Η νεωτερική κοινωνία, ενώ μίλησε για ελευθερία, πρόοδο και χειραφέτηση, κατέστρεψε σιγά σιγά τις μορφές ζωής μέσα από τις οποίες οι άνθρωποι θα μπορούσαν πράγματι να γίνουν αληθινά πολιτικά όντα.¹ Διέλυσε τους θεσμούς, τις κοινότητες, τον δημόσιο χώρο, ακόμη και τις μορφές παιδείας, φέρνοντας ως αποτέλεσμα αυτό που βλέπουμε καθημερινά: κοινωνίες γεμάτες ανθρώπους που ξέρουν να ζητούν, να καταναλώνουν, να αγανακτούν, να σχολιάζουν απλώς, να αναθέτουν, αλλά δεν ξέρουν τον τρόπο να αποφασίζουν μαζί. Ακόμη χειρότερα, δεν πιστεύουν καν ότι αυτή η δυνατότητα υπάρχει.

Οι σύγχρονες κοινωνίες δεν ξέρουν και, φοβάμαι πως, συχνά δεν θέλουν, να παράξουν πολίτες ικανούς να αναλάβουν τη θέσμιση του κοινού τους κόσμου. Παράγουν αντ’ αυτού ανθρώπους εκπαιδευμένους στην ανάθεση. Ανθρώπους που περιμένουν από  κάποιον άλλον να λύσει αυτό που οι ίδιοι δεν έχουν μάθει να θέτουν ως κοινό πρόβλημα.

Εδώ ο Αριστοτέλης παραμένει επίκαιρος. Ο άνθρωπος, γι’ αυτόν, δεν είναι το κοινωνικό ζώο με την απλή έννοια της συνύπαρξης στην κοινωνία. Είναι, πολύ πάνω απο αυτό, το πολιτικό ζώο. Εκείνο που μετέχει κρίσεως και αρχής.² Κρίνει και άρχει. Δηλαδή συμμετέχει σε έναν κόσμο όπου οι άνθρωποι δεν είναι απλοί ιδιώτες, αλλά συγκροτούνται μέσα από τη σχέση τους με το κοινό.

Η σπουδαία Hannah Arendt μιλώντας για τη νεωτερική απώλεια, μας λέει ότι πολιτική δεν υπάρχει χωρίς δημόσιο χώρο, χωρίς λόγο, χωρίς πράξη, χωρίς έκθεση στον Άλλο. Δεν υπάρχει πολιτική όταν όλα μεταφέρονται είτε στο ιδιωτικό συμφέρον είτε στη διοικητική διαχείριση.³ Και ο Καστοριάδης πάει ακόμη πιο πέρα. Ακόμη και η συμμετοχή καθαυτή δεν αρκεί, αν οι άνθρωποι εξακολουθούν να πιστεύουν ότι ο νόμος έρχεται από αλλού. Από τον Θεό, την Ιστορία, την Αγορά, το Κόμμα, το Έθνος, ή τους πάσης φύσεως ειδικούς. Αυτονομία, μας λέει, υπάρχει μόνο εκεί όπου μια κοινωνία ξέρει ότι οι θεσμοί της είναι δική της δημιουργία. Και, ακριβώς γι’ αυτό, δική της ευθύνη.⁴

Από εδώ φαίνεται γιατί τα μεγάλα πολιτικά υποκείμενα της νεωτερικότητας είναι, τουλάχιστον στη συνηθισμένη τους μορφή, ανεπαρκή.

Το φιλελεύθερο άτομο, για παράδειγμα, συγκροτήθηκε ως φορέας δικαιωμάτων, επιλογών και ιδίως συμφερόντων. Αυτό δεν είναι λίγο. Ο φιλελευθερισμός προστάτευσε πραγματικές ελευθερίες απέναντι στην αυθαιρεσία της εξουσίας. Δεν χρειάζεται να το υποτιμήσουμε αυτό, όμως μπορούμε εύκολα να δούμε το όριό του. Και το όριο είναι ότι ο άνθρωπος που εκπαιδεύεται κυρίως ως μονάδα μαθαίνει να βλέπει την κοινωνία σαν πλαίσιο προστασίας της ιδιωτικής του σφαίρας. Το κοινό γίνεται κάτι εξωτερικό. Κάτι που το διαχειρίζονται οι τεχνοκράτες, τα δικαστήρια και οι αγορές. Ο πολίτης μετατρέπεται έτσι εύκολα σε καταναλωτή υπηρεσιών και ψηφοφόρο ανά τετραετία. Μπορεί να έχει ελευθερίες, αλλά δεν έχει μαθαίνει ποτέ να αυτοκυβερνάται.

Η οικονομιστική εκδοχή του μαρξισμού πέφτει σε άλλο σφάλμα. Εκεί το πολιτικό υποκείμενο δεν είναι το άτομο, αλλά η τάξη. Μόνο που πολύ συχνά η τάξη παρουσιάζεται σαν να κουβαλά ήδη μέσα της μια ιστορική αποστολή.⁵ Λες και η θέση μέσα στις σχέσεις παραγωγής αρκεί, από μόνη της, για να παράξει πολιτική συνείδηση και ελευθερία. Έτσι, το πρόβλημα μετατοπίζεται από το πώς συγκροτούνται άνθρωποι ικανοί να αναλάβουν τον νόμο τους στο ποια τάξη βρίσκεται “αντικειμενικά” στη σωστή πλευρά της Ιστορίας.

Εκεί όμως χάνεται η αυτονομία. Γιατί αν η αυτονομία θεωρηθεί προϊόν ιστορικής νομοτέλειας, τότε παύει να είναι αυτονομία. Αν η Ιστορία ξέρει καλύτερα από τους ανθρώπους, τότε κάποιος θα βρεθεί να μιλήσει στο όνομά της. Και αυτός, όπως έχει καταγραφεί ιστορικά είναι η πρωτοπορία και η γραφειοκρατία με τους ειδικούς της θεωρίας. Πάντα κάποιος που θα εξηγεί στους άλλους τι πραγματικά θέλουν, ακόμη κι όταν οι ίδιοι δεν το ξέρουν. Από εκεί όμως μέχρι την βαρβαρότητα η απόσταση δεν είναι μεγάλη. Η ιστορία του εικοστού αιώνα το έδειξε αρκετά καθαρά.⁶

Η συντηρητική και, στην ακραία της έκφραση, αντιδραστική έννοια του “λαού”, από την άλλη, κρύβει μια διαφορετική παγίδα. Δεν νοεί τον λαό ως σώμα πολιτών που σχηματίζεται μέσα από τη σύγκρουση και τη συμμετοχή στις αποφάσεις, αλλά τον παρουσιάζει σαν να υπάρχει ήδη ως ενιαία βούληση.⁷ Ένας λαός καθαρός, αυθεντικός, πολλές φορές προδομένος, που χρειάζεται απλώς τη φωνή του. Έναν ηγέτη δηλαδή, ένα κόμμα, ή ένα κίνημα. Έτσι ο λαός γίνεται μια μυθική ενότητα, χωρίς καμία πραγματική πολιτική συγκρότηση.

Στην ελληνική περίπτωση αυτό το βλέπουμε συχνά με το γνωστό τρίπτυχο: πατρίς, θρησκεία, οικογένεια, το οποίο λειτουργεί ως ιερό σημείο ταύτισης, όπου ο λαός καλείται να πιστέψει στον εαυτό του σαν δεδομένη αδιαίρετη ουσία. Και εδώ βρίσκεται το επικίνδυνο πέρασμα προς τον φασισμό. Όταν ένας λαός νοείται ως οργανική, καθαρή και αδιαίρετη κοινότητα, η πολιτική τελειώνει και στη θέση της έρχονται οι μύθοι του αίματος, του DNA, της εθνικής αποστολής, της ιστορικής καθαρότητας και πάει λέγοντας. Όλη αυτή η μεταφυσική ανοησία που μετατρέπει τις κοινωνίες σε αγέλες φανατικών.

Οι πολιτικές που συγκροτούνται γύρω από τις ταυτότητες, τέλος, δηλαδή οι συλλογικές ταυτίσεις γύρω από το φύλο, τη φυλή, τη σεξουαλικότητα κ.ο.κ., πατούν ασφαλώς πάνω σε πραγματικές αδικίες, αποκλεισμούς και βία. Είναι μορφές πολιτικής άρθρωσης εμπειριών που για πολύ καιρό είχαν εξοριστεί από τον δημόσιο λόγο και γι’ αυτό άλλωστε έχουν κίνητρο και δύναμη. Υποχρεώνουν την κοινωνία να κοιτάξει κατάματα ό,τι η ίδια παρήγαγε και ταυτόχρονα αρνήθηκε.

Όμως αυτή η δύναμη δεν λύνει από μόνη της το πρόβλημα του πολιτικού υποκειμένου. Όσο οι ταυτότητες αυτές μένουν μονάχα στο επίπεδο της αναγνώρισης, της ορατότητας και της επιμέρους δικαίωσης, δεν συγκροτούν κανέναν κοινό κόσμο. Πολλαπλασιάζουν απλώς τις θέσεις μέσα σε έναν ήδη κατακερματισμένο δημόσιο χώρο. Και το πολιτικό υποκείμενο δεν μπορεί να είναι απλώς η πληγή ως πληγή. Ούτε η διαφορά ως διαφορά. Η αδικία μπορεί να είναι αφετηρία πολιτικής, όχι όμως επαρκής μορφή πολιτικής. Το κρίσιμο είναι αν οι μερικές εμπειρίες μπορούν να περάσουν σε ερώτημα κοινής θέσμισης. Αν μπορούν δηλαδή να πουν όχι μόνο “αναγνωρίστε μας”, αλλά “τι κόσμο μπορούμε να φτιάξουμε μαζί;”.

Εδώ, χωρίς καμία διάθεση για ηθικολογία, θεωρώ ότι μπαίνει το ζήτημα του αυτοπεριορισμού. Όλες οι παραπάνω εκδοχές αποτυγχάνουν, με διαφορετικό τρόπο η καθεμία, όχι μόνο για τους λόγους που περιγράψαμε, αλλά και επειδή δεν είναι ικανές να αντιμετωπίσουν επαρκώς το πρόβλημα των ορίων. Συνοπτικά επαναλαμβάνω πως το φιλελεύθερο άτομο ζητά τα δικαιώματά του, η τάξη αποζητά την ιστορική της δικαίωση, ο λαός απαιτεί την πίστη στην ενότητά του και οι ποικίλες ταυτότητες ζητούν αναγνώριση και ορατότητα. Όλα αυτά μπορεί να έχουν λόγο ύπαρξης, αλλά κανένα από αυτά δεν απαντά από μόνο του στο ερώτημα του πώς συγκροτείται ένας κοινός δίκαιος κόσμος που να μπορεί να διαρκέσει χωρίς να γίνει φυλακή;

Εδώ η απάντηση είναι οτι κοινός κόσμος χωρίς όρια δεν υπάρχει. Αυτό πρέπει να ειπωθεί καθαρά. Αν οι άνθρωποι μάθουν μόνο να απαιτούν συμμετοχή, αλλά όχι να φέρουν το βάρος των συνεπειών και των ορίων, τότε έχουμε χάος. Είναι η γνωστή παρερμηνεία ότι δημοκρατία σημαίνει να ακούγονται όλοι. Αυτό όμως είναι αφελές και λίγο. Δημοκρατία είναι να μπορούν όλοι, ή όσο γίνεται περισσότεροι, να συμμετέχουν σε δεσμευτικές αποφάσεις για έναν κόσμο που δεν ανήκει αποκλειστικά σε κανέναν.

Αυτοπεριορισμός, βέβαια, όπως δηλώνει και το πρώτο συνθετικό του, δεν σημαίνει πειθαρχία σε έναν εξωτερικό κανόνα. Δεν σημαίνει “κάτσε φρόνιμα” επειδή το λέει ο Θεός, το Κράτος, η Παράδοση, το Κόμμα ή οι ειδικοί. Σημαίνει κάτι, νομίζω, πολύ δυσκολότερο. Ότι μια κοινωνία που αναγνωρίζει πως η ίδια θεσμίζει τον κόσμο της, αναγνωρίζει επίσης πως η ίδια πρέπει να βάζει όρια στη δύναμή της.

Επομένως το πολιτικό υποκείμενο δεν χρειάζεται μόνο θεσμούς συμμετοχής. Χρειάζεται και έναν ορισμένο ανθρωπολογικό τύπο και μια παιδεία που μαθαίνει τους ανθρώπους να αντέχουν τη σύγκρουση, να μιλούν, να ακούν, να κρίνουν, να δεσμεύονται, να αμφισβητούν χωρίς να κάνουν την αμφισβήτηση φετίχ, να σέβονται τον νόμο, τον δικό τους νόμο, χωρίς να τον θεοποιούν. Και, κυρίως, να μπορούν να φανταστούν κάτι διαφορετικό από αυτό που ήδη υπάρχει.⁸

Εδώ η παιδεία είναι ο πυρήνας της πολιτικής. Αν η γλώσσα της δημόσιας ζωής και οι θεσμοί εκπαιδεύουν τους ανθρώπους μόνο στην κατανάλωση, στην εξειδίκευση, στην ατομική επιτυχία και στην ανάθεση, τότε δεν παράγεται κανένα πολιτικό υποκείμενο. Παράγονται ικανοί επαγγελματίες, φορολογούμενοι, τηλεθεατές και ψηφοφόροι. Δεν παράγονται πολίτες.

Το πολιτικό υποκείμενο, λοιπόν, δεν είναι δεδομένο. Δεν είναι μια κοινωνιολογική κατηγορία που περιμένει απλώς να εκφραστεί. Δεν υπάρχει κάπου έτοιμο, κάτω από τα ερείπια της νεωτερικότητας για να το ανακαλύψουμε. Συγκροτείται μόνο μέσα σε μορφές συλλογικής ζωής που μαθαίνουν τους ανθρώπους να κρίνουν, να συμμετέχουν, να αναλαμβάνουν ευθύνη και να δεσμεύονται από νόμους που οι ίδιοι αναγνωρίζουν ως δικό τους έργο. Με αυτή την έννοια, το πολιτικό υποκείμενο υπάρχει μόνο μέσα στο πρόταγμα της αυτονομίας. Ως έργο παιδείας, θέσμισης και αυτοπεριορισμού.

Μονάχα έτσι, νομίζω, οι άνθρωποι παύουν να είναι απλώς άτομα, τάξεις, μάζες ή ταυτότητες και γίνονται πολιτικό σώμα με την αυστηρή έννοια. Όλα τα υπόλοιπα, όσο ριζοσπαστικά κι αν ακούγονται, παραμένουν μορφές ετερονομίας. Και μάλιστα το πιο επικίνδυνο είδος ετερονομίας. Εκείνο που εμφανίζεται φορώντας το προσωπείο της ελευθερίας.⁹

Σημειώσεις

The post Τα ανεπαρκή πολιτικά υποκείμενα της νεωτερικότητας first appeared on Aυτολεξεί.

Βλέπεις άτομα όπως ο YouTuber Φειδίας Παναγιώτου (ο οποίος πρωτου να ανακαλύψει την τάχα “άμεση δημοκρατία”, βάσιζε το περιεχόμενό του στο να αγκαλιάζει celebrities όπως o αγαπημένος του Elon Musk), να εκλέγονται στις Ευρωεκλογές. Ακούς τον τηλεοπτικό μαϊντανό (δεν έχω καταλάβει τι άλλη ιδιότητα έχει) Gio K να λέει ότι θέλει να γίνει πρωθυπουργός, έχοντας ως ίνδαλμα του τον Donald Trump με τον οποίο έχουν παρόμοια, κατά τα λεγόμενά του, πορεία. Βλέπεις τον “σε ειδικό σχολείο πηγαίνει, είναι καθυστερημένη” τράπερ Light να μιλάει επίσης για μια ενδεχόμενη μελλοντική πολιτική παρουσία. Παρά την πυκνή γελοιότητά τους όμως, είναι μεγάλο λάθος να σταθεί κανείς στα πρόσωπα καθαυτά και να εξαντλήσει την κριτική του στην πλάκα και στην ηθικολογία. Και αυτό γιατί τo πρόβλημα δεν είναι ποτέ πρωτίστως τα πρόσωπα, αλλά το είδος της κοινωνικής οργάνωσης που καθιστά δυνατά, ως πολιτικά γεγονότα, φαινόμενα τέτοιου τύπου.

Στις φιλελεύθερες ολιγαρχίες στις οποίες ζούμε, για να μπορέσει ένα πρόσωπο που είναι απλώς προβεβλημένο να εμφανιστεί ως εν δυνάμει πολιτικό πρόσωπο, πρέπει ήδη να έχει συντελεστεί μια βαθύτερη μεταβολή. Πρέπει αφενός αυτό που ονομάζουμε πολιτική, έστω και στη (νεο)φιλελεύθερη στρεβλή, αντιπροσωπευτική και τεχνοκρατική εκδοχή του, να έχει χάσει την πυκνότητά και το περιεχόμενό του, και αφετέρου η ίδια η κοινωνία να έχει χάσει τα κριτήριά της. Μόνο τότε μια τέτοια κατάσταση παύει να μοιάζει παράλογη και γελοία. Μόνο τότε δηλαδή η διασημότητα μπορεί να εκλαμβάνεται ως προσόν διακυβέρνησης. Διότι διάσημοι υπήρχαν και παλιότερα. Πλέον όμως η προβολή έχει αρχίσει να λειτουργεί ως νούμερο ένα συνιστώσα της πολιτικής ουσίας. Το ότι ένα πρόσωπο είναι γνωστό και αναγνωρίσιμο, καθότι είναι παρόν στις κάθε λογής οθόνες μας, κυκλοφορεί αδιάκοπα στα memes και άρα είναι στο κέντρο του πεδίου της προσοχής, τείνει να μεταφράζεται σχεδόν αυτόματα σε μια μορφή νομιμοποίησης. Σαν να λέμε δηλαδή, αφού τον ξέρουν πολλοί, αυτό σημαίνει ότι αξίζει, άρα μπορεί και να κυβερνήσει.

Πρόκειται, φυσικά, για βλακώδη και αφαιρετικό συλλογισμό, που όμως είναι κοινωνικά πανίσχυρος. Διότι ακριβώς είναι ένας μη-συλλογισμός, ο οποίος εγκαθίσταται ως κάποιου είδους αντανακλαστική κίνηση. Ποιον να ψηφίσω; Εύκολο. Αυτόν που μου είναι γνώριμος από τα μέσα. Βέβαια το να τραβάς, με όποιον τρόπο, την προσοχή και να επιβάλλεσαι ως περσόνα είναι ένα πράγμα. Το να φέρεις το βάρος της διακυβέρνησης, των θεσμών, των συνεπειών, της ιστορίας, κ.ο.κ. είναι εντελώς άλλο.

Το πρόβλημα, επομένως, δεν είναι ότι ορισμένα προβεβλημένα πρόσωπα επιθυμούν να περάσουν στην πολιτική. Αυτό είναι σχεδόν αναμενόμενο. Όταν έχεις μάθει να υπάρχεις μέσα στην έκθεση και τη διασημότητα, εύκολα φαντάζεσαι και την εξουσία ως επέκταση της έκθεσης αυτής. Το κρίσιμο είναι ότι οι κοινωνίες είναι έτοιμες να δεχτούν αυτή τη μετάβαση ως κάτι φυσιολογικό. Ως σημείο των καιρών. Αυτό όμως δεν μπορεί παρά να σημαίνει ότι η δημοκρατική πολιτική έχει ήδη αλλοτριωθεί για δεύτερη φορά στα μάτια των ανθρώπων. Από αυτόνομη συλλογική αυτοθέσμιση, μεταλλάχθηκε σε αντιπροσώπευση των λίγων τάχα ειδικών τεχνοκρατών και τώρα από αντιπροσώπευση των ειδικών τεχνοκρατών μεταλλάσσεται ταχέως σε αντιπροσώπευση των δημοφιλών μαϊντανών.

Εδώ, βέβαια, αγγίζουμε κάτι βαθύτερο από την απλή παρακμή των θεσμών. Αγγίζουμε την παρακμή του ίδιου του ανθρωπολογικού τύπου που απαιτεί η δημοκρατία, η οποία ως ιστορικό καθεστώς, προϋποθέτει ανθρώπους εξοπλισμένους με κριτική ικανότητα και διατεθειμένους να συμμετέχουν στη θέσμιση του κοινού τους κόσμου. Ανθρώπους που δεν θέλουν απλώς να προστατεύσουν τα ιδιωτικά τους συμφέροντα, αλλά να σκεφτούν και να θεσμίσουν απο κοινού τι είναι δίκαιο, τι είναι θεμιτό, τι αξίζει να διατηρηθεί, τι πρέπει να αλλάξει. Ανθρώπους, δηλαδή, που θέλουν να είναι πολίτες.

Αυτός ο τύπος ανθρώπου υποχωρεί. Στη θέση του εμφανίζεται το αλλοτριωμένο υποκείμενο, ο καταναλωτής, το άτομο που θέλει να έχει το δικαίωμα της επιλογής, αλλά όχι την ευθύνη της κρίσης και της απόφασης. Που θέλει να συμμετέχει, αλλά μονάχα στο επίπεδο του να κρίνει επιφανειακά χωρίς να περνάει από τη βάσανο της σκέψης. Αυτή η ανάθεση είναι το κεντρικό γεγονός. Ο άνθρωπος παραιτείται από τη δυνατότητά του να είναι μέρος μιας συλλογικής αυτοκυβέρνησης και ζητά πρόσωπα να τον αναλάβουν. Και μάλιστα διάσημα, όπως είδαμε πρόσωπα, αφού πλέον ο δημόσιος χώρος έχει ανασυγκροτηθεί με όρους ορατότητας και δημοφιλίας.

Το παράδειγμα του Τραμπ, τον οποίο φυσικά ακολουθούν και οι εν Ελλάδι κλώνοι του, Κ. Μητσοτάκης, Α. Γεωργιάδης, κ.λπ. είναι από αυτή την άποψη απολύτως αποκαλυπτικό, καθώς αποτελεί την πιο χοντροκομμένη εκδοχή του φαινομένου. Ένας τσαρλατάνος, ένας άνθρωπος που συμπυκνώνει τη χυδαιότητα, τον ναρκισσισμό, τη βία, το ψέμα, τον ρατσισμό και τον μισογυνισμό, μπορεί να εμφανίζεται σε τεράστιες μάζες ως ηγετική μορφή. Γιατί; Επειδή μεγάλο μέρος της κοινωνίας δεν αναζητά πια στους αντιπροσώπους του την αλήθεια ή μια σωστή και δίκαιη διακυβέρνηση. Θέλει απλώς έναν προβεβλημένο τσαρλατάνο, έναν πολιτικό γελωτοποιό, να φωνάζει και να παριστάνει τον ισχυρό στη θέση της, ώστε η ίδια να απαλλάσσεται από την ευθύνη της σκέψης και της συμμετοχής.

Αυτά όμως έχουν συνέπειες.

Πρώτα απ’ όλα, καταστρέφονται πλήρως τα κριτήρια με τα οποία μια κοινωνία διακρίνει το ουσιώδες από το επιφανειακό.

Επιπλέον, παράγεται ένα καθεστώς γενικευμένης ανευθυνότητας. Όποιος ανέρχεται μέσω της προβολής παύει να είναι υπόλογος για τη διακυβέρνηση και καθίσταται υπόλογος μόνο για την προβολή του. Δεν είναι τυχαίο ότι κάθε φορά που ο Μητσοτάκης, για παράδειγμα, παραδέχεται λάθη, αυτά παρουσιάζονται πάντοτε ως λάθη επικοινωνίας (δες π.χ. την περίπτωση του κρατικού εγκλήματος στα Τέμπη).

Μια ακόμη συνέπεια είναι ότι εκπαιδεύει τις μάζες στην παθητικότητα. Όσο περισσότερο οι άνθρωποι μαθαίνουν να αναθέτουν τις αποφάσεις σε πρόσωπα με μεγάλη τηλεοπτική προβολή και δημοφιλία, τόσο λιγότερο φαντάζονται τον εαυτό τους ως φορέα της πολιτικής δύναμης. Φοβούνται τη συμμετοχή επειδή έχουν μάθει να ζουν ως θεατές. Πως να αποφασίσεις να συμμετάσχεις στα κοινά, όταν ο μόνος δρόμος είναι η διασημότητα και εσένα δεν σε γνωρίζει κανείς πέρα από τη μάνα σου;

Και τέλος, αυτή η λογική ανοίγει τον δρόμο στον αυταρχισμό. Οι πολιτικοί γελωτοποιοί, όπως έχουμε διαπιστώσει πολλάκις, δεν είναι καθόλου απλώς αθώες καρικατούρες. Συνήθως είναι προάγγελοι πολύ πιο σκοτεινών και αυταρχικών μορφών εξουσίας. Πίσω από τη γελοιότητά τους κρύβεται πάντοτε η απαίτηση να σιωπήσει η κοινωνία και να μιλήσει επιτέλους γι’ αυτήν ένας τάχα ισχυρός. Και μάλιστα μπορεί να πει και να κάνει ό,τι θέλει. Εξάλλου είναι γελωτοποιός.

Τελικά, εκείνο που αποκαλύπτεται μέσα από αυτά τα φαινόμενα είναι μια βαθιά κρίση του κοινωνικού φαντασιακού. Όταν σαν κοινωνία ανεχόμαστε να μετατρέπεται η πολιτική σε παιδική χαρά για κάθε λογής κλόουν, τότε παραδεχόμαστε ότι όχι μόνο έχουμε εγκαταλείψει την ευθύνη για τις ζωές μας, αλλά ότι έχουμε φτάσει σε τέτοιο επίπεδο παρακμής που δεν μας νοιάζει καν σε ποιους τις αναθέτουμε.

The post Η εποχή της πολιτικής των μαϊντανών first appeared on Aυτολεξεί.

Για το βιβλίο μίλησαν οι:

• Modibo Kadalie, μέσω ζωντανής τηλεδιάσκεψης (συγγραφέας, ιστορική φιγούρα των κινημάτων για τα πολιτικά δικαιώματα & του παναφρικανισμού)
• Αλέξανδρος Σχισμένος (δρ. φιλοσοφίας, μεταδιδακτορικός ΑΠΘ)
• Yavor Tarinski (συγγραφέας του βιβλίου)

Ο συγγραφέας του βιβλίου Yavor Tarinski παρουσιάζει μία ευανάγνωστη μελέτη σχετικά με την πολιτική της άμεσης δημοκρατίας. Το Ορίζοντες Άμεσης Δημοκρατίας: Επαναστατική Πολιτική στον καιρό της Κοινωνικής & Περιβαλλοντικης Κατάρρευσης αποτελεί έναν σύντομο και προσιτό τόμο που εξετάζει την πολιτική σκέψη βασισμένη σε έρευνα πάνω στο έργο του Κορνήλιου Καστοριάδη, του C.L.R. James κ.ά., ενώ παράλληλα αναδεικνύει μία άλλη ιστορία με δημοκρατικά παραδείγματα, από τα Βαλκάνια έως τη Λατινική Αμερική, τη Δυτική Ασία και πέρα ​​από αυτήν.

Στο έργο αυτό, ο συγγραφέας επιχειρεί να αναδείξει τις χωρικές και χρονικές διαστάσεις της δημοκρατικής πολιτικής και τις εφαρμογές της στο παρελθόν, το παρόν και το πιθανό μέλλον. Ερευνάται η σχέση μεταξύ δημοκρατίας και αστικού χώρου, ενώ εξετάζονται εγχειρήματα λαϊκής ενδυνάμωσης στον πραγματικό κόσμο.

Το περιεχόμενο του βιβλίου εμπλουτίζεται περαιτέρω από τον πρόλογο της κοινωνικής οικολόγου και ανθρωπολόγου Eleanor Finley και τον διάλογο μεταξύ του συγγραφέα και του αφροαμερικανού επαναστάτη-στοχαστή Modibo Kadalie. Η επιμέλεια έχει γίνει από τον Andrew Zonneveld ενώ το εξώφυλλο είναι ένα έργο, ζωγραφισμένο στο χέρι, της καλλιτέχνιδας Julia Simoniello.

The post Ηχητικό: «Ορίζοντες Άμεσης Δημοκρατίας σε καιρό Κοινωνικής & Περιβαλλοντικης Κατάρρευσης» first appeared on Aυτολεξεί.

Σας καλούμε στην εκδήλωση-παρουσίαση του νέου βιβλίου “Horizons of Direct Democracy: Revolutionary Politics in an Age of Social and Environmental Collapse”.

Ο συγγραφέας του βιβλίου Yavor Tarinski παρουσιάζει μία ευανάγνωστη μελέτη σχετικά με την πολιτική της άμεσης δημοκρατίας. Το Ορίζοντες Άμεσης Δημοκρατίας: Επαναστατική Πολιτική στον καιρό της Κοινωνικής & Περιβαλλοντικης Κατάρρευσης αποτελεί έναν σύντομο και προσιτό τόμο που εξετάζει την πολιτική σκέψη βασισμένη σε έρευνα πάνω στο έργο του Κορνήλιου Καστοριάδη, του C.L.R. James κ.ά., ενώ παράλληλα αναδεικνύει μία άλλη ιστορία με δημοκρατικά παραδείγματα, από τα Βαλκάνια έως τη Λατινική Αμερική, τη Δυτική Ασία και πέρα ​​από αυτήν.

Στο έργο αυτό, ο συγγραφέας επιχειρεί να αναδείξει τις χωρικές και χρονικές διαστάσεις της δημοκρατικής πολιτικής και τις εφαρμογές της στο παρελθόν, το παρόν και το πιθανό μέλλον. Ερευνάται η σχέση μεταξύ δημοκρατίας και αστικού χώρου, ενώ εξετάζονται εγχειρήματα λαϊκής ενδυνάμωσης στον πραγματικό κόσμο.

Το περιεχόμενο του βιβλίου εμπλουτίζεται περαιτέρω από τον πρόλογο της κοινωνικής οικολόγου και ανθρωπολόγου Eleanor Finley και τον διάλογο μεταξύ του συγγραφέα και του αφροαμερικανού επαναστάτη-στοχαστή Modibo Kadalie. Η επιμέλεια έχει γίνει από τον Andrew Zonneveld ενώ το εξώφυλλο είναι ένα έργο, ζωγραφισμένο στο χέρι, της καλλιτέχνιδας Julia Simoniello.

Το βιβλίο έχει εκδοθεί στα αγγλικά από τον εκδοτικό “On Our Own Authority! Publishing” που λειτουργούν αφροαμερικανοί στην Ατλάντα. Θα έχουμε τη χαρά να διαθέτουμε αντίτυπα στον χώρο!

Για το βιβλίο θα μιλήσουν:
> Modibo Kadalie, μέσω ζωντανής τηλεδιάσκεψης (συγγραφέας, ιστορική φιγούρα των κινημάτων για τα πολιτικά δικαιώματα & του παναφρικανισμού)
> Αλέξανδρος Σχισμένος (δρ. φιλοσοφίας, μεταδιδακτορικός ΑΠΘ)
> Γιάβορ Ταρίνσκι (συγγραφέας του βιβλίου)

ΣΑΒΒΑΤΟ 14 ΜΑΡΤΙΟΥ στις 19.30
Κοινωνικός χώρος TRISE (Κολοκοτρώνη 31, Αθήνα)

* Ο Yavor Tarinski είναι συγγραφέας πολιτικής θεωρίας. Συμμετέχει σε κοινωνικά κινήματα στα Βαλκάνια, καθώς και σε διεθνή εγχειρήματα αφιερωμένα στην παραγωγή γνώσης από-τη-βάση. Είναι μέλος του Διεθνούς Ινστιτούτου Κοινωνικής Οικολογίας, του ελευθεριακού ιστότοπου Αυτολεξεί, καθώς και βιβλιογράφος του Καστοριάδη στο Agora International. Μεταξύ των βιβλίων του είναι τα Concepts for Democratic and Ecological Society και Reclaiming Cities: Revolutionary Dimensions of Political Participation, και στα ελληνικά Βαλκανική ομοσπονδία & Κομμούνες. Επαναστατικά προτάγματα στη Βουλγαρία του 19ου & 20ού αιώνα.

The post 14/03: Παρουσίαση βιβλίου “Horizons of Direct Democracy in an Age of Collapse” first appeared on Aυτολεξεί.

Η συγκρότηση κομματικού φορέα από τη Μαρία Καρυστιανού, ως απάντηση στο συλλογικό τραύμα που ακολουθεί τα Τέμπη, εντάσσεται, είτε μας αρέσει είτε όχι, στη μακρά παράδοση του μετασχηματισμού της κοινωνικής αγανάκτησης σε θεσμικά ακίνδυνη μορφή.

Τα κόμματα, ιστορικά και λειτουργικά, αφαιρούν τη βούληση από το κοινωνικό σώμα, τη συμπυκνώνουν σε πρόσωπα και τη μεταφέρουν σε ένα πεδίο όπου εμείς -οι πολλοί- δεν έχουμε κανένα απολύτως λόγο. Αυτή είναι η λογική της ανάθεσης. Ανεξαρτήτως προθέσεων και καθαρότητας προσώπων, η κομματική μορφή καθ’ εαυτήν προϋποθέτει ηγεσία, πειθαρχία και στρατηγική. Δηλαδή μια σαφή ιεραρχία όπου λίγοι αποφασίζουν και οι πολλοί καλούνται να σιωπούν στο όνομα μιας “δημοκρατίας” που εξαντλείται στην κάλπη.

Στο σήμερα και στην περίπτωση του επικείμενου κόμματος Καρυστιανού, καθοριστικό ρόλο παίζει, βεβαίως, το θυμικό. Τα Τέμπη παρήγαγαν, απολύτως δικαιολογημένα, ένα βαθύ κοινωνικό σοκ. Ένα βαθύ κοινωνικό τραύμα. Διάχυτη οργή, πένθος, αίσθηση αδικίας και μια πλήρη απώλεια εμπιστοσύνης στους θεσμούς. Η μαζική αγανάκτηση το κατέγραψε καθαρά. Το είδαμε και το βιώσαμε όλοι.

Όμως αυτό που βλέπουμε τώρα είναι μια προσπάθεια, αυτή η αγανάκτηση να πάψει να είναι συλλογική πρακτική και να μετατρέπεται σε πολιτικό πόρο. Το υποκείμενο του αγώνα, εμείς-οι πολλοί, αντικαθίσταται από έναν φορέα που μιλά στο όνομά του. Που χρησιμοποιεί την οργή του και που -κυρίως- εκμεταλλεύεται την απάθειά του.

Αυτό συνιστά ήττα. Τεράστια ήττα.

Το θυμικό μπορεί να λειτουργήσει ως κινητήρια δύναμη μόνο όσο παραμένει άμεσα συνδεδεμένο με τη συλλογική δράση και τη διαρκή συμμετοχή. Από τη στιγμή που επενδύεται σε μια ηγετική φιγούρα -όποια φιγούρα κι αν είναι αυτή-, παθητικοποιείται.

Η δε πολιτική επιστρέφει εκεί που έχουμε συνηθίσει. Να είναι υπόθεση άλλων.

Το προηγούμενο του 2011 είναι ενδεικτικό. Οι Πλατείες δεν ηττήθηκαν επειδή προδόθηκαν, αλλά επειδή αποδέχθηκαν τη μετάφρασή τους σε αντιπροσωπευτική μορφή. Ο Τσίπρας δεν καπέλωσε κάτι ζωντανό, όπως συνηθίζουν να λένε πολλοί ακόμα και σήμερα στις αναλύσεις τους, αντίθετα παρέλαβε ένα σώμα που είχε ήδη εγκαταλείψει την αυτονομία του. Από τη στιγμή που τα αιτήματα της κοινωνίας έγιναν κυβερνητικό πρόγραμμα, η κατάληξη ήταν -για κάποιους από εμάς- απολύτως προβλέψιμη.

Αν, λοιπόν, έπρεπε να είχαμε πάρει ένα μάθημα, αυτό είναι ότι το κρίσιμο δεν είναι ποιος εκπροσωπεί καλύτερα την κοινωνία, αλλά το αν η κοινωνία θέλει να εκπροσωπείται αντί να δρα.

Κάθε νέο κόμμα που υπόσχεται κάθαρση αναπαράγει το ίδιο μοτίβο: οι λίγοι μιλούν για τους πολλούς, ένας/μια φορτώνεται τη “λύση” και η συλλογική ισχύς εξανεμίζεται. Εξανεμίζεται όπως και η πραγματική απειλή για το σύστημα. Η απειλή που δεν συνίσταται φυσικά στην εναλλαγή προσώπων στην ηγεσία, αλλά στην επιμονή των ανθρώπων να παραμένουν πολιτικά παρόντες.

Υπό αυτή την έννοια, η κομματικοποίηση της οργής για τα Τέμπη δεν αποτελεί υπέρβαση της κρίσης αντιπροσώπευσης, αλλά σύμπτωμά της. Και όσο η κρίση αυτή απαντά με περισσότερη ανάθεση αντί με περισσότερη συμμετοχή, το αποτέλεσμα θα επαναλαμβάνεται: Ελπίδα – αφομοίωση – απογοήτευση.

The post Σκέψεις για το κόμμα Καρυστιανού: Το κρίσιμο δεν είναι ποιος εκπροσωπεί καλύτερα την κοινωνία, αλλά το αν η κοινωνία θέλει να εκπροσωπείται αντί να δρα first appeared on Aυτολεξεί.

Ο Edwards υπήρξε έντονος επικριτής της εκλογικής κομματικής πολιτικής και της συνδικαλιστικής γραφειοκρατίας, προωθώντας την άμεση δημοκρατία πέρα από την κρατική εξουσία και τον καπιταλισμό. Τα άρθρα και τα φυλλάδιά του εξετάζουν τους αυτοοργανωμένους εργατικούς αγώνες στην Καραϊβική, ενώ το ιδιαίτερο συγγραφικό του έργο διαπνέεται από μια φιλοσοφία της ιστορίας επηρεασμένη από τον ρασταφαριανισμό και από μια αμεσοδημοκρατική πολιτική που αναδεικνύει τον ρόλο των λαϊκών συμβουλίων στον απελευθερωτικό αγώνα της περιοχής. Παρά τη σημαντική πρακτική και θεωρητική συμβολή του στα κινήματα βάσης της Τζαμάικα και της ευρύτερης Καραϊβικής, παραμένει σε μεγάλο βαθμό άγνωστος στο διεθνές κοινό.

Παρακάτω παραθέτουμε μερικά αποσπάσματα από το πρώτο δημοσιευμένο βιβλίο, συλλογή κειμένων, του Joseph Edwards, με τίτλο Workers’ Self-Management in the Caribbean (επιμέλεια Matthew Quest):

Έχουμε, από τη μια, τους κρατικούς γραφειοκράτες της μεσαίας τάξης και, από την άλλη, τα διάφορα μαρξιστικά-λενινιστικά κόμματα και κινήματα, τα οποία όλα μιλούν για εργατικό έλεγχο και αυτοδιαχείριση. Και σαν να μην ήθελαν να υστερήσουν, οι συνδικαλιστικοί γραφειοκράτες έχουν επίσης αρχίσει να ζητούν εργατικό έλεγχο και αυτοδιαχείριση. Οι τρεις αυτές δυνάμεις είναι τόσο διαφορετικές μεταξύ τους όσο ο Πατέρας, ο Υιός και το Άγιο Πνεύμα. Αυτό που τις κρατά χωριστά είναι ο μεταξύ τους αγώνας για την εξουσία, που πηγάζει από τη κοινή τους επιθυμία να ελέγξουν τον κρατικό μηχανισμό. Αυτό που τις ενώνει είναι η εξίσου κοινή τους επιθυμία να συνεχίσουν την καταπίεση και την εκμετάλλευση των λαϊκών μαζών μέσα από την ιεραρχική οργάνωση της εργασίας για εμπορευματική παραγωγή – με τους ίδιους, ως επαγγελματίες «ειδικούς», επικεφαλής των εργοστασίων και των κρατικών θεσμών…

Οι μάζες δεν θα μπορούσαν ποτέ να καταλάβουν την κρατική εξουσία, επειδή το κράτος αποτελεί μια ιεραρχική μορφή κοινωνικής οργάνωσης και θα μπορούσε να καταληφθεί στο όνομα των μαζών μόνο από κάποιον άλλον…

Το κίνημα για την αυτοδιαχείριση θεωρεί το ζήτημα της αλλοτρίωσης ως θεμελιώδες και, ως εκ τούτου, επιδιώκει να αντιμετωπίσει ταυτόχρονα το ζήτημα της εκμετάλλευσης και της εξουσίας. Δεν είναι ότι δεν θεωρούμε το ζήτημα της εξασφάλισης περισσότερης τροφής, ρουχισμού και στέγασης ως υψίστης σημασίας. Απλώς δεν έχουμε καμιά πρόθεση να γίνουμε μόνο καλύτερα σιτιζόμενοι σκλάβοι. Πρέπει να γίνει σαφές ότι η αυτοδιαχείριση δεν είναι μια ρύθμιση που έχει επινοηθεί από κάποιο κράτος (μαρξιστικό-λενινιστικό ή μη) για τη συμμετοχή των εργαζομένων. Δεν σκοπεύουμε να ασχοληθούμε με τα νομικά ζητήματα σχετικά με το ποιος κατέχει τα μέσα παραγωγής. Αυτό που μας ενδιαφέρει είναι να καθιερώσουμε έναν αποτελεσματικό λαϊκό έλεγχο των παραγωγικών διαδικασιών. Ας αφήσουμε αυτό να καθορίσει τις σχέσεις ιδιοκτησίας…

Πόσοι από εμάς πιστεύουν ακόμα ότι μπορείς να τερματίσεις ένα σύστημα καταπίεσης ενσωματώνοντας έναν ή περισσότερους καταπιεσμένους στην καταπιεστική γραφειοκρατία; Όχι! Ακόμα και αν ολόκληρο το διοικητικό συμβούλιο αποτελούταν από εργάτες, τίποτα δεν θα είχε αλλάξει. Τότε όπως και τώρα, το ίδιο σύστημα διαχείρισης θα παρέμενε ανέπαφο…

Η αυτοδιαχείριση είναι το ζητούμενο της επανάστασης. Ο αγώνας που διεξάγεται από τις λαϊκές μάζες είναι να αποκτήσουν άμεσο έλεγχο σε όλους τους τομείς της κοινωνικής ζωής -η απουσία της οποίας ευθύνεται για τη φτώχεια, την καταπίεση και την αποξένωσή τους- αυτός ο αγώνας είναι ο αγώνας για την αυτοδιαχείριση. Η αυτοδιαχείριση δεν σημαίνει ότι η διοίκηση συμβουλεύεται τους εργάτες για το τι σκοπεύει να κάνει η ίδια η διοίκηση. Αυτό που σημαίνει είναι ότι οι ίδιοι οι εργάτες θα πρέπει να διαχειρίζονται συλλογικά την εργασία τους σε όλες τις πτυχές της και να βάλουν τέλος σε οποιαδήποτε διαχείριση εκτός από τους ίδιους.

Η έννοια της αυτοδιαχείρισης, για να έχει νόημα, δεν θα μπορούσε ποτέ να αφορά μόνο τον τόπο εργασίας ή οποιοδήποτε άλλο ξεχωριστό μέρος της κοινωνικής ύπαρξης. Λόγω της αλληλεξάρτησης όλων των τομέων της κοινωνικής μας ζωής και επειδή η ανθρωπότητα απαιτεί πλήρη κοινωνική ελευθερία, τότε η ουσιαστική και πραγματική αυτοδιαχείριση πρέπει να αγκαλιάζει τη ζωή στο σύνολό της…

Όλοι εκείνοι που κηρύττουν τις αρετές της ιεραρχικής εξουσίας θα μας κατηγορήσουν ότι είμαστε αντίθετοι στην οργάνωση. Κατά ειρωνικό τρόπο, στον αγώνα μας για την εγκαθίδρυση μιας κοινωνίας αυτοδιαχείρισης, όπου οι αποφάσεις λαμβάνονται από εκείνους τους οποίους επηρεάζουν, είναι ακριβώς η οργάνωσή μας (ή η έλλειψή της) που θα καθορίσει την επιτυχία (ή την αποτυχία) μας. Συγχέουν τη γραφειοκρατία και την ιεραρχία της εξουσίας με την οργάνωση.

Αυτό γίνεται περισσότερο παράλογο παρά ειρωνικό όταν συνειδητοποιεί κανείς ότι η άμεση δημοκρατία, ιδίως στον σημερινό κόσμο, απαιτεί ένα επίπεδο και μια ποιότητα οργάνωσης που δεν έχει ακόμη εμφανιστεί σε καμία κοινωνία. Από την άλλη πλευρά, η οργανωτική τους μορφή (των γραφειοκρατών), με τις τεράστιες μάζες να κατευθύνονται από τους λίγους, είναι ένα απόλυτο ελάχιστο επίπεδο οργάνωσης, και οτιδήποτε λιγότερο θα σήμαινε καθόλου οργάνωση…

Μια οργάνωση είναι είτε δημοκρατική είτε δεν είναι. Στο περιεχόμενο, αυτό σημαίνει ότι δεν μπορεί να υπάρχει άλλη εξουσία λήψης αποφάσεων εκτός της ίδιας της γενικής συνέλευσης, και η εκτέλεση των αποφάσεων δεν πρέπει να γίνεται με τρόπο που το όργανο που εκτελεί τις αποφάσεις να γίνεται ξεχωριστή εξουσία…

Η ανθρωπότητα δεν θα είναι ποτέ ελεύθερη μέχρι ο τελευταίος γραφειοκράτης να κρεμαστεί από τα σπλάχνα του τελευταίου καπιταλιστή…

—————————————————

ΒΛ. ΣΧΕΤΙΚΑ το βιβλίο των εκδόσεων Αυτολεξεί:

Χειραφέτηση, δημοκρατία & αποαποικιοποίηση – 2 συζητήσεις για το έργο του CLR James με τον Matthew Quest

The post Joseph Edwards: «Ο καταστασιακός της Καραϊβικής» για την αυτοδιαχείριση και την άμεση δημοκρατία first appeared on Aυτολεξεί.

Ηλίας Σεκέρης, ΝΑ ΞΑΝΑΜΑΘΟΥΜΕ ΝΑ ΦΑΝΤΑΖΟΜΑΣΤΕ. Η σκέψη του Καστοριάδη & η πράξη της ελευθερίας, Αθήνα: Αυτολεξεί, Νοέμβριος 2025, σελ. 214, διαστάσεις 14×21, ISBN 978-618-88138-0-9. Επιμέλεια: Ιωάννα-Μαρία Μαραβελίδη | Εξώφυλλο: Τόνια Λέντζου | Σελιδοποίηση: Απόλλωνας Πετρόπουλος, aftoleksi@gmail.com, www.aftoleksi.gr

Από το οπισθόφυλλο:

Πώς μπορεί η ανθρώπινη κοινωνία να επιτύχει την αυτονομία της; Πώς μπορούν οι άνθρωποι να χειραφετηθούν από τις δομές και τους θεσμούς που έχουν παγιωθεί σε μορφές ετερονομίας και καταπίεσης;

Η πρόταση του Καστοριάδη επαναφέρει τη ριζοσπαστική σύλληψη της φαντασίας στο κέντρο της πολιτικής. Μας καλεί να αμφισβητήσουμε το κανονικό και να τολμήσουμε να διατυπώσουμε το αδιανόητο: «ο δοσμένος κόσμος δεν είναι αναγκαστικός».

Το παρόν βιβλίο γεννήθηκε από μια βαθιά ριζωμένη ανάγκη να καταλάβουμε –και ίσως να μοιραστούμε– αυτή τη σκέψη που επιμένει πως η ελευθερία δεν είναι γεγονός τετελεσμένο αλλά δυνατότητα. Οι σελίδες του φιλοδοξούν να αποτελέσουν έναν ουσιαστικό οδηγό για όποιο άτομο επιθυμεί να προσεγγίσει τις βασικές έννοιες του φιλοσοφικού και πολιτικού έργου του Καστοριάδη. Ταυτόχρονα, επιχειρεί να προσφέρει μια πιο διαυγή και φιλική προς τον αναγνώστη προσέγγιση, χωρίς να θυσιάζεται το βάθος των εννοιών.

Ο Καστοριάδης δεν εγκατέλειψε ποτέ τη ριζοσπαστική επιθυμία μετασχηματισμού του κόσμου· αντίθετα, την απελευθέρωσε από τα θεωρητικά δεσμά του ιστορικού ντετερμινισμού. Μέσα από το έργο του, φωτίζεται η διαρκής πρόκληση προς την κοινωνία: να αναλάβει την ευθύνη της ύπαρξής της και να επιδιώξει την ελευθερία μέσα από τη συλλογική δράση.

Το πρόταγμα της αυτονομίας που θεμελιώνει είναι, τελικά, μια πράξη εμπιστοσύνης προς τον άνθρωπο. Μια εμπιστοσύνη επικίνδυνη και χωρίς εγγυήσεις. Η κριτική του προσφέρει ένα σπάνια διαυγές βλέμμα για το πού βρισκόμαστε σήμερα και τι μπορούμε –ακόμη– να φανταστούμε.

***

Λίγα λόγια για τον συγγραφέα:

Ο Ηλίας Σεκέρης γεννήθηκε και ζει στο Ηράκλειο Κρήτης. Είναι ανεξάρτητος ερευνητής και υποψήφιος διδάκτωρ Κοινωνιολογίας στο Πανεπιστήμιο Κρήτης. Σπούδασε Εφαρμοσμένα Μαθηματικά ενώ, στα πλαίσια του μεταπτυχιακού του, ανέπτυξε την έρευνά του για τη διάσταση των Κοινών στη σκέψη του Καρλ Πολάνυι. Είναι υπεύθυνος ιστογράφος του Κορνήλιου Καστοριάδη για τα ελληνικά στο Agora International – τη διεθνή πλατφόρμα συλλογής του έργου από και για τον Καστοριάδη. Στο sekeris.gr, τον προσωπικό του ιστότοπο, δημοσιεύει σκέψεις για τη φιλοσοφία, την κοινωνία και τη δημοκρατική δημιουργία του νοήματος. Η έρευνά του επικεντρώνεται στη συλλογική αυτοθέσμιση και στην ανανοηματοδότηση της νεωτερικότητας.

>> Συνέντευξη του συγγράφεα, στο pancreta.gr, για την έκδοση του βιβλίου: https://www.pancreta.gr/voices.php?p=40901 

Δελτίο τύπου:

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

ΠΡΟΛΟΓΟΣ
ΜΕΡΟΣ Α’: Βασικές οντολογικές & εννοιολογικές θεμελιώσεις του Καστοριάδη
1. Η φαντασία πριν από το φαντασιακό: Από την αναπαράσταση στη ρήξη
– Kant και Sartre
– Η ψυχαναλυτική οπτική των Freud και Lacan
2. Το ριζικό φαντασιακό ως πηγή της δημιουργίας
3. Κοινωνικό φαντασιακό & κοινωνικές φαντασιακές σημασίες
4. Το Μάγμα: Μια νέα οντολογία του Είναι
5. Το κοινωνικο-ιστορικό ως πεδίο ανάδυσης
ΜΕΡΟΣ Β’: Η πολιτική πρόταση του Καστοριάδη
1. Θεσμίζοντας τον κόσμο
2. Καλλιτεχνική πράξη & φαντασιακή δημιουργία
3. Αυτονομία & ετερονομία
4. Η ψυχαναλυτική διάσταση της αυτονομίας
5. Αυτοθέσμιση: Η κοινωνία ως συνειδητή δημιουργός των νόμων της
6. Ο αυτοπεριορισμός και η ηθική της αυτονομίας
7. Το ζήτημα της παιδείας και η κρίση της πολιτικής φαντασίας
8. Η διαύγαση ως προϋπόθεση της αυτονομίας: Συνείδηση, δημιουργία, πράξη
9. Η δημοκρατία ως πράξη αυτονομίας
– Η σημερινή κατάσταση: Ετερονομία με δημοκρατικό προσωπείο & η ανάγκη ενός νέου πολιτικού φαντασιακού
10. Η έννοια του προτάγματος της αυτονομίας
ΜΕΡΟΣ Γ’: Η ρήξη με την ετερονομία
1. Η Καστοριαδική κριτική στον μαρξισμό
– Κριτική στην οικονομική θεωρία του μαρξισμού
– Κριτική στην αντίληψη της Ιστορίας από τον Marx
– Από τη μαρξική πρωτοπορία στην αυτοθέσμιση
2. Ο άνθρωπος ως πράγμα: Η κριτική στον νεοφιλελευθερισμό
– Η αγορά ως αυτονόητη και απόλυτη
– Η υπονόμευση της δημοκρατίας
– Η καταστροφή της παιδείας και της κριτικής σκέψης
– Η αλλοτρίωση του ανθρώπινου υποκειμένου
3. Το ζήτημα της εξουσίας: Αναρχία & αυτονομία
– Εξουσία, πλειοψηφία και συλλογική δέσμευση
– Το ζήτημα της επανάστασης
– Η ανθρώπινη φύση
4. Εργασία & τεχνολογία
– Η εργασία ως θεμελιακή ανθρωπολογική και πολιτική κατηγορία
– Η ξένωση της εργασίας και η γραφειοκρατικοποίηση της κοινωνίας
– Η τεχνολογία ως φαντασιακή σημασία και ως φορέας ετερονομίας
– Η τεχνητή νοημοσύνη ως νέο διακύβευμα
– Αυτοδιαχείριση και δημιουργική εργασία: Το ριζοσπαστικό όραμα
5. Πολιτική οικολογία πέρα από τον οικοτεχνοκρατισμό
– Η περιβαλλοντική κρίση ως κρίση νοήματος
– Η κοινωνική οικολογία του Bookchin σε διάλογο με τον Καστοριάδη: Προς μια νέα οικολογική ανθρωπολογία
6. Η ριζική δημιουργία του νοήματος: Οντολογία, γλώσσα και φαντασιακό
– Αποδόμηση και γλωσσική στροφή: Ρήγματα στη νεωτερική οντολογία
– Το Είναι ως δημιουργία: Η οντολογία και η κριτική του Καστοριάδη
ΕΠΙΜΕΤΡΟ: Αποαποικιοποίηση της αυτονομίας
1. Από τον Διαφωτισμό στην ύστερη Νεωτερικότητα: Η μετάλλαξη της αυτονομίας
2. Τι σημαίνει να αποαποικιοποιήσουμε την αυτονομία;
3. Πρακτικά παραδείγματα: Φαντασιακές ρήξεις σε μικρή κλίμακα
4. Προς ένα άλλο φαντασιακό
ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ: Ο βίος και ο στοχασμός ενός αυτόνομου νου
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ 

ΣΗΜΕΙΑ ΔΙΑΘΕΣΗΣ

— Τα βιβλία του Αυτολεξεί μπορείτε να τα βρείτε σε όλα τα ενημερωμένα βιβλιοπωλεία πανελλαδικά καθώς και σε κοινωνικούς χώρους —

Όσα βιβλιοπωλεία ενδιαφέρονται να κάνουν παραγγελίες, μπορούν να το κάνουν στο e-mail: aftoleksi@gmail.com

The post ΝΑ ΞΑΝΑΜΑΘΟΥΜΕ ΝΑ ΦΑΝΤΑΖΟΜΑΣΤΕ. Η σκέψη του Καστοριάδη & η πράξη της ελευθερίας – Νέα κυκλοφορία first appeared on Aυτολεξεί.

Below you can watch the video recording of the book launch. It was a great and vibrant discussion with a beautiful and diverse panel!

The participants discuss various crucial contemporary topics through the stateless and anti-capitalist lens of direct democracy: migration and autonomy in Greece, organization and spontaneity in the Balkans, democracy as a procedure vs an ethos, and much more!

ABOUT THE BOOK —- “Horizons of Direct Democracy” is a short and accessible volume surveying the political thought of philosophers like Cornelius Castoriadis, CLR James while also dissecting real-world examples of direct democracy in action from the Baltic, to Latin America, Western Asia, and beyond. 

〉 You can order the book HERE 

“Firestorm Books” hosted the event and the book is published from “On Our Own Authority!”:

ABOUT THE PARTICIPANTS:

Yavor Tarinski is an independent researcher, activist and author. He participates in social movements around the Balkans, as well as in transnational organizations, dedicated to the production of grassroots knowledge. He is a member of the administrative board of the Transnational Institute of Social Ecology, of the editorial board of the Greek digital journal & publications Aftoleksi, as well as bibliographer at Agora International. Among his books are Concepts for Democratic and Ecological Society and Reclaiming Cities: Revolutionary Dimensions of Political Participation.

Eleanor Finley is an activist-scholar and cultural anthropologist who studies themes of social ecology, radical municipalism, and direct democracy. She is a Ph.D. Candidate in the Department of Anthropology at the University of Massachusetts, Amherst, as well as an Affiliate Researcher with Next System Studies at George Mason University. She is the author of the book Practicing Social Ecology: From Bookchin to Rojava and Beyond, Pluto Press 2025. She wrote about the book:

“Yavor Tarinski is extremely timely in this urgent, rigorous, and ambitious exploration of democratic revolution in the twenty-first century. Drawing on a truly rich array of examples, historical lessons, and practical cases, he illuminates how authority can be equitably shared and collectively managed, ensuring that no realm of society is elevated above others.”

Modibo Kadalie has spent nearly six decades as an activist, organizer, teacher, and scholar in the civil rights, Black power, and Pan-African movements. In Pan-African Social Ecology: Speeches, Conversations, and Essays, he reflects on the sit-ins, boycotts, strikes, urban rebellions, and anticolonial movements that have animated the late-twentieth and early-twenty-first centuries. Kadalie demonstrates how the forms of direct democracy that have evolved through these freedom struggles present the promise of a future defined by social liberation as well as ecological healing. He says:

“I was enthralled by [Tarinski’s] intricate knowledge of so many different forms of democracy. … We are fellow travelers, for sure.”

Andrew Zonneveld is an independent scholar, writer, and musician from Atlanta, Georgia. He is author of All Will Be Equalized!: Georgia’s Freedom Seekers of the Swamps, Backwoods, and Sea Islands 1526-1890 and the editor of The Commune: Paris, 1871 and To Remain Silent is Impossible: Emma Goldman & Alexander Berkman in Russia. He says:

“Yavor Tarinski revives the anarchistic spirit and politics of direct democracy in this thorough yet accessible volume, which is destined to become a resource for generations of activists, organizers, students, and scholars to come.”

The post “Horizons of Direct Democracy”: Video from the Book Launch / Βίντεο από την παρουσίαση του βιβλίου first appeared on Aυτολεξεί.

Η εκλογή του Mamdani στη Νέα Υόρκη παρουσιάζεται ως κοσμοϊστορικό γεγονός – και έτσι είναι όντως ως ένα βαθμό, όμως η μεγάλη εικόνα είναι πιο σύνθετη.

Δεν μετατράπηκε ξαφνικά η Νέα Υόρκη σε κοινωνία των πολιτών. Υπήρξε όμως πράγματι μια μετατόπιση μέσα στο ίδιο το ετεροκαθορισμένο πλαίσιο. Εμφανίστηκε ένας άνθρωπος εκτός του συνηθισμένου πολιτικού μηχανισμού, που δεν προέρχεται από τη συνηθισμένη πολιτική τάξη της Νέας Υόρκης και δηλώνει ανοιχτά σοσιαλιστής. Μιλάει δε, για κοινωνική στέγαση, αναδιανομή του πλούτου, δημόσια αγαθά και περιορισμό των λόμπι του real estate.

Αυτό δεν συμβαίνει τυχαία. Για να εκλεγεί ένας τέτοιος υποψήφιος, κάποιο τμήμα της κοινωνίας κινήθηκε, οργανώθηκε, συγκρούστηκε με συμφέροντα και αρνήθηκε την κλασική πελατειακή συνταγή. Αυτό μπορεί να μην αποτελεί φυσικά αναγέννηση της δημοκρατίας, είναι όμως ρωγμή στο στερεότυπο ότι τίποτα δεν αλλάζει. Το εκλογικό σώμα (δεν μπορούμε να μιλάμε για πολίτες), για μια στιγμή, δεν λειτούργησε σαν εντελώς παθητικός όχλος – καταναλωτής πολιτικών προϊόντων, αλλά ως συλλογικότητα με προτιμήσεις που δεν υπαγόρευσαν οι κλασικοί χορηγοί και οι διαφημιστικές.

Μέχρι εκεί.

Η δεύτερη ανάγνωση λέει ότι η δομή της εξουσίας δεν αλλάζει με την εναλλαγή προσώπων. Το αντιπροσωπευτικό πολίτευμα παραμένει αντιπροσωπευτικό: κάποιος αποφασίζει αντί των άλλων. Ένας δήμαρχος, όσο προοδευτικός και αν είναι, δεν καταργεί το γεγονός ότι η πόλη διοικείται από ένα πλέγμα γραφειοκρατίας, νομικών συμβάσεων, τεχνικών υπηρεσιών, συμφωνιών με το κράτος και -το σκληρότερο απ’ όλα- οικονομικών κέντρων εξουσίας που κανείς δεν εκλέγει. Τράπεζες, developers, funds κοκ.

Άρα η ετερονομία συνεχίζεται. Οι πολίτες δεν συναποφασίζουν για τον προϋπολογισμό, δεν έχουν δικαίωμα αρνησικυρίας στα έργα που καταστρέφουν τις γειτονιές τους, και κυρίως δεν αυτοθεσμίζονται. Δηλαδή δεν παράγουν τον νόμο αλλά τον υφίστανται. Απλώς – σε αυτή τη φάση – ο διαχειριστής της πόλης τους είναι λιγότερο εχθρικός απέναντί τους. Το φαντασιακό της (άνωθεν) εξουσίας παραμένει: οι ειδικοί αποφασίζουν για τους “μη ειδικούς”, το χρήμα διαμορφώνει τον χώρο, και η κοινωνία γίνεται αντικείμενο διοίκησης και όχι υποκείμενο αυτοθέσμισης.

Δεν είναι κακό βεβαίως που εκλέχθηκε ο Mamdani. Καλύτερα αυτός παρά οι συνηθισμένοι μηχανισμοί που βλέπουν τις πόλεις σαν φιλέτο real estate. Αλλά δεν πρέπει να μπερδεύουμε τη μετατόπιση εντός του συστήματος με την υπέρβαση του συστήματος. Η Νέα Υόρκη δεν έγινε ξαφνικά “πόλις”. Παραμένει μια τεράστια γραφειοκρατική μηχανή, με τους κατοίκους της περιορισμένους στο ρόλο ψηφοφόρου και φορολογούμενου.

Συγγνώμη που το χαλάω, αλλά η δημοκρατία δεν ήρθε. Το πολύ – πολύ να δημιουργήθηκε ένα πεδίο δυνατότητας. Το αν θα το αξιοποιήσει η κοινωνία… αυτό είναι άλλο ζήτημα.

The post Για την εκλογή Mamdani: «Συγγνώμη που το χαλάω, αλλά η δημοκρατία δεν ήρθε» first appeared on Aυτολεξεί.

Η ανάμνηση των περασμένων πραγμάτων δεν είναι απαραίτητα η ανάμνηση των πραγμάτων όπως ήταν.
~Μαρσέλ Προυστ [1]

Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά γνωρίσματα της εποχής μας είναι η νοσταλγία. Νοσταλγικά μοτίβα διαμορφώνουν την κυρίαρχη κουλτούρα, με τη μουσική και τις ταινίες να αναπαράγονται όλο και περισσότερο, ενώ οι πολιτικοί ηγέτες δίνουν έμφαση σε περασμένα μεγαλεία. Ένα γενικό αίσθημα απώλειας του συλλογικού ορίζοντα για το μέλλον διαπερνά την κοινωνία και απομένουν μονάχα παραμορφωμένες εικόνες του παρελθόντος.

Σε ένα άρθρο σχετικά με αυτό που αποκαλούν «Φασισμό των Εσχάτων Καιρών», η Naomi Klein και η Astra Taylor προσδιορίζουν το έργο που διατυπώνουν οι κυρίαρχες ελίτ και οι βάσεις υποστήριξής τους ως: «[Έ]να όραμα για το μέλλον που ακολουθεί ένα σχεδόν πανομοιότυπο σενάριο, ένα σενάριο στο οποίο ο κόσμος όπως τον ξέρουμε καταρρέει υπό το βάρος του και λίγοι εκλεκτοί επιβιώνουν και ευδοκιμούν σε διάφορα είδη κιβωτών, καταφυγίων και περιφραγμένων “πόλεων ελευθερίας”». [2]

Αυτό το αποκαλυπτικό όραμα δεν προέρχεται από το πουθενά. Αναδύεται μέσα από ένα συγκεκριμένο παγκόσμιο περιβάλλον και από τις συνέπειες της ανθρώπινης δραστηριότητας. Για πολύ καιρό, ένα σύστημα που βασίζεται στη λογική της κυριαρχίας -των ανθρώπων έναντι άλλων ανθρώπων, καθώς και της ανθρωπότητας έναντι της φύσης- έχει βυθίσει τον κόσμο σε μια πολυδιάστατη κρίση που απειλεί να καταστήσει τον πλανήτη ακατοίκητο.

Η κρίση αυτή είναι σύνθετη και αλληλένδετη. Η κυριαρχία, που μετριέται μέσω του κέρδους και της ιδεολογίας της απεριόριστης ανάπτυξης, έχει υποβαθμίσει το περιβάλλον, έχει εξαντλήσει τους πόρους και έχει διαταράξει τις εύθραυστες πλανητικές ισορροπίες. Το αποτέλεσμα είναι η κλιματική κατάρρευση, η εξάπλωση πανδημιών, οι πόλεμοι για σπάνιους πόρους, οι γενοκτονίες -όπως εκείνη της Γάζας- και μια γενικευμένη κοινωνική αποσύνθεση.

Μέσα σε ένα τέτοιο περιβάλλον, δεν είναι παράξενο που ευδοκιμούν «αποκαλυπτικά» οράματα. Τα επιστημονικά μοντέλα δείχνουν επανειλημμένα ότι, αν η ανθρωπότητα συνεχίσει στην ίδια πορεία, οι συνέπειες θα είναι ολέθριες. Οι κυρίαρχοι, ωστόσο, των οποίων η κερδοσκοπία βρίσκεται στην καρδιά των κρίσεων, κάνουν τα πάντα για να εμποδίσουν κάθε ουσιαστική αλλαγή καθώς μια αλλαγή θα σήμαινε απώλεια κυριαρχίας και προνομίων. Έτσι, τροφοδοτούν το αίσθημα του αναπόφευκτου – την πεποίθηση δηλαδή ότι “τα πράγματα είναι όπως είναι”.

Όπως είναι εύλογο, η απώλεια ελπίδας είναι σχεδόν ακατόρθωτη όταν βρίσκεσαι αντιμέτωπος με μια τόσο δεινή κατάσταση και όταν παράλληλα έχει εκλείψει ο δημόσιος χώρος – εκείνος ο ζωτικός τόπος όπου οι άνθρωποι μπορούν να οργανωθούν, να συζητήσουν και να αναζητήσουν ουσιαστικές λύσεις για την αποτροπή της κρίσης. Με τη λήψη αποφάσεων να έχει συγκεντρωθεί στα χέρια των πολιτικών και επιχειρηματικών ελίτ, οι δυνατότητες θεσμικής δράσης είναι ελάχιστες. Στην καλύτερη περίπτωση, μπορεί κανείς να ψηφίσει «πιο πράσινους» υποψηφίους, όμως, όπως έχουν δείξει ολόκληρες δεκαετίες κρατικής περιβαλλοντικής (κακο)διαχείρισης, αυτή η κρατικοκεντρική στρατηγική παράγει ελάχιστα και ασήμαντα αποτελέσματα. [3]

Μέσα σε αυτό το αδιέξοδο, η απαισιοδοξία και ο κυνισμός κυριαρχούν στο ψυχολογικό τοπίο, τροφοδοτώντας τη νοσταλγία για μια «καλύτερη παλιά εποχή». Η νοσταλγία, όμως, είναι το αντίθετο της ουτοπίας. Αν η ουτοπία στρέφεται προς το μέλλον και εκφράζει ελπίδα και οράματα, η νοσταλγία κλειδώνει το βλέμμα της στο παρελθόν. Και μάλιστα όχι όπως υπήρξε, αλλά όπως επινοείται εκ των υστέρων – σε μορφή κιτς.

Πρόκειται για μια επινόηση που πηγάζει από εγωιστικές ορμές, αναδυόμενη μέσα από συνθήκες ευρείας κοινωνικής αποδυνάμωσης. Η νοσταλγία στηρίζεται έντονα σε εθνικιστικά σχήματα καθώς και στην πίστη σε ισχυρές μεσσιανικές φιγούρες (λόγω της «εκνηπίωσης» ενός πληθυσμού που έχει αποστερηθεί πολιτικής δύναμης), οι οποίες θα φροντίσουν τον υποτιθέμενο «εκλεκτό» λαό, σε αντίθεση με τις ουτοπίες όπου η συλλογική ενδυνάμωση είναι συχνά ο δρόμος προς τα εμπρός.

Ο φιλόσοφος Κορνήλιος Καστοριάδης υπογραμμίζει αυτή την εσχατολογία της λαχτάρας της νοσταλγίας για τη «χρυσή εποχή», η οποία, όπως όλες οι χρυσές εποχές, είναι, επιπλέον, απολύτως φανταστική και προχωρά στην ιστορία μόνο προχωρώντας προς τα πίσω, επιθυμώντας συνεχώς να επιστρέψει στην εποχή στην οποία, όπως πιστεύει ο νοσταλγός, τα πράγματα (όπως η θεωρία και το πρόγραμμα) ήταν αδιαμφισβήτητα και καθιερωμένα μια για πάντα. [4] Κατά μία έννοια, αυτό που επιβάλλει η νοσταλγία είναι η λογική της ετερονομίας – μια συνθήκη κατά την οποία η κοινωνία δέχεται άκριτα τους νόμους και τους θεσμούς ως προερχόμενους από εξωκοινωνικές πηγές (θεούς, παράδοση, φύση κ.λπ.), αντί αυτοί να αυτοθεσμίζονται από την ίδια την κοινωνία.

Αυτό θέτει ένα σοβαρό πρόβλημα σε περιόδους κρίσης, όπως η δική μας, όταν η κατάσταση απαιτεί μια δραστικού τύπου αλλαγή. Αντί να αφήνει χώρο για τη συλλογική διερεύνηση πιθανών εναλλακτικών λύσεων, η νοσταλγία καλεί την αντιδραστική προσκόλληση στο τεχνητό παρελθόν του συντηρητισμού.

Σε αυτή τη γραμμή σκέψης, ο κοινωνικός οικολόγος Murray Bookchin υποστηρίζει χαρακτηριστικά: «Η υπόθεση ότι αυτό που υπάρχει σήμερα, πρέπει απαραίτητα να υπάρχει, είναι το οξύ που διαβρώνει κάθε οραματική σκέψη». [5]

Η νοσταλγία κινείται στη χρονικότητα της απώλειας, ενώ η ουτοπία στη χρονικότητα της προσδοκίας. Η αντιδραστική φύση της πρώτης πηγάζει από το πένθος για φανταστικά παρελθόντα. Αυτό αποτελεί πρόβλημα επειδή παρέχει εσφαλμένες απαντήσεις σε μια πολύ πραγματική κρίση – την απώλεια οργανικών κοινοτήτων. Με τον καπιταλιστικό καταναλωτισμό και το δόγμα «ανάπτυξη ή θάνατος», η αποξένωση έχει εξαπλωθεί στις κοινωνίες, αποσυνθέτοντας τις γνήσιες κοινοτικές συνδέσεις, αντικαθιστώντας τες με έναν εγωιστικό ανθρωπολογικό τύπο που ασχολείται πρωτίστως με τον εαυτό του. Έτσι, δημιουργείται ένας φαύλος κύκλος όπου μια κατάσταση απελπισίας και αποδυνάμωσης δημιουργεί αποξενωμένα άτομα που αναπαράγουν περαιτέρω το αίσθημα της απελπισίας και της αποδυνάμωσης.

Μια πιθανή οδός για την υπέρβαση αυτού του αδιεξόδου είναι η ανοικοδόμηση των κοινοτικών σχέσεων μέσω του ανοίγματος ενός γνήσιου δημόσιου χώρου και χρόνου όπου η συλλογική δύναμη μπορεί να ανακτηθεί και να ασκηθεί από όλα τα μέλη της κοινωνίας. Άλλωστε, η θεμελιώδης βάση μιας ουσιαστικής κοινωνίας είναι ότι τα άτομα που την αποτελούν συμμετέχουν ενεργά στη διαχείρισή της και αναλαμβάνουν την πλήρη ευθύνη για τον τρόπο που λειτουργεί και ενεργεί. Ένα τέτοιο περιβάλλον άμεσης δημοκρατίας αποτελεί το εύφορο έδαφος για τη γέννηση πολιτικών κοινοτήτων που υπερβαίνουν τη λογική του βραχυπρόθεσμου κέρδους και αναγνωρίζουν τη βαθιά διασύνδεση ανάμεσα στο άτομο, το συλλογικό και τον φυσικό κόσμο, του οποίου η ανθρωπότητα αποτελεί αναπόσπαστο τμήμα.

Αν σήμερα η νοσταλγία και η αποξένωση είναι μεταξύ των κύριων δυνάμεων που διατηρούν άθικτο το status quo, διαποτίζοντας έτσι την ερήμωση του κόσμου μας από το κυρίαρχο σύστημα, τότε η αναγέννηση του προτάγματος της άμεσης δημοκρατίας και των κοινών είναι αυτά που μπορούν να βοηθήσουν το 99% του πληθυσμού να αυτο-ενδυναμωθεί και να επιφέρει κρίσιμες αλλαγές. Από μια τέτοια προσέγγιση από-τα-κάτω μπορεί να αναδυθεί ένας συλλογικός ορίζοντας για ένα βιώσιμο μέλλον. Όπως υπογραμμίζει η Χάνα Άρεντ, «η ικανότητα δράσης, η οποία, άλλωστε, είναι η κατεξοχήν πολιτική ικανότητα, μπορεί να υλοποιηθεί μόνο ως μία από τις πολλές και πολλαπλές δυνάμεις της ανθρώπινης κοινότητας». [6]

Παραπομπές:

[1] Larry Christopher: “The Cult of Nostalgia,” PlanetAgora, https://planetagora.medium.com/the-cult-of-nostalgia-5e863816476

[2] Naomi Klein and Astra Taylor: “The End Times,” The Guardian, https://www.theguardian.com/us-news/ng-interactive/2025/apr/13/end-times-fascism-far-right-trump-musk. Βλέπε στα ελληνικά Συνέντευξη της Ναόμι Κλάιν για τον «Φασισμό των έσχατων καιρών»: https://www.aftoleksi.gr/2025/05/08/synenteyxi-tis-naomi-klain-ton-fasismo-ton-eschaton-kairon/

[3] Dimitrios Roussopoulos.  Political Ecology: Beyond Environmentalism (Porsgrunn: New Compass 2015) σ.9.

[4] David Ames Curtis (ed.): The Castoriadis Reader (Oxford: Blackwell, 1997), σ.108.

[5] Murray Bookchin: “The Meaning of Confederalism” in Green Perspectives #20, https://theanarchistlibrary.org/library/murray-bookchin-the-meaning-of-confederalism

[6]  Hannah Arendt: “Amor Mundi: Explorations in the Faith and Thought of Hannah Arendt”, Hannah Arendt Center, https://hac.bard.edu/amor-mundi/quote-of-the-week-2011-11-14

———————————————————————-

Συνέντευξη της Ναόμι Κλάιν για τον «Φασισμό των έσχατων καιρών»

The post Ξεπερνώντας τη Νοσταλγία: Από τις Αποκαλυπτικές Κιβωτούς στους Πολίτες-Επιστάτες first appeared on Aυτολεξεί.