3 Models of Unpolitical Democracy

The desire of policy makers and interest groups to reach the best possible policy outcomes has increased the significance of expert knowledge in contemporary politics. Political institutions across the world rely more and more on technocratic expertise, substituting individual and collective subjective opinions with the arguably apolitical objective knowledge of episteme. Indeed, the increasing complexity of politics in the era of global capitalism requires policy solutions that go beyond the average knowledge of politicians and citizens. Transnational institutions such as the EU, for instance, are highly dependent on the advice of scientific agencies. Nevertheless, technocracy has been heavily criticized for dominating the political realm, leading to an epistemic rather than popular rule (Mouffe, 2005). New models of deliberative democracy, though, promise to reconcile the hegemony of expert rule and suggest a harmonization of public deliberation and epistemic involvement, in what is termed as depoliticization of democracy (Urbinati, 2014). However, the claim that democracy can effectively be depoliticized has been often challenged by theorists and political thinkers.

Drawing from the work of Cornelius Castoriadis, this paper argues that democracy is inherently political and any attempt to depoliticize it by relying on expert knowledge strips democracy of its radical potential, which is no other than the possibility of change. Special emphasis will be given in the different conceptualization of knowledge in the liberal and the radical democratic political tradition. The first section of this text will present three theories of unpolitical democracy through the work of Urbinati.

Three Models of Unpolitical Democracy

All three theories of unpolitical democracy (epistemic, negative power judgment and republic of reason) share common theoretical grounds, building upon the concept of deliberative democracy. The goal is on the one hand to empower citizen engagement by fostering deliberative procedures as legitimate means for reaching political outcomes, substituting traditional parliamentary means (Urbinati, 2014). On the other hand, through the assistance of expert knowledge which is seen as subjective, unbiased and unpolitical, citizens will wield new skills necessary for their political education. Unpolitical democracy theorists realize that politics has become a complex process where highly technical knowledge is often required. Citizens do not have the means or the time to reach such levels, therefore they need to be assisted by technocrats (Pettit, 2002). Overall, there is very little faith in the capabilities of individual citizens to act rationally. Therefore, the post French Revolution attack on democracy is prevalent in all theories of undemocratic politics (Urbinati, 2014).  Another basic premise according to Urbinati, is that political party discourse contaminates public discourse and leads to sub-optimal outcomes, as parties employ manipulative, vote-seeking rhetoric. One could argue that unpolitical democracy attempts to rid citizens from the patronage of political representatives and parties and empower them through the assistance and the education that comes with their exposure to highly specialized expert knowledge. In other words, we witness a shift from the input to the output side of democracy, where citizens participation equals to active judgment of decisions designed rationally by experts and non-political bodies. Based on that reasoning democratic legitimacy is drawn from procedural quality.

The first model of unpolitical democracy is the epistemic approach. According to this theory, good procedures lead to the truth, which is the ultimate goal of politics. The objective according to Estund (2008), is to reach correct decisions for the public good. What truly matters is the outcome and not the procedure. Citizens should in full transparency be able to deliberate and decide on a given agenda designed by experts. Deliberation is accompanied by collective decisions, taken within a range of equally correct options according to values of reciprocity and altruism. For Estund epistemic democracy is beneficial for citizens in two ways. First of all, it educates citizens morally, as they learn to make decisions collectively, with respect to tolerance, autonomy and individual freedom. Secondly, democratic proceduralism and deliberation expose participants to superior epistemic knowledge and adds to the individual intellectual growth.

Similarly, Negative Power Judgment (NPJ) theory is committed to procedural transparency and fairness. NPJ envisions democratic politics and citizen participation as a tribunal where citizens assume the role of judges (Rosanvallon, 2008). The goal is to enforce public control on political decisions, by increasing transparency as well as checks and balances. Here bureaucracy and technocracy are equally important in facilitating political dialogue over policy outcomes, install legal avenues and procedures allowing for citizens to tackle decisions and hold politicians accountable. For Rosanvallon NPJ is enhancing democratic politics because it establishes direct citizen supervision of politics, as citizens have all the technical assistance and knowledge they need to judge both policies and politicians.

The last model on unpolitical democracy is the Republic of Reason (ROR). Leading theorist of ROR is Pettit (2002), who claims that democracy needs to be depoliticized if deliberation is supposed to dominate public life. Individual passions are to be restrained because they lead politics to sub-optimal outcomes. Instead, democracy should be seeking the for the common good and not be government by electoral outcomes. Governments must aim in producing high quality policies, advised by experts and not politicians. Parliamentary politics should be minimized to a yes or no vote by predetermined policies and citizens are ought to interact with politics through legal avenues which will effectively allow them to assume the role of judge. ROR and NPJ share the same vision of a citizen who like in a tribunal judges on good or bad decisions. To better understand the theoretical basis of unpolitical democracy, the following section will briefly look into the way liberal tradition envisions democracy, education and the citizen.

Education Through Democracy

Unpolitical democracy recognizes the need of a well-informed demos in reaching the desirable political outcomes. In a sense, those theories develop on the classical liberal tradition of education through democracy (Estlund, 2008). Liberal philosophy emphasizes the importance of a well-educated citizenry and elevates it as a priority of the liberal democratic construct. Rawls (1993) for instance, argues that values of reciprocity, critical rationality, conflict resolution and fairness can only be cultivated through democratic procedures. These values are essential for humans to peacefully and harmoniously coexist in a complex and highly interdependent world. Citizens should possess all the skills to effectively judge upon political decisions as well as vote for the most capable to better represent their interests. However, liberal democratic theory envisions a consensus-seeking demos, focused on the output side of democracy and less as an active bearer of political change (Mouffe, 2005). The objective of liberal democracy is not political change, but rather the preservation of the status quo and its protection from popular sovereignty. In fear of destabilization liberal democracy had always been hesitant in giving more competences to the individual and the demos (Castoriadis, 1987). For Rawls, individual autonomy is the ability of the subject to independently pursue his/her interests in the public realm uninterrupted from societal constraints. Democracy, therefore, is a way of peacefully compromising individual preferences and for that citizens need to be educated through active participation.

Largely inspired by the liberal democratic narrative, unpolitical democratic theories see democracy as a process of controlled change. Despite its emphasis on deliberative democratic practices, proceduralists seeks to maintain the status quo by captivating the political agenda. Collective action does not generate political change but rather resembles a legitimizing factor for decisions taken by the truth-bearers (experts) who belong to an a-political realm. Nevertheless, the unpolitical nature of scientific knowledge is highly questionable. In many cases technocratic involvement to politics was far from emancipatory for citizens. The study of Eyal et.a. (1998) describes the brutal ideological shift imposed on the post-communist world by the technocratic neoliberal governments, installed after the collapse of the Soviet Union. Committed to the ordoliberal doctrine of economic growth, political elites assisted by experts, implemented policies antithetical to the collective memory and political practices of Eastern European peoples. Expert knowledge became the vehicle for the implementation of neoliberal policies, minimizing the pro-welfare culture in the name of economic growth and competitiveness. People had to internalize a way of life characterized by permanent austerity and adaptation to conditions of economic shocks, deliberately employed by governments and experts.

In sum, the argument of an unpolitical intellectual elite has been empirically (and philosophically) falsified in several historical circumstances. Knowledge under those circumstances seems to become more paternalistic and less emancipatory. The next and final section will emphasize on the political aspect of democracy, as a necessary condition for radical social change.

Repoliticizing Democracy

As previously discussed, unpolitical expert driven democracy is hostile to the unpredictable change that comes with democratic politics. For Urbinati expertocracy is impatient with the diarchic nature of democracy (will, opinion) as it violates individual doxa. Despite the egalitarian elements one can observe in these theories, in reality they fail to materialize the main strength of democracy, which according to Castoriadis (1991), is change as creation. Castoriadis envisioned democracy as mode of rule inherently political that allows for the realization of collective imaginaries. Democracy in other words is the vehicle for individuals and societies to actively criticize and interact with social reality, uninterrupted by any kind of superior authority. Indeed, the philosopher admits that politics requires a set of skills that are not to be found in the kind of professional education people receive in modern societies (Castoriadis, 1987). His position regarding the value of knowledge in the political realm, what he terms paideia, is as important as it is for unpolitical democracy thinkers. The difference lies in the objective of knowledge. While unpolitical democracy seeks to cultivate knowledge for better judgments, Castoriadian paideia is concerned with a set of reflective and creative skills that allows individuals to autonomously articulate their own political solutions to public issues. The technocratic concept of knowledge ideally enhances the intellectual abilities of a passive political subject, unlike paideia which empowers individuals to critically assess collective utopias and ethically self-identify within the realm of social imaginaries.

Therefore, social institutions such as school, family, customs should employ a kind of knowledge aiming in the harmonization of the individual with the social world, but more importantly be open to criticism which will in turn allow for their substitution with new institutions through democratic politics.

Castoriadis perceives societies and individuals as the main political actors. In contrast to the liberal democratic individualistic nature of the subject who acts separately from social institutions, the philosopher sees no ontological dichotomy between the two.

Individuals and societies autonomously coordinate political life, by continuously reorganizing institutional structures. Individuals are both socially instituted and instituting actors, engaged in a creative process of confrontation for the actualization of collective imaginaries. It is no accident that Castoriadis uses plural when referring to imaginaries and ways of organizing the social world. What becomes obvious in unpolitical democratic theories is that politics should be looking for correct answers and the truth. However, in politics there is not one correct answer (Urbinati, 2014). In sum, there are multiple ways of framing, expressing social reality as well as responding to public issues. For Urbinati unpolitical democrats want to minimize the possibility of errors, which could potentially threaten the liberal institutional framework. Both Urbinati and Castoriadis argue that uncertainty is inherent in politics, nevertheless errors and sub-optimal outcomes can be educating for political actors. Democracy can and should be seen as a process or trial and error facilitating organic change.

References
— Castoriadis, Cornelius (1991). Philosophy, Politics, Autonomy, trans. David Ames Curtis. New York: Oxford UP.
— Castoriadis, Cornelius (1987). The Imaginary Institution of Society, trans. Kathleen Blamey. Cambridge Mass: MIT Press.
— Estlund, D. (2008). Democratic authority: A philosophical framework. Princeton, NJ: Princeton University Press.
— Eyal, Szelényi, Townsley (1998). The Ideology of the Posy-Communist Power Elite, In: Making Capitalism without Capitalists: The New Ruling Elites in Eastern Europe. London: Verso, 86-112.
— Mouffe, Chantal (2005). The Return of the Political. London: Verso.
— Pettit, Philip (2002). Republicanism: A theory of freedom and government. Oxford: Clarendon Press.
— Rawls, John (1993). Political Liberalism. Columbia University Press.
— Rosanvallon, Pierre (2008). Counter-Democracy: Politics in an Age of Distrust. Cambridge: Cambridge University Press.
— Urbinati, Nadia (2014). Democracy Disfigured. Cambridge, Massachusetts; London, England: Harvard University Press.

The post Unpolitical Democracy – Undemocratic Politics first appeared on Aυτολεξεί.

Παρότι η πανδημία του COVID-19 έχει μονοπωλήσει το ενδιαφέρον της κοινής γνώμης και του μιντιακού συστήματος στην Ελλάδα, υπερκαλύπτοντας άλλα εξίσου σημαντικά ζητήματα της δημόσιας ζωής, το νομοσχέδιο Χατζηδάκη[1] αναζωπύρωσε το ενδιαφέρον μιας μεγάλης μερίδας πολιτών, ερευνητών και μέσων ΜΜΕ για το περιβάλλον και την οικολογική κρίση. Αν και οι κινητοποιήσεις κατά του νομοσχεδίου ήταν αποφασιστικές και άμεσες, σύσσωμη η ΝΔ υπεραμύνθηκε των διατάξεων χαρακτηρίζοντάς το ως μοχλό οικονομικής ανάπτυξης.

Η αξιωματική αντιπολίτευση αρκέστηκε σε ηρωική έξοδο από το Κοινοβούλιο, αρνούμενη να νομιμοποιήσει δια της παρουσίας της ένα καταστροφικό νομοσχέδιο (για το οποίο η ίδια είχε προετοιμάσει το έδαφος ούσα κυβέρνηση) φέρνοντας στον νου εικόνα της Greta Thunberg στη γαλλική Εθνοσυνέλευση (Assemblée nationale)[2]. Τότε η Greta είχε κατηγορήσει τους Γάλλους βουλευτές ότι ηθελημένα επιτρέπουν στους επιχειρηματίες του ενεργειακού τομέα να διαιωνίζουν την εξάρτηση του παραγωγικού μοντέλου από ρυπογόνους πόρους. Παράλληλα, ενώ τους χαρακτήριζε μεταξύ άλλων υποκριτές και ανώριμους, εκείνοι χειροκροτούσαν και επιδοκίμαζαν τη νεαρή ακτιβίστρια σκηνοθετώντας ένα άβολο θέαμα εφάμιλλο της αποχώρησης ΣΥΡΙΖΑ.

Η επιχειρηματολογία για τη σύμπραξη της επιχειρηματικής με την πολιτική ελίτ για την εδραίωση της οικολογικής μη βιωσιμότητας δεν είναι κάτι καινούριο. Για παράδειγμα η Naomi Klein[3] αναφέρεται εκτενέστατα στην άρνηση των μεγαλοεπενδυτών να εκσυγχρονίσουν τον παραγωγικό σχεδιασμό προς μια οικολογική κατεύθυνση για τα επόμενα 20-25 χρόνια, διότι η μετάβαση κρίνεται ιδιαίτερα ακριβή.

Θεωρώ πως είναι δόκιμο να ερμηνεύσουμε όλα τα παραπάνω όχι μεμονωμένα αλλά συγκεντρωτικά με όρους μεταδημοκρατικούς. Υπ’ αυτό το θεωρητικό πρίσμα θα μπορούσαμε να εξηγήσουμε τις εικόνες που εκτυλίχθηκαν στο ελληνικό και γαλλικό κοινοβούλιο ως την επικύρωση της πολιτικής απραξίας των εθνικών δημοκρατικών θεσμών, την αδυναμία τους να επηρεάσουν καίρια ζητήματα της πολιτικής ζωής και την αναγωγή του πολιτικού διαλόγου σε θέαμα. Επιπλέον, η δυνατότητα του φιλελευθεροποιημένου κεφαλαίου να διαμορφώνει το κοινωνικοπολιτικό (σ΄ αυτή την περίπτωση το οικολογικό) γίγνεσθαι χωρίς να λογοδοτεί σε Πολιτειακούς θεσμούς καταδεικνύει την πλήρη υπαγωγή του πολιτικού χώρου στους κανόνες της αγοράς.

Αντίστοιχα ο (υποτιθέμενος) «Εκσυγχρονισμός της Περιβαλλοντικής Νομοθεσίας» -πλην του αναμφίβολα ολέθριου περιεχομένου του- αντικατοπτρίζει άριστα το μεταδημοκρατικό σκηνικό που έχει στηθεί στα μέρη μας εδώ και κάμποσα χρόνια. Από την εργαλειακή χρήση της επιστήμης, την σωματική/διαλεκτική καταστολή της διαφωνίας, ως την επίκληση έκτακτης ανάγκης για την επιβολή ακραίων μέτρων, δείχνει να παγιώνεται ο μετασχηματισμός της αστικής δημοκρατίας σε ένα νέο ιδίωμα το οποίο διαταράσσει δομικές πτυχές της ανθρώπινης ύπαρξης.

Σκοπός αυτού του κειμένου είναι να αναδείξει την άρρηκτη σχέση μεταξύ μεταδημοκρατίας και οικολογικής κρίσης.

Μεταδημοκρατία

Προεξέχοντες θεωρητικοί που μελετούν το μεταδημοκρατικό ιδίωμα είναι μεταξύ άλλων οι Jacques Ranciere, Chantal Mouffe και Colin Crouch, ενώ σημαντικότατη, όπως θα δούμε και παρακάτω, είναι η συμβολή του Peter Mair.

Ο όρος μεταδημοκρατία περιγράφει τη διάβρωση της φιλελεύθερης δημοκρατίας ως είχε δομηθεί μεταπολεμικά και μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του ΄90 στις χώρες του Δυτικού κόσμου. Κατά τον Crouch[4] αποτελεί μια τάση (tendency) πλήρους αποπολιτικοποίησης του πολιτικού χώρου και τη μετατόπισης της πολιτικής από δημόσιους σε απολιτικούς/τεχνοκρατικούς θεσμούς (Κομισιόν, ΔΝΤ, Παγκόσμια Τράπεζα κ.α.).

Παρότι οι δημοκρατικές διαδικασίες και θεσμοί, όπως οι εκλογές, η συνταγματικότητα και τα ατομικά δικαιώματα διατηρούνται, η λαϊκή κυριαρχία φθίνει. Απόντος του λαϊκού παράγοντα οι πολιτικές αποφάσεις εκπίπτουν ελέγχου και λογοδοσίας, πράγμα που στερεί απ’ τον πολίτη τη δυνατότητα αμφισβήτησης του κυρίαρχου κόσμου.

Με λίγα λόγια, η μετάλλαξη του φιλελεύθερου στο μεταδημοκρατικό μοντέλο συντελεί στην παρακμή του κυρίαρχου πολιτικού υποκειμένου (λαός) και στην αποδυνάμωση μιας ήδη ελλιπούς δημοκρατικής παραλλαγής.

Παρότι το φιλελεύθερο δημοκρατικό μοντέλο απέχει πολύ απ’ το να χαρακτηριστεί ιδανικό, αξίζει να αναγνωρίσουμε πως το στοιχείο του ανταγωνισμού ήταν ακόμα έντονο μέχρι και τη δεκαετία του ’90, καθώς υπήρχε μια υποτυπώδης διαφορά μεταξύ Δεξιάς και Αριστεράς. Επίσης, τα εργατικά συνδικάτα ασκούσαν έντονες πιέσεις για την εξυπηρέτηση λαϊκών συμφερόντων και τα κόμματα αλληλοεπιδρούσαν πιο ενεργά με τους ψηφοφόρους τους. Παράλληλα, σημαντική δικλείδα ασφαλείας για τους λιγότερο προνομιούχους αποτελούσε το κράτος πρόνοιας και η κρατική παρεμβατικότητα στις τιμές των αγαθών.

Η ανάδυση της μεταδημοκρατίας είναι πλήρως συνυφασμένη με το νεοφιλελεύθερο αφήγημα που άρχισε να εδραιώνεται από τις κυβερνήσεις των Thatcher και Reagan σε Αγγλία και ΗΠΑ αντίστοιχα. Οι δύο αυτοί ηγέτες εφάρμοσαν με ευλάβεια τα παραγγέλματα της Σχολής του Σικάγο που επιτάσσουν την εναρμόνιση του δημόσιου τομέα με τους κανόνες της αγοράς, την αποδοτικότητα, την ανταγωνιστικότητα, την ταχύτητα[5]. Με την παγίωση της αγοραίας λογικής στη δημόσια σφαίρα έγινε δυνατή η εμπορευματοποίηση αγαθών που έχριζαν κρατικής διαχείρισης (όπως η υγεία, η παιδεία και η ενέργεια) εντείνοντας τις κοινωνικές ανισότητες και την επισφάλεια. Κυριότερα, όμως, ο νεοφιλελεύθερος καπιταλισμός στόχευε και στοχεύει στη μετατροπή του πολίτη σε κεφάλαιο, η αξία του οποίου πρέπει συνεχώς να αναβαθμίζεται για να εξασφαλίσει μια καλύτερη θέση στην αγορά εργασίας[6].

Κατ’ επέκταση, ο πολιτικός χωροχρόνος αποδημοκρατικοποιείται με κάθε μέσο. Το άτομο επωμίζεται τις προσωπικές του ευθύνες και καθήκοντα αφήνοντας την πολιτική στους μηχανισμούς του κράτους και τους «ειδικούς»[7].

Η «επιστημονικοποίηση» της πολιτικής ή απλούστερα ο τεχνοκρατισμός αποτελεί δομικό στοιχείο της μεταδημοκρατικής πραγματικότητας. Αυτού του τύπου η εξουσία λειτουργεί, όπως υπογραμμίζει ο Ranciere[8], ως αυθεντία κυριαρχίας (authority) και όχι ως δύναμη μεταβολής (sovereign). To ίδιον τούτης της επιστημονικής γνώσης είναι ότι εργαλειοποιείται από τους δήθεν απολιτικούς θεσμούς και παρουσιάζεται ως μια μορφή απόλυτης, αντικειμενικής αλήθειας καταργώντας ουσιαστικά τον ανταγωνιστικό και συγκρουσιακό χαρακτήρα της πολιτικής. Στη μεταδημοκρατική εποχή οτιδήποτε αμφισβητεί την ορθότητα του γραφειοκρατικού μηχανισμού βαφτίζεται φθηνός λαϊκισμός. Το πόσο επιστημονικά ορθό η μη είναι να λαμβάνονται κάποια επιστημονικά ευρήματα ως αδιαμφησβήτητη αλήθεια θα μπορούσε από μόνο του να γεμίσει εκατοντάδες σελίδες. Βάσει κοινής λογικής πάντως μοιάζει τουλάχιστον μονόπλευρο, μεροληπτικό και επιζήμιο για τη δημοκρατία.

Όπως επισημαίνει ο Peter Mair, η κατάλυση του συγκρουσιακού στοιχείου παραγκωνίζει αμφότερους πολίτες και πολιτικούς απ’ τον πολιτικό χώρο, τάση που όρισε ως διπλή απαγκίστρωση (twin disengagement)[9]. Οι μεν απομακρύνονται γιατί η γνώμη τους δεν είναι αρκετά τεκμηριωμένη ώστε να αντιπαρατεθεί αυτή των ειδικών, οι δε αποδεχόμενοι ότι ο ρόλος τους είναι περιορισμένος, λόγω κυριαρχίας των διοικητικών μηχανισμών, προσκολλώνται στους θεσμούς εξουσίας για να διαφυλάξουν τα αξιώματά τους. Η απεμπλοκή της πολιτικής ελίτ απ’ την πολιτική αρένα συμπίπτει με τη γενικότερη παρακμή του κομματικού συστήματος, αίτια της οποία είναι μεταξύ άλλων η ραγδαία μείωση των κομματικών μελών σε σχέση με προηγούμενες δεκαετίες και η αυξανόμενη εκλογική αστάθεια. Αποκομμένα από τη λαϊκή τους βάση τα κόμματα στράφηκαν σε άλλες πηγές εξασφάλισης της εκλογικής και οικονομικής τους επιβίωσης, όπως είναι τα κρατικά ταμεία (κατερλοποίηση)[10].

Σ’ αυτό το αποπολιτικοποιημένο και στείρο, κατά τον Crouch, περιβάλλον το επιχειρηματικό κεφάλαιο ήταν πρόθυμο να στηρίξει τους μηχανισμούς που θα νομιμοποιούσαν  τα συμφέροντά του. Η σύμπραξη πολιτικής και επιχειρηματικής ελίτ είναι άμεσα συνυφασμένη με τη μεταδημοκρατία, μιας και το επιχειρηματικό κεφάλαιο έχει καταφέρει να εισχωρήσει τόσο βαθιά στους κόλπους των εθνικών και υπερεθνικών θεσμών εξουσίας ώστε, απαλλαγμένο από κάθε φωνή αμφισβήτησης, να υπαγορεύει, να υποδεικνύει και να καθορίζει το πολιτικό γίγνεσθαι.

(Μετα)δημοκρατία και οικολογία

Κανείς εκ των ηγετών του δυτικού κόσμου δεν είναι αρκετά αφελής (ή παντοδύναμος) ώστε να αμφισβητήσει την οικολογική κρίση πλην του Trump, ο οποίος με θάρρος (ή θράσος) χαρακτηρίζει την κλιματική αλλαγή απάτη, ψευδή είδηση και συνομωσία. Τα περισσότερα αν όχι όλα τα κράτη, όπως και οι υπερεθνικοί θεσμοί, έχουν θέσει ως στρατηγικό στόχο την αντιμετώπιση της οικολογικής κρίσης και τη στροφή προς εναλλακτικές μορφές ενέργειας. Στους βασικούς πολιτικούς τομείς της Ευρωπαϊκής Ένωσης, για παράδειγμα, η προστασία του περιβάλλοντος αποτελεί βασική επιδίωξη καθώς γίνεται λόγος για «βιώσιμη ανάπτυξη», «πράσινη οικονομία», και «προστασία της βιοποικιλότητας»[11].

Μια γρήγορη ματιά στο νομοσχέδιο Χατζηδάκη αρκεί για να εντοπίσει κανείς την αντίφαση μεταξύ αυτού και των μεγαλεπήβολων περιβαλλοντικών διατάξεων της ΕΕ. Πρώτον, το νομοσχέδιο χαρίζει γη και ύδωρ στους πετρελαϊκούς κολοσσούς, άρα ουδεμία σύμπνοια υπάρχει με την απεξάρτηση από ρυπογόνους ενεργειακούς πόρους. Δεύτερον, το πλάνο εφαρμογής ανανεώσιμων πηγών ενέργειας (π.χ. αιολικά/φωτοβολταϊκά πάρκα, υδροηλεκτρικά εργοστάσια) αφορά ιδιωτικές επενδύσεις βιομηχανικού τύπου. Τέτοιες δομές εκμετάλλευσης υποβαθμίζουν ανεπανόρθωτα τη βιοποικιλότητα των οικοσυστημάτων και εν τέλει αποτελούν αιτία διόγκωσης παρά εξομάλυνσης της οικολογικής κρίσης.

Πώς είναι, λοιπόν, δυνατόν να χρίζει αποδοχής ένα νομοσχέδιο που ευθέως αντιτίθεται στις Κοινοτικές περιβαλλοντικές επιταγές και οδηγεί σε μια άνευ προηγουμένου οικολογική καταστροφή; Μα όλα είναι δυνατά όταν συντελούνται στο όνομα της ανάπτυξης. Εδώ πιστεύω έγκειται η σχέση μεταξύ μεταδημοκρατίας και οικολογικής κρίσης, σχέση που συμπυκνώνεται σε δύο παραμέτρους. Αρχικά, στον πολιτικά κενό μεταδημοκρατικό χώρο ρυθμιστικό παράγοντα της ζωής αποτελούν τα μαθηματικά/λογιστικά και κατ’ επίφαση επιστημονικά μοντέλα, λειτουργώντας ως πηγή νομιμοποίησης ενός σαθρού πολιτικού οικοδομήματος που εξυπηρετεί τα συμφέροντα του ενεργειακού κλάδου. Δεύτερον, η απουσία (θεσμοποιημένου) αντίπαλου ιδεολογικού δέους επιτρέπει την κυριαρχία της νεοφιλελεύθερης κυβερνολογικής ως τον μόνο τρόπο οργάνωσης, καθώς οι όποιες φωνές αντίδρασης στην τεχνοκρατική μη βιωσιμότητα παραγκωνίζονται στο περιθώριο, περιορίζονται εκτός κοινοβουλευτικών αιθουσών και συχνά καταστέλλονται βίαια. Ελλείψει γόνιμης κοινοβουλευτικής σύγκρουσης η οικολογική κρίση (όπως και κάθε μείζον πολιτικό ζήτημα) ανάγεται σε θέαμα προς τέρψη του εκλογικού σώματος που ενδεχομένως να φέρει μελλοντικά το εκάστοτε κόμμα κοντύτερα στους θεσμούς εξουσίας.

Παράλληλα, η επίκληση κρίσεων ως κατάσταση έκτακτης ανάγκης (όπως αυτή του COVID-19) αποτελεί εργαλείο κάμψης αντιστάσεων υπό τον φόβο της οικονομικής συντέλειας.

Στο ελληνικό παράδειγμα σκιαγραφείται πρόδηλα η μεταδημοκρατική πραγματικότητα όπου τα πάντα (από την ενέργεια, την υγεία και την ανθρώπινη ζωή μέχρι την αισθητική και την αξιοπρέπεια) έχουν χρηματιστηριακή αξία. Όπως άλλωστε κυνικά παραδέχτηκε και ο Wolfgang Schäuble[12] «δεν είναι απόλυτο ότι τα πάντα υποχωρούν μπροστά στην ανθρώπινη ζωή», πόσο μάλλον μπροστά στην ποιότητα του φυσικού κόσμου. Ναι μεν η ΕΕ αναγνωρίζει την ύπαρξη της οικολογικής κρίσης, αλλά, ούσα εμμονικά αφοσιωμένη στο νεοφιλελεύθερο μοντέλο (υπ)ανάπτυξης, αντισταθμίζει τις οικολογικές συνέπειες του fast track νομοσχεδίου Χατζηδάκη με τα υποτιθέμενα οικονομικά οφέλη των επενδύσεων του ενεργειακού κλάδου.

Για τους τεχνοκρατικούς θεσμούς αρκεί να πιάσουμε τους στόχους των εξοντωτικών πρωτογενών πλεονασμάτων ακόμα κι αν χρειαστεί να εκποιήσουμε όσο όσο τον φυσικό πλούτο του τόπου προς επιζήμιες επενδύσεις. Επιβάλλεται επίσης και να καταστήσουμε κάθε νομικό πλαίσιο φιλικό προς τους επενδυτές, ώστε να αναβαθμίσουμε τη θέση μας στους οίκους αξιολόγησης, ακόμα κι αν αυτό εντείνει την οικολογική κρίση. Φυσικά τα οικονομικά οφέλη προορίζονται για τις τσέπες των επενδυτών που θα εκμεταλλευτούν μέχρις εσχάτων τους φυσικούς πόρους με εργατικά χέρια επιδοτούμενα απ’ το ΕΣΠΑ και θα αποχωρήσουν ψάχνοντας για τη νέα κερδοφόρα επένδυσή τους. Ουδείς λόγος γίνεται για τις επιπτώσεις στις τοπικές κοινωνίες, στην ποιότητα των οικοσυστημάτων και τη βιοποικιλότητα ακόμα και στον τουρισμό που αποτελεί και τη «βαριά βιομηχανία της χώρας».

Ταυτόχρονα, τα κοινωνικά κινήματα που αντιστέκονται στη λεηλασία του φυσικού πλούτου και απαιτούν τη δημοκρατικοποίηση της οικολογικής κρίσης βιώνουν την ωμή κρατική βία απ’ τα σώματα ασφαλείας, τα οποία δείχνουν να έχουν χριστεί μπράβοι της εξουσίας. Κι όλα αυτά με αφορμή την ύφεση που είχε ξεκινήσει πολύ πριν την έξαρση της πανδημίας.

Η μεταδημοκρατία δεν είναι η οικολογική κρίση, μιας και η δεύτερη προϋπάρχει της πρώτης. Το περιβάλλον λεηλατείται συστηματικά εδώ και εκατοντάδες χρόνια, ωστόσο στο παρελθόν όλοι έκαναν πως δεν έβλεπαν το μέγεθος της καταστροφής. Το ίδιον της μεταδημοκρατικής εποχής είναι ότι παρά τις υποσχέσεις για συγκροτημένη δράση κατά της οικολογικής κρίσης, το ίδιο το σύστημα αυτοαναιρείται καθώς λειτουργεί πλήρως υπό τις υποδείξεις του ενεργειακού κλάδου που με τη σειρά του βλέπει το περιβάλλον ως μια ακόμα πηγή κέρδους. Θα μπορούσαμε να πούμε ότι η δημοκρατία πλέον περισσότερο λειτουργεί ως μοχλός νομιμοποίησης των συμφερόντων του κεφαλαίου και της πολιτικής ελίτ, παρά ως διαδικασία αμφισβήτησης του κυρίαρχου κόσμου και αυτοοργάνωσης.

Αυτομάτως οι νίκες των περιβαλλοντικών κινημάτων της Γαλλίας, της Ιταλίας, της Ισπανίας και της Κροατίας ενάντια στις εξορύξεις υδρογονανθράκων[13] καθίστανται ακόμα σημαντικότερες και αποτελούν φάρους για τη διεκδίκηση πολιτικών αιτημάτων στην εποχή της πλήρους αποπολιτικοποίησης.

Επίσης, δείχνουν ότι παρά την οργανωμένη καταστολή οποιουδήποτε εναλλακτικού αφηγήματος ενάντια στο κυρίαρχο, τα κοινωνικά κινήματα διεκδικούν μέσα από την άμεση δημοκρατία έναν άλλο κόσμο με λιγότερες ανισότητες, λιγότερη εκμετάλλευση, σε ισορροπία με τον φυσικό κόσμο. Πρωτοβουλίες αμεσοδημοκρατικής αυτοδιαχείρισης, όπως αυτή των κατοίκων των Σταγιατών Πηλίου που ανέλαβαν οι ίδιοι την πολιτική διαχείριση του χωριού, αποτελούν παράδειγμα για το εγγύς μέλλον.

Ίσως εν τέλει ο μόνος τρόπος διεκδίκησης ενός κόσμου με καθαρά νερά και αέρα, ενεργειακά βιώσιμο και δίκαιο να περνάει μέσα απ’ το πρόταγμα της άμεσης δημοκρατίας και της εξέγερσης ενάντια στο μεταδημοκρατικό νεοφιλελεύθερο ιδίωμα.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:

[1] https://www.aftoleksi.gr/2020/05/03/amesi-aposyrsi-perivallontoktonoy-nomoschedioy-sygkentroseis-vinteo-enimerotikis-ekdilosis/

[2] https://awpc.cattcenter.iastate.edu/2019/12/02/speech-at-the-national-assembly-in-paris-july-23-2019/

[3] Klein, N. (2014). This changes everything: Capitalism vs. the climate.

[4] Crouch, C. 2004. Post-democracy. Cambridge: Polity Press.

[5] Katsambekis (2016). “The People” and Political Opposition in Post-democracy: Reflections on the Holloing of Democracy in Greece and Europe, In. Cook et al. The State We’re in: Reflecting in Democracy’s Troubles, Berghann.

[6] Klein, N. (2007). The shock doctrine: The rise of disaster capitalism. Toronto: A.A. Knopf Canada.: https://pernoampariza.files.wordpress.com/2013/12/cf84cebf-ceb4cf8cceb3cebcceb1-cf84cebfcf85-cf83cebfceba-cebdceb1cf8ccebcceb9-cebacebbceaccf8acebd.pdf

[7] Brown, W. (2019). In the Ruins of Neoliberalism: The rise of Antidemocratic Politics in the West. UCI Critical Theory: https://plataformacascais.com/plataformacascais/partilha/livros/ciencias-sociais/100-in-the-ruins-of-neoliberalism-the-rise-of-antidemocratic-politics-in-the-west/file.html

[8] Συλλογικό (2017). Ένας καφές με τον Ζακ Ρανσιέρ κάτω από την Ακρόπολη. Βαβυλωνία.

[9] Mair, P. 2013. Ruling the Void: “Τhe Hollowing of Western Democracy. Verso: London.

[10] Katz, Richard S. and Peter Mair. 1992. Changing models of party organization and party democracy: The emergence of the cartel party. Party Politics 1 (1): 5-28.

[11] https://europa.eu/european-union/topics/environment_el

[12]https://www.kathimerini.gr/1075617/article/epikairothta/kosmos/b-soimple-den-einai-apolyto-oti-ola-ypoxwroyn-mprosta-sthn-an8rwpinh-zwh

[13] https://www.youtube.com/watch?v=T5lpGiJHWp0

The post Οικολογική κρίση και μεταδημοκρατία first appeared on Aυτολεξεί.

Πολύς λόγος έχει γίνει τον τελευταίο χρόνο για την “επιτυχία” της Ελλάδας να αφήσει πίσω της μια περίοδο ακραίας λιτότητας που τη στιγμάτισε κατά την κρίση. Η εποχή Σύριζα χαρακτηρίστηκε, ιδίως εκτός συνόρων, ως ένα success story ικανό να επιτρέψει την απρόσκοπτη ανάπτυξη της χώρας σε προ-μνημονιακές εποχές. Ωστόσο, το εκλογικό σώμα (ή καλύτερα μια μειοψηφία αυτού) δεν πείστηκε και επανάφερε στην εξουσία την κεντροδεξιά παράταξη, παρά τη συγκινητική προσπάθεια του Σύριζα να καλλιεργήσει την άποψη πως όλα βαίνουν καλώς. Έχοντας ήδη διανύσει τους πρώτους μήνες της νέας κυβέρνησης, αυτό που γίνεται ευκόλως διακριτό είναι ότι ρεαλιστικό πλάνο οικονομικής ανάπτυξης και εξομάλυνσης των κοινωνικών συνεπειών της μνημονιακής εποχής αγνοείται, πράγμα που αναπόφευκτα γεννά το ερώτημα του κατά πόσο πραγματικά έχει εξέλθει η Ελλάδα από την εποχή της λιτότητας. Κατά πόσο έχουμε, κοινώς, ξεμπερδέψει με τα μνημόνια και γιατί συνεχίζουμε να βιώνουμε την ίδια κοινωνική και οικονομική στατικότητα, αν όχι παρακμή;

Παρατηρώντας τις θεσμικές μεταρρυθμίσεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης από το 2011 και έπειτα, γίνεται αντιληπτό ότι περισσότερο τα κράτη-μέλη της ΕΕ (και ιδιαίτερα αυτά της ευρωζώνης) έχουν εισέλθει σε μια μόνιμη κατάσταση προσαρμογής των οικονομικών τους πολιτικών, μέσω σκληρής επιτήρησης από την ΕΕ, παρά η Ελλάδα κατάφερε την πολυπόθητη έξοδο από την οικονομική εποπτεία. Απαραίτητο θεωρητικό εργαλείο για την κατανόηση αυτής της θεσμικής μετάλλαξης είναι η έννοια του κράτους έκτακτης ανάγκης ή πολιτικής της εξαίρεσης που αποτέλεσε τον κανόνα παραγωγής πολιτικής κατά την κρίση της Ευρωζώνης. Σκοπός αυτού του κειμένου είναι να αναδείξει πώς τα ακραία, πλην προσωρινά, μέτρα που πάρθηκαν με γνώμονα τη λογική της εξαίρεσης για τη ‘διάσωση’ των υπερχρεωμένων κρατών-μελών, έχουν μετατραπεί σε μια μόνιμη, θεσμοποιημένη μετα-μνημονιακή κανονικότητα για όλα τα κράτη της ευρωζώνης. Πεδία ανάλυσης θα αποτελέσουν κατά κύριο λόγο ο Ευρωπαϊκός Μηχανισμός Σταθερότητας (ESM/ΕΜΣ) και η Δημοσιονομική Συνθήκη (ΣΣΣΔ/Fiscal Compact).

Θεσμικές μεταρρυθμίσεις  του Κοινοτικού οικονομικού πλαισίου

Ήδη από το 2010 βρισκόμενες στη δίνη μιας έντονης πολιτικής ανισορροπίας ως αποτέλεσμα της παγκόσμιας οικονομικής ύφεσης, χώρες όπως η Πορτογαλία, η Ιρλανδία και η Ελλάδα αιτήθηκαν οικονομικής στήριξης. Το 2011 στο πλαίσιο της δεύτερης χρηματοδότησης του ελληνικού ‘προγράμματος διασωσης’ ο τότε πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Μανουέλ Μπαρόζο, υποστήριζε ότι «αυτά είναι ασυνήθιστα μέτρα για ασυνήθιστες καταστάσεις…Η Ευρώπη δεν πρέπει να ξαναβρεθεί σ’ αυτή την κατάσταση»[1]. Η σχεδόν προφητική του τοποθέτηση σκιαγραφούσε τη στρατηγική διαχείρισης της κρίσης της Ένωσης που αντικαθιστούσε το νομικίστικο μοντέλο λήψης αποφάσεων, με διαδικασίες πολιτικής αυθαιρεσίας της εκτελεστικής εξουσίας, εις βάρος της κοινοβουλευτικής δημοκρατίας και της αρχής της νομιμότητας.

EFSM/EFSF (2011)

Με αφορμή την οικονομική κατάρρευση των πιο αδύναμων κρατών της Ευρωζώνης, δημιουργήθηκαν διακρατικά δύο νέα οικονομικά όργανα: ο Ευρωπαϊκός Μηχανισμός  Χρηματοπιστωτικής Σταθερότητας (EFSM) και το Ευρωπαϊκό Ταμείο Χρηματοπιστωτικής Σταθερότητας (EFSF). O χαρακτήρας των μηχανισμών ήταν προσωρινός, ενώ η θέσπισή τους ως διακρατικές συμφωνίες υπερπηδούσε τις προβλεπόμενες νομικές διαδικασίες. Η νομική βάση τους εξέπιπτε του πλαισίου των Συνθηκών, καθώς συγκροτήθηκαν υπό νομικό καθεστώς Λουξεμβούργου. Σκοπός των EFSM[2] και EFSF[3] ήταν να παρέχουν δανειακή στήριξη στα κράτη-μέλη που βίωναν οικονομική ασφυξία με τη μορφή ομολόγων. Ο πρώτος θα παρείχε την απαιτούμενη ρευστότητα στα αιτούντα κράτη-μέλη θέτοντας αυστηρές προϋποθέσεις για ριζικές διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις μέσω μνημονίων συνεργασίας. Παράλληλα, ο δεύτερος μηχανισμός θα λειτουργούσε ως εγγυητής αποπληρωμής των δανείων με ένα αντισταθμιστικό κεφάλαιο της τάξης των 440δις ευρώ.

Η λογική των μηχανισμών, ωστόσο, παραβίαζε μια θεμελιώδη αρχή της Συνθήκης της Λισσαβώνας, αυτή της “ρήτρας μη διάσωσης/ no bail-out clause” που εντοπίζεται στο άρθρο 125(1)[4]. Επιπλέον, παρά τις ρητές νομικές απαγορεύσεις, ο EFSF επέτρεψε τη διάσωση και (ανα)κεφαλαιοποίηση χρηματοπιστωτικών δευτερογενών αγορών, όπως οι τράπεζες. Τόσο ο EFSM όσο και ο EFSF στάθηκαν καθοριστικοί στη διάσωση της Ελλάδας, της Πορτογαλίας και της Ιρλανδίας, συνεπικουρούμενοι από το ΔΝΤ και τα τεχνοκρατικά κλιμάκια της Κομισιόν. Πάρα τις καταστροφικές κοινωνικές και οικονομικές συνέπειες για το ευρύτερο μέρος του πληθυσμού των χωρών που εφάρμοσαν τις επιβληθείσες μεταρρυθμίσεις ως προαπαιτούμενα των πακέτων διάσωσης, αμφότεροι μηχανισμοί χαρακτηρίστηκαν ως απόλυτα επιτυχείς από το συμβατικό κομματικό και μιντιακό σύστημα, πράγμα που άνοιξε τον δρόμο για την εγκαθίδρυση ενός νέου μόνιμου οικονομικού οργάνου, τον μετέπειτα ESM. Για να καταστεί δυνατή η δημιουργία του ESM έπρεπε να συντελεστούν ορισμένοι δομικοί μετασχηματισμοί του Κοινοτικού νομικού πλαισίου σχετιζόμενοι με τις δικαιοδοσίες της Ένωσης στη δημοσιονομική πολιτική των κρατών-μελών. Αυτές οι μεταρρυθμίσεις ήρθαν το 2013 με τη Συνθήκη για τη Σταθερότητα, τον Συντονισμό και τη Διακυβέρνηση στην Οικονομική και Νομισματική Ένωση (ΣΣΣΔ) ή πιο απλά Δημοσιονομική Συνθήκη, σε ένα περιβάλλον οικονομικής τρομοκρατίας και καταστροφολογίας καλλιεργούμενο από τη ρητορική της επιβίωσης και της έκτακτης ανάγκης.

Η Δημοσιονομική Συνθήκη (Fiscal Compact– 2012/13)

Όπως τόνισε ο τότε πρόεδρος της Ευρωπαϊκής επιτροπής Herman Van Rompuy η Δημοσιονομική Συνθήκη ήταν απαραίτητη για τη διασφάλιση της αποφυγής ασύμμετρων διαταραχών και τη διασφάλιση μιας βιώσιμης διαχείρισης των δημόσιων οικονομικών, ώστε να προληφθεί μια νέα κρίση δημοσίου χρέους στην Ευρωζώνη. Η ΣΣΣΔ[5] αποτελεί τη συνέχεια του συμφώνου Σταθερότητας και Ανάπτυξης[6] (ΣΣΑ/Stability and Growth Pact) που αποτελούσε κομμάτι της Συνθήκης του Μάαστριχτ. Σκοπός της Συνθήκης ήταν η επιβολή μιας αυστηρότερης δημοσιονομικής πειθαρχίας, μέσω συγκεκριμένων κανόνων που θα εγγυόνται τη μακροπρόθεσμη οικονομική σταθερότητα των κρατών-μελών και κατά συνέπεια της Ευρωζώνης.

Πιο συγκεκριμένα, η Δημοσιονομική Συνθήκη θέτει τις βάσεις για ισορροπημένους ή πλεονασματικούς κρατικούς προϋπολογισμούς προστάζοντας ότι το πρωτογενές έλλειμα δεν υπερβαίνει το 0,5% του ΑΕΠ σε αντίθεση με τη συνθήκη του Μάαστριχτ[7] που όριζε το 3% ως το ανώτατο όριο ελλείματος. Επιπλέον, παραμένει το 60% ως ανώτατο όριο του υπάρχοντος χρέους, ενώ όσα κράτη-μέλη το υπερβαίνουν υποχρεούνται να εφαρμόσουν πολιτικές απομείωσής του με ετήσιο ρυθμό 1/20, έως ότου φτάσει τα επιθυμητά όρια. Αν και η παραπάνω διάταξη προϋπήρχε, η Συνθήκη τονίζει ότι τα κράτη-μέλη καλούνται να απέχουν από την εφαρμογή πολιτικών που θα διακυβεύουν τους στόχους ελλείμματος. Σε περίπτωση αποκλίσεων προβλέπεται η επιβολή κυρώσεων από την αυτόματη ενεργοποίηση δύο μηχανισμών (κατασταλτικού και προληπτικού βραχίωνα), οι οποίοι αποκτούν υποχρεωτική νομική ισχύ μέσα από τις απαραίτητες τροποποιήσεις των εθνικών συνταγμάτων. Εν ολίγοις, η Συνθήκη επιτρέπει στους Ευρωπαϊκούς Θεσμούς να καθορίζουν σε μεγάλο βαθμό πολιτικές που σχετίζονται με τη φορολογία, την κοινωνική ασφάλιση, την υγεία, την παιδεία, τα εργασιακά δικαιώματα και τον καθορισμό των μισθών, όπως είδαμε στην περίπτωση της Ελλάδας κατά την κρίση. Πολιτικές που ορίζονταν αποκλειστικά σε εθνικό επίπεδο, έγιναν αντικείμενο στρέβλωσης από τους Θεσμούς κλονίζοντας την ήδη περιορισμένη πολιτική κυριαρχία των μελών της Ένωσης.

Αυτό που χρίζει ιδιαίτερης προσοχής είναι η λογική υλοποίησης της Συνθήκης. Δεδομένου του ότι η “ελληνική κρίση” ήταν και παραμένει μια κρίση δημοσίου χρέους μπορούμε εύκολα να συμπεράνουμε ότι η παρούσα οικονομική κανονικότητα της ΕΕ είναι παράγωγο αυτής. Ορμώμενες λοιπόν από την κρίση δημοσίου χρέους ενός εκ των κρατών-μελών, η ηγεσία της ΕΕ με την καθοριστική συμβολή της Γερμανίας, εισήγαγαν μια σκληρή γραμμή δημοσιονομικής προσαρμογής για όλα τα κράτη-μέλη της Ευρωζώνης (και όσα εθελοντικά επικυρώνουν τη Συνθήκη) που περιορίζει σημαντικά το κοινωνικό κράτος και την επεκτατική δημοσιονομική πολιτική. Η «εξαιρετική περίπτωση» της ελληνικής κρίσης και ο τρόπος προσέγγισής της (παρότι το ΔΝΤ παραδέχτηκε ότι ήταν εντελώς αποτυχημένη) αποτέλεσε την αφορμή για την επιβολή μιας αυξημένης οικονομικής επιτήρησης που αντί να λύνει τις αδυναμίες του προγενέστερου Συμφώνου φαίνεται να τις επιτείνει.

Ευρωπαϊκός Μηχανισμός Σταθερότητας (ESM)

Στην προσπάθειά του να ξεπεράσει τον ad hoc χαρακτήρα των μέτρων έκτακτης ανάγκης που εφαρμόστηκαν από τον EFSF και EFSM, το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο πρότεινε την ίδρυση ενός μόνιμου θεσμικού οργάνου για την παροχή βοήθειας σε κράτη-μέλη υπό οικονομική δυσχέρεια. Η δημιουργία του συζητιόταν ήδη από τις συνεδριάσεις του Eurogroup το 2010, ωστόσο για την υλοποίησή του έπρεπε να ξεπεραστούν ορισμένοι νομικοί σκόπελοι. Η Δημοσιονομική Συνθήκη αποτέλεσε ακρογωνιαίο λίθο για τον σχηματισμό του ΕΜΣ[8], μιας και επέκτεινε σημαντικά τις πολιτικές δικαιοδοσίες της ένωσης στα δημόσια οικονομικά κάθε κράτους-μέλους. Ακολούθησε η αναθεώρηση της Συνθήκης της Λισσαβώνας και συγκεκριμένα του άρθρου 136, στο οποίο προστέθηκε μια καινούρια (3^η) παράγραφος που ουσιαστικά ακυρώνει τη ρήτρα μη διάσωσης, επιτρέποντας στους Θεσμούς να διασώζουν υπερχρεωμένα κράτη-μέλη υπό σκληρούς μεταρρυθμιστικούς όρους. Νομιμοποιούμενες απ’ τη ρητορική της έκτακτης ανάγκης και της επιβίωσης του Κοινοτικού οικονομικού στερεώματος, οι απαραίτητες νομικές μεταρρυθμίσεις εφαρμόστηκαν με συνοπτικές διαδικασίες, χωρίς ιδιαίτερη διαβούλευση και σε πολλές περιπτώσεις εις βάρος της αρχής τη νομιμότητας και της κοινοβουλευτικής δημοκρατίας.

Επί της ουσίας ο EFSF και EFSM αποτελούν προάγγελο του ΕΜΣ. Ο τελευταίος τέθηκε σε εφαρμογή την 1/1/2013 παράλληλα με τη Δημοσιονομική Συνθήκη, παγιώνοντας τις διαδικασίες που ακολουθήθηκαν για τη διάσωση των χωρών στις οποίες εφαρμόστηκε κατ’ εξαίρεση, ως τις πλέον ενδεδειγμένες για όλα τα κράτη-μέλη. Επιπρόσθετη λειτουργεία του ΕΜΣ, με ομολογουμένως θετικό πρόσημο, είναι η δυνατότητα αγοράς κρατικών ομολόγων από την ΕΚΤ ως “δανειστής έσχατης προσφυγής”. Η Συνθήκη και ο ΕΜΣ λειτουργούν συμπληρωματικά. Η Συνθήκη προσφέρει το νομικό υπόβαθρο για την εκτεταμένη εποπτεία και προσαρμογή της δημοσιονομικής πολιτικής των κρατών-μελών της Ευρωζώνης (και όχι μόνο), ενώ ο ΕΜΣ αποτελεί το εκτελεστικό όργανο που αποφασίζει και εν πολλοίς επιβάλει τις πολιτικές για την επίτευξη μιας μακροπρόθεσμης οικονομική σταθερότητας στην Ευρωζώνη. Παρόλο που η προσφυγή είναι εθελοντική, η ήδη επιβεβλημένη εποπτεία των κρατικών προϋπολογισμών με την υπαγωγή τους σε σκληρούς περιορισμούς άσκησης δημοσιονομικής πολιτικής, καθιστούν τη ‘διάσωση’ πρακτικά υποχρεωτική.

Αποφεύγω να προβώ σε εκτενέστερη ανάπτυξη του τι συντελεί μεταρρυθμιστικά η ένταξη στον ΕΜΣ, διότι όπως τόνισε και η Scharpf (2013)[9], δεν υπάρχει όριο στο τι μπορεί να ζητηθεί από τα κράτη-μέλη. Αυτή η διαπίστωση έγινε άκρως αισθητή στην περίπτωση της Ελλάδας όπου η Τρόικα επηρέασε κάθε είδους πολιτικό πεδίο.

Ο ΕΜΣ, όπως και οι προγενέστεροί του (EFSM/EFSF), είναι δομημένοι εκτός του Κοινοτικού νομικού πλαισίου (άρα και δικαστικού ελέγχου). Επίσημα αποτελεί μια διακρατική συνθήκη μεταξύ των κρατών-μελών υπό δημόσιο διεθνές δίκαιο με έδρα το Λουξεμβούργο. Οι νομικές παραβάσεις που συντελέστηκαν την εποχή της κρίσης, με προεξέχουσα αυτή της διάσωσης υπερχρεωμένων κρατών όπως η Ελλάδα, έγιναν με την ανοχή, αν όχι καθ’ υπόδειξή, της δικαστικής εξουσίας της ΕΕ. Η ετυμηγορία του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου στην υπόθεση Pringle (2012)[10] ουσιαστικά αναφέρει ότι η ρήτρα της μη διάσωσης του άρθρου 125(1) της Συνθήκης της Λισσαβώνας έπρεπε να αγνοηθεί για τη διάσωση του Ευρώ. Η παραπάνω απόφαση άνοιξε τον ασκό του Αιόλου για μια θεσμική μετάλλαξη της ΕΕ ενάντια στους ίδιους της τους κανόνες. Παράλληλα, στη λογική της εξαίρεσης και της έκτακτης ανάγκης παγιώθηκε μια νέα οικονομική ορθολογικότητα επιβάλλοντας στα κράτη-μέλη να λειτουργούν υπό τον φόβο των μνημονίων και της συνεχούς λιτότητας.

Το Καθεστώς Έκτακτης Ανάγκης της ΕΕ

Συνοπτικά, η πολιτική της εξαίρεσης αποτελεί μια κατάσταση αναστολής της συνταγματικής, δικαιϊκής και νομικής τάξης. Η αποφασιστικότητα και ευχέρεια της εκτελεστικής εξουσίας επικρατούν εις βάρος της νομιμότητας και του συνήθη διαδικαστικού χαρακτήρα των φιλελεύθερων δημοκρατικών θεσμών, ενώ ο διαχωρισμός των εξουσιών παύει να υφίσταται. Οι παραπάνω τεχνικές παράκαμψης των δημοκρατικών διαδικασιών νομιμοποιούνται, θεμελιώνονται και κανονικοποιούνται από έναν χειριστικό λόγο της επιβίωσης και της εξαίρεσης (Honig, 2009)[11]. Σε αυτές τις εξαιρετικές περιστάσεις, ο Schmitt (ίσως στην ευρύτερα γνωστή φράση της πολιτικής του φιλοσοφίας) ορίζει τον ‘κυρίαρχο’ (sovereign) ως ‘αυτόν που αποφασίζει τη στιγμή της έκτακτης ανάγκης’ άρα κατέχει και την ισχύ επιβολής της εξουσίας (Schmitt, 1921, p.18[12]).

Το καθεστώς έκτακτης ανάγκης της ΕΕ εργαλειοποίησε εντέχνως την κρίση δημοσίου χρέους ενός εκ των κρατών-μελών της Ευρωζώνης, για να παγιώσει μια καθολική κατάσταση εκτεταμένης οικονομικής εποπτείας που δεσμεύει την ήδη περιορισμένη πολιτική κυριαρχία των εθνικών κυβερνήσεων. Καταστρατηγώντας θεμελιώδεις αρχές της φιλελεύθερης δημοκρατίας όπως η διάκριση των εξουσιών, ο κοινοβουλευτισμός, η κυριαρχία, η αρχή της νομιμότητας και η διαβούλευση, η ηγεσία της ΕΕ έκανε δυνατή μια κανονιστική διαδικασία που επιβάλει τη νεοφιλελεύθερη ορθολογικότητα, όχι μόνο ως την ενδεδειγμένη συνταγή για την επίλυση της κρίσης, αλλά την εδραίωσή της στην καρδιά του (οικο)νομικού πλαισίου της Ευρωζώνης. Οι πρακτικές της ΕΕ συντέλεσαν σε μια ημι-αυταρχική εξουσία, που δρώντας κυριαρχικά στα όρια νομιμότητας και ανομίας, χρησιμοποίησε την ίδια τη συγκυρία της εξαίρεσης για την παραγωγή εξαιρέσεων[13].

Η θεσμοθέτηση του ΕΜΣ και της Δημοσιονομικής Συνθήκης καταδεικνύουν μια τεχνική νομικής κατοχύρωσης ενός οικονομικού μοντέλου που ανιχνεύεται στην Αυστριακή Σχολή Οικονομικής Σκέψης (με προεξέχοντα τον Von Hayek) και την Ορθο-φιλελεύθερη παράδοση, το οποίο συνιστά τη συνταγματοποίηση της οικονομίας (constitutionalization of the economy), ώστε αυτή να εκπίπτει του δημοκρατικού διαλόγου, όντας κομμάτι της συνταγματικής αρχής. Υπ΄ αυτή τη λογική και χρησιμοποιώντας την κρίση ως κατάσταση εξαίρεσης, η ΕΕ ολοκλήρωσε το ζητούμενο της δημιουργίας ενός αυστηρού νομικού πλαισίου (στα πρότυπα του γερμανικού) που θα εγγυάται ότι τα κράτη-μέλη δεν θα αποκλίνουν σημαντικά από το στόχο της μακροοικονομικής οικονομικής σταθερότητας[14]. Η παραπάνω επιδίωξη εντοπίζεται ήδη στις διατάξεις της Συνθήκη της Ρώμης (1957)[15], της Ενιαίας Ευρωπαϊκής Πράξης (1987)[16], αλλά και στη Συνθήκη του Μάαστριχτ (1992). Ωστόσο, με την τελευταία, τα κράτη-μέλη κατείχαν αρκετή ευελιξία στην ανάπτυξη της δικής τους δημοσιονομικής πολιτικής, πράγμα που λειτουργούσε ως τροχοπέδη στους στόχους για χαμηλά κρατικά ελλείμματα και συρικνωμένες κρατικές δαπάνες.

Με λίγα λόγια η κρίση λειτούργησε ως εργαλείο εμπέδωσης μιας νέας κανονικότητας η οποία υπό συνθήκες νομιμότητας θα ήταν μη υλοποιήσιμη.

Το παραπάνω φυσικά δεν είναι κάτι πρωτοφανές, αλλά κύρια επιδίωξη κάθε κατάστασης εξαίρεσης, πράγμα που υπερτονίζεται από τον ίδιο τον Carl Schmitt. Όντας φανατικός πολέμιος της φιλελεύθερης  δημοκρατίας, ο Schmitt υποστηρίζει ότι η πολιτική της εξαίρεσης λύνει τις εσωτερικές αντιφάσεις της αστικής δημοκρατίας με την επιτακτική επιβολή της βούλησης του ισχυρότερου. Όταν η πολιτική της συναίνεσης (consensus politics) καταρρέει και η λήψη αποφάσεων είναι ειλημμένη ανάγκη τότε, κατά τον Schmitt, επικρατεί ο κυρίαρχος. Το καθεστώς της εξαίρεσης επιλύει την ένταση ανάμεσα στη φιλελεύθερη δημοκρατία και την καπιταλιστική οικονομία. Όπως υπογραμμίζει η Αθανασίου (2012, σελ. 18)[17], «ενώ η φιλελεύθερη δημοκρατία αντανακλά και νομιμοποιεί τις καπιταλιστικές σχέσεις εξουσίας, την ίδια στιγμή παρέχει προοπτικές και εργαλεία αναχαίτησης και αντίστασης». Υπό το καθεστώς έκτακτης ανάγκης, οι ασφαλιστικές δικλείδες που παρέχει η συνταγματική νομιμότητα, ο δικαστικός έλεγχος της εκτελεστικής εξουσίας αλλά και οι κοινοβουλευτικές διαδικασίες αναστέλλονται προσωρινά για να αναδιαταχθούν, συντελώντας μια προσωρινότητα διαρκείας. Η νέα κανονικότητα που προκύπτει από την πολιτική έκτακτής ανάγκης κανονικοποιεί εν πολλοίς μια κυρηχθείσα κρίση, της οποίας τα πολιτικά της παράγωγα συγκροτούνται με γνώμονα την ίδια την κρίση και τις συνθήκες της.

Κατά την πολιτική της εξαίρεσης της ΕΕ, συντελέστηκε μια θεσμική μετάλλαξη που χαρακτηρίζεται από την υπαγωγή του πολιτικού χώρου στους κανόνες της αγοράς, οριοθετώντας τι είναι αντικείμενο πολιτικής διαβούλευσης και τι όχι.

Εν κατακλείδι

Η φράση ουδέν μονιμότερον του προσωρινού θα μπορούσε να συνοψίσει ιδανικά το παρόν κείμενο. Οι προσωρινοί μηχανισμοί που χρησιμοποιήθηκαν κατ’ εξαίρεση για τη διάσωση της Ελλάδας και άλλων υπερχρεωμένων χωρών έγιναν ο κανόνας για τα κράτη-μέλη της Ευρωζώνης (και όσων υπάγονται εθελοντικά). Τα αποτελέσματα της νέας αυτής κατάστασης γίνονται ήδη αισθητά, αλλά μάλλον με αρνητικό πρόσημο. Η ανεργία στην ΕΕ εξακολουθεί να κινείται σε υψηλά επίπεδα, η συνολική ανάπτυξη δεν έχει σε καμία περίπτωση πλησιάσει τον προσδοκώμενο ρυθμό, ενώ η κοινωνική ανασφάλεια αποτελεί πάγια κατάσταση ανά την Ευρώπη. Το κοινωνικό κράτος συνεχίζει να συρρικνώνεται, παρόλο που κατά κοινή ομολογία η κρίση έχει ξεπεραστεί, ενώ οι κοινωνικές περικοπές θέτουν ζητήματα επιβίωσης στους ασθενέστερους.

Αυτό αναγκαία θέτει υπο αμφισβήτηση τον στόχο της ΕΕ για μια παράλληλη σταθερή οικονομική ανάπτυξη, μιας και πολλά εκ των κρατών-μελών αδυνατούν να προσαρμοστούν στο ενδεδειγμένο οικονομικό μοντέλο. Παράλληλα, χώρες που έχουν τα του οίκου τους σε τάξη υπάγονται σε περιορισμούς που απαγορεύουν μια επεκτατική δημοσιονομική πολιτική, προς όφελος έργων υποδομής, δημόσιων επενδύσεων και κοινωνικών πολιτικών για μια συλλογική κοινωνική πρόοδο. Αξίζει μόνο να θυμηθούμε το μεγαλοπρεπές “όχι” που εισέπραξε ο Μακρόν από την Κομισιόν, όταν έθεσε ζήτημα εφαρμογής κάποιων εκ των αιτημάτων των Κίτρινων Γιλέκων, διότι το κόστος υπερέβαινε τα όρια πρωτογενούς ελλείματος της Δημοσιονομικής Συνθήκης. Επίσης, το πόσο συνοπτικά έκοψε την όρεξη της Ιταλίας η Ευρωπαϊκή Επιτροπή για αναθεώρηση του κρατικού προϋπολογισμού που προέβλεπε αυξημένες κρατικές δαπάνες για το επόμενο έτος. Ακόμα και η ταπεινή προσπάθεια του Έλληνα πρωθυπουργού για  επανεξέταση των ιδιαίτερα υψηλών πρωτογενών πλεονασμάτων, έπεσε πάραυτα στο κενό. Ποιες είναι, λοιπόν, οι προοπτικές ανάπτυξης σε πολιτικά ευνουχισμένες χώρες όπως η Ελλάδα; Μήπως είναι η νομικά αμφίβολη επένδυση του Ελληνικού ή οι περιβαλλοντικά καταστροφικές εξορύξεις πετρελαίου σε Ήπειρο και Ιόνιο, τη στιγμή που όλος ο πλανήτης στρέφεται προς βιώσιμες πηγές ενέργειας; Μήπως η εκποίηση της δημόσιας περιουσίας και το ξεπούλημα των αιγιαλών για την εκμετάλλευσή τους από αυθαίρετα beach bars που υποχρεώνουν τους εργαζόμενους να περπατούν ξυπόλητοι στην καυτή άμμο για τα μην αλλοιώσουν το “concept” του μαγαζιού;[18]

ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ:

[1] Statement to the press following the meeting of Eurozone heads of state or government,Brussels,27 October 2011,speech/11/713.

[2] EFSM: https://ec.europa.eu/info/business-economy-euro/economic-and-fiscal-policy-coordination/eu-financial-assistance/loan-programmes/european-financial-stabilisation-mechanism-efsm_en

[3] EFSF: https://www.esm.europa.eu/efsf-overview

[4] https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=celex%3A12012E%2FTXT

[5] https://www.consilium.europa.eu/media/20399/st00tscg26_en12.pdf

[6]https://ec.europa.eu/info/business-economy-euro/economic-and-fiscal-policy-coordination/eu-economic-governance-monitoring-prevention-correction/stability-and-growth-pact_en

[7] https://europa.eu/european-union/sites/europaeu/files/docs/body/treaty_on_european_union_en.pdf

[8] https://www.esm.europa.eu/

[9] Scharpf FW (2013) Monetary union, fiscal crisis and the disabling of democratic accountability. In: Streeck W and Schäfer A (eds) Politics in the Age of Austerity. Cambridge: Polity, pp. 108–142.

[10] http://curia.europa.eu/juris/liste.jsf?language=el&num=C-370/12

[11] Honig, B. (2009) Emergency Politics: Paradox, Law, Democracy. Princeton NJ: Princeton University Press.

[12] Schmitt, C. (2013 [1921]) Dictatorship. Cambridge: Polity Press.

[13] Kreuder-Sonnen, C. and Zangl, B. (2014) ’Which post-Westphalia? International organizations between constitutionalism and authoritarianism’. European Journal of International Relations, OnlineFirst. Machiavelli N (2008 [1532]) The Prince. Oxford: Oxford University Press.

[14] Joerges, (2014c): ‘Europe’s Economic Constitution in Crisis and the Emergence of a New Constitutional Constellation’, German Law Journal, 15(5), 985–1028. Joerges, C., and Glinski, C. (eds) (2014) The European Crisis and the Transformation of Transnational Governance: Authoritarian Managerialism versus Democratic Governance, Oxford: Hart Publishing.

[15] https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:11957E/TXT

[16] https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=LEGISSUM%3Axy0027

[17] Αθανασίου, Α. (2012). Η Κρίση ως κατάσταση έκτακτης ανάγκης: κριτικές και αντιστάσεις. Αθήνα: Σαββάλας.

[18] https://www.protagon.gr/apopseis/oi-ksypolitoi-ergates-tis-mykonou-44341864698

The post Η μονιμότητα του προσωρινού: Δημοσιονομικές προσαρμογές υπό το καθεστώς έκτακτης ανάγκης της ΕΕ κατά την κρίση first appeared on Aυτολεξεί.