαρικά εδάφη. Αντιθέτως, οι υπήκοοι του πρώην Βυζαντίου σε ορισμένες περιοχές διατηρούν σχεδόν πλήρη ανεξαρτησία, λόγω των γεωγραφικών χαρακτηριστικών και των υποχρεώσεών τους προς τον Σουλτάνο. Η μεταβυζαντινή αριστοκρατία, ο ρόλος του Οικουμενικού Πατριαρχείου και η συνολική ελληνική ναυτική παρουσία στις υποθέσεις της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας ήταν όλοι παράγοντες που συνέβαλαν στην ηγετική, πρωτοποριακή θέση των Ελλήνων στην εθνική τους χειραφέτηση.

Πώς λειτούργησε το ελληνικό παράδειγμα για τους βουλγαρόφωνους πληθυσμούς της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας;

Οι Βούλγαροι του 1821 ήταν έτοιμοι για μια παμβουλγαρική, καλά οργανωμένη εξέγερση. Πολλοί από αυτούς ήταν μέλη στους πυρήνες της Φιλικής Εταιρίας. Ήταν καλά εξοπλισμένοι με όπλα. Όλοι τους αποδέχονταν τον Σάβα Μπινμπάσι ως έναν παντοβουλγαρικό ηγέτη, ανεξάρτητα από το αν ήταν Βούλγαρος ή Έλληνας. Στη συνωμοσία συμμετείχε η ελίτ της βουλγαρικής κοινωνίας, η οποία μέχρι την τελευταία στιγμή περίμενε το προσυμφωνημένο σήμα για μια γενική βαλκανική επανάσταση. Δυστυχώς, τα στενά, κατά καιρούς, ακόμη και προσωπικά συμφέροντα των μεγάλων ηγετών, ιδιαίτερα του Αλέξανδρου Υψηλάντη, ματαίωσαν τη βουλγαρική εξέγερση του 1821.

Κατά πόσον υπήρξε αναπόφευκτος ο κατακερματισμός των εθνικών βλέψεων των βαλκανικών λαών και η στροφή από το ομοσπονδιακό όραμα του Ρήγα στους ανταγωνιστικούς εθνικισμούς;

Ο Ρήγας είναι πολύ περισσότερο ένας οραματιστής παρά ένας πρακτικός της Επανάστασης. Ο αγώνας των Ελλήνων για εθνική απελευθέρωση στις αρχές του 19ου αιώνα βρίσκεται εξ ολοκλήρου υπό τον ρωσικό έλεγχο και υπό αυτή την έννοια αυτός ο κατακερματισμός των βαλκανικών εθνικισμών είναι απολύτως και κανονικά επιθυμητός από τη ρωσική αυτοκρατορική πολιτική, η οποία δεν μπορεί να επιτρέψει τη δημιουργία οποιασδήποτε μεγάλης ομοσπονδιακής δομής στα Βαλκάνια.

Τι ρόλο έπαιξαν οι αναρχικοί στο βουλγαρικό εθνικοαπελευθερωτικό κίνημα;

Η συμμετοχή των Βούλγαρων αναρχικών στο εθνικοαπελευθερωτικό κίνημα είναι καλά τεκμηριωμένη και ο ρόλος τους είναι τεράστιος. Σχεδόν χωρίς εξαίρεση, όλοι οι πρωτοπόροι του αναρχισμού στη Βουλγαρία συμμετέχουν στους αγώνες των Βούλγαρων της Μακεδονίας και της Θράκης. Μερικά από τα γεγονότα-ορόσημα, όπως οι βομβιστικές επιθέσεις στη Θεσσαλονίκη (τα Απριλιανά του 1903), είναι έργο Βούλγαρων αναρχικών, των λεγόμενων Βαρκάρηδων. Η συμμετοχή τους είναι επίσης αποτυπωμένη στη λαογραφία – τα τραγούδια για τον Κόστα Νούνκοφ, τον Μίλε Ποπιορντανόφ και άλλους.

Από την οπτική γωνία των σημερινών αιτημάτων κοινωνικής χειραφέτησης, τα εθνικοαπελευθερωτικά κινήματα του 19ου αι. είναι αδιάφορα, χαμένες ευκαιρίες, πηγή έμπνευσης ή τίποτε από όλα αυτά;

Είναι δύσκολο να εντοπίσουμε την επιρροή των εθνικοαπελευθερωτικών κινημάτων στη σημερινή επιδίωξη της κοινωνικής χειραφέτησης. Όσο για τον 19ο αι., στις συνθήκες των εκκολαπτόμενων ακόμη βιομηχανικών κοινωνιών, είναι απολύτως φυσικό οι εθνικισμοί να κυριαρχούν στις κοινωνικές τάσεις. Από την άλλη, προσωπικότητες όπως ο Μπακούνιν και ο Νετσάγιεφ, ο Μπότεφ και ο Πιζακάνε δείχνουν ότι τα ελευθεριακά κινήματα δεν μπορούν να επικεντρωθούν μόνο σε αυστηρά κοινωνικές συγκρούσεις, αλλά χρειάζεται να συμμετέχουν και στην επίλυση εθνικοαπελευθερωτικών υποθέσεων. Παρεμπιπτόντως, αυτό ισχύει και για τους Βούλγαρους αναρχικούς στους Μακεδονο-Αδριανουπολιτικούς αγώνες – αναζητώντας, βεβαίως, τη λύση των κοινωνικών προβλημάτων στην εθνική απελευθέρωση.

UPDATE:

Απόσπασμα της ομιλίας του Κράστεβ Λατσεζάρ (Krastev Lachezar) ιστορικού, στο συνέδριο:

Η απάντησή του σε μια ερώτηση για τον Υψηλάντη, τη Φιλική Εταιρεία και η βαλκανική διάσταση της επανάστασης του 1821. Το ’21 ως μια χαμένη ευκαιρία παμβαλκανικής εξέγερσης. Μία αποκαλυπτική στιγμή στο Διεθνές Συνέδριο:

ΦΑΚΕΛΟΣ “1821”: https://www.aftoleksi.gr/tag/1821/

The post Συνέντευξη του Κράστεβ Λατσεζάρ: «To 1821 αποτελεί ένα παράδειγμα παμβαλκανικής αλληλεγγύης» first appeared on Aυτολεξεί.

Τζεμάλ Καφαντάρ: Το ζήτημα της οθωμανικής παρακμής (PDF)

io — Tue, 30 Nov 2021 12:37:02 +0000

Το Διεθνές Συνέδριο για το 1821 «Η γνωστή-άγνωστη Επανάσταση | Μία παράδοση ανταρσίας: τέλος ή αρχή;» θα διεξαχθεί στην Αθήνα, 9 με 12 Δεκεμβρίου, με τη συμμετοχή ανθρώπων των κινημάτων, ερευνητών και πανεπιστημιακών από την Ελλάδα, την Τουρκία, τις βαλκανικές χώρες, την Ευρώπη και τον αραβικό κόσμο.

→ Το αναλυτικό πρόγραμμα εδώ

Στο πλαίσιο των προπαρασκευαστικών εργασιών, η επιστημονική επιτροπή του συνεδρίου προχωρά στην έκδοση τεσσάρων e-book (τα πρώτα δύο σε συνεργασία με το περιοδικό KABOOM), τα οποία θα διατίθενται ελεύθερα στο διαδίκτυο. Πρόκειται για τέσσερα σημαντικά κείμενα προσκεκλημένων ομιλητών του συνεδρίου που μεταφράστηκαν από τα αγγλικά. Το πρώτο δοκίμιο του Καφαντάρ Τζεμάλ (Cemal Kafadar) «To ζήτημα της οθωμανικής παρακμής» είναι από σήμερα διαθέσιμο σε μορφή pdf. Το κείμενο μετέφρασαν οι Σωτήρης Παπαδημητρίου και Γιώργος Περτσάς. Τον πρόλογο έγραψε ο Μαρίνος Σαρηγιάννης.

Ο Καφαντάρ είναι καθηγητής Ιστορίας και Τουρκικών Σπουδών στην έδρα Vehbi Koç του Πανεπιστημίου του Χάρβαρντ. Έχει γράψει, μεταξύ πολλών άλλων, το βιβλίο Ανάμεσα σε δύο κόσμους: Η κατασκευή του Οθωμανικού Κράτους (ΜΙΕΤ, 2008).

Από τον πρόλογο:

«Το άρθρο αυτό του Cemal Kafadar, ενός από τους σπουδαιότερους και επιδραστικότερους ειδικούς της εποχής μας στην οθωμανική ιστορία, ασχολείται με ένα ζήτημα που κυριάρχησε στις συζητήσεις της οθωμανολογικής κοινότητας την τελευταία δεκαετία του 20ού αιώνα. Ακόμα και σήμερα, είναι εξαιρετικά διαδεδομένη η άποψη ότι η Οθωμανική Αυτοκρατορία, μετά από μια περίοδο ακμής τον 15ο και τον 16ο αιώνα (ή αλλιώς, μια «κλασική» περίοδο, όπως την ονόμασε ο Halil İnalcık), πέρασε σε μια μακρόχρονη περίοδο «παρακμής» από τα τέλη του 16ου μέχρι τη διάλυσή της στις αρχές του 20ού αιώνα. Στο σχήμα αυτό, μια σειρά θεσμών όπως το τιμαριωτικό σύστημα ή το παιδομάζωμα και το γενιτσαρικό σώμα λειτουργούσαν καλά όσο ακολουθούσαν τις αρχές που είχαν τεθεί κατά την ίδρυσή τους. Άρχισαν όμως να δυσλειτουργούν σταδιακά όσο απομακρύνονταν από αυτές, με αποτέλεσμα την αποδυνάμωση της οθωμανικής στρατιωτικής μηχανής, ενώ και η διαφθορά και η ηθική εξασθένιση των σουλτάνων οδήγησε στην αποδιάρθρωση του πολιτικού εποικοδομήματος.

Μια σειρά άρθρων και βιβλίων, γραμμένων από σημαντικές μορφές όπως ο Rifaat Abou-El-Haj ή η Suraiya Faroqhi, αμφισβήτησαν ήδη από τις αρχές της δεκαετίας του 1990 αυτό το σχήμα: ο Abou-El-Haj υποστήριξε ότι αυτή η εικόνα προέρχεται σε μεγάλο βαθμό από τους ίδιους τους οθωμανούς συγγραφείς του ύστερου 16ου και του πρώιμου 17ου αιώνα, οι οποίοι όμως δεν θα πρέπει να λαμβάνονται τοις μετρητοίς καθώς είχαν τους δικούς τους πολιτικούς στόχους, ενώ η Faroqhi τόνισε την παράλληλη πορεία του οθωμανικού με τα ευρωπαϊκά κράτη και έκανε λόγο για «κρίση και μετασχηματισμό», καθώς είναι οξύμωρο να μιλάμε για μια παρακμή μεγαλύτερη σε διάρκεια από τη φερόμενη ακμή. Στο ίδιο πλαίσιο, μια σειρά μελετών την ίδια εποχή έδειξε, λόγου χάριν, ότι η οικονομική γραφειοκρατία αναζήτησε επιτυχώς τρόπους προσαρμογής του δημοσιονομικού συστήματος στις απαιτήσεις του εκχρηματισμού και των νέων συνθηκών (Linda Darling), ότι η σχέση κέντρου-περιφέρειας υπέστη έναν μετασχηματισμό που δεν μεταφράζεται απαραίτητα σε αποδυνάμωση του πρώτου (Karen Barkey, Ariel Salzmann), ή ότι ο μετασχηματισμός του γενιτσαρικού σώματος είχε πολιτικά χαρακτηριστικά, χωρίς να μεταφράζεται αποκλειστικά σε αποδιοργάνωση του στρατεύματος (Donald Quataert και, πιο πρόσφατα, Baki Tezcan).

Σήμερα, είναι πλέον κανόνας να εξετάζονται ο 17ος ή ο 18ος αιώνας ως μορφές του οθωμανικού πειράματος διαφορετικές μεν, όχι όμως κατώτερες ή εκφυλισμένες σε σχέση με τον 15ο ή τον 16ο αιώνα· παρ’ όλα αυτά, δεν είναι υπερβολή να πούμε ότι στον ελληνικό δημόσιο λόγο περί «Τουρκοκρατίας» επιβιώνει ακόμα ο λόγος περί παρακμής. Το άρθρο του Cemal Kafadar συνοψίζει πολύ ωραία τον σχετικό προβληματισμό και επιχειρηματολογεί εναντίον μιας αντίληψης της ιστορίας που βασίζεται σε τέτοια «αξιολογικά» κριτήρια (τα οποία, σε τελική ανάλυση, φετιχοποιούν τη στρατιωτική και κρατική ισχύ), χωρίς ωστόσο να διολισθαίνει σε μια εξιδανίκευση της οθωμανικής πραγματικότητας, όπως συμβαίνει σε ορισμένες σχετικές μελέτες».

Παρακάτω το e-book:

Πατήστε refresh σε περίπτωση που δεν σας εμφανίστει το αρχείο με την πρώτη φορά

Οθωμανική παρακμή

The post Τζεμάλ Καφαντάρ: Το ζήτημα της οθωμανικής παρακμής (PDF) first appeared on Aυτολεξεί.

Διεθνές Συνέδριο για την Επανάσταση του 1821 | Αθήνα 9-12/12 (Πρόγραμμα)

io — Sat, 20 Nov 2021 08:30:44 +0000

Το πρόγραμμα του Διεθνούς Συνεδρίου αφιερωμένο στη συμπλήρωση των 200 χρόνων από την Επανάσταση του 1821 μόλις ανακοινώθηκε. Η διεξαγωγή του θα γίνει στην Αθήνα αυτόν τον Δεκέμβρη (9-12) με τη συμμετοχή ανθρώπων των κινημάτων, ερευνητών και πανεπιστημιακών από την Ελλάδα, την Τουρκία, τις βαλκανικές χώρες, την Ευρώπη και τον αραβικό κόσμο. Επίσημος ιστότοπος: congress1821.gr

ΔΙΕΘΝΕΣ ΣΥΝΕΔΡΙΟ 1821 «Η γνωστή-άγνωστη Επανάσταση | Μία παράδοση ανταρσίας: τέλος ή αρχή;»

Πέμπτη 9/12

Α. Ήθη, αναπαραστάσεις, τέχνη, επιστήμες

(Χώρος διεξαγωγής: Πνευματικό Κέντρο Δήμου Αθηναίων, αίθουσα Α. Τρίτσης)

12.00 – 13:00	Λιερός Γιώργος, συγγραφέας. «Είτε κλέφτης, είτε ακρίτας, είτε αντάρτης»: η παράδοση ανταρσίας στον ελλαδικό χώρο. Λάμπρου Άννα, υπ. διδάκτωρ ΕΜΠ – Μούργου Αλεξάνδρα, υπ. διδάκτωρ ΕΜΠ & U.P. 1. Από τη Μάνη στα Μανιάτικα κι από τους κλέφτες στους ρεμπέτες: χωρο-κοινωνικές πρακτικές σε χώρους παρέκκλισης του Πειραιά κατά τον 19ο αι. Ραουζαίος Γιάννης, κριτικός κινηματογράφου, συγγραφέας. Η Ελληνική Επανάσταση και η ρομαντική λογοτεχνία. Έλληνες και Ευρωπαίοι ρομαντικοί και το ποιητικό πρόταγμα μιας Επανάστασης σε διαρκή άφιξη.
13:00 – 14:30	Πουλάδος Γιώργος, μεταπτυχιακός φοιτητής Δημόσιας Ιστορίας. Το 1821 στη Δημόσια Ιστορία: Αναπαραστάσεις του ’21 στον δημόσιο λόγο και χώρο. Μπακάλης Χρήστος, Πανεπιστήμιο Αιγαίου. Οι εορτασμοί της εκατονταετηρίδας στο Αγρίνιο και την Αιτωλοακαρνανία το 1930 εν μέσω ιδεολογικών αντιπαραθέσεων και συγκρούσεων. Παρασκευά Ευσταθία, φιλόλογος, υπ. διδάκτωρ ΔΠΘ. Η κατασκευή της εθνικής ταυτότητας και της ιστορικής μνήμης στους επετειακούς λόγους για την Ελληνική Επανάσταση. Η περίπτωση τριών επετειακών λόγων που εκφωνήθηκαν το 1871, το 1921 και το 1942 και ανθολογήθηκαν σε σχολικά εγχειρίδια. Αποστολίδου Ελένη, Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων. Το Κρυφό Σχολειό: ζητήματα κατανόησης ιστορίας και ιστορικής κουλτούρας.

14:30 – 15:30	Διάλειμμα
15:30 – 16:15	Στεργίου Γιάννα, Ιόνιο Πανεπιστήμιο. Η αρχαιότητα στην Ελληνική Επανάσταση. Μιστριώτης Αλέξανδρος, εικαστικός. Εντοπίζοντας ένα τυφλό σημείο. Οι χριστιανικοί ναοί των Αθηνών μετά την Επανάσταση του 1821 και την ίδρυση του νέου ελληνικού κράτους.
16:15 – 17:00	Ανδρίτσος Γιώργος, ιστορικός. Η Επανάσταση του 1821 στον ελληνικό κινηματογράφο. Η περίπτωση της ταινίας Παπαφλέσσας. Λυκουργιώτη Ασπασία, κριτικός κινηματογράφου. Μια κριτική των αναπαραστάσεων του 1821 στον ελληνικό κινηματογράφο.
17:00 – 17:45	Καλογερόπουλος Άγγελος, φιλόλογος, μουσικολόγος – Τσιαμούλης Χρήστος, μουσικοσυνθέτης. Ο Πέτρος ο Πελοποννήσιος, το μουσικό ζήτημα και η εθνική μουσική. Ελληνιάδης Στέλιος, δημοσιογράφος, μουσικός παραγωγός. Ο ρόλος της μουσικής και του τραγουδιού στη μετεπαναστατική Ελλάδα.

Β. Τελετή έναρξης

(Κινηματογράφος ΔΑΝΑΟΣ)

18:30 – 20:00

Έναρξη εργασιών, χαιρετισμοί, τρεις ομιλίες για τα τιμώμενα πρόσωπα. Ζαϊμάκης Ιωάννης, Πανεπιστήμιο Κρήτης

Παράδοση ανταρσίας και πολιτισμός των ‘επικίνδυνων’ τάξεων στο έργο του Στάθη Δαμιανάκου.

Λη Σαράφη, διδάκτωρ ιστορίας

“μέσα από καπνούς κι αίματα” – ο Γιώργης Λαμπρινός και η ανάδειξη του λαϊκού χαρακτήρα της Επανάστασης του ’21.

Συμεών Σταμπουλού, Κριτικός και μεταφραστής λογοτεχνίας.

Η σιδερωμένη ιστορία για το Εικοσιένα και οι λερωμένοι κατσαπλιάδες στον μπερντέ του Γιάννη Σκαρίμπα.

20:00 – 11:30

Αιμιλία Καραλή, διδάκτωρ φιλολογίας.Σύντομη παρουσίαση της ταινίας του Θ. Αγγελόπουλου: Ο Μεγαλέξανδρος.

11:30 – 11:40

Σύντομος διάλογος με τους θεατές.

Παρασκευή 10/12

Α. Η κυοφορία της επανάστασης

(Πνευματικό Κέντρο Δήμου Αθηναίων, αίθουσα Α. Τρίτσης)

11:30 – 12:15	Σταύρου Μάκης, ιστορικός. Κοινότητες και κοινοτισμός στη Βαλκανική και τη Λατινική Αμερική τον 18ο και 19ο αι. Σχέσεις με τα εθνικά κινήματα. Οικονόμου Γιώργος, διδάκτωρ φιλοσοφίας, συγγραφέας. Ο μύθος των κοινοτήτων κατά τη διάρκεια της οθωμανικής κατοχής.
12:15 – 13:45	Γαλανόπουλος Κώστας, Πάντειο Πανεπιστήμιο. «Μάνα μʼ εγώ δεν κάθομαι να γίνω νοικοκύρης». Η «μυθιστορική περιπέτεια» της Επανάστασης. Αγκυραλίδης Γρηγόριος, φαρμακοποιός Msc. Το επαναστατικό όραμα του Ρήγα Βελεστινλή και τα χαρακτηριστικά του σύγχρονου ελληνικού κράτους: μια συγκριτική μελέτη. Πελεκούδας Νίκος, υπ. διδάκτωρ Πάντειο Πανεπιστήμιο Η Μεγάλη Ιδέα στο 1821: Όροι γένεσης και εξέλιξης της. Η κρατική λειτουργία της. Χρανιώτης Γιώργος, ΑΠΘ. Αντιμαχόμενες αναμνήσεις, αλληλοσυγκρουόμενες διεκδικήσεις: στρατός, έφεδροι, κίνημα Παλαιών Πολεμιστών και η μνημόνευση του 1821 τη δεκαετία του 1920.
13:45 – 14:45	Διάλειμμα
14:45 – 15:30	Κουτούφαρης-Μαλανδρίνος Ιάσων, υπ. διδάκτωρ ΑΠΘ. Η πολιτεία της Μάνης (15ος-19ος αι.) Δαπέργολας Σπύρος, γραφίστας. Μια εισαγωγή στις ελίτ του νέου ελληνικού κράτους και τη σχέση τους με την Επανάσταση.
15:30 – 16:15	Μαντούβαλος Ίκαρος, Ακαδημία Αθηνών. Οδεύοντας προς το 1821. Οι κόσμοι των παροίκων στα ευρωπαϊκά περιβάλλοντα και τα εμπορικά τους δίκτυα στον χώρο των Βαλκανίων και της Ανατολικής Μεσογείου (18ος-αρχές 19ου αι.). Σαρρής Κώστας, ΑΠΘ. Τρύπα στη γεωγραφία: για τις προϋποθέσεις της Επανάστασης του 1821 στη Δυτική Ελλάδα.
16:15 – 17:15	Χατζόπουλος Μάριος, Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο, Πάντειο Πανεπιστήμιο. Από την Ανάσταση στην Επανάσταση. Ο χώρος και ο χρόνος. π. Αντώνιος Πινακούλας, εφημέριος Ιερού Ναού Αγίου Παντελεήμονος Χαλανδρίου. Ο προφητικός χιλιασμός ως συνιστώσα της Επανάστασης. Νικολακάκης Γιώργος, Πανεπιστήμιο Κρήτης. Η λαϊκή θρησκεία εναντίον του έθνους-κράτους: από τον Πατροκοσμά στον Παπουλάκο.

Β. Η κυοφορία της επανάστασης

(Νομική Αθηνών, Αίθουσα Παπαρρηγοπούλου)

18:00 – 18:45

Έλλην-Ρωμιός-Γραικός. Παρουσίαση των επιστημονικών συμπερασμάτων του συνεδρίου του ΕΚΠΑ το 2017 και της έκδοσης των πρακτικών του.

Καραμανωλάκης Βαγγέλης ή Κατσιαρδή Όλγα

Παπαδία Λάλα Αναστασία

18:45 – 19:30

Μαγουλάς Χαράλαμπος, Πανεπιστήμιο Λευκωσίας.

Η επαναστατικότητα και ο απόηχος της Ελληνικής Νομαρχίας.

Σινιόσογλου Νικήτας, Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών.

Ο αλλόκοτος ελληνισμός του Θεόφιλου Καΐρη

19:30 – 21:15

Νιτσιάκος Βασίλης, Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων.

Οι κοινότητες στο πλαίσιο της Οθωμανικής κυριαρχίας. Συγκρότηση και εξέλιξη. Η πολιτισμική διάσταση.

Ζέη Ελευθερία, Πανεπιστήμιο Κρήτης.

«Κοινότητες»: προεπαναστατικές μορφές τοπικής οργάνωσης στην οθωμανική επικράτεια.

Ξυδιάς Βασίλης, θεολόγος, εκπαιδευτικός.

Ι. Κοκκώνης: Μια κοινοτιστική πολιτική θεωρία για το μετεπαναστατικό ελληνικό κράτος.

Κατέβας Φώτης, περιοδικό & εκδόσεις Ευτοπία.

Ορεινές κοινότητες, αλληλοβοήθεια, μόρφωση και ανταρσία.

Διαδικτυακή παρέμβαση: Λάππα Βασιλική, Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών.

Οι αγροδασοπονικές χρήσεις των ορεινών γαιών της Ευρυτανίας και οι κοινωνικοί θεσμοί των κοινοτήτων στα προεπαναστατικά και επαναστατικά χρόνια του 1821.

Σάββατο 11/12

Η επανάσταση

(Νομική Αθηνών, Αίθουσα Παπαρρηγοπούλου)

09:45 – 10:30	Τσακίρη Ρομίνα Ν., Εθνική Βιβλιοθήκη της Ελλάδος. Άξιοι της αγάπης του Έθνους. Η ζωή στα νερά της Γραμβούσας στα χρόνια της Επανάστασης (1825-1828). Προσδοκίες και οράματα, δυσχέρειες και διαψεύσεις. Ναξάκης Χάρης, Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων. Κρητική επανάσταση: εμφύλιος ή εθνικοαπελευθερωτικός αγώνας;
10:30 – 11:15	Σταυρόπουλος Ευάγγελος, Νομική Σχολή Paris XI/Jean Monnet. Οι κοινωνικοί νόμοι των χριστιανών αυτοκρατόρων της Ελλάδος: η πρόσληψη του βυζαντινού δικαίου στα πρώιμα μεταεπαναστατικά συνταγματικά κείμενα. Τσαραπατσάνης Δημήτρης, Πανεπιστήμιο του Γιορκ. Τα συντάγματα της επανάστασης: φιλελεύθερα ή δημοκρατικά;
11:15 – 12:45	Αγγελάκης Γιάννης, δικηγόρος, υπ. διδάκτωρ Παντείου Πανεπιστημίου. «Λαβόντες αφορμήν από την κατά τον Ιερό τούτον Αγώνα αναρχίαν»: «Οικειοποιήσεις» τσιφλικιών και διαμάχες μεταξύ χωρικών και προκρίτων στην επαρχία Κραβάρων 1821-1831. Αντύπας Μηνάς, υπ. διδάκτωρ, Πανεπιστήμιο Κρήτης. «…χωρίς να εδύναντο, ούτε οι συγκύριοι των πλοίων, ούτε η τοπική αρχή να εμποδίσει τας δυναστικάς και βιαίας πράξεις…». Μια προσπάθεια ανίχνευσης των σχέσεων μεταξύ των πλοιοκτητών και των πληρωμάτων της Ύδρας στη διάρκεια της Επανάστασης. Ισμυρνιόγλου Νίκος, ιστορικός, φιλόλογος. Συλλογική διαμαρτυρία των κατώτερων στρωμάτων της Επανάστασης: καθημερινότητα, διεκδικήσεις, επιδιώξεις. Δεμέστιχα Γεωργία, υπ. διδάκτωρ, Πανεπιστήμιο Πατρών. Περί των επιτροπών των στρατιωτών στην ελληνική επανάσταση… μια μη λογισμική κριτική, το παλίμψηστο αφήγηση των αντιθέσεων.
12:45 – 13:30	Διάλειμμα
13:30 – 14:15	Μποζίκης Σίμος, Ιόνιο Πανεπιστήμιο. Η δημόσια οικονομία στο ελληνικό πρωτο-κράτος, 1821-1833: η εμπειρία και το αναδυόμενο ενδιαφέρον για την Πολιτική Οικονομία. Μηλιός Γιάννης, ΕΜΠ Η «Δημόσιος Οικονομία» του επαναστατικού ελληνικού κράτους, 1821-1827.
14:15 – 15:15	Πετμεζάς Σωκράτης, Πανεπιστήμιο Κρήτης και ΙΜΣ/ΙΤΕ. «Γη και Ελευθερία»: σχετικά με το «ζήτημα της γης» στην Ελληνική Επανάσταση και την ίδρυση του ελληνικού κράτους Σκαλιδάκης Γιάννης, Πανεπιστήμιο Κρήτης. Κράτος και επανάσταση το 1821. Σκέψεις στην προσέγγιση της Επανάστασης από τη σκοπιά της κοινωνιολογικής θεωρίας για τη σχέση πολέμου και κρατικής συγκρότησης. Σειρηνίδου Βασιλική, ΕΚΠΑ. Έγκλημα, κοινωνία και συγκρότηση κράτους στην επαναστατημένη Ελλάδα.
15:15 – 16:45	Στάθης Παναγιώτης, ιστορικός. Κλέφτες και αρματολοί, όψεις συμμετοχής στην επανάσταση. Αλεξίου Σπύρος, φιλόλογος, συγγραφέας. Αρματολίκια: θεσμική-ιδεολογική συγκρότηση και ρόλος τους στην Επανάσταση. Γκίκας Αναστάσης, διδάκτωρ Πολιτικών Επιστημών. Κλέφτες και αρματολοί στο μεταίχμιο της κοινωνικοϊστορικής μετάβασης. Η στάση τους έναντι της Επανάστασης του 1821. Μπουκάλας Παντελής, συγγραφέας, δημοσιογράφος. Από τα κλέφτικα στα τραγούδια της επανάστασης
16:45 – 17:30	Λάζου Βασιλική, ΑΠΘ. Ο ρόλος και η συμμετοχή των γυναικών στην επανάσταση του 1821 και τον αγώνα της ανεξαρτησίας. Κυπριανός Παντελής, Πανεπιστήμιο Πατρών. Φωτισμένοι άνθρωποι για μια δημοκρατική πολιτεία.
17:30 – 18:30	Διάλειμμα
18:30 – 19:30	Δελημάρης Γρηγόρης, υπ. διδάκτωρ. «Εμφύλιες» συγκρούσεις και διαμάχες κατά τη διάρκεια της Επανάστασης του 1821. Λαπιέρης Σωτήρης, Πολιτικός/διοικητικός επιστήμονας. Εμφύλιες συγκρούσεις και κοινωνικές αντιθέσεις στην Επανάσταση: Μια απόπειρα διερεύνησης πέραν της αντίθεσης παράδοση-εκσυγχρονισμός. Παπαδάτος Νίκος, Κρατικό Πανεπιστήμιο της Μόσχας. Το ρώσικο κόμμα.
19:30 – 21:00	Παπαστράτης Προκόπης, Πάντειο Πανεπιστήμιο. Σημειώσεις πάνω στην πορεία της μετεπαναστατικής Ελλάδας. Λυκουργιώτης Σωτήρης, Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου. Η ρευστή γεωγραφία της ελληνικής επανάστασης. Παπανικολόπουλος Δημήτρης, Πανεπιστήμιο Αιγαίου. Η επανάσταση του 1821 και τα όπλα των αδύναμων. Λυμπεράτος Μιχάλης, διδάκτωρ Σύγχρονης Ιστορίας, συγγραφέας. Το λαϊκό στοιχείο και ο χαρακτήρας της Επανάστασης του 1821: Αγροτικοί αγώνες και πολιτική χειραφέτηση στις απαρχές του 19ου αι.

Κυριακή 12/12

Ο ευρύτερος περίγυρος της επανάστασης στη μακριά διάρκεια

(Νομική Αθηνών, Αίθουσα Παπαρρηγοπούλου)

10:00 – 10:45	Ιχάμπ Σαμπάνα & Πετροδασκαλάκη Χαριτίνη, ερευνητές του ΚΕΜΜΙΣ Η Ελληνική Επανάσταση και η Οθωμανική Ανατολή: αλλαγές και συγκρούσεις στην οθωμανική Μέση Ανατολή του πρώιμου 19ου αι. Ιλιτσάκ Σουκρού, Πανεπιστήμιο Χάρβαρντ Η Ελληνική Επανάσταση, το ευρύτερο αυτοκρατορικό πλαίσιο.
10:45 – 11:30	Σακούλ Καχραμάν (Şakul Kahraman), Πανεπιστήμιο Σεχίρ της Κωνσταντινούπολης. Η Πελοπόννησος στη Μεσόγειο, οι Οθωμανοί και τα τοπικά πλαίσια πριν την Ελληνική Επανάσταση. [The Peloponnese in the Mediterranean, the Ottoman, and the Local Contexts before the Greek Revolution.]
11:30 – 12:15	Καφαντάρ Τζεμάλ (Kafadar Cemal), Πανεπιστήμιο Χάρβαρντ. Η γεύση της ανταρσίας και το άρωμα της ελευθερίας: πέρα από ακμή και παρακμή. [Τhe taste of sedition and the scent of liberty: beyond rise and decline].
12:15 – 13:00	Παπαζαχαρίου (Ζάχος) Εμμανουήλ, ανθρωπολόγος, συγγραφέας. Ο πολιτικός και κοινωνικός ρόλος του παζαριού στην οθωμανική πόλη. Σαρηγιάννης Μαρίνος, Ινστιτούτο Μεσογειακών Σπουδών. Εξεγέρσεις και οθωμανική πόλη, 16ος-19ος αι.
13:00 – 14:00	Διάλειμμα
14:00 – 14:45	Καρακαγιά-Σταμπ Αϊφέρ (Karakaya-Stump Ayfer), College of William & Mary. Οι διωγμοί των Κιζίλμπας και η οθωμανική πολιτική τάξη. [Kizilbash Persecutions and Ottoman Political Order.]
14:45 – 15:30	Κάνερ Έφη, ΕΚΠΑ. Επιτελέσεις της εθνικής ταυτότητας σε ένα πολυεθνοτικό περιβάλλον. Φύλο, διακοινοτική επικοινωνία και εθνική ταυτότητα στην εποχή των οθωμανικών μεταρρυθμίσεων. Πούλος Παναγιώτης, ΕΚΠΑ. Διακοινοτικές μουσικές σχέσεις και νέες μορφές κοινωνικότητας στην Κωνσταντινούπολη τον 19ο αι.
15:30 – 16:15	Αλκάν Μεχμέτ (Alkan Mehmet Öznur), Πανεπιστήμιο της Κωνσταντινούπολης. Ο οθωμανικός εθνικισμός, οι Ρωμιοί και οι πειραματισμοί με τους θεσμούς της κοινωνίας των πολιτών.
16:15 – 17:00	Μανιός Γιώργος, Πάντειο Πανεπιστήμιο. Από το ’21 μέχρι σήμερα: Η (διπλή) επανάσταση του 1821 στη ρουμανική ιστοριογραφία. Ταρίνσκι Γιάβορ, συγγραφέας, ερευνητής. Η βαλκανική ομοσπονδία στο βουλγάρικο απελευθερωτικό κίνημα του 19ου αι.
17:00 – 17:30	Διάλειμμα
17: 30 – 18:30	Κράστεβ Λατσεζάρ (Krastev Lachezar) ιστορικός. Εθνικοαπελευθερωτικός αγώνας και αναρχικοί: από τον Nechayev μέχρι τον Rogdaev. Οι επαφές ανάμεσα στους Ρώσους και Βούλγαρους αναρχικούς
18:30 – 19:15	Καρακατσούλη Άννα, ΕΚΠΑ. Ο φιλελληνισμός και ο αντίλογός του: υπέρμαχοι και αντίπαλοι της ελληνικής ανεξαρτησίας στη Δυτική Ευρώπη. Πίσσης Νικόλας, Ελεύθερο Πανεπιστήμιο Βερολίνου. Μεταρρύθμιση και ευρωπαϊκό σύστημα. Ρωσία και Οθωμανική Αυτοκρατορία στον 18ο και 19ο αι.
19:15 – 20:15	Κιγιάνσκαγια Οξάνα (Kiyanskaya Oksana Ivanovna, Киянская Оксана), Ρωσικό Κρατικό Πανεπιστήμιο Ανθρωπιστικών Σπουδών. Δεκεμβριανά (Πετρούπολη 1825) και ελληνική επανάσταση.
20:15 – 21:00	Φάχμι Χάλεντ (Fakhmy Khaled), Πανεπιστήμιο του Κέιμπριτζ. Αιγύπτιοι στρατιώτες στην Πελοπόννησο. [Τhe Egyptian soldiers in the Peloponnese].

Βλ. επίσης το κάλεσμα του Συνεδρίου:

Δελτίο Τύπου: Διεθνές συνέδριο για την Επανάσταση του 1821

Αφίσα Συνεδρίου:

The post Διεθνές Συνέδριο για την Επανάσταση του 1821 | Αθήνα 9-12/12 (Πρόγραμμα) first appeared on Aυτολεξεί.

Πόσο «μεγάλη» ήταν η Ελληνική Επανάσταση

io — Mon, 12 Apr 2021 08:19:15 +0000

Γιώργος Σκολαρίκης

Το κείμενο αυτό αφορμάται από τον όρο «Μεγάλη Ελληνική Επανάσταση» που υπάρχει στο σχολικό βιβλίο ιστορίας της ΣΤ’ Δημοτικού και έχει στόχο να ασκήσει κριτική σε αυτόν τον χαρακτηρισμό και να αιτιολογήσει για ποιους λόγους η Ελληνική Επανάσταση δεν θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ως μεγάλη.

Στην πραγματικότητα ο χαρακτηρισμός «μεγάλη» για την Επανάσταση του 1821 δεν απαντά σχεδόν ποτέ στη βιβλιογραφία ούτε σε άλλα σχολικά βιβλία ιστορίας[1]. Το μόνο πόνημα ιστορίας που βρήκα με αυτόν τον χαρακτηρισμό είναι ο έβδομος τόμος της Ιστορίας του Νέου Ελληνισμού – Η Μεγάλη Ελληνική Επανάσταση του Απ. Βακαλόπουλου.

Το ζήτημα βέβαια είναι γιατί η Ελληνική Επανάσταση, η οποία επί της ουσίας οδήγησε στον σχηματισμό του πρώτου ανεξάρτητου ελληνικού κράτους δεν απαντά στη βιβλιογραφία ως μεγάλη. Για να εξηγηθεί αυτό νομίζω ότι θα πρέπει να απαντηθεί πρώτα ένα άλλο ερώτημα: με ποια κριτήρια μπορεί να χαρακτηριστεί ένα ιστορικό γεγονός μεγάλο;

Εκτιμώ ότι τα βασικότερα κριτήρια που απαντούν σε αυτό το ερώτημα είναι δύο: α’) ποσό σοβαρό-σημαντικό είναι το ίδιο το γεγονός και β’) ποιες ήταν οι συνέπειές του στην παγκόσμια ιστορία. Για παράδειγμα η δολοφονία του αρχιδούκα της Αυστρίας Φραγκίσκου Φερδινάρδου ήταν μεν ένα σημαντικό γεγονός, αλλά δολοφονίες πριγκίπων έχουν συμβεί κι άλλες στην ιστορία, χωρίς αυτό να καθιστά το ίδιο το γεγονός τόσο σημαντικό. Αν συνυπολογίσουμε όμως ότι η συγκεκριμένη δολοφονία αποτέλεσε την αφορμή για την έκρηξη του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου, αυτό το στιγμιαίο γεγονός μπορεί να αποκληθεί μεγάλο για την παγκόσμια ιστορία.

Εξετάζοντας υπό αυτό το πρίσμα την Ελληνική Επανάσταση θα ξεκινήσω πρώτα από το δεύτερο κριτήριο. Με βάση αυτό, είναι εύλογο η Επανάσταση να μην χαρακτηρίζεται ως μεγάλη. Αν π.χ. ήταν μεγάλη τότε η Αμερικανική, η Γαλλική και η Ρωσική που είχαν πολύ πιο σημαντικό αντίκτυπο στην παγκόσμια ιστορία πώς θα έπρεπε να αποκαλούνται, τεράστιες;

Ίσως αν η Ελληνική Επανάσταση αποτελούσε το έναυσμα για μια παμβαλκανική εξέγερση που θα οδηγούσε είτε στη συγκρότηση ενός ενιαίου παμβαλκανικού κράτους (όπως οραματιζόταν ο Ρήγας) είτε στη συγκρότηση των σημερινών βαλκανικών κρατών, η εξέγερση να είχε μεγαλύτερο ιστορικό βάρος, κάτι τέτοιο όμως δεν έγινε. Παρ’ όλα αυτά κάτι τέτοιο εμπεριεχόταν στις αρχικές φιλοδοξίες της. Τα μέλη της Φιλικής Εταιρίας δεν ήταν όλα Έλληνες, όπως ο Σέρβος ηγέτης Καραγεώργεβιτς, ούτε οι προκηρύξεις του Υψηλάντη που καλούσε τον λαό των Παραδουνάβιων Ηγεμονιών σε εξέγερση απευθυνόταν αποκλειστικά σε Έλληνες. Ωστόσο, η συνεννόηση των διαφορετικών εθνοτήτων δεν φάνηκε εύκολη και ο στόχος αυτός δεν επετεύχθη, εξ ου και η εκτέλεση του Βλαντιμιρέσκου.

Η Επανάσταση επίσης δεν μπόρεσε να πετύχει ούτε μια ακόμη βασική επιδίωξη του Υψηλάντη, την άμεση επέμβαση της Ρωσίας εναντίον της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, που θα μπορούσε π.χ. να οδηγήσει στην απελευθέρωση των ομόδοξων βαλκανικών λαών ή στην κατάλυση της ίδιας της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, γεγονότα που σίγουρα θα έδιναν σπουδαιότερο χαρακτήρα στην Ελληνική Επανάσταση. Αντ’ αυτών, όπως γνωρίζουμε, ο τσάρος Αλέξανδρος Α’, πιστός στο δόγμα της Παλινόρθωσης της Ιερής Συμμαχίας, όχι μόνο δεν στήριξε την εξέγερση αλλά την καταδίκασε, αποδεικνύοντας για άλλη μια φορά ότι η Ρωσία, όπως κάθε μεγάλη δύναμη, υποστήριζε τον επαναστατικό αναβρασμό μόνο όταν είχε ίδιον συμφέρον[2]. Το αποτέλεσμα ήταν η επανάσταση στη Μολδοβλαχία σύντομα να έχει άδοξο τέλος.

Τι πέτυχε λοιπόν η Επανάσταση του 1821; Τελικά οδήγησε στη δημιουργία ενός νέου ανεξάρτητου κράτους, υπό την προστασία-κηδεμονία τριών Μεγάλων Δυνάμεων, της Αγγλίας, της Γαλλίας και της Ρωσίας. Σε γεωπολιτικό επίπεδο η Επανάσταση, όπως εξελίχθηκε, είχε κυρίως αξία ως προς την εξέλιξη του Ανατολικού Ζητήματος, τη διευθέτηση δηλαδή της ολοένα και αυξανόμενης επιρροής των ευρωπαϊκών δυνάμεων στα ζητήματα της παρακμάζουσας Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Σε ιδεολογικό επίπεδο η σημασία της έγκειται στο ότι αποτέλεσε το πρώτο επαναστατικό κίνημα, το οποίο είχε επιτυχία μετά τη σύμπτυξη της Ιερής Συμμαχίας. Ωστόσο, το ελληνικό επαναστατικό κίνημα σε αντίθεση με τις σύγχρονές του εξεγέρσεις στην Ισπανία και το κίνημα των καρμπονάρων στην Ιταλία που ήταν πολιτικά, είχε (κυρίως, αν και φυσικά όχι μόνο) χαρακτήρα εθνικοαπελευθερωτικό. Μάλιστα οι Έλληνες πάσχισαν εξ αρχής να προβάλλουν ακριβώς αυτό τον χαρακτήρα της Επανάστασης και να απεμπολήσουν κάθε επαφή με τον καρμποναρισμό.[3]

Σίγουρα λοιπόν η Ελληνική Επανάσταση που οδήγησε στη δημιουργία ενός νέου ανεξάρτητου κράτους αποτέλεσε ένα από τα σημαντικότερα γεγονότα της εποχής, ωστόσο αυτό δεν αρκεί για να της αποδοθεί ο χαρακτηρισμός μεγάλη, ειδικά αν συνυπολογίσουμε ότι το αποτέλεσμά της ήταν η δημιουργία ενός μικρού προστατευόμενου από Μεγάλες Δυνάμεις κράτους, δηλαδή επί της ουσίας προτεκτοράτου.

Μετά από την εξέταση του δεύτερου κριτηρίου θα επανέλθω στο πρώτο, δηλαδή στα ίδια τα ιστορικά γεγονότα που έλαβαν χώρα κατά την Επανάσταση και εξαιτίας των οποίων δεν δικαιολογείται ο χαρακτηρισμός της ως «μεγάλη». Θα εστιάσω σε γεγονότα τα οποία «μίκρυναν» την Επανάσταση, τέτοια ήταν οι τρεις εμφύλιοι πόλεμοι που ξέσπασαν (δύο μεσούσης της Επανάστασης και ένας μετά τη δολοφονία του Καποδίστρια) και οι γενικότερες διαρκείς διενέξεις που είχαν ως αποτέλεσμα το ελληνικό κράτος να το απελευθερώσουν και να έχουν την αξίωση να το ελέγχουν πλέον ξένες δυνάμεις.

Στην πραγματικότητα η Επανάσταση ξεκίνησε ως μεγάλη. Σε μικρό χρονικό διάστημα η φλόγα της εξέγερσης που άρχισε στην Πελοπόννησο επεκτάθηκε στη Στερεά, την Ήπειρο, τη Θεσσαλία, τη Μακεδονία, την Κρήτη και τα νησιά του Αιγαίου. Οι γεωπολιτικές συνθήκες ευνόησαν τελικά την εδραίωση της μόνο στον Μοριά (Πελοπόννησος) και τη Ρούμελη (Στερεά Ελλάδα). Υπό την ηγεσία του Κολοκοτρώνη η Επανάσταση στον Μοριά τα δύο πρώτα χρόνια σημείωσε σημαντικές επιτυχίες∙ η κατάληψη της Τριπολιτσάς (23 Σεπτεμβρίου 1821) και η καταστροφή του Δράμαλη στα Δερβενάκια (Ιούλιος 1822) προκάλεσαν πανελλήνιο ενθουσιασμό, αναπτέρωσαν τις ελπίδες των Ελλήνων για ελευθερία και έδειξαν ότι οι οθωμανικός ζυγός μπορεί να αποτιναχθεί. Και εκεί λοιπόν που οι μικροί και καταφρονεμένοι Έλληνες έδειχναν ότι μπορούν να πετύχουν μόνοι τους την ελευθερία τους, άρχισε η μεταξύ τους φαγωμάρα. Η αιτία δεν ήταν άλλη, από το ποιος θα έχει πλέον την εξουσία στο εν τη γενέσει του απελευθερούμενο κράτος.

Για να πάρουμε τα πράγματα με τη σειρά, οι πρώτες επιτυχίες της Επανάστασης έδειξαν ότι υπάρχει ανάγκη μιας κεντρικής πολιτικής συγκρότησης η οποία θα σχετίζεται με τη συντήρηση των αγωνιστών, τον σχεδιασμό των πολεμικών επιχειρήσεων και τη διοίκηση των κατειλημμένων περιοχών (κυρίως την είσπραξη των φόρων). Αρχικά συγκροτήθηκαν κάποια τοπικά συμβούλια, τα οποία γρήγορα έδωσαν τη θέση τους σε τρεις ευρύτερους σχηματισμούς. Πρώτα συστάθηκε η Πελοποννησιακή γερουσία (26/5/21) που αποτελούταν από προκρίτους και αρχιερείς του Μοριά και είχε ως στόχο τη διατήρηση της εξουσίας στην καθεστηκυία επί Οθωμανοκρατίας τάξη, δηλαδή τους πρόκριτους και τους αρχιερείς, παραγκωνίζοντας τους οπλαρχηγούς, τους αγωνιστές και τους Φιλικούς. Τον Ιούνιο του 1821 φθάνει, ωστόσο στην Ελλάδα ο αδελφός του Αλέξανδρου Υψηλάντη, Δημήτριος ως Γενικός Επίτροπος της Αρχής και διεκδικεί τη γενική διεύθυνση του Αγώνα. Γύρω του συσπειρώνονται οι Φιλικοί και οι αγωνιστές, όπως ο Κολοκοτρώνης. Από πολύ νωρίς άρχισαν οι τριβές και αντιπαραθέσεις μεταξύ προκρίτων και αγωνιστών, τις οποίες καταπράυνε πυροσβεστικά ο Κολοκοτρώνης.

Από την άλλη μεριά φτάνει στην Ελλάδα ο Φαναριώτης πολιτικός Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος και μαζί με τον επίσης Φαναριώτη Θεόδωρο Νέγρη τον Νοέμβριο του 1821 οργανώνουν πολιτικά τη Στερεά Ελλάδα σε δύο σχηματισμούς, τη Γερουσία Δυτικής Χέρσου Ελλάδας και τον Άρειο Πάγο (Γερουσία Ανατολικής Χέρσου Ελλάδας). Μέσα σε κλίμα δυσπιστίας και αντιπαλότητας οργανώνεται η Α’ Εθνοσυνέλευση στην Επίδαυρο (Δεκέμβριος ’21 – Γενάρης ’22), η οποία κατά βάση είχε σύνθεση αριστοκρατική (προεστώτων και αρχιερέων). Ωστόσο, το Σύνταγμα που ψηφίστηκε ήταν δημοκρατικό και φιλελεύθερο, γνήσιο τέκνο της Γαλλικής Επανάστασης. Εντούτοις, ήταν έκδηλος ο παραγκωνισμός του Υψηλάντη και μέσω αυτού των Φιλικών.

Τον επόμενο χρόνο (Μάρτιος – Απρίλιος ’23) μέσα σε συνθήκες πολιτικής έντασης συνήλθε η Β’ Εθνοσυνέλευση στο Άστρος που κατήργησε τις τρεις Γερουσίες για να ενισχύσει το κύρος της κεντρικής εξουσίας και κατήργησε τον τίτλο του Αρχιστράτηγου που είχε δοθεί στον Κολοκοτρώνη, προφανώς για να τον αποδυναμώσει. Ουσιαστικά η Β’ Εθνοσυνέλευση σηματοδοτούσε ότι η εξουσία θα περνούσε οριστικά στα χέρια των προκρίτων, οι οποίοι είχαν πλέον εξασφαλίσει και τη στήριξη των καπεταναίων των νησιών και κυρίως της Ύδρας.

Οι συνθήκες διεξαγωγής και τα αποτελέσματα της Εθνοσυνέλευσης έδειξαν ότι η σύγκρουση ήταν αναπόφευκτη. Πραγματικά ο πρώτος εμφύλιος πόλεμος δεν άργησε να εκδηλωθεί (φθινόπωρο 1823 – Ιούλιος 1824). Οι δύο παρατάξεις στέκονταν με το όπλο στο χέρι και αλληλοκατηγορούσαν η μία την άλλη. Τελικά ο Κολοκοτρώνης προτίμησε τη συνδιαλλαγή, αναγνώρισε την κυβέρνηση Κουντουριώτη και τα χειρότερα αποφεύχθηκαν. Ωστόσο, η ανακωχή απεδείχθη βραχύβια, η έλευση των χρημάτων του δανείου που είχε συναφθεί αποτέλεσε μία επιπλέον αφορμή για διαμάχες. Οι καπεταναίοι των νησιών προσεταιρίστηκαν τους Στερεοελλαδίτες πρόκριτους με στόχο να αποπέμψουν πλήρως τους Πελοποννήσιους πρόκριτους και τον Κολοκοτρώνη από την εξουσία. Έτσι εκδηλώθηκε ο δεύτερος εμφύλιος (Ιούλιος 1824 – Ιανουάριος 1825). Η κυβέρνηση Κουντουριώτη επωφελούμενη από τα χρήματα του δανείου, τα οποία «αξιοποίησε» ως επί το πλείστον σε δωροδοκίες και με τη σύμπραξη του Κωλέττη που ήταν επικεφαλής πολλών ρουμελιωτών προκρίτων εισέβαλε στην Πελοπόννησο και επικράτησε. Οι λεηλασίες και οι βιαιότητες που διαπράχθηκαν ήταν απερίγραπτες. Ο Κολοκοτρώνης καταπτοημένος και από τον θάνατο του πρωτότοκού του Πάνου δέχεται να παραδοθεί, ο Ανδρούτσος φυλακίζεται και σύντομα δολοφονείται στο κελί του (5 Ιουνίου 1825).

Μέσα σε αυτήν την τραγική κατάσταση για τους Έλληνες, φθάνει στην Πελοπόννησο ο Ιμπραήμ και αρχίζει να την ερημώνει. Μόνο η επιτυχία στη ναυμαχία του Γέροντα υπό τον Μιαούλη αποτελεί μια θετική αναλαμπή της Επανάστασης το 1825. Η επόμενη Εθνοσυνέλευση (1826) διακόπτεται από το θλιβερό γεγονός της πτώσης του αβοήθητου Μεσολογγίου από τον Κιουταχή. Όλοι πλέον συνειδητοποιούν ότι η κατάσταση είναι πολύ σοβαρή και δυσοίωνη. Οι κυβερνώντες σπεύδουν να απελευθερώσουν τον Κολοκοτρώνη, για να αντιμετωπίσει τον Ιμπραήμ. Ο Γέρος του Μοριά με τη δράση του καθώς και οι σπουδαίες νίκες του Καραϊσκάκη στη Ρούμελη κράτησαν άσβηστη τη φλόγα της Επανάστασης, ωστόσο πλέον η κατάσταση ήταν μη αναστρέψιμη. Ο Ιμπραήμ ανακαταλάμβανε τα κάστρα της Πελοποννήσου το ένα μετά το άλλο και η ακρόπολη της Αθήνας παραδόθηκε στον Κιουταχή τον Μάιο του 1827.

Υπό αυτές τις συνθήκες είναι φανερό ότι οι Έλληνες δεν θα είχαν απελευθερωθεί, εάν οι Μεγάλες Δυνάμεις δεν έπαιρναν την απόφαση να επέμβουν δυναμικά στη διευθέτηση του Ελληνικού Ζητήματος. Έτσι αφού Αγγλία, Γαλλία και Ρωσία τα συμφώνησαν μεταξύ τους φτάσαμε στη Ναυμαχία του Ναβαρίνου τον Οκτώβρη του ’27. Σίγουρα για τη μεταστροφή των Δυνάμεων υπέρ της Ελλάδας έπαιξε ρόλο το κίνημα του φιλελληνισμού και η ίδια η αγριότητα των Οθωμανών (απαγχονισμός Γρηγορίου Ε’, καταστροφή Χίου και Κάσου, σφαγή του Μεσολογγίου) που δημιούργησαν την πεποίθηση ότι οι Έλληνες πλέον δεν είναι δυνατόν να συμβιώνουν στα πλαίσια της αυτοκρατορίας ως υπόδουλοι των Οθωμανών. Ας μη γελιόμαστε όμως, ο κύριος λόγος ήταν πως η Αγγλία διείδε ότι μέσω του Ελληνικού Ζητήματος μπορούσε να εξασφαλίσει ένα προπύργιο στην Ανατολική Μεσόγειο. Έτσι άλλαξε η πολιτική της υπέρ των Ελλήνων, γεγονός που επηρέασε άμεσα και τη γαλλική και ρωσική στάση απέναντι στο ζήτημα, με αποτέλεσμα οι Δυνάμεις τελικά να συναγωνίζονται το ποια θα αποκομίσει τα περισσότερα οφέλη από τη νέα κατάσταση.

Δυστυχώς, οι Έλληνες αντί να το εκμεταλλευτούν αυτό συνέχιζαν να ερίζουν μεταξύ τους, για το ποια πλέον θα ήταν η Δύναμη που θα τους βοηθούσε περισσότερο. Στην Γ’ Εθνοσυνέλευση της Τροιζήνας (άνοιξη 1827) διαμορφώθηκαν οι τρεις παρατάξεις που αποτέλεσαν μετέπειτα τα πρώτα πολιτικά κόμματα της Ελλάδας, το Αγγλικό, το Γαλλικό και το Ρωσικό. Επίσης εκλέχθηκε ως πρώτος Κυβερνήτης της Ελλάδας για επτά χρόνια ο Ιωάννης Καποδίστριας, πρόσωπο αναμφισβήτητου κύρους και κοινής αποδοχής. Η εκλογή του Καποδίστρια επιβεβαίωσε για άλλη μια φορά ότι η λύση στην αλληλοφαγωμάρα είναι η καταφυγή σε έναν χομπσιανό Λεβιάθαν. Τουλάχιστον ο Καποδίστριας ήταν ένας ικανός Λεβιάθαν, ο οποίος προσπάθησε στο σύντομο διάστημα της διακυβέρνησής του να βάλει τάξη στο χάος. Ωστόσο, ο συγκεντρωτισμός του (εύλογος κατ’ εμέ υπό τις παρούσες συνθήκες) τον έφερε σε ρήξη με τα κατεστημένα, τοπικιστικά συμφέροντα τόσο των καπεταναίων όσο και των προκρίτων της Μάνης που προκάλεσε και τη δολοφονία του. Αξίζει να σημειωθεί η άμεση εμπλοκή των Αγγλογάλλων, οι οποίοι δεν έβλεπαν με καλό μάτι τον Καποδίστρια λόγω μας πιθανής φιλορωσικής προσέγγισης του προτεκτοράτου. Εντούτοις, ο Κυβερνήτης πρόλαβε τουλάχιστον με στρατηγικές και διπλωματικές κινήσεις να αυξήσει τα εδαφικά όρια του μικρού ελληνικού κράτους.

Μετά τη δολοφονία του Καποδίστρια η χώρα βυθίζεται και πάλι στο χάος και το κλίμα εμφυλίου πολέμου. Συστήνεται μια Διοικητική Επιτροπή υπό τον αδερφό του Ιωάννη, Αυγουστίνο Καποδίστρια, τον Κολοκοτρώνη και τον Κωλέττη. Γύρω από τον τελευταίο συνασπίστηκαν οι αντικαποδιστριακοί, οι οποίοι ονομάστηκαν συνταγματικοί διότι ζητούσαν Σύνταγμα. Γύρω από τον Αυγουστίνο συνασπίστηκαν οι υποστηρικτές του αδερφού του, και ο Κολοκοτρώνης για άλλη μια φορά στη μέση προσπαθούσε να συμβιβάσει τα πράγματα. Στο πλαίσιο της Ε’ Εθνοσυνέλευσης που συνήλθε στο Άργος τον Δεκέμβριο του ΄31 ο Αυγουστίνος ανακηρύχθηκε πρόεδρος της κυβέρνησης, προκαλώντας οριστική διάσπαση της Εθνοσυνέλευσης. Μεταξύ 9^ης και 12^ης Δεκεμβρίου σημειώθηκαν ένοπλες συγκρούσεις μεταξύ κυβερνητικών και συνταγματικών εντός του Άργους. Τελικά οι συνταγματικοί υπό τον Κωλέττη ζητούν την άδεια και αποσύρονται ειρηνικά. Ο Κωλέττης καταφεύγει κοντά στην Κόρινθο, όπου συνασπίζεται με τους Υδραίους καραβοκύρηδες και συστήνει δική του αντίπαλη κυβέρνηση. Τον Μάρτιο του 1832 οι αντικαποδιστριακές δυνάμεις εισβάλλουν στην Πελοπόννησο και ο Αυγουστίνος που δεν διέθετε την πολιτική πείρα και ικανότητα του αδερφού του παραιτείται και αναχωρεί για την Κέρκυρα. Με λίγα λόγια η ιστορία επαναλήφθηκε όπως και στον προηγούμενο εμφύλιο, δηλαδή Κωλέττης και Υδραίοι κατά Πελοποννήσου. Ο Κωλέττης δεν γνωρίζω αν πολέμησε σε μάχες εναντίον των Οθωμανών, αλλά κέρδισε δύο εμφυλίους κατά Ελλήνων και την έβγαλε λάδι, ίσως έτσι εξηγείται γιατί ακόμα και τώρα τα λαμόγια πολιτικοί την βγάζουν καθαρή σε αυτή τη χώρα.

Η κατάληξη ήταν ότι οι Δυνάμεις όρισαν μόνες τους ξένο και ανήλικο βασιλιά, τον Όθωνα, ο οποίος ήταν άσχετος με τα ελληνικά πράγματα, όπως και οι αντιβασιλείς που κυβέρνησαν αρχικά αντ’ αυτού. Οι Έλληνες λοιπόν με την αλληλοφαγωμάρα τους δέχθηκαν ξένο Λεβιάθαν και είπαν κι ευχαριστώ. Όσο για το Σύνταγμα, για το οποίο υποτίθεται ότι κόπτονταν ο Κωλέττης και οι συν αυτώ, ήρθε μετά από 10 χρόνια κατόπιν επόμενης εξέγερσης.

Το γεγονός ότι η Ελλαδίτσα αποτελούσε προτεκτοράτο αποδεικνύεται και από τη μετέπειτα ιστορία της, καθώς υπέστη ταπεινώσεις από τους υποτιθέμενους προστάτες της και πάντα ήταν υποχρεωμένη να συμπλέει με τα συμφέροντά τους. Ενδεικτικά θα αναφέρω το βρετανικό ναυτικό αποκλεισμό του 1850, κατά την υπόθεση Πατσίφικο και λίγα χρόνια αργότερα τη γαλλική κατοχή του Πειραιά (1854-1857), ώστε ο ελληνικός στόλος να μην επιχειρήσει κατά των Οθωμανών κατά τον Κριμαϊκό πόλεμο. Μέχρι σήμερα η χώρα μας εξακολουθεί να παραπαίει ως ένα προτεκτοράτο που δεν διαθέτει αυτόνομη εξωτερική πολιτική, αλλά άγεται και φέρεται από τα συμφέροντα των δυνατών «συμμάχων» του, υπό την ηγεσία μυωπικών και δουλικών πολιτικών.

[1] Για τη συγγραφή του παρόντος κειμένου στηρίχτηκα αποκλειστικά σε σχολικά εγχειρίδια ιστορίας και κυρίως στο αποσυρθέν βιβλίο της Γ’ Λυκείου Ιστορία νεότερη και σύγχρονη των Β. Σκουλάτου – Ν. Δημακόπουλου – Σ. Κόνδη, Ο.Ε.Δ.Β., Αθήνα, 2003. Το δίτομο αυτό έργο εκτιμώ ότι αποτελεί ένα πολύ καλό και αναλυτικό εγχειρίδιο νεότερης και σύγχρονης ιστορίας, τόσο ελληνικής όσο και παγκόσμιας. Αντιθέτως, το υπάρχον βιβλίο ιστορίας Γ’ Λυκείου: Ιστορία του νεότερου και σύγχρονου κόσμου (από το 1815 έως σήμερα), Ινστιτούτο Τεχνολογίας Υπολογιστών και Εκδόσεων «Διόφαντος», Αθήνα 2013, είναι πολύ πιο απλουστευμένο, με ασάφειες, άστοχες εκφράσεις και συντηρητικότερο εκτιμώ ιδεολογικό προσανατολισμό.

[2] Για μια ευρύτερη αποτίμηση της εξωτερικής πολιτικής της Ρωσίας προς την Ελλάδα, βλ. το κείμενό μου «Πόσο φιλελληνική έχει υπάρξει η εξωτερική πολιτική της Ρωσίας;», διαθέσιμο εδώ http://durrutioschool.blogspot.com/2018/12/blog-post_17.html, τελευταία πρόσβαση 9/4/2021.

[3] Στην Α’ Εθνοσυνέλευση συντάχθηκε και στάλθηκε στις ξένες κυβερνήσεις διακήρυξη που τόνιζε ότι η ελληνική Επανάσταση δεν έχει σχέση με κοινωνικές ανατροπές (καρμπονάρους) αλλά αποβλέπει μόνον στην εθνική ανεξαρτησία. Ιστορία νεότερη και σύγχρονη α’ τεύχος (1789-1909) Β. Σκουλάτου – Ν. Δημακόπουλου – Σ. Κόνδη, Ο.Ε.Δ.Β., Αθήνα, 2003, σ. 102.

The post Πόσο «μεγάλη» ήταν η Ελληνική Επανάσταση first appeared on Aυτολεξεί.

Η σφαγή των Εβραίων στο Βραχώρι το 1821

alex — Sat, 27 Mar 2021 08:28:00 +0000

Του Νίκου Ιωάννου

Η Αιτωλία και η Ακαρνανία, το Κάρλελι δηλαδή όπως λεγόταν κάποτε, άργησε να κινηθεί σε σχέση με την εξέγερση του 1821.

Πρώτη εξεγερσιακή ενέργεια θεωρήθηκε η επίθεση του οπλαρχηγού Μακρή στην τουρκική συνοδεία που μετέφερε τον ετήσιο φόρο από το Μεσολόγγι στη Ναύπακτο και από εκεί στην Κωνσταντινούπολη. Ο Μακρής σκότωσε τους Τούρκους και άρπαξε τα χρήματα, βάζοντας έτσι το σπίρτο για τη φωτιά που λίγο μετά θα ακολουθούσε. [1]

Από τη μέρα της 5^ης Μαρτίου του 1821 αρχίζει να φυσά ο αέρας της εξέγερσης στο Κάρλελι. Ακολούθησαν πολλά γεγονότα με προεξάρχοντα αυτά της κατάληψης του Βραχωρίου στις 11 Ιουνίου κι έπειτα του Ζαπαντίου στις 26 Ιουλίου. [2]

Το Ζαπάντι ήταν σχεδόν αμιγώς οθωμανικός οικισμός. Εκεί ζούσαν φτωχοί και γενικώς δεύτερης κατηγορίας Τούρκοι, κατώτεροι από αυτούς του Βραχωρίου. Απ’ ό,τι φάνηκε όμως ήταν σκληροί πολεμιστές αφού αντιστάθηκαν με εκπληκτική γενναιότητα στους χριστιανούς πολιορκητές. Σε μία από τις τελευταίες εξόδους των Τούρκων οι χριστιανοί σκότωσαν δεκαοχτώ από αυτούς. Έκοψαν τα κεφάλια των νεκρών και τα παλούκωσαν μπροστά στους πολιορκημένους συγγενείς τους. [3] Αφού ακολούθησαν αιματηρές επιθέσεις οι Τούρκοι αναγκάστηκαν να συνθηκολογήσουν παραδίδοντας και το Ζαπάντι. Η αλαζονική και βάρβαρη συμπεριφορά των άταχτων οπλοφόρων χριστιανών, οι βιασμοί και οι σφαγές των φτωχών αμάχων είχαν υπερβεί το «φυσιολογικό» για την εποχή επίπεδο ήδη στα γεγονότα της κατάληψης του Βραχωρίου 40 ημέρες νωρίτερα. Οι Εβραιοπούλες και οι φτωχιές Τουρκάλες βιάστηκαν και σφαγιάστηκαν όμως η παράδοση μας μεταφέρει πως οι χανούμισσες σκόρπισαν σε αρχοντόσπιτα της περιοχής σαν δούλες -κυρίως σαν σεξουαλικές δούλες- ζώντας βίο αβίωτο!

Αυτά τα γεγονότα ήταν η πιστοποίηση του διογκωμένου μίσους, του κτήνους του ρατσισμού και του σεξισμού που μπορεί να φωλιάσουν και στην πιο λαϊκή εξέγερση.

Όταν πλέον κανείς δεν αμφισβητούσε την υπεροχή των χριστιανών πολιορκητών του Βραχωρίου, πρώτοι διέφυγαν οι Αλβανοί μισθοφόροι, ανταλλάσσοντας προφανώς τη ζωή τους με χρήματα ή εξαργυρώνοντας παλιά νταραβέρια με τους οπλαρχηγούς, για να εξοντωθούν αργότερα στα γύρω βουνά σαν θύματα ληστειών από καπεταναίους. Οι ευκατάστατοι και οι αξιωματούχοι Τούρκοι, πλειοψηφία στην κοινότητα του Βραχωρίου, σώθηκαν σαν φυγάδες, ανταλλάσσοντας τη ζωή τους είτε με χρήματα είτε με την «αξία» του τίτλου τους. Πιθανότατα να σώθηκαν μαζί τους και ελάχιστοι πλούσιοι Εβραίοι. [4] Οι υπόλοιποι, όλη η εβραϊκή κοινότητα και οι λίγοι φτωχοί Τούρκοι αιχμάλωτοι σφαγιάστηκαν ολωσδιόλου από τις αιμοδιψείς εξαγριωμένες ομάδες των νικητών.

Προφανώς όμως ο εθνικός χαρακτήρας της κατάληψης του Βραχωρίου της 11^ης Ιουνίου του 1821, που προσφάτως οι Αγρινιώτες άρχισαν να γιορτάζουν, δεν άφησε περιθώρια σπουδαίας αναφοράς σε αυτό το μικρό ολοκαύτωμα. Οι γέροντες, όσοι το είχαν ακούσει, το ανέφεραν με μισόλογα και χαμηλόφωνα, σαν μια πληροφορία αχνή, δευτερεύουσας σημασίας. Το ίδιο έκαναν και αρκετοί ερευνητές της περιοχής, με εξαίρεση τον Γεράσιμο Παπατρέχα (1922 -1998) που κι αυτός όμως δικαιολογεί το γεγονός ως «συνηθισμένο» για την εποχή.

Τους έσφαξαν όλους, άνδρες, γυναίκες, παιδιά.

Η παράδοση, λέει ο Παπατρέχας, διασώζει ότι «ο καπετάν Αλεξάκης Βλαχόπουλος έδωσε διαταγή στα παλικάρια του: – Το βράδυ να είστε όλοι έτοιμοι στο γιαταγάνι (που σημαίνει πάμε για σφαγή με τα γιαταγάνια και τα μαχαίρια και χωρίς μπιστόλες). Έτσι έγινε, βγήκαν όλοι στο γιαταγάνι κι από σπίτι σε σπίτι έσφαξαν όλους τους Οβραίους και μόνο ένας γλύτωσε, που διαμέσου Προυσού έφτασε στη Λαμία. Απόν τότε δεν ξανάμεινε Οβραίος στο Βραχώρι». Ο σημαντικός όμως Ξηρομερίτης λαογράφος δεν μας παραθέτει την πηγή του.

Ο Θεόδωρος Χαβέλας (1840-1912) αναφέρεται λακωνικά στα γεγονότα που ακολούθησαν την άλωση του Βραχωρίου: «Τότε δε ο συρφετός των Αγρινίων, επιπεσών κατά των Εβραίων, διεπέρασεν άνδρας, γυναίκας και παιδιά εν στόματι μαχαίρας εκδικούμενος τον θάνατον ιερέος τινός εν Αγρινίω, Παπαλεξίου Δηματά, ον παρά των Τούρκων παραλαβόντες πρότερον οι Εβραίοι, ετύφλωσαν δι ακανθών και κατεβασάνισαν μέχρι θανάτου». Ο Βραχωρίτης Χαβέλας κάνει αυτή την αναφορά στο έργο του «Ιστορία των Αιτωλών» (Αθήνα 1883) και αναφέρεται σε Αγρίνιο και Αγρινίους ονόματα που το 1821 δεν υπάρχουν, φανερώνοντάς μας έτσι την μυθοπλασία του πρώιμου νεοελληνικού εθνοκράτους. Για τους φτωχούς Τούρκους αναφέρει: «Εκ δε των αιχμαλώτων τους μεν πτωχούς εφόνευσαν εις κατοφέρειάν τινα κάτωθεν της πατρικής μου οικίας…» [5]

Να σημειώσουμε εδώ πως η Ιστορία του Αγρινίου έργο του Δάσκαλου Γεράσιμου Παπατρέχα εκδόθηκε το 1991 -με απουσία οποιασδήποτε επιμέλειας πρέπει να παραδεχτούμε -από τον Δήμο Αγρινίου. Η πρώτη έκδοση εξαντλήθηκε πολύ νωρίς και δεν επανεκδόθηκε ποτέ παρότι οι Αγρινιώτες -και όχι μόνο- αναζητούσαν το βιβλίο διακαώς. Ο λόγος είναι προφανής και δεν είναι άλλος από την πίεση που ασκεί το χριστιανικό-παραχριστιανικό και εθνικιστικό λόμπι της πόλης στην εκάστοτε δημοτική αρχή. Ο Δάσκαλος Παπατρέχας ρητώς αναφέρεται στην πολιορκία και άλωση του Τουρκοβράχωρου ενώ η εκάστοτε δημοτική αρχή γιορτάζει την απελευθέρωση του Αγρινίου από τον τουρκικό ζυγό.

Όσο ψάχνουμε τις περιγραφές της εξέγερσης του 1821 τόσο απομακρυνόμαστε από την ιδέα μιας εθνικής εξέγερσης αφού σπανίως διαπιστώνουμε ίχνη κάποιας εθνικής συνείδησης. Αντιθέτως, διαπιστώνουμε την ληστρική πλευρά της εξέγερσης των πολυφυλετικών βαλκανικών καπετανάτων απέναντι στην υπό διάλυση οθωμανική αυτοκρατορία. Από αυτή τη ληστρική και βάρβαρη συμπεριφορά υπέφεραν και οι τοπικές κοινωνίες γεγονός που χάνεται στην νεοελληνική ιστοριογραφία καθώς σε αυτήν κυριαρχεί το εθνεγερτικό πάθος.

Αν και ο γράφων δεν είναι ιστορικός, δεν γινόταν να ασχοληθεί με τη σφαγή των Εβραίων χωρίς να ψάξει τη διαδρομή και το φούντωμα του αντιεβραϊσμού στην περιοχή του Κάρλελι και της Ηπείρου.

Η έκρηξη της εξέγερσης του ’21 έγινε σε μια εποχή όπου ο αντισημιτισμός στη Βαλκανική χερσόνησο είχε μια έξαρση. Ειδικά στην Ήπειρο και το Κάρλελι από τον 18^ο αιώνα, την εποχή δηλαδή του Κοσμά του Αιτωλού, ο αντισημιτισμός είχε έναν ιδιαίτερο χαρακτήρα με οικονομικές και κοινωνικές διαστάσεις. Ήταν η εποχή όπου οι Αρβανίτες (ή αλλιώς Αλβανίτες -από το Αρβανός ή Αλβανός) έμποροι έμπαιναν δυναμικά στο εμπόριο των παζαριών που ως τότε ήταν ένας χώρος εβραϊκός. Οι Εβραίοι είχαν πατροπαράδοτα την αποκλειστικότητα στη διοργάνωση των παζαριών ως οι πρωτοπόροι έμποροι της περιοχής [6]. Σε αυτό συνέτεινε η αλματώδης αύξηση του πληθυσμού τους κατά τον 15^ο αιώνα (μετά τους ευρωπαϊκούς διωγμούς), κυρίως στα νησιά του Ιονίου. Οι γνώσεις τους γύρω από τις τέχνες, το εμπόριο και τη γεωργία τους έκαναν να κυριαρχήσουν στον χώρο της αγοράς αλλά και να δώσουν μια ώθηση στην οικονομία και τη διαβίωση των πληθυσμών, μεταφέροντας τον πολιτισμό τους. Έπρεπε λοιπόν κάποιος να χτυπήσει αυτή την ελίτ για να μπορέσει να εδραιωθεί σε ένα κομμάτι της αγοράς. Ο μοναδικός τρόπος για τους Αρβανίτες εμπόρους να πετύχουν αυτό ήταν να δημιουργήσουν τα δικά τους χριστιανικά παζάρια αφού η πλειοψηφία του πληθυσμού ήταν χριστιανοί. Έτσι η προπαγάνδα -την οποία ουσιαστικά στήριξε ο Κοσμάς ο Αιτωλός- ενάντια στους Εβραίους πήρε θρησκευτικό χαρακτήρα και συνεπώς και τον ανάλογο φανατισμό.

Μέσα σε λιγότερο από έναν αιώνα (1750-1820) καλλιεργήθηκε η προκατάληψη και η δαιμονολογία που οδήγησε σε σφαγές σαν αυτή του Βραχωρίου. Οι Αρβανίτες έμποροι χρηματοδότησαν τον Κοσμά και γύρω από τα κηρύγματά του έστησαν σιγά σιγά τα χριστιανικά παζάρια ημέρα Σάββατο, γεγονός που ήταν και η αιχμή της αντιεβραϊκής προπαγάνδας, εφόσον τα εβραϊκά παζάρια γίνονταν μόνο Κυριακή.

Έτσι για να καταφέρει τη μεταφορά της ημέρας των παζαριών από Κυριακή σε Σάββατο άρθρωσε τον πλέον καταγγελτικό και υβριστικό αντιεβραϊκό λόγο.

Αναφέρει ότι «Σφάζει ο Εβραίος εν πρόβατον και το μισό το εμπροσθινόν το κρατεί δια λόγου του και το πισινό το μουτζώνει και το πωλεί στους χριστιανούς για να τους μαγαρίσει». Και σε άλλο σημείο λέει: «Πώς το βαστά η καρδιά σαν να αγοράζετε από Εβραίους πραμάτειες; Και τα άσπρα ύστερα να τα ξοδεύουν δια να σύρουν κανένα χριστιανόπουλον να το σφάξουν να πάρουν το αίμα του και με κείνο να κοινωνούν; Λοιπόν χριστιανοί μου μην αγοράζετε τίποτε απ’ αυτούς».

Αυτά κήρυττε ο Κοσμάς στα κηρύγματά του. Από την άλλη βέβαια για να είναι εντάξει με τις χριστιανικές διδαχές έλεγε: «Όθεν αδελφοί μου, όσοι αδικήσετε χριστιανούς ή Εβραίους ή Τούρκους, να δώσετε το άδικον πίσω διότι είναι κατηραμένον και δεν βλέπετε καμμίαν προκοπήν».

Στο Τουρκοβράχωρο η πλειοψηφία των κατοίκων ήταν σαφώς εκείνη την εποχή Οθωμανοί. Φαίνεται πως ο οθωμανικός στρατός ίδρυσε αυτόν τον οικισμό για να καλύψει τις δικές του ανάγκες, όμως μετά την εγκατάσταση των εκ της Δυτικής Ευρώπης Εβραίων προσφύγων μετατράπηκε σε ένα μικρό αλλά σημαντικό για την περιοχή αστικό κέντρο. Την δραστηριότητα των Οθωμανών και άλλων τιτλούχων γαιοκτημόνων συμπλήρωσε η δραστηριότητα τεχνητών και εμπόρων. Στην νέα αγορά που δημιουργήθηκε εισέβαλαν σταδιακά και οι χριστιανοί κάτοικοι του Βραχωρίου. Εκεί λοιπόν ο Κοσμάς ο Αιτωλός έμεινε και κήρυξε από το 1759 έως το 1762. Γνωρίζουμε ότι επέστρεψε το 1775 όπου έφτιαξε ένα σχολείο, δεν γνωρίζουμε όμως πολλά για το περιεχόμενο της διδασκαλίας του.

Τα σχολεία του ο Κοσμάς τα έστηνε με χορηγίες Αρβανιτών εμπόρων και τα συντηρούσε πάλι με τον ίδιο τρόπο [7]. Γραπτά του ιδίου του Κοσμά για τη διδασκαλία και το κήρυγμά του δεν έχουμε. Βασιζόμαστε σε ό,τι διασώθηκε διά της προφορικής παράδοσης και όπως αυτή αποτυπώθηκε σε γραπτά λογίων της εποχής μετά τον θάνατό του. Ο μαθητής του Κοσμά Σάπφειρος Χριστοδουλίδης ή Ζαφείρης ή Ραμμενιάτης, αναφέρει: «Ο ιερός Κοσμάς επήγεν πάλιν εις τα Ιωάννινα, και πρώτον μεν εκατάπεισε τους χριστιανούς να μεταβάλουν το κοινόν παζάρι από την Κυριακήν εις το Σάββατον, το οποίον τους επροξένησε [στους Εβραίους] μεγίστην φθοράν. Δεύτερον τους εκήρυξε δια φανερούς εχθρούς, και ότι είναι έτοιμοι κάθε καιρόν να κάνουν κάθε κακόν εις τους χριστιανούς. Τρίτον, θέλοντας να βγάλει από τα κεφαλάς των χριατιανών τας μακράς φούντας και τα τοιαύτα, τα οποία όλα ηγόραζον από τους Εβραίους, τους εδίδασκε πως είναι ακάθαρτα, ότι επί ταύτου δια τους χριστιανούς οι θεοκτόνοι τα μολύνουσι, και να μη τα αγοράζωσι ολότελα». [8]

Οι Εβραίοι τον κυνήγησαν για αυτό τον πόλεμο και τον συκοφάντησαν στον Αλή Πασά λέγοντας πως είναι πράκτορας της ρωσικής πολιτικής. Ο Πασάς τον συνέλαβε και τον γλίτωσαν οι Αρβανίτες έμποροι πληρώνοντας μεγάλο ποσό ως λύτρα. Βέβαια δεν γλίτωσε τον θάνατο. Τον κρέμασαν στις 24 Αυγούστου 1779 υπάλληλοι του Κουρτ πασά κι αυτός ο θάνατος χρεώθηκε από κάποιους στους Εβραίους εμπόρους ως αποτέλεσμα της πολεμικής τους.

Οι Εβραίοι γενικώς συγκέντρωναν το μίσος και των χριστιανών και των Οθωμανών, μίσος που δεν συνάδει με την προσφορά τους στα σκοτεινά χρόνια της φτώχειας και της αγνωσίας που σκέπαζε τους πληθυσμούς της περιοχής. Ο ιστορικός Απόστολος Βακαλόπουλος λέει: «Οι Εβραίοι ευφυείς βιοτέχνες και έμποροι μυούν του υπηκόους της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας στις διάφορες τέχνες και εφευρέσεις, κερδίζουν πολλά και γίνονται ιδιοκτήτες μεγάλων εμπορικών καταστημάτων. Οι ίδιοι κινούν τα κεφάλαιά τους προς μεγαλύτερες επιχειρήσεις». [9] O Ο Γάλλος γιατρός Spon (1674) αναφέρει: «Στη Ναύπακτο οι χριστιανοί έχουν δύο εκκλησίες και οι Εβραίοι τρείς συναγωγές. Τα προϊόντα που εξάγονται από το λιμάνι είναι δέρματα, λάδι, καπνός, σιτάρια, ρίζι, κριθάρι». Επίσης πρέπει να σημειώσουμε την ειρηνική συνύπαρξη επί αιώνες των αυτόχθονων Εβραίων με τους πληθυσμούς που κατά καιρούς εναλλάσσονταν στην περιοχή. Στην Περίστα Ναυπακτίας δεν γνωρίζουμε από πότε υπάρχει κοινότητα Εβραίων σηροτρόφων ωστόσο την τέχνη αυτή ασκούν Ρωμανίτες Εβραίοι από πολύ παλιά. Ο Ισπανοεβραίος περιηγητής Βενιαμίν εκ Τουδέλας (12^ος αιώνας) σημειώνει την ύπαρξη εβραϊκής κοινότητας στην πόλη Άφιλον στις εκβολές του Αχελώου κοντά στη σημερινή Γουριά. Άλλη πηγή αναφέρει και τη Ναύπακτο [10].

Η σφαγή των εβραϊκών οικογενειών στο Βραχώρι το 1821 καθώς και των λίγων φτωχών Τούρκων που δεν είχαν με τι να ανταλλάξουν τη ζωή τους (δεν είχαν «τιμή») είναι ένα γεγονός που σκιάζει την 11^η Ιουνίου, μέρα γιορτής της «απελευθέρωσης του Βραχωρίου». Η δικαιολογία ότι ήταν πλούσιοι και δυνάστες δεν στέκει ιστορικά αφού υπήρχαν και Εβραίοι γεωργοί, μεταξουργοί και τεχνίτες. Πλούσιοι και δυνάστες ήταν σε μεγαλύτερο βαθμό Βλάχοι, Τούρκοι και Αρβανίτες. Αυτοί μάλιστα κατείχαν την εξουσία και τη δύναμη. Τα Πασαλίκια, τα Βιλαέτια και τα αρματωλίκια ήταν στα χέρια τους.

Αν οι σύγχρονοι Αγρινιώτες χρειάζονται εναγωνίως το ιστορικό γεγονός που θα τους συνδέσει με το παρελθόν ανάμεσα στα άλλα πρέπει να ψάξουν στις στάχτες του Βραχωρίου και στις κραυγές των δολοφονημένων αμάχων, θυμάτων ενός άγριου ρατσισμού.

Σημειώσεις:

[1] Σπυρίδων Τρικούπης, Ιστορία της Ελληνικής Επανάστασης, τόμος 1^ος, Αθήνα, εκδ. Νέα Σύνορα-Α.Α. Λιβάνη, Αθήνα 1993, σελ.243
[2] Γεράσιμος Ηρ. Παπατρέχας, Ιστορία του Αγρινίου, Αγρίνιο, έκδοση Δήμου Αγρινίου 1991, σελ. 213
[3] Ό.π. σελ. 250
[4] Ο Κορδάτος εικάζει ότι ήταν ένας πλούσιος Εβραίος.
[5] Γεράσιμος Παπατρέχας, ό.π, σελ. 242-245
[6] Γ. Κορδάτος: Αναφορές στη συμβολή των Εβραίων στις τέχνες ( βιοτεχνία), στη γεωργία και το εμπόριο.
Απ. Βακαλόπουλος «Νέα Ελληνική Ιστορία» σελ. 53 -54.
[7] Μάρκος Γκιόλιας. «Ο Κοσμάς ο Αιτωλός και η εποχή του» σελ. 18. Στο χρονογραφικό σχεδίασμα του συγγραφέα: 1778, οικονομική υποστήριξη του Κοσμά από μικροπωλητές και μικρέμπορους της Ηπείρου.
[8]  Μάρκος Γκιόλιας, ό.π, 225 -239.
[9]  Απ. Βακαλόπουλου, ό.π.
Κ. Σιμόπουλος. «Ξένοι ταξιδιώτες στην Ελλάδα» σελ.692.
[10]  Θανάσης Παπαθανασόπουλος, Περίστα Ναυπακτίας, 1998.
Βενιαμίν εκ Τουδέλας, Το οδοιπορικό ενός Εβραίου περιηγητού, ΧΡΟΝΙΚΑ, περιοδικό του Κ. Ι. Σ.
Φ. Χριστόπουλος. Η Εβραϊκή Κοινότης Ναυπάκτου, τόμος Α’, 1968, σελ.277 -30 της επετηρίδος της Εταιρείας Στερεολλαδίτικων Μελετών.

*Το παρόν κείμενο δημοσιέυτηκε για πρώτη φορά στο 2^ο τεύχος του αγρινιώτικου περιοδικού CONTACT τον Ιούλιο του 2001. Δημοσιεύεται σήμερα στο Αυτολεξεί με κάποιες προσθήκες που δεν είχαν συμπεριληφθεί στην έκδοση του CONTACT λόγω έλλειψης χώρου.

The post Η σφαγή των Εβραίων στο Βραχώρι το 1821 first appeared on Aυτολεξεί.

5 εθνικοί μύθοι σχετικά με την Οθωμανική Αυτοκρατορία & την Επανάσταση του 1821

io — Thu, 25 Mar 2021 07:25:52 +0000

Γιώργος Σκολαρίκης

Είναι γνωστό ότι για τη διαμόρφωση εθνικής ταυτότητας και την ενίσχυση της εθνικοπατριωτικής συνείδησης, κάθε λαός διδάσκεται πολλά ιστορικά γεγονότα από μια μεροληπτική σκοπιά η όποια έχει ως στόχο να καταδείξει το δίκιο του έναντι των αντιπάλων του, το πόσο βάρβαροι ήταν απέναντι του ή να προβάλει το μέγεθος του ηρωισμού που επέδειξαν οι πρόγονοί του. Σαν αποτέλεσμα, σε πολλές περιπτώσεις η ιστορική αλήθεια αλλοιώνεται σε τέτοιο βαθμό, ώστε η απόδοση των γεγονότων να αποκτά ένα μυθικό χαρακτήρα και η ευρεία διάδοσή τους μέσω και της επίσημης εκπαίδευσης να οδηγεί στη διαμόρφωση εθνικών μύθων, οι οποίοι γίνονται κοινοί τόποι στη συνείδηση κάθε λαού. Επί της ουσίας, ωστόσο, η απόδοση αυτών των γεγονότων δεν συνάδει μέσα από την εξέταση των πηγών και των πορισμάτων ιστορικής έρευνας, συνιστά επομένως παραποίηση της ιστορικής αλήθειας.

Μεγάλο ρόλο σε αυτό έχει παίξει η ίδια η ιστοριογραφία κάθε χώρας ανά τις εποχές. Οι ιστοριογράφοι εμφορούμενοι από πατριωτικά ή και εθνικιστικά αισθήματα κατέγραφαν τα γεγονότα με μεροληπτικό τρόπο, ώστε να τονίζεται η ηρωικότητα του λαού τους σε βάρος συνήθως των γειτονικών λαών με τους οποίους ήταν σε σύγκρουση. Σε πολλές περιπτώσεις γίνεται και καπήλευση της ιστορίας άλλων λαών.

Ειδικά η βαλκανική ιστοριογραφία έχει πολλά τέτοια παραδείγματα. Για παράδειγμα, την περίοδο των ανταγωνισμών για την επικράτηση στη Μακεδονία, Βούλγαροι ιστοριογράφοι άρχισαν να παρουσιάζουν τον Κύριλλο και το Μεθόδιο ως Βούλγαρους εθναπόστολους κάτι που αργότερα υιοθέτησαν και οι Σλαβομακεδόνες[1]. Βέβαια το πιο χτυπητό παράδειγμα εναντίον της χώρας μας είναι η προσπάθεια καπήλευσης της εθνικότητας του Μεγάλου Αλεξάνδρου. Όπως έχω αναφέρει και στο παρελθόν[2] προσωπικά το μόνο κίνητρο για να απαρνηθώ αυτή την καπήλευση είναι η ιστορική αλήθεια· αν τα ιστορικά τεκμήρια επιβεβαίωναν τη σλαβική καταγωγή του Μεγάλου Αλεξάνδρου, δεν θα είχα κανένα πρόβλημα να την ενστερνιστώ, κάτι τέτοιο όμως με βάση τις πηγές και το ιστορικό παρελθόν είναι αδύνατο ή μάλλον αδιανόητο.

Η αναφορά στην καπήλευση της εθνικότητας του Μεγάλου Αλεξάνδρου νομίζω έχει ενδιαφέρον, διότι καταδεικνύει ότι μέσω μιας συστηματικής προπαγάνδας και της επίσημης εκπαίδευσης είναι δυνατόν ένας ολόκληρος λαός να γαλουχηθεί με μια εντελώς ιστορικά ανυπόστατη και ψευδής ιδέα. Για καθετί που θα διαβάσει κανείς σε αυτό το κείμενο και θα του κάνει εντύπωση, διότι στο σχολείο δεν το διδάχτηκε έτσι, ας αναλογιστεί την έκπληξη και την απογοήτευση που γεύεται η συντριπτική πλειοψηφία των (τελικώς επονομαζόμενων κακώς κατά τη γνώμη μου) Βορειομακεδόνων, όταν ακούνε ότι, σε αντίθεση με ό,τι έχουν διδαχθεί στα σχολεία τους και επί σειρά ετών τους προπαγανδίζουν, δεν είναι απόγονοι του Μεγάλου Αλεξάνδρου και ότι ο μεγάλος κατακτητής ήταν Έλληνας Μακεδόνας και όχι Σλαβομακεδόνας.

Όπως λοιπόν σχεδόν κάθε λαός έτσι και ο δικός μας έχει γαλουχηθεί με κάποιους εθνικούς μύθους οι οποίοι αποσκοπούν στη διαμόρφωση και ενδυνάμωση της εθνικής μας ταυτότητας. Η περίοδος της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και της Επανάστασης του 1821 είναι εκείνη που νομίζω ότι πραγματικά «βρίθει» από τέτοιους μύθους περισσότερο από όλες. Το γεγονός αυτό δεν είναι τυχαίο για διάφορους λόγους. Καταρχάς, το αρχαιοελληνικό παρελθόν της Ελλάδας είναι αρκετά ένδοξο χωρίς να χρειάζεται να διανθιστεί με παραπλανητικά στοιχεία και υπερβολές. Επομένως η ιστοριογραφία του νεότερου ελληνισμού η οποία άρχισε όλο και περισσότερο από τα τέλη του 19^ου αιώνα και μετά να υιοθετεί την οπτική του Παπαρρηγόπουλου περί συνέχειας της ελληνικής φυλής και ιστορίας από την αρχαιότητα, μέχρι το παρόν μέσω του Βυζαντίου, αποσκοπούσε στο να παρουσιάσει τους Έλληνες επαναστάτες ως αντάξιους συνεχιστές των κατορθωμάτων των αρχαίων Ελλήνων.

Η οπτική της ιστορικής συνέχειας του Παπαρρηγόπουλου δεν ήταν κάτι καινοφανές ή παράδοξο ιδιαίτερα για τα δεδομένα εκείνης της περιόδου. Αντιθέτως, πρόκειται για μια κυρίαρχη τάση σε όλη την ηπειρωτική Ευρώπη η οποία συνδεόταν με τον Ρομαντισμό και τη στροφή στη λαογραφία που με τη σειρά της συνδεόταν εκείνη την περίοδο με τη διαμόρφωση κάποιων από τα μεγαλύτερα σημερινά ευρωπαϊκά εθνικά κράτη, όπως η Γερμανία και η Ιταλία. Εκτός αυτού η οπτική του Παπαρρηγόπουλου στόχευε στο να αντικρούσει τις απόψεις του Αυστριακού περιηγητή Jakob Philipp Fallmerayer, ο οποίος υποστήριξε ότι οι αρχαίοι Έλληνες εξαφανίστηκαν και οι νεότεροι Έλληνες δεν κατάγονται από τους αρχαίους, αλλά προέρχονται ουσιαστικά από Σλάβους και Αλβανούς που κατοίκησαν στην περιοχή της ελληνικής χερσονήσου από τον Μεσαίωνα και τους Νεότερους Χρόνους. Η ανυπόστατη ίσως αυτή θεωρία λοιδορήθηκε από πολλούς μελετητές Έλληνες και μη και ενδεχομένως έπαιξε ρόλο στη ζέση με την οποία η εθνική ιστοριογραφία προσπάθησε να αποδώσει το παρελθόν ως ηρωικό. Ας εξετάσουμε λοιπόν πέντε από τους πιο διαδεδομένους εθνικούς μας μύθους.

1^ος μύθος: το «Κρυφό Σχολειό»

Σύμφωνα με αυτόν, η Οθωμανική Αυτοκρατορία απαγόρευε την εκπαίδευση των υπόδουλων Ελλήνων, με αποτέλεσμα τα Ελληνόπουλα να διδάσκονται τα ελληνικά κρυφά από ιερείς σε εκκλησίες, τις νύχτες. Ίσως το μόνο ιστορικό τεκμήριο γι’ αυτόν τον μύθο είναι μια ελαιογραφία του Νικολάου Γύζη του 1885/6 που φέρει αυτόν τον τίτλο και εικονίζει έναν ιερέα να διδάσκει μερικούς νέους λογικά σε κάποια εκκλησία ή μονή.

Στην πραγματικότητα το κρυφό σχολειό δεν υπήρξε και η εξήγηση γι’ αυτό είναι πολύ απλή. Δεν έχει βρεθεί ούτε ένα σουλτανικό φιρμάνι που να απαγορεύει την εκπαίδευση των υπόδουλων χριστιανών. Αντίθετα, επί Οθωμανικής Αυτοκρατορίας οργανώθηκαν και λειτούργησαν πολλές ελληνόφωνες σχολές και υπήρξαν και πολλοί Έλληνες που έλαβαν αξιόλογη μόρφωση ή δίδαξαν σε αυτές όπως η Μεγάλη του Γένους Σχολή. Επομένως, κρυφό σχολειό δεν υπήρχε λόγος να υφίσταται ή αν υπήρξε, θα αποτελούσε μεμονωμένες περιπτώσεις και όχι κάτι σαν άτυπος θεσμός που οδήγησε στη διατήρηση της εθνικής συνείδησης και της μόρφωσης του υπόδουλου ελληνισμού. Από την άλλη πλευρά, δεν υποστηρίζω ότι αυτό που εικονίζεται στο έργο του Γύζη είναι εντελώς πλασματικό. Επί Οθωμανικής Αυτοκρατορίας η συντριπτική πλειοψηφία των υπόδουλων Ελλήνων (και όχι μόνο) ήταν εντελώς αγράμματοι, ιδιαίτερα σε αγροτικές περιοχές. Η εκπαίδευση δεν ήταν θεσμοθετημένη και τα σχολεία που υπήρχαν, όπως και οι δάσκαλοι, ήταν ελάχιστοι. Οι ιερείς ήταν από τους λίγους που γνώριζαν έστω κάποια κολυβογράμματα και είναι εύλογο ότι κάποιοι προσπάθησαν να τα μεταλαμπαδεύσουν στους νέους της κοινότητας τους.

Υπό αυτή την οπτική, ο πίνακας είναι αληθής, ωστόσο η ονομασία είναι παραπλανητική, διότι αυτό δεν είχε αναγκαστικά ούτε κρυφό χαρακτήρα ούτε αποτέλεσε έναν άτυπο κρυφό θεσμό. Σε κάθε περίπτωση, η ανυπαρξία του κρυφού σχολειού δεν μειώνει τον σημαντικό ρόλο που έπαιξαν απλοί και ολιγογράμματοι ιερείς και μοναχοί ως προς το ζήτημα της εκπαίδευσης.

2^ος μύθος: ο χορός του Ζαλόγγου

Ανεξάρτητα από το αν υπήρξε το γνωστό τραγούδι και ο χορός πριν την αυτοκτονία των γυναικών στο Ζάλογγο, τα γεγονότα είναι αληθινά. Το 1803 στη Μονή Ταξιαρχών στη ρίζα του βράχου του Ζαλόγγου είχαν καταφύγει αρκετοί Σουλιώτες μετά την έξοδό τους από το Σούλι κυνηγημένοι από τα στρατεύματα του Αλή Πασά. Εκεί κάποιες γυναίκες με τα παιδιά τους (πιθανόν και λίγοι άνδρες) βρέθηκαν αποκομμένοι από τις οθωμανικές δυνάμεις που τους καταδίωκαν και προτίμησαν να ρίξουν τα παιδιά τους στον γκρεμό και να πέσουν και οι ίδιες, από το να πέσουν στα χέρια του εχθρού. Η πράξη αυτή από μόνη της καταδεικνύει την απελπισία και τον ηρωισμό των Σουλιωτών, καθώς επίσης και τη βαρβαρότητα του οθωμανικού στρατού. Ωστόσο, η διήγηση του γεγονότος επενδύθηκε με μια πρόσθετη λεπτομέρεια που ενισχύει τον ηρωισμό των Σουλιωτισσών. Σύμφωνα με τον μύθο οι γυναίκες τραγουδούσαν και χόρευαν και μόλις έφτανε η σειρά της καθεμίας έριχνε το βρέφος της και έπεφτε και η ίδια στο κενό. Ο πρώτος που έκανε αναφορά σε χορό και τραγούδι πριν την αυτοκτονία ήταν ο Περραιβός, τη διήγηση του οποίου ακολούθησαν και άλλοι που αναφέρονται στο γεγονός, όπως ο Πουκεβίλ, ο Φωριέλ, ο Ιμπραήμ Μαζούρ εφέντης, με αποτέλεσμα το περιστατικό αυτό διανθισμένο από την πιο ηρωική και συγκινητική σκηνή του χορού και του τραγουδιού να γίνει ευρέως γνωστό.

Παρ’ όλα αυτα, σύμφωνα με τις λαογραφικές μελέτες του Αλέξη Πολίτη το γνωστό τραγούδι «έχε γεια καημένε κόσμε» ανάγεται γύρω στο 1908. Επιπλέον είναι δύσκολο να φανταστεί κανείς ότι ένας τρομοκρατημένος όχλος που προτιμά την αυτοθυσία από το να πέσει στα χέρια του εχθρού, θα είχε τον χρόνο αλλά και τη διάθεση να θυσιαστεί εν χορώ. Στην προκειμένη περίπτωση έχουμε ένα ιστορικό γεγονός το οποίο, όπως ανέφερα και πριν, καταδεικνύει από μόνο του τον ηρωισμό των Σουλιωτών, διανθίστηκε όμως από τους καταγραφείς του με λεπτομέρειες (χορός, τραγούδι) που προσέδωσαν μεγαλύτερη λυρικότητα, συγκινησιακή φόρτιση και τελικά οδήγησαν στην επικράτηση του εν λόγω μύθου.

3^ος μύθος: τα γεγονότα της Αγίας Λαύρας

Σύμφωνα με τον θρύλο, η Ελληνική Επανάσταση ξεκίνησε την 25^η Μαρτίου 1821, όταν ο Μητροπολίτης Παλαιών Πατρών Γερμανός στο μοναστήρι της Αγίας Λαύρας πραγματοποίησε δοξολογία, ύψωσε το λάβαρο της επανάστασης, όρκισε τους αγωνιστές και εκφώνησε επαναστατικό λόγο, για να τους εμψυχώσει μπροστά στον δύσκολο αγώνα και τις επικείμενες κακουχίες.

Με βάση τις πηγές, η αφήγηση αυτή δεν είναι αληθινή. Επί της ουσίας, δεν αποκλείεται να συνέβη κάτι αντίστοιχο, αλλά όχι ακριβώς αυτή την ημερομηνία και στο συγκεκριμένο τόπο, ούτε με ακριβώς αυτό το σημαινόμενο, δηλαδή την κήρυξη της Επανάστασης. Ας δούμε όμως με βάση ποια ιστορικά γεγονότα προέκυψε ο μύθος περί της ύψωσης του λαβάρου από τον Γερμανό. Σύμφωνα με τις πηγές, κάπου μέσα στο πρώτο 20ήμερο του Μαρτίου έγινε πράγματι σύσκεψη οπλαρχηγών στην Αγία Λαύρα με την παρουσία του Μητροπολίτη Γερμανού, η οποία ωστόσο δεν είναι βέβαιο ότι έλαβε κάποια οριστική απόφαση σχετικά με την κήρυξη της Επανάστασης. Ωστόσο, ο επαναστατικός αναβρασμός ήταν έκδηλος σε όλη σχεδόν την Πελοπόννησο. Στην Αχαΐα οι εχθροπραξίες είχαν ξεκινήσει σίγουρα πριν την 25^η, καθώς οι επαναστάτες κατέλαβαν τα Καλάβρυτα την 21^η Μαρτίου και ο αναβρασμός που εξαπλώθηκε στην πόλη της Πάτρας οδήγησε σε οργισμένη αντίδραση των Οθωμανών. Σημαίνοντες Πατρινοί κάλεσαν τότε στην Πάτρα τους γύρω προκρίτους για να τους ενισχύσουν στην πολιορκία του κάστρου της πόλης και έτσι μεταξύ άλλων κατέφθασε και ο Παλαιών Πατρών Γερμανός. Σύμφωνα με τον Ολλανδό πρόξενο στην πλατεία του Αγίου Γεωργίου ο Γερμανός έστησε έναν σταυρό και εκεί έγινε η δοξολογία και η ορκωμοσία των αγωνιστών. Επομένως, η εν λόγω σκηνή δεν θα μπορούσε να γίνει στο μοναστήρι της Αγίας Λαύρας. Κατά άλλους το περιστατικό αυτό τοποθετείται αργότερα σαν μια προσπάθεια του Γερμανού να ανυψώσει το ηθικό των αγωνιστών εξαιτίας της αποτυχίας να καταλάβουν το κάστρο της Πάτρας. Πάντως ήδη την 23^η Μαρτίου, ο Κολοκοτρώνης με 2.000 περίπου ενόπλους απελευθέρωσε την Καλαμάτα. Επομένως είναι βέβαιο ότι η Επανάσταση ξεκίνησε πριν τη συμβατική ημερομηνία της 25^ης Μαρτίου.

Όσον αφορά το περιστατικό της Αγίας Λαύρας αυτό περιγράφεται με τις γνωστές λεπτομέρειες από τον περιηγητή Φρανσουά Πουκεβίλ στο έργο του η Ιστορία της Ελληνικής Επανάστασης, που δημοσιεύθηκε μόλις το 1824. Είναι λογικό λοιπόν πολλοί από τους κατοπινούς μελετητές να επηρεάστηκαν από αυτή την πηγή. Πάντως ο ίδιος ο Παλαιών Πατρών Γερμανός στα απομνημονεύματά του δεν κάνει καμία αναφορά στη θρυλική αυτή σκηνή. Επομένως, ακόμα και αν συνέβη κάτι σχετικό σίγουρα δεν είχε τη σημασία που του αποδόθηκε μετά. Σε γενικές γραμμές οι μεταγενέστερες πηγές είναι αντικρουόμενες. Ενδιαφέρον παρουσιάζει ένας λόγος του Αλ. Δεσποτόπουλου, ο οποίος αναφέρει (ψευδώς προφανώς)[3] ότι ήταν παρών στο περιστατικό της Αγίας Λαύρας το 1821. Πάντως σπουδαίοι ιστορικοί του Αγώνα, όπως ο George Finley και ο Σπυρίδων Τρικούπης αρνούνται τα γεγονότα της Αγίας Λαύρας.

Επομένως σε γενικές γραμμές έχουμε να κάνουμε με μια μυθική αφήγηση, η οποία οφείλεται πρωτίστως στο ρομαντικό και φιλελληνικό πνεύμα ξένων περιηγητών και η οποία γνώρισε μεγάλη απήχηση διότι τόνισε τον ρόλο της Εκκλησίας στην προετοιμασία και εκδήλωση της Επανάστασης και συνέδεσε την ημερομηνία της έναρξης με αυτήν της γιορτής του Ευαγγελισμού.

4^ος μύθος: τι ήταν το παιδομάζωμα και ποιος ήταν ο ρόλος του

Κατά την κυρίαρχη αφήγηση το παιδομάζωμα ή φόρος αίματος ήταν ένας επαχθής φόρος που πλήρωναν οι υπόδουλοι χριστιανοί προς τον σουλτάνο και αποσκοπούσε στον βίαιο εξισλαμισμό των ελληνόπουλων, τα οποία ξεχνούσαν τις ρίζες τους και μετατρέπονταν σε γενίτσαρους, δηλαδή φανατικούς υποστηρικτές του σουλτάνου και διώκτες των προγόνων τους.

Η πραγματικότητα ως προς το καθεστώς του παιδομαζώματος και τους γενίτσαρους είναι αρκετά διαφορετική. Για να πάρουμε τα πράγματα από την αρχή, η κατάληψη εδαφών από τους Οθωμανούς πράγματι συνοδεύονταν από μαζικούς εξισλαμισμούς, οι οποίοι οδήγησαν σε αφαίμαξη τους χριστιανικούς πληθυσμούς της Βαλκανικής και της Μικράς Ασίας. Ήδη από την κυρίευση της Μικράς Ασίας από τους Σελτζούκους οι εξισλαμισμοί οδήγησαν στη συρρίκνωση των χριστιανικών πληθυσμών. Οι εξισλαμισμοί συνεχίστηκαν και από τους Οθωμανούς στις περιοχές που καταλάμβαναν με αποτέλεσμα αθρόοι χριστιανικοί πληθυσμοί της Βαλκανικής να ασπαστούν το Ισλάμ, γι’ αυτό ακόμα και σήμερα οι Αλβανοί και οι Βόσνιοι είναι στην πλειονότητά τους Μουσουλμάνοι.

Παρ’ όλα αυτά, ο βασικός στόχος του παιδομαζώματος δεν ήταν ο εξισλαμισμός της χριστιανικής νεολαίας. Ο στόχος στην πραγματικότητα ήταν άλλος και ήταν διττός: να στελεχωθεί πρώτον ο στρατός και δεύτερον η διοίκηση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας με πιστά και αφοσιωμένα στον σουλτάνο στελέχη. Το πότε ακριβώς ξεκίνησε το παιδομάζωμα δεν είναι γνωστό, με βάση της πηγές είτε επί σουλτάνου Ορχάν (1324-1362) είτε του διαδόχου του Μουράτ Α’ (1362-1389). Η πρώτη μνεία σε αυτό γίνεται το 1395. Βλέπουμε λοιπόν ότι ο θεσμός εισήχθη πολύ νωρίς προτού καν το οθωμανικό κράτος αποκτήσει τις διαστάσεις αυτοκρατορίας. Αυτό αποδεικνύει ότι κυριότερος λόγος που οδήγησε στην πρακτική αυτή ήταν ότι οι σουλτάνοι φοβούνταν μήπως χάσουν τον θρόνο τους από ανταγωνιστές και επεδίωκαν να έχουν στον στρατό και τη διοίκηση απόλυτα αφοσιωμένους σε αυτούς άντρες. Αρχικά το παιδομάζωμα γινόταν περιστασιακά, στη συνέχεια όμως έγινε θεσμός του κράτους, ο οποίος εφαρμοζόταν κάθε 5 και στη συνέχεια κάθε 4, 3, 2 ή και κάθε χρόνο ανάλογα με τις στρατιωτικές ανάγκες. Σε γενικές γραμμές δεν πρέπει να είχε αυστηρά τακτικό χαρακτήρα, καθώς σε σουλτανικό φιρμάνι του 1666 αναφέρεται ότι εδώ και αρκετά χρόνια δεν γινόταν στρατολογία χριστιανοπαίδων.

Η ηλικία των παιδιών που απήγαγαν οι Οθωμανοί ήταν συνήθως μικρή, σίγουρα άνω των 6 ετών, σε κάποιες περιπτώσεις υπήρχαν και έφηβοι μεταξύ 14 και 20 ετών. Εφόσον ο στόχος της πρακτικής αυτής ήταν διπλός, δηλαδή η στελέχωση τόσο του στρατού όσο και της διοίκησης, τα παιδιά χωρίζονταν σε 2 κατηγορίες τους ατζέμ ογλάν που προορίζονταν για τον στρατό και τους ιτς ογλάν που προορίζονταν για τη διοίκηση. Και για τις δύο περιπτώσεις οι Οθωμανοί επέλεγαν νέους που ξεχώριζαν για την ομορφιά, την ευφυΐα και τη σωματική τους διάπλαση. Τα πιο όμορφα και εύρωστα παιδιά κατόπιν εκλογής του σουλτάνου γίνονταν ιτς ογλάν, δηλαδή θα υπηρετούσαν στο σουλτανικό σεράι ή σε άλλα σεράγια (παλάτια). Την εκπαίδευσή τους αναλάμβαναν οι διαβόητοι για τη σκληρότητά τους λευκοί ευνούχοι και διαρκούσε 14 χρόνια. Μετά τη μαθητεία τους, οι 40 καλύτεροι έμπαιναν στον ανακτορικό θάλαμο (χας οντά), φρόντιζαν δηλαδή τον σουλτάνο και φρουρούσαν το δωμάτιό του. Όσοι τελείωναν την εκεί θητεία τους αναλάμβαναν τα υψηλότερα αξιώματα του οθωμανικού κράτους, βεζίρηδες, πασάδες κ.λπ. και σε αντίθεση με τους γενίτσαρους μπορούσαν να παντρευτούν. Οι σουλτάνοι τούς θεωρούσαν παιδιά τους και τους έδιναν συχνά τις αδερφές και τις κόρες τους για γάμο. Ωστόσο, η πλειοψηφία των νέων που δεν κρίνονταν τόσο άξιοι, γινόταν ατζέμ ογλάν, νοικιάζονταν αρχικά σε Τούρκους χωρικούς και γαιοκτήμονες για να βγάζουν τα προς το ζην και μετά από 2-3 χρόνια μεταφέρονταν πάλι στην Κωνσταντινούπολη και εντάσσονταν στον οθωμανικό στρατό στο σώμα των γενιτσάρων.

Οι χριστιανοί έκαναν ό,τι μπορούσαν για να αποφύγουν αυτόν τον επαχθή φόρο, κάποιοι πάντρευαν τα παιδιά τους πολύ νωρίς ενάντια ακόμη και στους νόμους της Εκκλησίας, διότι οι νέοι για να στρατολογηθούν έπρεπε να είναι άγαμοι, σε άλλες περιπτώσεις τα έδιναν σε οθωμανικές οικογένειες για να τα προφυλάξουν. Είναι χαρακτηριστικό ότι υπήρχαν πολλοί Οθωμανοί οι οποίοι αντάλλαζαν προθύμως τα παιδιά τους, ώστε να στρατολογηθούν και να αποκτήσουν υψηλά αξιώματα στο κράτος. Επομένως, η λαμπρή σταδιοδρομία των παιδιών του παιδομαζώματος είχε οδηγήσει σε δυσαρέσκεια τους ίδιους τους Οθωμανούς, έτσι ο Μουσταφά πασάς το 1567 διαμαρτύρεται στον πρεσβευτή της Γερμανίας ότι τα χριστιανόπουλα γίνονται μεγάλοι αξιωματούχοι του κράτους, ενώ τα παιδιά των Οθωμανών παραμερίζονται.

Η βαναυσότητα της πρακτικής αυτής προκάλεσε σε κάποιες περιπτώσεις βίαιες αντιδράσεις εναντίον των Οθωμανών υπαλλήλων, τέτοιες σημειώθηκαν στην Αλβανία το 1565, καθώς και στη Νάουσα Ημαθίας το 1705, η οποία πρέπει να αποτέλεσε και την αφορμή, ώστε η πρακτική του παιδομαζώματος να σταματήσει οριστικά.

Όσον αφορά το στρατιωτικό σώμα των γενιτσάρων διακρίνονταν για τη σιδερένια πειθαρχία και τον θρησκευτικό φανατισμό τους. Η δυναμική του συνδέθηκε άρρηκτα με τις στρατιωτικές επιτυχίες των Οθωμανών τους πέντε αιώνες της λειτουργίας του. Σταδιακά όμως οι γενίτσαροι απέκτησαν μεγάλη δύναμη, ο σεβασμός τους προς τους σουλτάνους μειώθηκε και άρχισαν να λειτουργούν ως κράτος εν κράτει. Ο θεσμός σταμάτησε οριστικά το 1826 όταν ο σουλτάνος Μαχμούτ Β’ για να απαλλαγεί από αυτούς διέταξε να σφαγιασθούν στους κοιτώνες τους.

Συνοπτικά, η πρακτική του παιδομαζώματος ήταν σίγουρα επαχθής, προκάλεσε πολλούς εξισλαμισμούς και αφαίμαξη του νεανικού χριστιανικού πληθυσμού των Βαλκανίων, ιδιαίτερα μεταξύ του 15^ου και 17^ου αιώνα που εφαρμόστηκε πιο συστηματικά. Επίσης οι γενίτσαροι ήταν πράγματι πρώην χριστιανόπουλα που είχαν μετατραπεί σε απηνείς διώχτες των προγόνων τους. Ωστόσο, η επίσημη εκδοχή της ιστορίας όπως διδάσκεται στα σχολεία παραβλέπει ότι ο στόχος του παιδομαζώματος δεν ήταν τόσο ο εξισλαμισμός, όσο η στελέχωση του οθωμανικού στρατού και κράτους με αφοσιωμένα στον σουλτάνο στελέχη. Επίσης γίνεται αναφορά μόνο στο σώμα των γενιτσάρων και όχι στους ιτς ογλάν που αποτελούσαν τα πιο σημαίνοντα στελέχη της οθωμανικής διοίκησης, γεγονός που προκαλούσε τη δυσαρέσκεια των ίδιων των Οθωμανών.

Μύθος 5: η αποφασιστική συμβολή της Εκκλησίας κατά την Επανάσταση

Μια γενικότερη νηφάλια αποτίμηση του ρόλου της Εκκλησίας στην Επανάσταση του 1821 δεν απαιτεί ένα υποκεφάλαιο σε ένα άρθρο περί εθνικών μύθων, αλλά ολόκληρα βιβλία[4]. Εγώ θα αρκεστώ να αναφέρω μερικά κύρια ιστορικά παραδείγματα που σχετίζονται με την Επανάσταση του 1821 και αποδεικνύουν ότι ο ρόλος της επίσημης Εκκλησίας και δη του Πατριαρχείου κάθε άλλο παρά βοηθητικός ήταν.

Το Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως αμέσως μετά την έκρηξη της Επανάστασης αφόρισε τον Υψηλάντη και όλους τους εξεγερμένους και ο Γρηγόριος Ε’ προσπάθησε όσο μπορούσε να οδηγήσει σε κατευνασμό της εξέγερσης, στέλνοντας μεταξύ άλλων επιστολές στους επισκόπους της Βλαχίας και σε διάφορες περιοχές της Ελλάδας για να τους παροτρύνει να συνεχίσουν την πολιτική ευπείθειας και υποταγής στην κραταιά οθωμανική βασιλεία[5]. Ενδεικτικό είναι ότι τα μέλη της Β’ Εθνοσυνέλευσης του Άστρους αποφάσισαν ότι για όσο διάστημα διαρκεί η Επανάσταση δεν θα αποδέχονται αρχιερείς από το Πατριαρχείο, ούτε καμία έγγραφη πράξη από αυτό. Το 1828 ακόμα και μετά τη Ναυμαχία του Ναβαρίνου και την υπογραφή του πρώτου Πρωτοκόλλου του Λονδίνου που προέβλεπε ένα αυτόνομο αλλά υποτελές στον σουλτάνο ελληνικό κράτος, το Πατριαρχείο πρότεινε σχέδιο για πλήρη επιστροφή στο παλαιό καθεστώς.

Η στάση αυτή του Πατριαρχείου μπορεί να εξηγηθεί, αν αναλογιστεί κανείς ότι ένας από τους κυριότερους ρόλους του ήταν να εξασφαλίσει την υποταγή των χριστιανικών πληθυσμών. Επίσης, οι Πατριάρχες διέθεταν τόσα προνόμια και εξουσία που δύσκολα θα στήριζαν την αλλαγή του status quo της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, στον σουλτάνο της οποίας, ως επί το πλείστον, επιδείκνυαν υποταγή και παθητικότητα. Επιπλέον, η αντίδραση απέναντι στην Επανάσταση του 1821 (όπως και σε προηγούμενες επαναστατικές προσπάθειες) ήταν και ιδεολογική. Το επίσημο θεολογικό αφήγημα ήταν ότι η πτώση της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας ήταν αποτέλεσμα αμαρτίας και η περίοδος της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας ήταν μια θεόσταλτη τιμωρία. Η ερμηνεία αυτή υπαγόρευε μια στάση νομιμοφροσύνης και υποταγής της Εκκλησίας απέναντι στην οθωμανική εξουσία, ιδιαίτερα εφόσον η τελευταία εγγυόταν σε γενικές γραμμές το απαραβίαστο της ελεύθερης άσκησης της χριστιανικής λατρείας, γεγονός στο οποίο η Εκκλησία, όπως είναι ευνόητο, απέδιδε μεγάλη σημασία. Σε κάθε περίπτωση αυτή η στάση παθητικότητας συνδέεται και με το γεγονός ότι η Εκκλησία αποτελούσε μια δύναμη συντήρησης και σκοταδισμού. Η επίσημη Εκκλησία τάχθηκε σθεναρά εναντίον των επαναστατικών ιδεών της Γαλλικής Επανάστασης και άσκησε πολεμική σε πολλούς εκπροσώπους του Νεοελληνικού Διαφωτισμού[6]

Από την άλλη πλευρά, για να μην αδικήσω συλλήβδην τους εκπροσώπους της Εκκλησίας, θα πρέπει να κάνω έναν διαχωρισμό ανάμεσα στη στάση του Πατριαρχείου και σε εκείνη πολλών μητροπολιτών επισκόπων, αλλά και πολλά μέλη του κατώτερου κλήρου οι οποίοι στήριξαν την Επανάσταση και πήραν μέρος έμπρακτα στον Αγώνα. Δεν γίνεται λοιπόν να παραγνωρίσουμε από αυτή την άποψη τη σημαντική συνεισφορά της Εκκλησίας, καθώς η συντριπτική πλειοψηφία των μελών του κλήρου (κάποιοι αναφέρουν ένα ποσοστό 80%) ενίσχυσε ή πήρε μέρος ενεργά στην Επανάσταση.

Από τη μια πλευρά λοιπόν έχουμε το Πατριαρχείο το οποίο λειτουργεί όπως κάθε συντηρητική δύναμη που ανθίσταται στο καθετί νέο, φοβούμενη ότι θα απωλέσει τα προνόμιά της και από την άλλη έχουμε τους απλούς παπάδες που βίωναν τα ίδια βάσανα και στερήσεις με το ποίμνιο τους και πήραν μέρος μαζί τους ή τους ενθάρρυναν στον ξεσηκωμό. Η στάση αυτή του κλήρου αποδεικνύει κατ’ εμέ ότι, όταν κάποιος δεινοπαθεί, δεν σκέφτεται ιδεολογικές διαφορές ούτε τα κελεύσματα και τις απειλές των ανωτέρων του, αλλά λαμβάνει δράση. Προσωπικά μου θυμίζει τη συμμετοχή μελών του κλήρου στις τάξεις του ΕΑΜ κατά τη γερμανική κατοχή. Πολλοί ιερείς τότε δεν έκατσαν να σκεφτούν ότι τα ηγετικά στελέχη του ΕΑΜ ήταν κομμουνιστοσυμμορίτες, άθεοι και εχθροί του χριστιανισμού, αλλά συνάνθρωποί τους που περνούσαν τα ίδια βάσανα και κακουχίες με τους ίδιους και μοιράζονταν την ίδια θέληση να αντισταθούν στους κατακτητές. Ανάλογη ήταν νομίζω και η στάση του ανώτερου (άλλα όχι ανώτατου) και κατώτερου κλήρου ως προς την Επανάσταση.

Επομένως, το να θεωρούμε τη στάση της Εκκλησίας συλλήβδην θετική είναι λανθασμένη και απλοϊκή προσέγγιση, που προέρχεται από δεξιούς και συντηρητικούς κυρίως στοχαστές και πολιτικούς, οι οποίοι απευθύνονται και θέλουν να είναι αρεστοί σε συγκεκριμένο κοινό. Από την άλλη μεριά η συνολική στάση της Εκκλησίας δεν γίνεται φυσικά να αποτιμηθεί ούτε με αρνητικό πρόσημο.

Νομίζω ότι ο διαχωρισμός που επιχείρησα ανάμεσα στη στάση του ανώτατου και του κατώτερου κλήρου είναι πιο σωστή και νηφάλια προσέγγιση από τις άλλες δύο. Σε γενικές γραμμές πάντως εκτιμώ ότι τα σχολικά βιβλία ιστορίας υποκρύπτουν κάθε αρνητική πτυχή του ρόλου της Εκκλησίας, οπότε βρίσκονται πολύ εγγύτερα στην πρώτη προσέγγιση παρά στην πραγματικότητα.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:

[1] Για μια ενδιαφέρουσα και προοδευτική εξέταση αυτού του ζητήματος βλ. Κωνσταντακοπούλου, Α., Κύριλλος και Μεθόδιος «εθναπόστολοι» Σλάβων και Νεοελλήνων, Η κυριακάτικη Αυγή, 6 Μαΐου 2001, σ. 28.

[2] Βλ. το κείμενο μου «Ως προς την ονοματολογία των κρατών. Το παράδειγμα της Ελλάδας, της Αλβανίας, της Ουγγαρίας και της ΠΓΔΜ.», διαθέσιμο εδώ http://durrutioschool.blogspot.com/2019/01/blog-post.html, τελευταία πρόσβαση 21/3/2021.

[3] Η αναφορά αυτή του Αλ. Δεσποτόπουλου γίνεται μάλλον για να ενισχύσει το κύρος του ίδιου και προς επίρρωσιν της μαρτυρίας του ότι ήταν παρών στη Μυστική συνέλευση της Βοστίτσας. Στη συνέλευση της Βοστίτσας ο νεαρός Δεσποτόπουλος ήταν σίγουρα παρών καθώς έλαβε χώρα στο πατρικό του, αυτό όμως δε συνεπάγεται ότι ήταν παρών σε όλες τις συγκεντρώσεις που αφορούσαν την Επανάσταση.

[4] Ένα τέτοιο βιβλίο χωρίς εθνικιστικό και φιλοκληρικό προσανατολισμό, δημοσιεύθηκε πρόσφατα στο πλαίσιο της σειράς: 1821 Δύο αιώνες μυθ-Ιστορία της εφημερίδας Documento, με τίτλο Επανάσταση και Εκκλησία.

[5] Η στάση του Γρηγορίου Ε’ απέναντι στην επανάσταση όπως και η όλη στάση της Εκκλησίας αποτελεί ακόμα ζήτημα μελέτης και αντιπαράθεσης, που ερείδεται και στις ιδεολογικές διαφορές των εκάστοτε μελετητών. Εκτιμώ ότι από την μια πλευρά η στάση του Γρηγορίου ήταν προδοτική ως προς τους αφορισμούς του, οι οποίοι έβλαψαν το φρόνημα των επαναστατών, αν και δύσκολα θα βρισκόταν κάποιος στη θέση του που θα είχε το σθένος να στηρίξει ανοιχτά την Επανάσταση. Από την άλλη η στάση του ήταν ηρωική ως προς το ότι αρνήθηκε να διαφύγει από την Κων/πολη με συνέπεια τον απαγχονισμό του.

[6] Για λεπτομέρειες σχετικά με την εχθρική στάση της Εκκλησίας απέναντι στους εκπροσώπους του Νεοελληνικού Διαφωτισμού βλ. Γ. Οικονόμου, «Επιθέσεις & διωγμοί κατά του Νεοελληνικού Διαφωτισμού από την Εκκλησία» διαθέσιμο εδώ: https://www.aftoleksi.gr/2021/02/08/epitheseis-amp-diogmoi-neoellinikoy-diafotismoy-tin-ekklisia/, τελευταία πρόσβαση 21/3/2021 (Το άρθρο αυτό είναι δημοσιευμένο και σε έντυπη μορφή στον τόμο της εφημερίδας Documento που αναφέρω παραπάνω).

The post 5 εθνικοί μύθοι σχετικά με την Οθωμανική Αυτοκρατορία & την Επανάσταση του 1821 first appeared on Aυτολεξεί.