Ο Karl Polanyi υπήρξε ένας καταξιωμένος στοχαστής στην κοινωνιολογία και όχι μόνο. Το βιβλίο του Ο Μεγάλος Μετασχηματισμός, έχει γίνει ένα κλασικό έργο που αγγίζει σχεδόν κάθε υποτομέα της κοινωνιολογίας. Η επιρροή του εκτείνεται πολύ πέρα ​​από την κοινωνιολογία στα οικονομικά, τις πολιτικές επιστήμες, τη γεωγραφία και την ανθρωπολογία. Όντας μια κριτική της οικονομίας της αγοράς για τον τρόπο με τον οποίο αυτή καταστρέφει τον κοινωνικό ιστό, έχει αποκτήσει όλο και περισσότερους οπαδούς τις τελευταίες τέσσερις δεκαετίες της νεοφιλελεύθερης σκέψης και πρακτικής. Το βιβλίο του αποτελεί ταυτόχρονα μια διερεύνηση των πηγών και των συνεπειών της εμπορευματοποίησης και ένας απολογισμός αντι-κινημάτων ενάντια στην εμπορευματοποίηση – κινήματα που προκάλεσαν τον φασισμό και τον σταλινισμό καθώς και τη σοσιαλδημοκρατία. Ως εκ τούτου, έχει προφανή σχέση με το σημερινό παγκόσμιο πλαίσιο. Ο Karl Polanyi έζησε από το 1886 έως το 1964.

Σε αυτή τη συνέντευξη η κόρη του, Kari Polanyi Levitt, περιγράφει τη ζωή του πατέρα της και τις συνθήκες που οδήγησαν στον Μεγάλο Μετασχηματισμό. Επισημαίνει επίσης την ιδιαίτερη σχέση που είχε ο πατέρας της με τη μητέρα της, Ilona Duczynska, η οποία ήταν διά βίου πολιτική ακτιβίστρια και διανοούμενη. Εδώ η Kari Polanyi Levitt ανιχνεύει τις τέσσερις φάσεις της ζωής του Karl Polanyi: την ουγγρική φάση, την αυστριακή φάση, την αγγλική και στη συνέχεια τη φάση της Βόρειας Αμερικής. Η δρ Levitt είναι επίσης οικονομολόγος, ζει στο Μόντρεαλ και είναι συγγραφέας πολυάριθμων δημοσιεύσεων, μεταξύ των οποίων το From the Great Transformation to the Great Financialization (2013) και η συλλογή The Life and Work of Karl Polanyi (1990).

Η ακόλουθη συνέντευξη αποτελεί μια συνοπτική εκδοχή της δημόσιας συνομιλίας που είχε με τον Michael Burawoy στο τέλος του συνεδρίου Karl Polanyi –ένα από τα πολλά σε όλο τον κόσμο– που διοργανώθηκε από την Brigitte Aulenbacher και τους συνεργάτες της στο Πανεπιστήμιο Johannes Kepler στο Linz (Αυστρία) στις 10-13 Ιανουαρίου 2017.

ΜΒ: Ας πάρουμε τα πράγματα από την αρχή. Έχουμε συνηθίσει να θεωρούμε ότι ο Karl Polanyi ήταν Ούγγρος, αλλά στην πραγματικότητα γεννήθηκε στη Βιέννη, σωστά;

KPL: Ναι, αυτό είναι σωστό. Είναι ενδιαφέρον ότι ο πατέρας μου και εγώ γεννηθήκαμε και οι δύο στη Βιέννη και η μητέρα μου γεννήθηκε σε μια μικρή πόλη όχι μακριά από τη Βιέννη – η οποία φυσικά ήταν το μεγάλο κέντρο της πνευματικής ζωής, η μεγάλη μητρόπολη της Αυστροουγγρικής Αυτοκρατορίας. Η οικογένεια, δηλαδή η μητέρα και ο πατέρας του Karl Polanyi, ξεκίνησε στη Βιέννη. Η μητέρα του Karl, Cecilia Wohl, στάλθηκε από τον πατέρα της από τη Βίλνα, τότε στη Ρωσία, στη Βιέννη για να μάθει μια τέχνη. Ως αποτέλεσμα της εκπαίδευσής της μιλούσε ρωσικά και γερμανικά. Γνώρισε τον πατέρα του Karl, έναν νεαρό Ούγγρο – Εβραίο μηχανικό – τον ​​Mihaly Pollacsek – στη Βιέννη. Μιλούσε ουγγρικά και γερμανικά. Έτσι η οικογένεια ξεκίνησε ως μια γερμανόφωνη οικογένεια. Και, όχι πολύ καιρό πριν, έμαθα από αλληλογραφία ότι ο πατέρας μου δεν έμαθε ποτέ ουγγρικά μέχρι που μπήκε στο Γυμνάσιο της Βουδαπέστης. Η ουγγρική περίοδος του πατέρα μου, που είναι φυσικά πολύ σημαντική, διαμορφώθηκε επίσης από μια ρωσική επιρροή – που ήρθε πολιτικά μέσω των Ρώσων σοσιαλιστών, πολύ διαφορετική από τους σοσιαλδημοκράτες εκείνης της εποχής. Ήταν ένας σοσιαλισμός πιο προσανατολισμένος προς την ύπαιθρο, την αγροτιά. Είχε αναρχικά στοιχεία.

Οι κομμούνες, φυσικά, ήταν σε μεγάλο βαθμό μέρος αυτού του πολιτικού σχηματισμού. Και θα πρέπει να πω ότι αυτή η ρωσική επιρροή ήταν ισορροπημένη από την πλευρά του πατέρα του, ο οποίος ήταν αγγλόφιλος. Και αν υπήρχαν δύο σημαντικές λογοτεχνικές προσωπικότητες στη ζωή του πατέρα μου, ήταν ο Σαίξπηρ –πήρε μαζί του έναν τόμο από τα αγγλικά γραπτά του που είχε συλλέξει μαζί του στον πόλεμο– και, από όλους τους μεγάλους Ρώσους συγγραφείς, θα έλεγα ο Ντοστογιέφσκι.

Μ.Β.: Και μετά υπήρξε η επιρροή των Ρώσων μεταναστών επαναστατών, ανάμεσά τους και ένας άνθρωπος που τον έλεγαν Klatchko.

KPL: Ναι, ο Samuel Klatchko ήταν μια εξαιρετική φιγούρα. Έμενε στη Βιέννη. Ήταν ο ανεπίσημος απεσταλμένος που συνέδεε Ρώσους επαναστάτες με διεθνείς και ευρωπαίους. Καταγόταν από μια εβραϊκή οικογένεια στη Βίλνα και πέρασε τα νιάτα του σε μια ρωσική κοινότητα στο Κάνσας. Η κομμούνα δεν κράτησε πολύ. Τελικά διαλύθηκε και λένε ότι οδήγησε 3.000 βοοειδή στο Σικάγο και μετά από αυτό επισκέφτηκε τη Διεθνή Ένωση Εργαζομένων των Γυναικείων Ενδυμάτων στη Νέα Υόρκη. Ήταν ακτιβιστής. Η κοινότητα του Κάνσας πήρε το όνομά της από έναν Ρώσο που ονομαζόταν Nikolai Tchaikovsky. Αλλά όταν ο Klatchko ήρθε στη Βιέννη, σχημάτισε στενή φιλία με την οικογένεια Pollacsek και φρόντιζε τους Ρώσους που έρχονταν να αγοράσουν μαρξιστική λογοτεχνία ή οτιδήποτε άλλο ήθελαν. Και ο πατέρας μου μου είπε – κάτι το οποίο δεν ξέχασα ποτέ – ότι αυτοί οι άντρες έκαναν τεράστια εντύπωση, τόσο σε αυτόν, όσο και στον ξάδερφό του Irvin Szabo που έπαιξε σημαντικό ρόλο στην πνευματική ζωή της Ουγγαρίας∙ ήταν επίσης ένα είδος αναρχικού σοσιαλιστή. Μερικοί από αυτούς δεν είχαν καν παπούτσια και είχαν δεμένα τα πόδια τους στις εφημερίδες. Ο πατέρας μου εντυπωσιάστηκε απίστευτα από τον ηρωισμό και το θάρρος αυτών των ανθρώπων. Και συνολικά ο πατέρας μου είχε ένα… θα έλεγα «ρομαντικό», αλλά σε κάθε περίπτωση τεράστιο σεβασμό για αυτούς τους επαναστάτες – και ιδιαίτερα για τον Μπακούνιν που, υποθέτω, είναι η μεγαλύτερη φιγούρα όλων, ένας άνθρωπος που δραπέτευσε από κάθε φυλακή στην Ευρώπη.

Μ.Β.: Και η συμπάθεια προς την κοινωνική επανάσταση συνεχίστηκε σε όλη του τη ζωή, γεγονός που εξηγεί εν μέρει την ασάφεια που είχε απέναντι στους μπολσεβίκους.

KPL: Ναι, συνεχίστηκε σε όλη του τη ζωή. Εξηγεί την ανταγωνιστική σχέση με τους σοσιαλδημοκράτες της Ρωσίας, οι οποίοι τελικά περιλάμβαναν αυτό που θα γινόταν η μπολσεβίκικη πλειοψηφική παράταξη.

Μ.Β.: Ο πατέρας σας ήταν ήδη πολιτικά ενεργός όταν ήταν φοιτητής. Είναι σωστό αυτό;

KPL: Ναι, ήταν ιδρυτής και πρόεδρος ενός φοιτητικού κινήματος, γνωστού ως Κύκλος του Γαλιλαίου, του οποίου το περιοδικό ήταν το Szabad Gondolat, που σημαίνει «Ελεύθερη Σκέψη». Ήταν ενάντια στη μοναρχία, την αριστοκρατία, την εκκλησία, ενάντια στην Αυστροουγγρική Αυτοκρατορία. Δεν ήταν σοσιαλιστικό κίνημα, αν και πολλοί από τους συμμετέχοντες ήταν σοσιαλιστές. Και τέλος περιλάμβανε και νέους από τα γυμνάσια, καθώς και από τα πανεπιστήμια. Έδινε, διάβασα κάπου, έως και 2.000 μαθήματα τον χρόνο. Η κύρια δραστηριότητά του λοιπόν ήταν η εκπαίδευση.

Μ.Β.: Και μετά ήρθε ο Α’ Παγκόσμιος Πόλεμος.

KPL: Ήταν αξιωματικός ιππικού στον πόλεμο, στο ρωσικό μέτωπο. Η κατάσταση ήταν φρικτή. Ήταν εξίσου φρικτό για τους Αυστροούγγρους όπως και για τους Ρώσους. Προσβλήθηκε από τύφο, που είναι μια φοβερή ασθένεια. Τελικά, μου είπε, όταν το άλογό του σκόνταψε και έπεσε πάνω του, σκέφτηκε ότι θα πέθαινε αλλά ξύπνησε σε ένα στρατιωτικό νοσοκομείο στη Βουδαπέστη.

Μ.Β.: Και στο τέλος του πολέμου ήρθε η Ουγγρική Επανάσταση.

KPL: Η Ουγγρική Επανάσταση του 1918 τερμάτισε τον πόλεμο, με την Πρώτη Δημοκρατία και τον Κόμη Karolyi ως πρώτο πρόεδρο το φθινόπωρο του ίδιου έτους. Ως εκ τούτου, συνήθως ονομάζεται Επανάσταση των Χρυσάνθεμων, ή κάποιο άλλο λουλούδι που δηλώνει το φθινόπωρο. Ακολούθησε η βραχύβια Επανάσταση των Συμβουλίων, η οποία έληξε τον Αύγουστο του 1919 όταν ηττήθηκε σε μια αντεπανάσταση που οδήγησε Ούγγρους διανοούμενους, ακτιβιστές, κομμουνιστές, σοσιαλιστές, φιλελεύθερους στην εξορία στη Βιέννη. Συμπεριλαμβανομένου του πατέρα μου.

Μ.Β.: Ο πατέρας σου λοιπόν έφυγε πριν από το τέλος της επανάστασης, σωστά;

KPL: Ναι, έφυγε πριν από το τέλος.

Μ.Β.: Πώς έβλεπε την Ουγγρική Επανάσταση;

KPL: Ήταν αμφίθυμος, όπως και πολλοί άλλοι. Νομίζω ότι αρχικά χαιρέτησαν τη συγκρότηση των συμβουλίων σε όλη τη χώρα. Αλλά όταν τα συμβούλια αποφάσισαν μια χονδρική εθνικοποίηση των επιχειρήσεων – όλων – νομίζω ότι πίστευε ότι θα είχε πολύ άσχημο τέλος. Πράγμα που έγινε στην πραγματικότητα.

Μ.Β.: Άρα, οι ηγέτες του Ουγγρικού Κομμουνιστικού Κόμματος κατέφυγαν από τη Βουδαπέστη στη Βιέννη;

KPL: Ναι. Το Κομμουνιστικό Κόμμα στην εξορία είχε δύο ηγέτες, τον Béla Kun και τον George Lukács. Υπήρχε βέβαια μια ορισμένη αντιπαλότητα μεταξύ των δύο. Και εδώ υπάρχει μια αστεία ιστορία που αφορά τη μητέρα μου, η οποία πέρασε το έτος 1919 στη Μόσχα, όπου – λόγω των γλωσσικών της ικανοτήτων και της μόρφωσής της – δούλευε στο γραφείο του Karl Radek, οργανώνοντας τις συναντήσεις της Δεύτερης Κομμουνιστικής Διεθνούς. Τελικά, όταν επέστρεψε στη Βιέννη, της δόθηκε κάποια οικονομική βοήθεια για να την παραδώσει στους εξόριστους Ούγγρους κομμουνιστές εκεί. Ήταν κάποια διαμάντια τα οποία τα έβαζαν σε ένα σωληνάριο οδοντόκρεμας. Αλλά το ενδιαφέρον είναι ότι επρόκειτο να τα παραδώσει στον Lukács, γιατί ως γιος τραπεζίτη θεωρήθηκε ίσως πιο αξιόπιστος από τον Kun.

Μ.Β.: Αλλά σε αυτό το σημείο η μητέρα και ο πατέρας σου δεν είχαν γνωριστεί. Στην πραγματικότητα θα συναντηθούν στη Βιέννη το επόμενο έτος, το 1920. Είναι έτσι;

KPL: Ήταν μια μοιραία συνάντηση – σε μια βίλα που τέθηκε στη διάθεση Ούγγρων κομμουνιστών και αριστερών μεταναστών από έναν Βιεννέζο ευεργέτη. Ως αγαπημένη αυτής της παρέας νεαρών ανδρών, σύμφωνα με τη μητέρα μου, κανείς δεν περίμενε ότι θα την έλκυε ένας κύριος δέκα χρόνια μεγαλύτερός της – ο οποίος ήταν καταθλιπτικός και έγραφε σημειώσεις σε μια γωνία…

Μ.Β.: Αλλά ήταν πολύ διαφορετικοί χαρακτήρες, αυτοί οι δύο. Η μια περισσότερο ακτιβίστρια και ο άλλος περισσότερο διανοούμενος. Η μια περνούσε την ώρα της στα χαρακώματα και ο άλλος στη μελέτη.

KPL: Ναι και όχι. Ξέρεις, ο πατέρας μου, όπου κι αν ζούσε, ασχολιόταν με ό,τι συνέβαινε. Έγραφε άρθρα για το ευρύ κοινό, για όποιον διάβαζε ό,τι είχε να πει. Στην Ουγγαρία ήταν έτσι. Στη Βιέννη ήταν έτσι. Και στην Αγγλία. Άρα ασχολήθηκε πραγματικά με το παρόν. Ναι, ήταν διανοούμενος. Αλλά δεν ήταν ένας διανοούμενος με μια ιδέα ή μια εμμονή τη οποία όπου κι αν πήγαινε –από το ένα μέρος στο άλλο– θα την έπαιρνε μαζί του. Όχι, όχι. Καθόλου. Η μητέρα μου είχε πραγματικά ξεκινήσει τις δραστηριότητές της με μια πολύ σημαντική συμμετοχή ως αξιόλογη νεαρή γυναίκα στην Ουγγρική Επανάσταση: κατά κάποιον τρόπο, δεν μπορούσε να κάνει τίποτα στο υπόλοιπο της ζωής της που να ισοδυναμεί με αυτό. Και ήταν κάπως θλιμμένη γι’ αυτό. Ξέρεις, όταν πετυχαίνεις σε πολύ νεαρή ηλικία αυτό που πραγματικά φιλοδοξείς να κάνεις – που είναι να παίξεις έναν προφανώς σημαντικό ρόλο στην ιστορία, σε αυτή την περίπτωση, στο κομμουνιστικό σοσιαλιστικό κίνημα – ό,τι και αν κάνεις για το υπόλοιπο της ζωής σου δεν το φτάνεις ποτέ αυτό.

Μ.Β.: Έτσι και οι δύο είχαν τις θλιβερές εμπειρίες τους αλλά το 1923 συνέβη κάτι πολύ ιδιαίτερο. Γεννήθηκες! Και οι γονείς σου αναζωογονήθηκαν.

KPL: Ναι, σύμφωνα με τα όσα ο ίδιος έλεγε, η γέννησή μου βοήθησε τον πατέρα μου να βγει από την κατάθλιψη, η οποία ήταν, όπως όλα αυτά τα πράγματα, μια ιδιωτική εμπειρία. Ωστόσο, έγραψε πολλά για αυτό. Έγραψε για όσα ένιωθε ότι ήταν ευθύνη της γενιάς του, για όλα τα απαίσια πράγματα που είχαν συμβεί, ιδιαίτερα τον τρομερό, ανούσιο, ανόητο πόλεμο. Έγραψε πολλά για τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο – πώς πραγματικά άλλαξε ελάχιστα πράγματα. Ποτέ δεν ήταν πολύ ξεκάθαρο –σύμφωνα με τον ίδιο – για τι ακριβώς επρόκειτο. Ήταν απλώς μια τρομερή σφαγή. Μια ανθρώπινη καταστροφή. Και ένιωσε την ευθύνη της γενιάς του. Και αυτό το αίσθημα ευθύνης – κοινωνική ευθύνη για την κατάσταση του κόσμου, την κατάσταση της χώρας – αναρωτιέμαι αν ήταν χαρακτηριστικό αυτής της γενιάς και αν αυτή η αίσθηση ευθύνης έχει περάσει. Έχουμε άραγε ακόμα ανθρώπους – συμπεριλαμβανομένων και των διανοουμένων – που να φέρουν το αίσθημα ευθύνης για την κοινωνία μας, όπως αυτός και πολλοί άλλοι της γενιάς του;

Μ.Β.: Αυτή ήταν μια πολύ ιδιαίτερη γενιά, πράγματι, και για πολλούς λόγους. Αλλά ένας από τους λόγους ήταν η Κόκκινη Βιέννη – η σοσιαλιστική ανασυγκρότηση της Βιέννης από το 1918 έως το 1933, που συμπίπτει με τα χρόνια που ο πατέρας σας ήταν επίσης στη Βιέννη.

KPL: Ναι, η Κόκκινη Βιέννη ήταν ένα εκπληκτικό επεισόδιο στην ιστορία – ένα αξιοσημείωτο πείραμα στον δημοτικό σοσιαλισμό. Ήταν πραγματικά μια κατάσταση στην οποία οι εργαζόμενοι ήταν προνομιούχοι, και μάλιστα προνομιούχοι κοινωνικά – όσον αφορά τις υπηρεσίες, όσον αφορά τις υπέροχες συλλογικές κατοικίες που χτίστηκαν. Το Karl-Marx-Hof αποτελεί φυσικά ένα εξαιρετικό παράδειγμα. Αλλά όχι μόνο αυτό. Η ατμόσφαιρα και το πολιτιστικό επίπεδο ήταν πολύ ασυνήθιστο, και είναι χαρακτηριστικό το γεγονός ότι κάποιος όπως ο Karl Polanyi, ο οποίος δεν είχε καμία θέση και δεν εργαζόταν σε κανένα πανεπιστήμιο, έδωσε δημόσιες διαλέξεις για το σοσιαλισμό και άλλα θέματα. Του δόθηκε η δυνατότητα να αμφισβητήσει την – προσανατολισμένη στην αγορά – σκέψη του Ludwig van Mises σε ένα καθιερωμένο οικονομικό περιοδικό. Ο Mises έλεγε και ο πατέρας μου απαντούσε. Υπήρχε μια πνευματική ζωή έξω από το πανεπιστήμιο, στην κοινότητα.

Μ.Β.: Τι θυμάστε από αυτή την περίοδο;

KPL: Ήμουν παιδί, αλλά θυμάμαι τις υπέροχες καλοκαιρινές κατασκηνώσεις στις πιο όμορφες λίμνες του Σάλτσμπουργκ που οργανώθηκαν όλες από το σοσιαλιστικό κίνημα. Και άνθρωποι που ερχόντουσαν από όλο τον κόσμο για να δουν την Κόκκινη Βιέννη, ως παράδειγμα της σύγχρονης αστικοποίησης στα καλύτερά της. Αν και κανένας από τους γονείς μου δεν είχε μεγάλη αγάπη για τη σοσιαλδημοκρατία, και οι δύο παραδέχθηκαν αργότερα στη ζωή τους ότι εκείνα τα χρόνια στη Βιέννη – τη λεγόμενη Κόκκινη Βιέννη – ήταν αξιόλογα και αξιέπαινα. Ήταν η μόνη φορά που άκουσα τη μητέρα μου να λέει κάτι αξιέπαινο για τους σοσιαλδημοκράτες. Ο πατέρας μου, στην πραγματικότητα, δεν ήταν και μεγάλος θαυμαστής.

Μ.Β.: Το 1922 ο πατέρας σας έγραψε το διάσημο άρθρο του για τους σοσιαλιστικούς υπολογισμούς, το οποίο είναι ένα είδος εορτασμού ενός άλλου οράματος του σοσιαλισμού – του Guild Socialism – που επηρεάστηκε επίσης από τον δημοτικό σοσιαλισμό της Βιέννης.

KPL: Εκείνη την εποχή δεν υπήρχε χώρα στον κόσμο που να είχε σοσιαλιστική οικονομία, σωστά; Η Ρωσία έβγαινε από έναν βάναυσο εμφύλιο πόλεμο. Έγινε λοιπόν μια διανοητική συζήτηση για τη δυνατότητα οργάνωσης μιας σοσιαλιστικής εθνικής οικονομίας. Και ο Μises έριξε την πρώτη βολή. Ήταν αυτός που έγραψε το άρθρο για να πει ότι αυτό ήταν αδύνατο – γιατί χωρίς αγορές που καθορίζουν τις τιμές, δεν υπήρχε ορθολογικός τρόπος κατανομής των πόρων. Είμαι βέβαιη ότι οι περισσότεροι από αυτούς που σπουδάζουν οικονομικά γνωρίζουν αυτό το επιχείρημα. Και τότε ο Polanyi το αμφισβήτησε με ένα μοντέλο συνεταιριστικού σοσιαλισμού, βασισμένο εν μέρει στον Otto Bauer και εν μέρει στον G.D.H. Cole.

Μ.Β.: Ποια ήταν η άποψη του πατέρα σας για τη Ρωσική Επανάσταση του 1917, όταν ήταν στη Βιέννη;

KPL: Λοιπόν, πρώτα απ’ όλα, η πρώτη Ρωσική Επανάσταση το 1917 –η Επανάσταση του Φλεβάρη– ήταν αυτή που τερμάτισε τον πόλεμο. Η άποψή του ήταν ότι αυτό ήταν υπέροχο, γιατί όπως σχεδόν όλοι στην Ουγγαρία ήθελε να τελειώσει ο πόλεμος. Ο πόλεμος ήταν εξαιρετικά αντιδημοφιλής. Μετά τελείωσε ο πόλεμος. Η αρχική Ρωσική Επανάσταση ήταν ευπρόσδεκτη, νομίζω.

Μ.Β.: Και αναφορικά με την Οκτωβριανή Επανάσταση;

KPL: Για τον Polanyi τόσο η Επανάσταση του Φεβρουαρίου, όσο και αυτή του Οκτωβρίου ήταν αστικές επαναστάσεις. Ήταν το τελευταίο κύμα που ακολούθησε τη Γαλλική Επανάσταση και είχε διασχίσει την Ευρώπη – και τελικά είχε φτάσει στην πιο καθυστερημένη χώρα της Ευρώπης, που ήταν η Ρωσία. Έτσι το έθεσε λοιπόν.

Μ.Β.: Δηλαδή η αληθινή επανάσταση έρχεται αργότερα με την κίνηση προς την κολεκτιβοποίηση και τα πενταετή σχέδια;

KPL: Ναι. Νομίζω ότι θα έλεγε ότι ο σοσιαλισμός ήρθε μόνο με το Πενταετές Σχέδιο, μετά το 1928 ή το 1929. Πριν από αυτό, η Ρωσία ήταν μια κατεξοχήν αγροτική χώρα. Έχουμε πλέον ένα ενδιαφέρον άρθρο γραμμένο στο Bennington το 1940, το οποίο ήρθε πρόσφατα στο φως. Εκεί μιλάει για το εσωτερικό δίλημμα της Ρωσίας. Για να το θέσω απλά: η εργατική τάξη, που ήταν η βάση του Κομμουνιστικού Κόμματος, έλεγχε τις πόλεις και εξαρτιόταν από την αγροτιά, η οποία έλεγχε την προσφορά τροφίμων στις αγροτικές περιοχές. Αλλά τότε υπήρξε ένα εξωτερικό δίλημμα: δεν ήταν δυνατό για τους Ρώσους αγρότες να εξάγουν τα σιτηρά τους επειδή οι διεθνείς αγορές είχαν καταρρεύσει στη Μεγάλη Ύφεση. Δεν ξεχνάμε ότι τα σιτηρά ήταν το κύριο εξαγωγικό προϊόν της Ρωσίας εκείνη την εποχή. Αυτό συνέβαλε στην απόφαση να ξεκινήσει η επιταχυνόμενη εκβιομηχάνιση της πιο καθυστερημένης χώρας της Ευρώπης – και να ξεκινήσει ως ένα σοσιαλιστικό σχέδιο εθνικοποίησης – όχι μόνο της βιομηχανίας, αλλά και της γεωργίας.

Μ.Β.: Αυτό είναι ήδη παράδοξο, σωστά; Γιατί φυσικά μέχρι τώρα τον ακούμε να υποστηρίζει τους σοσιαλεπαναστάτες και την ιδέα μιας συμμετοχικής δημοκρατίας, αλλά τώρα φαίνεται ότι υποστήριξε τον σταλινισμό.

KPL: Ναι. Όμως, όπως έχει επισημανθεί από άλλους ανθρώπους, και όσον αφορά τη ζωή του πατέρα μου, αυτά ήταν πολύ συναφή. Και αυτό ακριβώς που είναι τόσο ελκυστικό στη σκέψη του – αλλά και την κάνει μερικές φορές αντιφατική – είναι ότι δεν πηγάζει από μια ενιαία αρχή, ας πούμε έτσι. Προέρχεται από καταστάσεις, και τις δυνατότητές τους. Αυτή είναι η πρώτη πολικότητα: πραγματικότητα και ελευθερία – ποια είναι η πραγματική κατάσταση και ποιες είναι οι δυνατότητες για τη Ρωσία εκείνη την εποχή; Έχετε μια επανάσταση που καθοδηγείται από ένα προλεταριακό κόμμα. Έχετε μια αγροτιά που δεν ήθελε να εθνικοποιηθεί – ήθελαν να κατέχουν τη γη. Και το έκαναν. Και είχαν πολλή δύναμη, ελέγχοντας την προσφορά των τροφίμων. Και τότε είχατε μια διεθνή κατάσταση. Λίγο μετά, είχατε φασισμό τη δεκαετία του 1930. Μόνο στην Αγγλία, ο πατέρας μου γίνεται πραγματικά ισχυρός υποστηρικτής της Σοβιετικής Ένωσης, και ήταν στο πλαίσιο της επικείμενης σύγκρουσης με τον γερμανικό επεκτατισμό και τον ναζισμό.

Μ.Β.: Ο πατέρας σας λοιπόν φεύγει από τη Βιέννη το 1933.

KPL: Ναι, έφυγε από τη Βιέννη λόγω του επικείμενου φασισμού. Η συντακτική επιτροπή του διάσημου οικονομικού περιοδικού Der Österreichische Volkswirt, στο οποίο ήταν τότε κορυφαία εκδοτική προσωπικότητα, πήρε την απόφαση ότι ο Polanyi έπρεπε να πάει στην Αγγλία επειδή η πολιτική κατάσταση ήταν ισχνή. Τα αγγλικά του ήταν εξαιρετικά. Είχε επαφές. Έτσι πήγε στην Αγγλία το 1933. Συνέχισε να συνεισφέρει άρθρα από την Αγγλία μέχρι που το περιοδικό σταμάτησε να εκδίδεται το 1938. Δεν πήγαμε οικογενειακώς. Ο πατέρας μου πήγε το 1933. Με έστειλαν στην Αγγλία το 1934 και πήγα να ζήσω με πολύ στενούς Άγγλους φίλους, τον Donald και την Irene Grant, τους οποίους γνωρίζαμε καλά στη Βιέννη. Ήταν χριστιανοί σοσιαλιστές που εργάζονταν για το Φοιτητικό Χριστιανικό Κίνημα της Βρετανίας, παρέχοντας ανακούφιση σε εξαθλιωμένους μεταπολεμικούς Αυστριακούς. Και έτσι τους γνωρίσαμε. Και έζησα μαζί τους. Η μητέρα μου ήρθε το 1936, δύο χρόνια αργότερα.

Μ.Β.: Ας πάμε πίσω στον πατέρα σου, τώρα στην Αγγλία. Τι έκανε εκεί;

KPL: Όταν πρωτοήλθε το 1933 δεν είχε σταθερή απασχόληση. Το σύστημα υποστήριξής του εκεί ήταν η Betty και ο John MacMurray και η οικογένεια Grant που ανήκαν σε κάτι που ονομαζόταν Χριστιανική Αριστερά. Ήταν χριστιανοί σοσιαλιστές. Υπήρχαν επίσης κομμουνιστές και υπήρχαν θρησκευτικοί ηγέτες, κυρίως Προτεστάντες. Έγραψε ένα σημαντικό δοκίμιο για την ουσία του φασισμού, τον οποίο θεωρούσε προσβλητικό για τις χριστιανικές αξίες, και το οποίο θα συμπεριληφθεί σε ένα βιβλίο που συνεπιμελήθηκε, το Χριστιανισμός και Κοινωνική Επανάσταση. Ο πατέρας μου ήταν επίσης επικεφαλής μιας ομάδας μελέτης κάποιων Άγγλων Χριστιανών φίλων του, πάνω στους δύο τόμους των πρώιμων γραπτών του Μαρξ, συμπεριλαμβανομένης της Γερμανικής Ιδεολογίας και των διάσημων Χειρογράφων του Παρισιού, που μόλις είχαν εκδοθεί το 1932. Τους διάβασε από αυτά τα γραπτά, μεταφράζοντάς τα στα Αγγλικά. Ήταν πολύ ενθουσιασμένος με αυτά τα έργα. Θυμάμαι την αίσθηση της συμφωνίας του μαζί τους. Ονομάζω τα πρώτα γραπτά του Μαρξ την κοινή αφετηρία του Μαρξ και του Polanyi.

Μ.Β.: Λέει τόσα πολλά στον Μεγάλο Μετασχηματισμό. Τι περιελάμβανε λοιπόν η διδασκαλία του; Πώς επηρέασε η Αγγλία τη σκέψη του;

KPL: Μόλις το 1937 ο Karl απέκτησε δουλειά στο Workers Education Association (WEA), ένα πολύ μεγάλο και πολύ παλιό κίνημα εκπαίδευσης ενηλίκων. Στην Αγγλία συνδέεται με το Ruskin College το οποίο έδινε τη δυνατότητα στους ανθρώπους της εργατικής τάξης, που δεν μπόρεσαν να πάνε στο πανεπιστήμιο, να αποκτήσουν περαιτέρω εκπαίδευση. Ο πατέρας μου είχε την ευκαιρία να διδάξει σε επαρχιακές πόλεις της Αγγλίας στο Κεντ και στο Σάσεξ. Ξενυχτούσε με τις οικογένειες. Γνώρισε από κοντά τη ζωή των εργατικών οικογενειών και σοκαρίστηκε με τις συνθήκες που βρήκε και, για να είμαι ειλικρινής, το χαμηλό πολιτιστικό επίπεδο. Σε σύγκριση με τους ανθρώπους της εργατικής τάξης στη Βιέννη, ήταν πολιτιστικά φτωχότεροι, παρόλο που η Αυστρία ήταν μια πολύ φτωχότερη χώρα σε οικονομικούς όρους από τη Βρετανία. Το μάθημα που έπρεπε να διδάξει ήταν η αγγλική κοινωνική και οικονομική ιστορία, για την οποία δεν γνώριζε τίποτα. Ήταν μια περίοδος αυτο-μελέτης για εκείνον.

Αν κοιτάξετε το πίσω μέρος του βιβλίου – Ο Μεγάλος Μετασχηματισμός  – θα δείτε το τεράστιο εύρος της σπουδής που πραγματοποίησε. Είναι παρόμοιο με το Grundrisse του Μαρξ που είναι αρκετά ενδιαφέρον ότι βασίζεται σε παρόμοιους συγγραφείς – τον ​​Ricardo, τον Malthus και άλλους – που γράφουν για την πρώιμη βιομηχανική επανάσταση. Έτσι η μητέρα μου έγραψε – και είναι γραμμένο στον πρόλογο του βιβλίου The Livelihood of Man, που εκδόθηκε μεταθανάτια– ότι ήταν στην Αγγλία που ο Karl έβαλε κάτω τις ρίζες ενός ιερού μίσους για την κοινωνία της αγοράς, που απομάκρυνε τους ανθρώπους από την ανθρωπινότητά τους. Έτσι το έθεσε. Στη συνέχεια, φυσικά, ανακάλυψε το ταξικό σύστημα στην Αγγλία. Και περιέγραψε το ταξικό σύστημα ως παρόμοιο με τις κάστες στην Ινδία και την ιδέα της φυλή στις Ηνωμένες Πολιτείες.

MB: Το 1940 ο Karl Polanyi προσκαλείται να δώσει διαλέξεις στο Bennington College στις ΗΠΑ.

KPL: Ναι, στο Bennington έλαβε μια διετή υποτροφία από το Ίδρυμα Ροκφέλερ για να γράψει τον Μεγάλο Μετασχηματισμό. Είχε καλή υποστήριξη από τον πρόεδρο του Bennington, αλλά έπρεπε να αναφερθεί στο Ίδρυμα Ροκφέλερ. Ό,τι τους έδωσε να διαβάσουν, δεν τους άρεσε. Είχαν σοβαρές αμφιβολίες για την καταλληλότητά του να βρίσκεται στο πανεπιστήμιο. Έγραψαν ότι πραγματικά ενδιαφερόταν περισσότερο – και αυτό του φάνηκε εντελώς αστείο – για το «ουγγρικό δίκαιο, τις διαλέξεις στο κολέγιο και τη φιλοσοφία». Το να λέει κανείς ότι ενδιαφερόταν για τη φιλοσοφία ήταν μια απόλυτη απογοήτευση. Ωστόσο, ανανέωσαν την επιχορήγηση. Και στο τέλος των δύο ετών – τώρα βρισκόμαστε στο 1943 – ο πατέρας μου ήθελε πολύ να επιστρέψει στην Αγγλία. Δεν ήθελε να μείνει στις Ηνωμένες Πολιτείες. Ήθελε να συμμετάσχει στον μεταπολεμικό σχεδιασμό της Αγγλίας. Μέχρι εκείνη τη στιγμή, η Μάχη του Στάλινγκραντ είχε αλλάξει το ρεύμα του πολέμου∙ ήταν πολύ ξεκάθαρο ότι οι σύμμαχοι επρόκειτο να κερδίσουν. Και άφησε ημιτελή τα δύο προτελευταία κεφάλαια του Μεγάλου Μετασχηματισμού. Και αν κοιτάξετε, αυτά τα κεφάλαια έχουν τα ίχνη του ημιτελούς. Όχι το τελευταίο κεφάλαιο, αλλά τα δύο κεφάλαια πριν από το τελευταίο. Αν προλάβαινε να τελειώσει το βιβλίο, νομίζω ότι το προσχέδιο ενός επερχόμενου βιβλίου του, το Common Man’s Masterplan είναι αυτό που θα συμπεριλάμβανε σε αυτά τα δύο τελευταία κεφάλαια. Κάτι από αυτό. Το άφησε στους συναδέλφους. Για τα δύο αυτά προτελευταία κεφάλαια έγινε πολλή διαμάχη και τσακωμός.

Μ.Β.: Τελικά θα επέστρεφε στις ΗΠΑ για να πιάσει δουλειά στο Πανεπιστήμιο της Κολούμπια, αλλά στη μητέρα σου απαγορεύτηκε να ζήσει στις ΗΠΑ, έτσι κατέληξαν να μένουν στον Καναδά.

KPL: Η άλλη επιλογή θα ήταν να μείνουν στην Αγγλία, όπου ο πατέρας μου θα μπορούσε να συνεχίσει να εργάζεται για την WEA. Αλλά ήταν επίσης ξεκάθαρο ότι πράγματι, είχε κάτι να πει. Είχε ένα βιβλίο να γράψει. Και είχε δουλειά να κάνει. Αυτό ήταν πολύ ξεκάθαρο. Έτσι το 1947 ήρθε η προσφορά από το Κολούμπια. Βασίστηκε στον Μεγάλο Μετασχηματισμό. Το βιβλίο είχε έναν πρόλογο από τον Robert MacIver του Πανεπιστημίου Columbia, το οποίο είναι γνωστό στις οικονομικές σχολές για τον θεσμικό του χαρακτήρα, και ταίριαζε –κατά μία έννοια– με την προσέγγιση του Polanyi. Στη συνέχεια, στο Λονδίνο, η Ilona είπε ότι της απαγορεύτηκε η είσοδος στις Ηνωμένες Πολιτείες. Ήταν μεγάλο πρόβλημα. Ο πατέρας μου ήταν πολύ, πολύ στενοχωρημένος. Ήθελε να πείσει τους Αμερικανούς να αλλάξουν γνώμη. Αλλά εκείνη είπε ότι δεν υπάρχει περίπτωση. Έτσι αυτός συνέλαβε την ιδέα ότι ίσως μπορούσαν να μείνουν στον Καναδά και τελικά την έπεισε ότι αυτή ήταν μια εφικτή λύση. Και τους έφτιαξε ένα όμορφο σπίτι στα περίχωρα του Τορόντο, σε ένα αγροτικό περιβάλλον – ένα μικροσκοπικό σπιτάκι. Και αυτό έγινε το 1950. Μετακινούταν σαν φοιτητής, από τη Νέα Υόρκη. Ερχόταν για Χριστούγεννα και Πάσχα, και καλοκαιρινές διακοπές. Και όταν τελικά αποσύρθηκε από τη διδασκαλία το 1953, πέρασε περισσότερο χρόνο στον Καναδά. Οι μαθητές του έρχονταν να τον επισκέπτονται συνεχώς. Όπως επίσης ήρθαν και πολλοί άλλοι.

Μ.Β.: Και η έρευνά του στράφηκε σε νέα κατεύθυνση. Ενδιαφέρθηκε περισσότερο για τις ανθρωπολογικές σπουδές. Αλλά αυτό φοβάμαι είναι ιστορία για άλλη συζήτηση. Σας ευχαριστώ πολύ για αυτή την υπέροχη αφήγηση της ζωής του Karl Polanyi. Εμβαθύνατε στην εξαιρετική προϊστορία του Μεγάλου Μετασχηματισμού. Νομίζω ότι τώρα καταλαβαίνουμε πολύ καλύτερα πώς ήταν προϊόν πολύ διαφορετικών ιστορικών εμπειριών στον εικοστό αιώνα, αλλά και γιατί παραμένει τόσο σημαντικός σήμερα.

Πηγή: https://globaldialogue.isa-sociology.org/articles/shaping-the-great-transformation-a-conversation-with-kari-polanyi-levitt

The post Για τον Μεγάλο Μετασχηματισμό: Μια συζήτηση με την Kari Polanyi Levitt first appeared on Aυτολεξεί.

Η ιδέα είναι η κοινή μας συνάντηση μιας ομάδας ανθρώπων, μία φορά την εβδομάδα, στην οποία θα διαβάζουμε και θα συζητούμε πάνω στο βιβλίο. Κάθε εβδομάδα μία-ένας από εμάς παρουσιάζει ένα κεφάλαιο και ακολουθεί συζήτηση πάνω στις ιδέες και τα ζητήματα που αυτό θέτει. Κάθε φορά, κάποιος-η άλλος-η αναλαμβάνει την παρουσίαση του επόμενου κεφαλαίου!

→ Η 1η συνάντηση ορίζεται την ΔΕΥΤΕΡΑ 30 ΟΚΤΩΒΡΗ (και κάθε Δευτέρα) στον κοινωνικό χώρο TRISE (Διεθνές Ινστιτούτο κοινωνικής οικολογίας) στην Κολοκοτρώνη, Σύνταγμα, στις 19.30.

Στην 1η συνάντηση, θα γνωριστούμε και θα ασχοληθούμε με κάποια βασικά εισαγωγικά σημεία του βιβλίου. Η συμμετοχή σας μετρά απευθείας με το που έρθετε στον χώρο.

ΛΙΓΑ ΛΟΓΙΑ ΓΙΑ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ:

Στο κορυφαίο και κλασικό του έργο «Ο Μεγάλος Μετασχηματισμός», ο Polanyi διερευνά τις απαρχές και τις συνέπειες της Βιομηχανικής Επανάστασης και την άνοδο του καπιταλισμού. Ο “Μεγάλος μετασχηματισμός” είναι οι πολιτικές, κοινωνικές και οικονομικές εξελίξεις στην Ευρώπη κατά την περίοδο 1830-1940, με επίκεντρο την εδραίωση, τις παλινδρομήσεις και την κατάρρευση της οικονομίας της αγοράς. Ο βαθύς ανθρωπισμός του Πολάνυι καταλήγει στην πάντα επίκαιρη θέση: ο άνθρωπος είναι πρώτα απ’ όλα κοινωνικό ον η ανθρώπινη κοινωνία δεν πρέπει να γίνεται έρμαιο των μηχανιστικών κανόνων της οικονομίας.

Υποστηρίζει ότι η εμφάνιση της οικονομίας της αγοράς δεν ήταν μια φυσική ή αναπόφευκτη εξέλιξη, αλλά μια μάλλον σκόπιμη εφεύρεση των φιλελεύθερων οικονομολόγων (Malthus, Ricardo κ.λπ.) η οποία μεταμόρφωσε βίαια την ανθρώπινη κοινωνία και δημιούργησε νέες μορφές κοινωνικής και οικονομικής ανισότητας. Αυτό είναι το κοινωνικοπολιτικό σύστημα που επιβάλλει την ομηρία της Κοινωνίας από την Οικονομία, διαστρέφοντας την πραγματικότητα που σχημάτιζαν όλα τα φυσικά και κοινωνικά μεγέθη της ζωής των ανθρώπων για αρκετές χιλιετίες.

Ο Karl Polanyi (1886-1964), Αυστρο-Ούγγρος κοινωνιολόγος και ιστορικός, άσκησε βαθιά κριτική στην ιδέα της αυτορρυθμιζόμενης αγοράς η οποία κατά τους θεωρητικούς του φιλελευθερισμού λειτουργεί ξεχωριστά από κοινωνικούς και πολιτισμικούς κανόνες και αξίες. Υποστήριξε, αντιθέτως, ότι η οικονομία δεν είναι μια ξεχωριστή σφαίρα δραστηριότητας, αλλά είναι μάλλον ενσωματωμένη (ενθηκευμένη) στις κοινωνικές σχέσεις και τους θεσμούς.

Οι οικονομικές συναλλαγές σύμφωνα με τον συγγραφέα, δεν βασίζονται αποκλειστικά και μόνο στην αγορά, αλλά επηρεάζονται από κοινωνικούς κανόνες και αξίες, όπως η αμοιβαιότητα, η εμπιστοσύνη και η αλληλεγγύη. Τονίζει έτσι τη σημασία των κοινωνικών και πολιτικών θεσμών. Ο Πολάνυι προσπαθεί να διαφοροποιηθεί και από τον μαρξισμό και από τον φιλελευθερισμό, επιδιώκοντας τον συνδυασμό πολιτικής, κοινωνικής και οικονομικής ανάλυσης που θυμίζει μια ανθρωπολογική προσέγγιση. Το έργο του αντέχει μέχρι σήμερα και αναμετράται ευθέως με μεταγενέστερες αναλύσεις μαρξιστικών τάσεων.

Διοργάνωση: Πολιτική ομάδα ΑΥΤΕΝΕΡΓΕΙΑ
https://aftenergeia.gr/

The post Kύκλος Ανάγνωσης-Αυτομόρφωσης «Ο Μεγάλος Μετασχηματισμός» – 1η συνάντηση first appeared on Aυτολεξεί.

Ο Κορνήλιος Καστοριάδης (1922 – 1997) και ο Karl Polanyi (1886 – 1964) είναι δύο εξέχοντες, σύγχρονοι στοχαστές, οι οποίοι αμφότεροι προσέφεραν κριτικές προοπτικές για τη νεωτερική κοινωνία και τον ρόλο των θεσμών στη διαμόρφωση των κοινωνικών και οικονομικών σχέσεων. Ενώ προέρχονται από διαφορετικές διανοητικές σχολές και παραδόσεις και ενώ επικεντρώνονται σε διαφορετικές πτυχές της κοινωνικής / πολιτικής θεωρίας, μπορεί κανείς να ανιχνεύσει αξιοσημείωτες ομοιότητες και συνδέσεις μεταξύ των ιδεών τους, ειδικά όσον αφορά τον ρόλο του πολιτισμού και των θεσμών στη διαμόρφωση της ανθρώπινης συμπεριφοράς και της κοινωνικής / οικονομικής οργάνωσης. Το μικρό αυτό δοκίμιο δεν στοχεύει σε μια εκτεταμένη και εις βάθος ανάλυση του έργου των δύο στοχαστών, καθώς κάτι τέτοιο θα απαιτούσε ένα πολύ μεγαλύτερης έκτασης κείμενο, αντιθέτως στοχεύει στο να συγκρίνει και να αντιπαραβάλει βασικές έννοιες της «φαντασιακής θέσμισης της κοινωνίας» του Καστοριάδη και της «ενθήκευσης της οικονομίας» του Polanyi και να διερευνήσει πιθανή συνεισφορά τους στη σύγχρονη συζήτηση για την κοινωνική και πολιτική θεωρία.

Κορνήλιος Καστοριάδης και η Φαντασιακή Θέσμιση της Κοινωνίας

Ο Καστοριάδης, Έλληνας φιλόσοφος, ψυχαναλυτής και πολιτικός στοχαστής, ανέπτυξε την ιδέα του για τη Φαντασιακή Θέσμιση της Κοινωνίας, θέλοντας να περιγράψει τον τρόπο με τον οποίο δομείται και διατηρείται η κοινωνική πραγματικότητα. Το magnum opus του,  η «Φαντασιακή Θέσμιση της Κοινωνίας» του 1975 είναι ένα πρωτοποριακό έργο, στο οποίο ο συγγραφέας εισάγει την ιδέα και διερευνά τον ρόλο του κοινωνικού φαντασιακού – το οποίο αποτελεί κεντρική έννοια της σκέψης του – για τη διαμόρφωση των ανθρώπινων κοινωνιών. Σύμφωνα με τον Καστοριάδη, το κοινωνικό φαντασιακό δεν είναι απλώς η φαντασία, μια ψευδαίσθηση του κόσμου, ή μια αντανάκλαση των υπαρχουσών υλικών ή / και ιστορικών συνθηκών, αντίθετα αποτελεί μια ενεργή και δημιουργική δύναμη που διαμορφώνει και κατασκευάζει την κοινωνική πραγματικότητα. Πρόκειται για ένα σύμπαν συλλογικής σκέψης και δράσης που συνεχώς αμφισβητείται και εξελίσσεται και το οποίο διαμορφώνει τις πεποιθήσεις, τις αξίες, τους θεσμούς και τα σύμβολα που δομούν τις ανθρώπινες κοινωνίες (Καστοριάδης, 1978).

Ο Καστοριάδης τονίζει τη σημασία των θεσμών και του πολιτισμού για την ανάπτυξη της δημιουργικής δραστηριότητας στην κοινωνία και υποστηρίζει ότι οι πρώτοι πρέπει να είναι δομημένοι με τέτοιο τρόπο ώστε να επιτρέπουν την ατομική και συλλογική δημιουργικότητα, καθώς και ότι οι πολιτιστικοί κανόνες και πρακτικές πρέπει να είναι ανοιχτές διαδικασίες στην αλλαγή και την καινοτομία (Καστοριάδης, ο.π.). Η Φαντασιακή Θέσμιση της Κοινωνίας δεν είναι σταθερή ή προκαθορισμένη, αντίθετα (ανα) – δημιουργείται συνεχώς μέσω της συλλογικής δραστηριότητας και της δημιουργικότητας των ατόμων. Σύμφωνα με τον Καστοριάδη, αυτή η δημιουργικότητα προκύπτει από αυτό που ο ίδιος αποκαλεί «ριζικό φαντασιακό», το οποίο είναι εγγενές στα υποκείμενα και συνίσταται στην ανθρώπινη φαντασία και δημιουργικότητα η οποία δεν περιορίζεται από την υπάρχουσα κοινωνική δομή. Το «ριζικό φαντασιακό» είναι στην ουσία η δυνατότητα του να φαντάζεται κανείς και να δημιουργεί νέα οντολογικά είδη, νέες σημασίες και θεσμούς. Ο Καστοριάδης τονίζει έτσι τη σημασία της ανθρώπινης δράσης και της δημιουργικότητας στην κατασκευή της κοινωνικής πραγματικότητας, υπογραμμίζοντας παράλληλα τη συνεχή διαδικασία του κοινωνικού και του πολιτισμικού μετασχηματισμού. Η κοινωνία ως δημιουργία του ανώνυμου συλλογικού φαντασιακού, αυτοθεσμίζεται φαντασιακά.

Στο επίκεντρο της ανάλυσης του Καστοριάδη βρίσκεται η ιδέα της ατομικής και της συλλογικής αυτονομίας. Η αυτονομία στο επίπεδο του ατόμου, είναι η θέσμιση μιας καινούργιας σχέσης ανάμεσα στον εαυτό του και στο ασυνείδητό του και έχει πελώριες θεσμικές προϋποθέσεις (Καστοριάδης, 1996). Ο συγγραφέας υποστηρίζει ότι η αυτονομία του ατόμου είναι ζωτικής σημασίας για την άνθηση της δημιουργικής δραστηριότητας στην κοινωνία, καθώς τα άτομα πρέπει να είναι ελεύθερα να συμμετέχουν σε δημιουργικές δραστηριότητες και να αμφισβητούν τα υπάρχοντα νοήματα και σύμβολα, προκειμένου η κοινωνία να παραμείνει έτσι ανοιχτή σε νέες δυνατότητες (Καστοριάδης, 1978). Η συλλογική αυτονομία σημαίνει ότι η κοινωνία δίνει η ίδια συνειδητά στον εαυτό της τους νόμους της, αποκλείοντας κάθε ιδέα ετερονομίας, δηλαδή εξω-κοινωνικής πηγής των νόμων και των θεσμών, είτε αυτή η πηγή θεωρηθεί φυσική είτε υπερβατική (π.χ. ολιγαρχικά καθεστώτα, θρησκείες, ελεύθερη αγορά κλπ.). Η αυτονομία μεταφράζεται στο πολίτευμα της άμεσης δημοκρατίας, το οποίο σύμφωνα με τον Καστοριάδη είναι η ρητή αναστοχαστική αυτοθέσμιση της κοινωνίας.

Η «Φαντασιακή Θέσμιση της Κοινωνίας» είναι ένα σύνθετο και πολύπλευρο έργο το οποίο συνεχίζει να ασκεί επιρροή στη σύγχρονη συζήτηση για τη σχέση πολιτισμού, θεσμών, ατόμων και κοινωνίας. Οι ιδέες δε του Καστοριάδη, συμβάλλουν ακόμα και σήμερα στις συζητήσεις που αφορούν τη σχέση μεταξύ της αυτενέργειας και της κοινωνικής μεταβολής και το έργο του έχει σημαντικό αντίκτυπο σε ένα ευρύ φάσμα επιστημονικών κλάδων, συμπεριλαμβανομένης της φιλοσοφίας, της κοινωνιολογίας και των πολιτισμικών σπουδών.

Karl Polanyi και ο Μεγάλος Μετασχηματισμός

Ο Polanyi, Αυστρο-Ούγγρος οικονομολόγος και κοινωνικός θεωρητικός, ανέπτυξε την έννοια της «ενθήκευσης της οικονομίας» σαν μια κριτική απέναντι στην ιδέα της αυτορρυθμιζόμενης αγοράς η οποία κατά τους θεωρητικούς του φιλελευθερισμού λειτουργεί ανεξάρτητα από κοινωνικούς και πολιτισμικούς κανόνες και αξίες. Ο Polanyi υποστηρίζει ότι η οικονομία δεν είναι μια ξεχωριστή σφαίρα δραστηριότητας, αλλά είναι μάλλον ενσωματωμένη (ενθηκευμένη) στις κοινωνικές σχέσεις και τους θεσμούς. Οι οικονομικές συναλλαγές σύμφωνα με τον συγγραφέα, δεν βασίζονται αποκλειστικά και μόνο στην αγορά, αλλά επηρεάζονται από κοινωνικούς κανόνες και αξίες, όπως η αμοιβαιότητα, η εμπιστοσύνη και η αλληλεγγύη (Polanyi, 1944). Τονίζει έτσι τη σημασία των κοινωνικών και πολιτιστικών θεσμών στη διαμόρφωση της οικονομικής συμπεριφοράς και την ανάγκη εξισορρόπησης της ραγδαίας ανάπτυξης της αγοράς με την κοινωνική προστασία και τη συλλογική ευημερία.

Στο κορυφαίο και κλασικό του έργο «Ο Μεγάλος Μετασχηματισμός», ο Polanyi διερευνά τις απαρχές και τις συνέπειες της Βιομηχανικής Επανάστασης και την άνοδο του καπιταλισμού κατά τον 19o και τις αρχές του 20ου αιώνα. Υποστηρίζει ότι η εμφάνιση της οικονομίας της αγοράς δεν ήταν μια φυσική ή αναπόφευκτη εξέλιξη, αλλά μια μάλλον σκόπιμη εφεύρεση των φιλελεύθερων οικονομολόγων (Malthus, Ricardo κλπ.) η οποία μεταμόρφωσε βίαια την ανθρώπινη κοινωνία και δημιούργησε νέες μορφές κοινωνικής και οικονομικής ανισότητας (Cook, 1968). Εντοπίζει τις απαρχές της οικονομίας της αγοράς στον 18ο αιώνα, όταν η βρετανική κυβέρνηση άρχισε να ιδιωτικοποιεί τους προηγουμένως κοινούς πόρους όπως για παράδειγμα τα δάση, ή κομμάτια καλλιεργήσιμης γης. Αυτή η διαδικασία, την οποία αποκαλεί «περίφραξη», είχε ως αποτέλεσμα, εκατομμύρια αγρότες και μικροϊδιοκτήτες να εκτοπιστούν από τα εδάφη τους να αναζητήσουν εργασία στα εργοστάσια των πόλεων ή να μεταναστεύσουν στις αποικίες. Ο Polanyi υποστηρίζει ότι αυτή η διαδικασία δημιούργησε ένα νέο τύπο οικονομικού συστήματος ο οποίος βασίζεται στην εμπορευματοποίηση της εργασίας, της γης και του κεφαλαίου (των πλασματικών δηλαδή εμπορευμάτων κατά τον ίδιο) και στη δημιουργία αγορών για αγαθά και υπηρεσίες.

Ωστόσο, ο συγγραφέας υποστηρίζει ότι αυτό το βασισμένο στην αγορά σύστημα οργάνωσης της κοινωνίας, είναι εγγενώς ασταθές και μη βιώσιμο, καθώς δημιουργεί κοινωνικές και οικονομικές ανισότητες οι οποίες υπονομεύουν τα θεμέλια της ανθρώπινης κοινωνίας. Υποστηρίζει ότι η οικονομία της αγοράς βασίζεται σε μια λανθασμένη αντίληψη για την ανθρώπινη φύση, η οποία βλέπει τα άτομα ως απομονωμένα και ιδιοτελή υποκείμενα, τα οποία επιδιώκουν τα δικά τους στενά συμφέροντα χωρίς να λαμβάνουν υπόψη τους άλλους (Polanyi, 2014). Στην πραγματικότητα, υποστηρίζει ο Polanyi, οι άνθρωποι είναι κοινωνικά όντα που εξαρτώνται ο ένας από τον άλλο για την επιβίωση και την ευημερία τους και τα οποία έχουν βαθιά ριζωμένη την ανάγκη για κοινωνική αλληλεγγύη και συνεργασία. Καταλήγει εν τέλει στο συμπέρασμα ότι ο μόνος τρόπος για να δημιουργηθεί μια βιώσιμη και δίκαιη κοινωνία είναι να αναγνωρίσουμε τους περιορισμούς της οικονομίας της αγοράς και να αναπτύξουμε νέες μορφές κοινωνικής και οικονομικής οργάνωσης που βασίζονται σε κοινωνικές και οικολογικές αρχές (Polanyi, ο.π.). Υποστηρίζει ότι αυτό απαιτεί έναν θεμελιώδη μετασχηματισμό των αξιών και των θεσμών μας και ένα νέο όραμα της ανθρώπινης κοινωνίας, το οποίο θα αναγνωρίζει την αλληλεξάρτηση όλων και την ανάγκη για συλλογική δράση για την αντιμετώπιση των παγκόσμιων προκλήσεων όπως η κλιματική αλλαγή και η γενικευμένη ανισότητα (Polanyi, 2017).

Η αποτυχία του φιλελευθερισμού και η σημασία των θεσμών

Στις αναλύσεις των δύο στοχαστών, μπορεί κανείς να διακρίνει δυο προφανείς συνδέσεις:

Πρώτον και οι δύο ασκούν κριτική στη αναγωγική άποψη για την ανθρώπινη φύση, η οποία εντοπίζεται σε πολλές σύγχρονες κοινωνικές και οικονομικές θεωρίες που με τη σειρά τους οδήγησαν είτε στον φιλελευθερισμό, είτε στον υπαρκτό σοσιαλισμό. Θεωρίες οι οποίες αντιλαμβάνονται τον σύγχρονο άνθρωπο ως homo economicus (οικονομικό άνθρωπο). Αυθαιρέτως δηλαδή, οι θεωρίες αυτές υιοθετούν μια προσέγγιση η οποία υπερασπίζεται έναν ανθρωπολογικό τύπο ο οποίος έχει ξεκάθαρη γνώση των συμφερόντων του και είναι μάλιστα σε θέση να τα πραγματοποιήσει επιλέγοντας ελεύθερα τον τρόπο μεγιστοποίησης του ατομικού του οφέλους, στηριζόμενος σε καθαρά ορθολογικά κριτήρια. Τόσο ο Καστοριάδης, όσο και ο Polanyi υποστηρίζουν ότι οι άνθρωποι δεν είναι απλώς λογικά άτομα με κίνητρο το προσωπικό τους συμφέρον, αλλά μάλλον κοινωνικά και πολιτισμικά όντα. Ο Καστοριάδης υποστηρίζει ότι ο πολιτισμός αποτελεί θεμελιώδη πτυχή της ανθρώπινης ζωής και οι αξίες και οι πεποιθήσεις των ατόμων διαμορφώνονται από το ιστορικό και πολιτισμικό τους πλαίσιο (Καστοριάδης, 1978). Επιπλέον ασκεί κριτική και αμφισβητεί την ιδέα του ελεύθερου εμπορίου, καθώς διαπιστώνει την υποκρισία πίσω από τον ορισμό, αφού μια πραγματική αγορά κατά τον Καστοριάδη (2004), απαιτεί την ηγεμονία των καταναλωτών και την κατάργηση των μονοπωλιακών και ολιγοπωλιακών εξουσιών, πράγμα που προφανώς δεν συμβαίνει σήμερα. Ομοίως, ο Polanyi υποστηρίζοντας ότι τα οικονομικά συστήματα είναι πάντα ενθηκευμένα σε κοινωνικά και πολιτισμικά πλαίσια διακρίνει ότι οι κοινωνικοί και πολιτισμικοί παράγοντες διαδραματίζουν κρίσιμο ρόλο στη διαμόρφωση των οικονομικών θεσμών και πρακτικών (Polanyi, 1944). Τόσο ο Καστοριάδης όσο και ο Polanyi υποστηρίζουν λοιπόν, ότι η κατανόηση του πολιτισμού και της ιστορίας είναι απαραίτητη συνθήκη για την κατανόηση των κοινωνικών και οικονομικών συστημάτων.

Δεύτερον και οι δύο υπογραμμίζουν τη σημασία των θεσμών στη διαμόρφωση των κοινωνικών και οικονομικών σχέσεων. Ο Καστοριάδης βλέπει το φαντασιακό ως πηγή κοινωνικών κανόνων και πρακτικών που ρυθμίζουν την ατομική συμπεριφορά και την συλλογική αλληλεπίδραση. Οι θεσμοί κατά τον Καστοριάδη δημιουργούνται από την ίδια την κοινωνία όταν αυτή είναι αυτόνομη, καθώς μονάχα στις ετερόνομες κοινωνίες οι θεσμοί δίνονται από κάποιον άλλο. Συνεπώς μια κοινωνία βασισμένη στους σιδερένιους νόμους της αγοράς και στο αόρατο ρυθμιστικό της χέρι αποτελεί μια ετερόνομη κοινωνία κατά τον Καστοριάδη, η οποία σύμφωνα με τον Polanyi (1944) είναι καταδικασμένη να αποτύχει. Ο Polanyi βλέπει την ενθήκευση της οικονομίας στις κοινωνικές σχέσεις ως τη βάση για την οικονομική συμπεριφορά που δεν βασίζεται αποκλειστικά στην αγορά, αλλά υποτάσσεται σε κοινωνικούς κανόνες και αξίες (Dale, 2016). Επιπλέον, τόσο ο Καστοριάδης, όσο και ο Polanyi υποστηρίζουν ότι οι κοινωνικοί θεσμοί είναι δυναμικοί άρα και συνεχώς μεταβαλλόμενοι.

Συμπερασματικά, υποστηρίζουμε ότι οι επιπτώσεις αυτών των ομοιοτήτων και συνδέσεων του έργου των δύο στοχαστών είναι αρκετά σημαντικές για τις σύγχρονες συζητήσεις σχετικά με την κοινωνική θεωρία και την οικονομική πολιτική. Τόσο ο Καστοριάδης, όσο και ο Polanyi αμφισβητούν το κυρίαρχο παράδειγμα του νεοφιλελευθερισμού, το οποίο υποστηρίζει την αυτορρύθμιση των αγορών και την ιδιωτικοποίηση των δημόσιων και κοινών αγαθών. Και οι δύο επίσης υποστηρίζουν μια περισσότερο ολιστική και λεπτή κατανόηση της ανθρώπινης συμπεριφοράς και της κοινωνικής οργάνωσης. Το έργο αμφότερων, παρέχει πολύτιμες γνώσεις για την περίπλοκη και δυναμική φύση των κοινωνικών και οικονομικών συστημάτων και μας προκαλεί να σκεφτούμε βαθύτερα τον ρόλο των θεσμών και του πολιτισμού στη διαμόρφωση του κόσμου μας.

Βιβλιογραφικές αναφορές

Cook, S. (1968). Primitive, Archaic, and Modern Economies: Essays of Karl Polanyi.

Dale, G. (2016). Reconstructing Karl Polanyi.

Καστοριάδης, Κ. (1978). Η φαντασιακή θέσμιση της κοινωνίας.

Καστοριάδης, Κ. (1996). Η άνοδος της ασημαντότητας.

Καστοριάδης, Κ. (2004). Παράθυρο στο Χάος.

Polanyi, K. (1944). The Great Transformation.

Polanyi, K. (2014). Η απαρχαιωμένη αγοραία νοοτροπία μας.

Polanyi, K. (2017). Η εφεύρεση του εμπορίου.

The post H φαντασιακή θέσμιση της κοινωνίας και η ενθήκευση της οικονομίας first appeared on Aυτολεξεί.

Μία μαρξιστική κριτική της θεωρητικής προσέγγισης του Karl Polanyi (Καρλ Πολάνυι) που πρόσφατα διάβασα καταλήγει στο συμπέρασμα ότι δεν υπάρχει τίποτα κακό σε αυτήν που να μην μπορεί να διορθωθεί με μια μεγάλη έγχυση βασικών μαρξιστικών εννοιών. Πρόκειται για ένα άρθρο του Benjamin Selwyn και του Satoshi Miyamura στο περιοδικό The New Economy, στο οποίο παρουσιάζουν μια εντυπωσιακή κατανόηση των πολανικών καθώς και των μαρξιστικών κατηγοριών. Ωστόσο, στην κριτική τους, δεν σκέφτονται ποτέ γιατί ο Πολάνυι, ο οποίος γνώριζε καλά και συμπαθούσε τον μαρξισμό, προχώρησε τελικά σε ρήξη με αυτόν για να χαράξει τη δική του αναλυτική πορεία. Δεν είχε, άραγε, αρκετά καλούς λόγους για να το κάνει αυτό;

Πιστεύω ότι ο Πολάνυι είχε πραγματικά βάσιμους λόγους για τον σκεπτικισμό του προς τον μαρξισμό. Το ώριμο έργο του (ξεκινώντας με τον Μεγάλο Μετασχηματισμό το 1944) προωθεί ορισμένα επιχειρήματα που θα μπορούσε να δώσει ο Πολάνυι ως απάντηση σε αυτή τη κριτική. Οι ειδικοί της πρώιμης περιόδου του Πολάνυι θα μπορούσαν αναμφίβολα να επεκταθούν σε αυτά τα σημεία και να προσθέσουν κι άλλα.

Οι Selwyn και Miyamura υποστηρίζουν ότι η μαρξιστική θεωρία έχει ανώτερη ερμηνευτική ή κανονιστική ισχύ σε σχέση με την προσέγγιση του Πολάνυι σε τέσσερις σημαντικούς τομείς:

〉 Η έννοια της εκμετάλλευσης στον Μαρξ είναι το κλειδί για την κατανόηση του καπιταλισμού – όχι η πιο αδύναμη έννοια της εμπορευματοποίησης του Πολάνυι.
〉 Ο Πολάνυι αποτυγχάνει να κατανοήσει ότι η τάξη αποτελεί μια κρίσιμη έννοια στην παραγωγή και αναπαραγωγή του καπιταλισμού και ότι η εργατική τάξη κατέχει έναν κρίσιμο ρόλο.
〉 Ο Πολάνυι αποτυγχάνει να παράσχει «μια γενική θεωρία του καπιταλισμού».
〉 Ο Πολάνυι υιοθετεί μια διφορούμενη έννοια του σοσιαλισμού. Ειδικότερα, αμφιταλαντεύεται για τον ρόλο των αγορών σε μια σοσιαλιστική κοινωνία.

Αυτή η κριτική, εάν γινόταν αποδεκτή, θα υπονοούσε ότι τα κεντρικά χαρακτηριστικά της πολανικής ανάλυσης είναι λανθασμένα και ότι θα έπρεπε να εγκαταλειφθούν ή σε μεγάλο βαθμό να αντικατασταθούν από μαρξιστικά. Όμως τα πράγματα δεν είναι ακριβώς έτσι.

Ως απάντηση, ο Πολάνυι θα μπορούσε κάλλιστα να ξεκινήσει επισημαίνοντας ότι ο μαρξισμός, όπως και ο φιλελευθερισμός, πέφτει θύμα της οικονομιστικής πλάνης. Φυσικά, ο φιλελευθερισμός εστιάζει στο άτομο, ενώ ο μαρξισμός παρουσιάζει τον άνθρωπο ως ζώο κοινωνικό. Ωστόσο, και οι δύο αντιλαμβάνονται το οικονομικό σύστημα –τον καπιταλισμό– ως μια ανεξάρτητη σφαίρα που υπόκειται στους δικούς της νόμους κίνησης και στα δικά της ιδιόμορφα οικονομικά κίνητρα. Ο Μαρξ στο Κεφάλαιο αντιμετωπίζει τον καπιταλισμό ως έναν ιδεατό τύπο (με όρους του Βέμπερ) και επιχειρεί να αναλύσει τους νόμους της κίνησής του. Ο τρόπος παραγωγής έχει κεντρική θέση στη μαρξιστική ανάλυση. Στην πιο χυδαία εκδοχή του μαρξισμού, η οικονομική βάση καθορίζει το εποικοδόμημα, ενώ στις πιο ελαφριές εκδοχές, για παράδειγμα στον Γκράμσι, η πολιτική ασκεί κάποια ανεξαρτησία στη διαμόρφωση των ταξικών αγώνων. Ανεξάρτητα από αυτό, οι μαρξιστές ορίζουν τις τάξεις, τις οποίες κατανοούν ως τους πρωταρχικούς παράγοντες της ιστορικής αλλαγής, ως προς τη σχέση τους με τα μέσα παραγωγής. Επιπλέον, όταν οι τάξεις (κυρίως η αστική τάξη και το προλεταριάτο) αναπτύσσουν ταξική συνείδηση, το κάνουν με βάση τα κοινά οικονομικά συμφέροντα.

Ο Πολάνυι απέρριψε αυτή την οικονομιστική προοπτική, πιστεύοντας ότι η υποχρέωση που ο καθένας και η καθεμιά νιώθει προς την κοινωνία, οι σκέψεις σε σχέση με το καθεστώς, τα θρησκευτικά ζητήματα καθώς και πολλά άλλα ιδανικά υπήρξαν επίσης βασικά κίνητρα της ανθρώπινης δράσης – και όχι απλώς διάφορες «ψευδείς συνειδήσεις». Είναι κρίμα που οι Selwyn και Miyamura αποτυγχάνουν να αντιμετωπίσουν αυτό το κρίσιμο σημείο, αλλά οι αναγνώστες μπορούν να αξιολογήσουν την εγκυρότητα της κριτικής του Πολάνυι.

Η εξέταση τού αν η εκμετάλλευση ή η εμπορευματοποίηση είναι το κλειδί για την κατανόηση του καπιταλισμού είναι σαφώς ένα τεράστιο θέμα. Οι μαρξιστές υποθέτουν ότι η βασική αντίφαση στον καπιταλισμό εμφανίζεται στο σημείο παραγωγής, ενσωματωμένη τελικά στη σύγκρουση μεταξύ του προλεταριάτου και της αστικής τάξης. Ο σοσιαλισμός αναδύεται από αυτή τη βασική αντίφαση.

Ο Πολάνυι, αντιθέτως, αντιλαμβάνεται τις εγγενείς εντάσεις μέσα στον καπιταλισμό να προκύπτουν όχι μόνο στην παραγωγική διαδικασία αλλά ευρύτερα στην κοινωνία, καθώς διάφορες τάξεις και ομάδες αντιδρούν στους τραύματα που προκαλούνται στον κοινωνικό ιστό από την εμπορευματοποίηση τέτοιων «πλασματικών» εμπορευμάτων όπως η εργασία, η γη και το χρήμα. Η κίνηση προς τη φιλελευθεροποίηση της οικονομικής αγοράς γεννά μία αντίθετη κίνηση κοινωνικής προστασίας. Μπορούμε να δεχθούμε πως ο Πολάνυι δεν είναι πειστικός στον ισχυρισμό ότι αυτή η αντι-κίνηση είναι μια οργανική και αυθόρμητη απάντηση της κοινωνίας στον παρεμβατικό και αρπακτικό καπιταλισμό. Αλλά, πέρα από την οργανική έννοια της κοινωνίας, αυτή η «διπλή κίνηση» για την οποία μιλά ο Πολάνυι γίνεται ένα ισχυρό εργαλείο για την κατανόηση της κοινωνικοπολιτικής δυναμικής του καπιταλισμού. Σε αυτό το σημαντικό σημείο, ο Πολάνυι προσφέρει μια θεωρία για τον καπιταλισμό μέσω της εστίασής του στην εμπορευματοποίηση – παρότι είναι επίσης αλήθεια ότι η τεχνολογική-ντετερμινιστική του εξήγηση για την προέλευση της κοινωνίας της αγοράς δεν είναι ικανοποιητική.

Επιπλέον, η «διπλή κίνηση» έχει επίσης αντέξει στη δοκιμασία του χρόνου καλύτερα από το παράδειγμα της ταξικής πάλης του Μαρξ. Για τους μαρξιστές, το προλεταριάτο είναι η καθολική τάξη της οποίας η δράση θα επιφέρει τον σοσιαλισμό. Αυτή η εστίαση είχε νόημα κατά τη διάρκεια της βιομηχανικής επανάστασης. Αλλά σήμερα, όταν η οργανωμένη εργατική τάξη αποτελεί ένα συρρικνούμενο μέρος του πληθυσμού στις μεταβιομηχανικές κοινωνίες και κατά πολύ μικρότερο από τον άτυπο τομέα ακόμη και στις βιομηχανικές χώρες του Παγκόσμιου Νότου, η εστίαση στο προλεταριάτο και την ιστορική του αποστολή είναι ξεπερασμένη. Η γενικότερη έννοια του Πολάνυι για την αντι-κίνηση είναι, συγκριτικά, πολύ πιο σχετική με τις σημερινές πολιτικές αντιστοιχίες. Όχι μόνο ο Πολάνυι δεν υποθέτει ότι οι τάξεις είναι η κινητήρια δύναμη της κοινωνικής αλλαγής ούτε επιλέγει το προλεταριάτο ως τον κύριο παράγοντα, αλλά και η αντίληψή του για την αντι-κίνηση συνεπάγεται την αναγκαιότητα ευρείων κοινωνικών και διακοινοτικών συμμαχιών για την επίτευξη της κοινωνικής αλλαγής. […]

Αν και το έργο του Πολάνυι μπορεί δικαίως να δεχτεί κριτική για διάφορες ελλείψεις, ελπίζω ότι μπορούμε να συμφωνήσουμε ότι ο τρόπος για να βελτιωθεί η ανάλυσή του δεν είναι με το να αντικαταστήσουμε τις βασικές του έννοιες με τις αντίστοιχες μαρξιστικές.

Βιβλία του Καρλ Πολάνυι στα ελληνικά:

→ https://biblionet.gr/%CF%80%CF%81%CE%BF%CF%83%CF%89%CF%80%CE%BF/?personid=48976

Δείτε επίσης:

Ο Καρλ Πολάνυι για την απαρχαιωμένη αγοραία νοοτροπία μας

The post Γιατί Πολάνυι και όχι Μαρξ; first appeared on Aυτολεξεί.

When in countries that are called civilized, we see age going to the workhouse
and youth to the gallows, something must be wrong in the system of government.

~ Thomas Paine [1]

For too long now many have been viewing social emancipation through an overtly economistic lens. This is evident from the persistence of some on insisting that class analysis is central to social change: exploring which economic class is most prone to revolt against its oppressors, trying to mobilise along class line, etc.

This is a by-product of the rise of what Karl Polanyi calls economic society – a nineteenth century phenomena that is inseparable from the domination of capitalist markets that took place in the same period. [2] In this setting, according to Polanyi, the political and other spheres were subjugated to the economic sphere and space was given to thinking and speaking that claimed universality and reduced human activity to the process of maintaining life and its inclusion in the production-consumption cycle.

When the project of social emancipation is subjugated to economism, its very goal shifts: from empowering every single member of society with the power to directly participate in the management of all spheres of shared life, into a narrower struggle for better consumption conditions. This is not to say that the improvement of economic conditions is not important, but that its far from enough. Even if radical changes are applied to the economy but the hierarchical political architecture of society remain unaltered, then sooner or later the inequalities advanced by the latter will create new economic elites as well. This was the case, for example, with the actually existing socialism, where while popular access to goods and services was somewhat expanded, the bureaucratic/managerial class  in charge of the State used its political power to impose totalitarian control over all spheres of society.

Furthermore, focusing primarily on consumption and access to goods and services, as economism tends to do, can provoke scapegoating and social cannibalism, as disempowered groups may put the blame for their worsening economic situation on other marginalised and oppressed congregations, instead on the power discrepancies nurtured by the system. In this line of thought Austrian author Franz Borkenau has contended that it is easier to arouse nationalist feeling in the working class than feelings of international class solidarity, especially in periods of crisis and warfare, as the two world wars of the previous century so vividly reveal. [3]

And ultimately, the economic inequalities sparked by capitalism are not the only forms of oppression that torment our societies. Patriarchy (which is still a huge problem almost everywhere around the world) and gerontocracy (which today has taken the shape of technocracy), for example, provide much more ancient patterns of domination of certain social segments over others. Thus, social emancipation cannot be limited to this or that field alone.

Social ecologist Murray Bookchin understood this very well and insisted that:

“workers have always been more than mere proletarians. Much as they have been concerned about factory issues, workers are also parents who are concerned about the future of their children, men and women who are concerned about their dignity, autonomy, and growth as human beings, neighbors who are concerned about their community, and empathetic people who were concerned with social justice, civic rights, and freedom. Today, in addition to these very noneconomic issues, they have every reason to be concerned about ecological problems, the rights of minorities and women, their own loss of political and social power, and the growth of the centralized state — problems that are not specific to a particular class and that cannot be resolved within the walls of factories.” [4]

This line of thought does not exclude economics as such, but it refutes the narrowness of economism. It suggests that we cannot truly understand human societies through a sole economic lens. Castoriadis has illustrates the need of a more holistic approach when analyzing the world by giving as example hundreds of primitive hunter-gatherer societies, located in close proximity the one from the other, with each one having different totems, taboos, matrimonial rules etc. [5] He insists that all these tremendous varieties of social collectivities and then of types of institutions can by no means be explained by differences in the mode of production (as they were all hunter-gatherers). Such conclusions led Castoriadis in a totally different direction from Marx’s rationalistic, economistic positivism.

What can help us move in the direction of a genuine social emancipation is not the passive belonging to a certain social stratum, be it economic or other, but the active stance and praxis in everyday life. Here comes the concept of citizenship, which Hannah Arendt suggests that must be viewed as the process of active deliberation and the possibility of establishing forms of collective identity that can be acknowledged, tested, and transformed in a discursive and democratic fashion. [6] According to her, its the sharing of power that comes from civic engagement and direct communal participation that can provide each citizen with a sense of effective political agency. There is today, however, no space for such attitude in the contemporary system of representation based on bureaucratic parties and state structures, because of which Arendt advocated for a more compatible one that will be rooted in federation of councils through which citizens could effectively self-manage political affairs.

This is a refusal of the role that the dominant system enforces on each and every one of us, i.e. belonging to a specific class with its own narrow behavioral patterns, and in its place a new one is advanced that broadens the horizon of collective action. It is what Jacques Ranciere describes in his magnum opus Nights of Labor, where he examines how in the 19th century, working folk refused their working-class temporality (heavy labor in the day, rest in the evenings, to put it bluntly), and instead claimed a different one that was supposed to be inhabited by aristocracy and bourgeoisie (instead of resting in the nights, they engaged in political debates, philosophical discussions, poetry etc). [7]

By challenging the oppressive role that the system has predetermined for the working class, a path is open for the “humanization” of the latter, to use a phrase by Bookchin. He insisted that this crucially depends upon the ability of workers to undo their “workerness” and advance themselves beyond class consciousness and class interest to a community consciousness — as free citizens who alone can establish a future ethical, rational, and ecological society. [8]

In the end, you cannot envision a radically different world if your thinking remains entrapped in the categories of the old one. As Castoriadis suggests, labouring people clearly cannot reach the point of ‘taking power’ in the factory if they are not already envisaging in a certain fashion – be it obscure, half-conscious, ambiguous – the question of power on the scale of society as a whole. [9]

In a setting of radical social emancipation all people will undertake collectively the management of all aspects of their life in common. Workers of different occupations, as Bookchin suggests [10], would take their seats in popular assemblies not as workers— printers, plumbers, foundry workers, and the like, with special occupational interests to advance—but as citizens, whose overriding concern should be the general interest of the society in which they live. Citizens would have to move beyond their current bureaucratically-enforced particularistic identity as workers, specialists, and individuals concerned primarily with their own particularistic interests. The project of direct democracy reshapes the content of municipal life as a school for the formation of citizens, with popular assemblies themselves functioning not only as permanent decision-making institutions but as arenas for educating the people in handling complex civic and regional affairs. According to Bookchin, it is the emergence of the new citizen that would mark a transcendence of the particularistic class being of traditional socialism and the formation of a new anthropological type.

In such a direct democratic setting social cohesion and unity is not achieved through national or religious affinity, and neither through certain economic interest. Rather it can be attained by developing an all-encompassing political consciousness, through sharing and engaging in the practices and activities that make up a genuine public space and a framework of self-institution.

In conclusion, the question of liberating society from domination is not a matter that can be resolved by conditions that the system imposes on us, but on the active stances and attitudes we and our communities take. From citizen initiatives and autonomous zones in cities, to agricultural collectives and indigenous movements, germs of direct democratic emancipation can be found in a diverse array of places. As Polanyi’s concept of the counter-movement implies [11], there is necessity in cross-communal alliances to achieve social progress. But we will remain blind for them as long as we think within the parameters of the system and 19 century dogmas.

References:

[1] Thomas Paine: Rights of Man (Ware: Wordsworth Classics of World Literature, 1996) p171

[2] https://www.cairn-int.info/article-E_RDM_034_0321–hannah-arendt-and-karl-polanyi-economic.htm

[3] Franz Borkenau: World Communism (Michigan: University of Michigan Press, 1962) pp57-79

[4] https://libcom.org/library/ghost-anarcho-syndicalism-murray-bookchin#footnote8_ozruspc

[5] Cornelius Castoriadis: “Imagining Society” in Variant, issue 1, 1993, p42

[6] https://plato.stanford.edu/entries/arendt/#AreConCit

[7] https://kafila.online/2009/02/12/interview-with-jacques-ranciere/

[8] https://libcom.org/library/ghost-anarcho-syndicalism-murray-bookchin#footnote8_ozruspc

[9] David Ames Curtis (eds.): The Castoriadis Reader (Oxford: Blackwell Publishers, 1997), p8

[10] Murray Bookchin: The Next Revolution: Popular Assemblies & The Promise of Direct Democracy (London: Verso, 2015), p29

[11] https://sandbroo.faculty.politics.utoronto.ca/why-polanyi-and-not-marx/

* Yavor Tarinski has written several books, the latest of which are Common Futures: Social Transformation and Political Ecology and Enlightenment and Ecology: The Legacy of Murray Bookchin in the 21st Century.

The post Why Citizens and not Workers first appeared on Aυτολεξεί.

Εδώ παραθέτουμε ένα μικρό αλλά χαρακτηριστικό απόσπασμα από αυτό το σημαντικό έργο:

Ο Αριστοτέλης είχε δίκιο: ο άνθρωπος δεν είναι οικονομικό, αλλά κοινωνικό ον. Δεν αποσκοπεί στη διασφάλιση του ατομικού του συμφέροντος μέσα από την απόκτηση υλικών αγαθών, αλλά περισσότερο στην εξασφάλιση της κοινωνικής εμπιστοσύνης, της κοινωνικής του θέσης και των κοινωνικών του προνομίων.

Αξιολογεί τα αποκτήματα του πρωτίστως ως μέσα για αυτόν το στόχο. Τα κίνητρά του διαθέτουν εκείνον το «μεικτό» χαρακτήρα τον οποίο συσχετίζουμε με την προσπάθεια εξασφάλισης κοινωνικής αποδοχής· οι προσπάθειές του που αφορούν την παραγωγή δεν είναι παρά δευτερεύουσας σημασίας ως προς αυτή. Η οικονομία του ανθρώπου ενσωματώνεται, κατά κανόνα, στις κοινωνικές του σχέσεις. Αντιθέτως, η μετάβαση από αυτή τη συνθήκη σε μια άλλη, όπου η κοινωνία ενσωματώνεται αυτή στο οικονομικό σύστημα, υπήρξε μια εξέλιξη εντελώς πρωτοφανής.

[…] Αυτός ο νέος κόσμος των «οικονομικών κινήτρων» βασίστηκε σε μια πλάνη. Η πείνα και το κέρδος δεν είναι εγγενώς πιο «οικονομικές» απ’ ό,τι η αγάπη ή το μίσος, η περηφάνια ή η προκατάληψη.

Κανένα ανθρώπινο κίνητρο δεν είναι καθαυτό οικονομικό. Δεν μπορεί να υπάρξει πραγματικά μια sui generis οικονομική εμπειρία με την ίδια έννοια που ο άνθρωπος μπορεί να έχει μια θρησκευτική, αισθητική ή σεξουαλική εμπειρία. Αυτές οι τελευταίες γεννούν κίνητρα που σε γενικές γραμμές αποσκοπούν στην πρόκληση παρόμοιων εμπειριών. Όσον αφορά την υλική παραγωγή, οι όροι αυτοί δεν έχουν αυταπόδεικτη σημασία.

Ο οικονομικός παράγοντας, που θεμελιώνει την κοινωνική ζωή στο σύνολο της, δεν δημιουργεί συγκεκριμένου είδους κίνητρα σε βαθμό μεγαλύτερο απ’ όσο ο εξίσου οικουμενικός νόμος της βαρύτητας. Εξυπακούεται ότι, αν δεν φάμε, οπωσδήποτε θα πεθάνουμε, όπως αν μας καταπλακώσει με το βάρος του ένας βράχος που πέφτει. Η επιταγή της πείνας όμως δεν μεταφράζεται αυτομάτως σε κίνητρο για παραγωγή.

Η παραγωγή δεν είναι ατομικό ζήτημα, αλλά συλλογικό. Αν ένα άτομο πεινάει, δεν υπάρχει τίποτα το αυτονόητο που πρέπει να κάνει. Αν οδηγηθεί στην απόγνωση, ενδέχεται να ληστέψει ή να κλέψει, αλλά μια τέτοια πράξη ελάχιστα μπορεί να θεωρηθεί παραγωγική. Για τον άνθρωπο, το πολιτικό ζώο, καθετί υπάρχει όχι βάσει φυσικών, αλλά βάσει κοινωνικών συνθηκών. Αυτό που έκανε τον 19ο αιώνα να θεωρεί την πείνα και το κέρδος «οικονομικά» μεγέθη οφειλόταν απλά στην οργάνωση της παραγωγής στο πλαίσιο μιας οικονομίας της αγοράς.

Η πείνα και το κέρδος συνδέθηκαν με την παραγωγή μέσα από την ανάγκη να «εξασφαλίσουμε ένα εισόδημα». Γιατί μέσα σε ένα τέτοιο σύστημα, ο άνθρωπος εξαναγκάζεται, αν πρόκειται να επιβιώσει, να αγοράζει αγαθά από την αγορά στηριζόμενος σε ένα εισόδημα που αποκτήθηκε από την πώληση άλλων αγαθών στην αγορά. Το όνομα αυτών των εισοδημάτων –μισθοί, πρόσοδος, τόκοι– ποικίλλει ανάλογα με αυτό που προσφέρεται προς πώληση: χρήση εργατικής δύναμης, γης ή χρήματος· το εισόδημα που λέγεται κέρδος –η αμοιβή του επιχειρηματία– προκύπτει από την πώληση αγαθών που πιάνουν μια υψηλότερη τιμή σε σχέση με τα αγαθά που χρησιμοποιούνται για την παραγωγή τους.

Κατ’ αυτόν τον τρόπο, όλα τα εισοδήματα προκύπτουν από πωλήσεις, και όλες οι πωλήσεις –άμεσα ή έμμεσα– συνεισφέρουν στην παραγωγή. Η τελευταία ουσιαστικά είναι δευτερεύουσας σημασίας ως προς την εξασφάλιση ενός εισοδήματος. Στον βαθμό που ένα άτομο «εξασφαλίζει ένα εισόδημα», συνεισφέρει αυτόματα στην παραγωγή.

Είναι προφανές ότι το σύστημα δουλεύει μόνο στον βαθμό που τα άτομα έχουν κάποιο λόγο να επιδίδονται στη δραστηριότητα που τους «εξασφαλίζει ένα εισόδημα». Τα κίνητρα της πείνας και του κέρδους –χωριστά και από κοινού– τους παρέχουν έναν τέτοιο λόγο. Έτσι, αυτά τα δύο κίνητρα προσαρμόζονται στην παραγωγή και, ανάλογα, αποκαλούνται «οικονομικά». Η ομοιότητά τους είναι τόσο μεγάλη, ώστε η πείνα και το κέρδος αποτελούν τα κίνητρα πάνω στα οποία οφείλει να θεμελιωθεί κάθε οικονομικό σύστημα…

Εισαγωγικό σημείωμα και επιλογή αποσπάσματος: Δημήτρης Γιαννακόπουλος

The post Ο Καρλ Πολάνυι για την απαρχαιωμένη αγοραία νοοτροπία μας first appeared on Aυτολεξεί.