Την πρωτομαγιά του 1985, η Συντονιστική Επιτροπή Νότιας Ελλάδας (ΣΕΝΕ) για τη διοργάνωση της πρώτης πανελλαδικής αναρχικής συνδιάσκεψης, έκανε εκδήλωση στα Προπύλαια σχετικά με το πραγματικό νόημα της μέρας αυτής, προσπαθώντας να δείξει πώς τ’ αφεντικά και το κράτος έχουν προσπαθήσει να αλλοιώσουν και να διαστρεβλώσουν τόσο τη μέρα εκείνη στο Σικάγο, όσο και τους εργατικούς αγώνες που ακολούθησαν και συνεχίζονται μέχρι σήμερα. Στο πλαίσιο αυτής της εκδήλωσης, επισκεφτήκαμε στις 30 Απρίλη τον γέροντα αγωνιστή Α. Στίνα, προκειμένου να μας δώσει στοιχεία από πρωτομαγιές που έζησε εκείνος, από τα πρώτα χρόνια της ζωής του ελληνικού εργατικού κινήματος. Τα στοιχεία αυτά (μαζί και με άλλα που μας έδωσε ο συναγωνιστής του Α. Στίνα από τη Θεσσαλονίκη Γιάννης Ταμτάκος) παρουσιάστηκαν σε ομιλίες τη μέρα της εκδήλωσης. Όμως με τον Α. Στίνα η συζήτηση δεν μπορούσε να παραμείνει μόνο στα ιστορικά ζητήματα και τις αναμνήσεις. Ακολούθησε και κουβέντα σχετικά με τη σημερινή κατάσταση του παγκόσμιου και ελληνικού επαναστατικού και εργατικού κινήματος, το ρόλο του κομμουνιστικού κόμματος, για τους νέους, την οργάνωση του κινήματος κλπ. Αυτή την κουβέντα δημοσιεύουμε, πιστεύοντας ότι βοηθάει ουσιαστικά στην κατανόηση ορισμένων ζητημάτων, μιας και η πολύχρονη πείρα του Α. Στίνα είναι κάτι παραπάνω από πολύτιμη για μας τους νεότερους. Η απόδοση έχει ελάχιστες διορθώσεις από το πρωτότυπο και αυτό έγινε, για να διατηρηθεί το ύφος της συζήτησης. Συμμετείχαν πέρα από τον Α. Στίνα ο Γιώργος Χ. και ο Παναγιώτης Κ. από την εφημερίδα Αρένα και ο σύντροφος Χρηστός από την αναρχική ομάδα Κηφισιάς.

[Τα παραπάνω επρόκειτο να αποτελούσαν το εισαγωγικό κείμενο στη δημοσίευση της κουβέντας στο τεύχος 6 της εφημερίδας Αρένα, που δεν κυκλοφόρησε ποτέ]

Γιώργος: Το προηγούμενο Σάββατο σας επισκέφτηκε ο Κορνήλιος Καστοριάδης. Tι σας είπε σε γενικές γραμμές για τη σημερινή κατάσταση του επαναστατικού κινήματος;

Α. Στίνας: Μου έλεγε ότι στη Γαλλία δεν παρατηρείται το φαινόμενο που βλέπουμε εδώ, δηλαδή ότι έρχονται και με βρίσκουν παιδιά του λυκείου και μιλάμε και θέλουν να μάθουν. Η κατάργηση της ιεραρχίας, η αποδέσμευση από την κηδεμονία, έχουν γίνει αντικείμενο ευρύτερων συζητήσεων μέσα στους νέους. Στη Γαλλία δεν γίνεται κάτι τέτοιο, υπάρχει η παλιά αναρχική ομοσπονδία που όμως δεν κάνει και πολλά πράγματα. Από τα παλιά μέλη του Σοσιαλισμός ή Βαρβαρότητα τα περισσότερα δρουν σαν ξεχωριστά άτομα και ορισμένα δουλεύουν μέσα στα συνδικάτα. Από τις παλιές ομάδες μόνο στην Αγγλία υπάρχει ακόμη η Solidarity, κι αυτό γιατί ανέχονται τις καταστάσεις και δεν διασπώνται.

Γιώργος: Σήμερα στην Ελλάδα πράγματι παρουσιάζεται αυτό το φαινόμενο των νέων παιδιών που με πολύ πάθος και ενεργητικότητα θέλουν να κάνουν διάφορα πράγματα. Όμως παρουσιάζεται ένα πρόβλημα, αυτό της έλλειψης θεωρητικού υπόβαθρου. Έτσι περιμένουν από κάποιον άλλο μεγαλύτερο και πεπειραμένο να πάρει πρωτοβουλίες, ενώ άλλες φορές λένε ότι θα κάνουν διάφορα και τελικά δεν κάνουν τίποτα. Πάντως το κύριο χαρακτηριστικό που έχουμε σήμερα είναι ότι το μεγαλύτερο μέρος του ενεργού χώρου αποτελείται από νέα παιδιά 18-22 χρόνων.

Α. Στίνας: Νομίζω όμως ότι τελικά είναι καλύτερα έτσι. Οι παλιότεροι έχουν κάποια επιρροή, κάνουν τίποτα;

Γιώργος: Υπάρχουν σαν άτομα, αλλά από εκεί και πέρα τίποτα, καμιά οργανωμένη προσπάθεια.

Α. Στίνας: Διάβασα ένα άρθρο στον Αναρχο σχετικά με το τι είναι ο αναρχισμός. Πολύ θεωρητικό κείμενο, στο τέλος δεν καταλήγει πουθενά.

Γιώργος: Ναι, ήταν ένα καθαρά θεωρητικό κείμενο, που δεν έχει και πολύ σχέση με την πραγματικότητα. Στην αρχή έλεγε ότι προσπαθούσε να δώσει τον ορισμό του αναρχισμού, όταν τελικά κάτι τέτοιο μόνο από την πράξη μπορεί να προκόψει.

Α. Στίνας: Συμφωνώ, γιατί τελικά ο αναρχισμός είναι αυτό το ίδιο το κίνημα που είδαμε στο αποκορύφωμά του, δηλαδή στην επανάσταση, όταν καταργούνται οι αρχηγοί, καταργούνται τα πάντα και μένουν οι μάζες. Δηλαδή ο αναρχισμός είναι ότι είναι η ίδια η επανάσταση, ότι είναι η ίδια η εργατική τάξη μέσα στην επανάσταση. Εκεί στην Ισπανία, οι αναρχικοί τελικά απέτυχαν. Βεβαία και να επικρατούσαν, θα τους χτυπούσαν κατόπιν και η Αμερική και η Ρωσία, προπάντων αυτή. Αλλά πέρα απ αυτό, η άποψη που επικράτησε τότε, ότι δηλαδή πήραμε την παραγωγή στα χέρια μας και η πολιτική εξουσία δε μας χρειάζεται, είναι εντελώς ανόητη, γιατί ναι μεν δεν σου χρειάζεται, αλλά δεν την καταργείς κιόλα. αφού δεν αφοπλίζεις τους χωροφύλακες και δεν στέλνεις τον Λίστερ που έδρασε στην Καταλωνία είτε στο σπίτι του, είτε στη φυλακή. Τους άφησαν όπως ήταν και πριν και βέβαια οι χωροφύλακες τους χτύπησαν. Έπειτα αυτό που έγινε, με ολόκληρες αναρχικές ταξιαρχίες να δίνουν μάχες στα μέτωπα, ενώ πίσω τους ο Λίστερ κρέμαγε τους αναρχικούς εργάτες και διέλυε τις κολεκτίβες. Πολύ συναισθηματικοί, κάτι τέτοιο πρέπει να λείψει.

Παναγιώτης: Αυτό είναι ένα πρόβλημα που υπάρχει και σήμερα στο δικό μας τον χώρο, δεν έγινε μόνο στην Ισπανία. Αυτό που κυριαρχεί τελικά είναι το συναίσθημα. Δηλαδή ορισμένοι εμφανίζονται σαν λυσσασμένοι με τους μπάτσους και λένε να κάνουμε το ένα και το άλλο, όμως όταν πάνε να κάνουν κάτι τους βγαίνει πάντα το συναίσθημα, ενώ σε τέτοιες μορφές πάλης δεν μπαίνει μόνο θέμα συναισθήματος, αλλά κύρια λογικής. Για παραδείγματος χάριν με τα επεισόδια που γίνονται τώρα στην πλατεία Εξαρχείων, τους πιάνει μια υπερεπαναστικότητα, φτιάχνουν τις μολότωφ, τις πετάνε, τους κυνηγάνε μετά οι μπάτσοι, πιάνονται 5-6, τους αφήνουν βέβαια την άλλη μέρα, αλλά εκκρεμούν εις βάρος τους βαριές κατηγορίες και πάει λέγοντας. Κάτι τέτοιο γίνεται συνέχεια, με τον ίδιο ρυθμό.

Α. Στίνας: Αυτό που λες για τις κατηγορίες δεν πειράζει, εκείνο που έχει ενδιαφέρον είναι οι απολογίες. Γιατί μέχρι τώρα αυτό που λένε είναι ότι δεν ήμουν εγώ, περνούσα τυχαία κλπ, ενώ πρέπει να αναλάβουν κάποιες ευθύνες και να πουν ότι ναι είμαστε αυτοί και πάμε να κάνουμε εκείνο, δηλαδή όχι να ομολογήσουν ότι ρίξανε μολότωφ, αλλά να πουν ότι αγωνιζόμαστε για να καταργήσουμε αυτό το καθεστώς. Όπως παραδείγματος χάριν μ’ αυτό που έμεινε στην ιστορία σαν «Συμμορία Μπονό», που κρεμάστηκαν τελικά αφού αγωνίστηκαν σαν αναρχικοί ενάντια σ’ ένα σύστημα που σκότωσε 15.000.000 ανθρώπους στον Α’ παγκόσμιο πόλεμο. Δηλαδή πρέπει να δείξουν πιο είναι αυτό το καθεστώς εναντίον του οποίου αγωνίζονται και το οποίο τελικά γι’ αυτόν τον λόγο τους βάζει φυλακή.

Γιώργος: Ναι, το πρόβλημα μ’ αυτά τα παιδιά είναι ότι τελικά αυτά που κάνουν, τα κάνουν ενστικτώδικα, μη ενταγμένα σ’ ένα γενικότερο θεωρητικό πλαίσιο, έτσι ώστε να πουν ναι εμείς το κάναμε γι’ αυτόν και εκείνο το λόγο. Και μετά βέβαια φοβούνται τις συνέπειες και λένε ήμασταν περαστικοί, δεν ξέρουμε τίποτα κλπ.

Χρήστος: Επιπλέον ο αναρχικός χώρος δεν έχει τη δυνατότητα τώρα να καλύψει όλες αυτές τις πράξεις και να στηρίξει αυτούς τους ανθρώπους.

Α. Στίνας: Κοίτα, όλη αυτή η κατάσταση με τους αναρχικούς είναι κάτι το καινούργιο για την ελληνική πραγματικότητα. Μπορεί να υπάρχει κάμποσα χρόνια, αλλά από άποψη ιδεολογικής και οργανωτικής συγκρότησης, είναι κάτι το καινούργιο. Αυτό πάλι, με την άποψη ότι δεν χρειάζεται καμιά οργάνωση. Άλλο πράγμα είναι η οργάνωση για την οργάνωση που πάει να πάρει την εξουσία στα χέρια της για να καταπιέσει τις μάζες, κι άλλο πράγμα είναι η οργάνωση σαν κατάκτηση των ανθρώπων, απαραίτητη για να κινηθούν τα πράγματα.

Γιώργος: Πάντως σήμερα η άποψη που υπήρχε παλιότερα ότι δεν θέλουμε καμιά οργάνωση, δεν ακούγεται σχεδόν καθόλου. Αντίθετα υπάρχει η τάση για συνεργασία των ομάδων και η εκδήλωση της Πρωτομαγιάς που γίνεται από τη Συντονιστική Επιτροπή Νότιας Ελλάδας (ΣΕΝΕ), είναι μια ακόμη απόδειξη. Στην κοινά οργανωμένη παρουσία αποσκοπεί και η 1η πανελλαδική αναρχική συνδιάσκεψη. Τώρα πού θα φτάσουμε, μόνο το μέλλον μπορεί να το δείξει.

Α. Στίνας: Πάντως αυτό που γίνεται τώρα εδώ, δεν γίνεται αλλού. Ας πούμε στην Αμερική, η IWW, που κάποτε ήταν πολύ ισχυρή, με 800.00 μέλη, στην πλειοψηφία τους αναρχικούς, σήμερα αποτελείται απλά από μερικούς γέροντες και κάποιους νεότερους, που βγάζουν μια εφημερίδα και τίποτα παραπάνω. Στην Ισπανία πάλι, η παλιά ομοσπονδία ουσιαστικά είναι ανύπαρκτη και τά-κανε θάλασσα με τις διασπάσεις της. Το κομμουνιστικό κόμμα παίζει κι εδώ τον ρόλο του. Γίνεται παραδείγματος χάριν επανάσταση στη Νικαράγουα και παίρνουν αυτοί την εξουσία. Εγώ είχα γνωρίσει δύο ζευγάρια Σαντινίστας που τους είχαν φιλοξενήσει κάτι φίλοι και δεν ήταν καθόλου σταλινικοί, αλλά αντίθετα είχαν συνειδητοποιήσει τι είναι το κομμουνιστικό κόμμα και τι σκοπούς έχει. Και βλέπεις τώρα από τη μια μεριά η Αμερική να παίρνει το μέρος των αντεπαναστατών δεξιών, ενώ από την άλλη η Ρωσία εκφράζει τη συμπάθειά της, η Κούβα το ίδιο, στέλνουν ανθρώπους για να τους οργανώσουν, τους δίνουν και όπλα, τα πουλάνε δηλαδή, τσάμπα δεν δίνουν τίποτα, με αποτέλεσμα να πέφτουν από τη σκύλα στη χάρυβδη. Και δεν είναι μόνο αυτό, είναι και η απογοήτευση γιατί λέμε κάναμε μια επανάσταση και βρεθήκαμε χειρότερα απ’ ότι ήμασταν πριν. Αν κάνουμε μια δεύτερη μπορεί να είναι ακόμη χειρότερα. Πώς εξηγείται το γεγονός ότι στη Ρωσία, σε μια χώρα με τέτοια επαναστατική παράδοση, δεν γίνεται τίποτα, οι εργάτες το ρίχνουν στο μεθύσι, ή το πολύ-πολύ να χαλάνε τις μηχανές, ή να μη δουλεύουν καθόλου. Έχουν απογοητευτεί, δεν υπάρχει προοπτική, δεν βλέπουν τι άλλο να κάνουν. Κάποιους διανοούμενους που ξεφυτρώνουν τους αφήνουν και φεύγουν, πάνε στην Αμερική, μπαίνουν σε κάποια πανεπιστήμια και χάνονται.

Παναγιώτης: Στην Αγγλία, τον αγώνα των ανθρακωρύχων πώς τον είδατε;

Α. Στίνας: Κοίτα, εκεί πράγματι κάτι έγινε, τουλάχιστον από πλευράς αντοχής. Στην Αγγλία από παλιά το συνέδριο των εργατικών συνδικάτων δεν εξέφραζε ούτε τα πραγματικά αισθήματα των άγγλων εργατών, ούτε τον συσχετισμό των δυνάμεων. Υπήρχαν παλιά μέσα στο κίνημα πολλές επαναστατικές οργανώσεις με επιρροή (τις είχε κριτικάρει μάλιστα ο Λένιν στο βιβλίο του Αριστερισμός, η παιδική αρρώστεια του κομμουνισμού) που δεν φαίνονταν στα συνέδρια των εργατικών συνδικάτων. Στην Αγγλία ίσως το κίνημα να είναι καλύτερα από αλλού, γιατί υπάρχει μια παράδοση από τα εργατικά συμβούλια. Αυτή τη συμβουλιακή οργάνωση την επέβαλλε η δομή των συνδικάτων που είναι ομοιοεπαγγελματικά, με αποτέλεσμα να υποχρεωθούν οι εργάτες των μεγάλων εργοστασίων να βγάζουν κοινές επιτροπές. Ο Καστοριάδης που είχε πάει και τους είχε δει, είπε ότι κάθε 15 μέρες έχουν συνέλευση, όπου υπάρχει λογοδοσία και απολογισμός από τη συνδικαλιστική ηγεσία.

Παναγιώτης: Ειδικά με τους ανθρακωρύχους πιστεύω ότι μεγάλο ρόλο παίζει το γεγονός ότι ζουν μαζί, έχουν δικά τους χωριά, έχουν δηλαδή τη λεγόμενη εργατική αλληλεγγύη. Στα χωριά δεν είναι εύκολο παραδείγματος χάριν να μπει ένας μπάτσος και να κάνει εξακρίβωση στοιχείων. Αυτή η αλληλεγγύη ήταν ένας σημαντικός παράγοντας και για τη διάρκεια της απεργίας, αλλά και για τη μαχητικότητα που έδειξαν οι απεργοί, με τα σαμποτάζ, τις μάχες με τους μπάτσους κλπ.

Α. Στίνας: Πάντως αυτό που είναι απολύτως βέβαιο είναι ότι αν υπάρξει επαναστατικό κίνημα στη σύγχρονη κοινωνία, αυτό θα είναι οι αναρχικοί. Δεν χωράει πια τίποτ’ άλλο.

Γιώργος: Δεν μπορώ να πω ακριβώς τι θα γίνει στο εξωτερικό, αλλά στην Ελλάδα πιστεύω ότι αν κινηθούμε οργανωμένα σε όλους τους κοινωνικούς χώρους, θα δούμε πολύ κόσμο να ενστερνίζεται τις ιδέες μας. Θέλω να πω ότι πρέπει να γίνει μια συνεπής και συνεχής δουλειά σ’ αυτούς τους χώρους, κι όχι να εμφανιζόμαστε ευκαιριακά με μια προκήρυξη ή με μια μπροσούρα, λίγες φορές τον χρόνο. Το θετικό στην Ελλάδα είναι ότι πέρα από την παραδοσιακή Αριστερά και τους φορείς της, δεν υπάρχει τίποτα, ενώ κάτι τέτοιο δεν συμβαίνει παραδείγματος χάριν στη Γαλλία, όπου υπάρχουν, τουλάχιστον στον εργατικό χώρο, οι αυτοδιαχειριστές της CFDT κλπ. Έτσι πολλοί, αν και είναι δυσαρεστημένοι μ’ όλα αυτά που συμβαίνουν, ψηφίζουν τους συνδικαλιστές του ΠΑΣΟΚ ή του ΚΚΕ γιατί απλά δεν έχουν άλλη επιλογή. Αν λοιπόν εμείς κινηθούμε με συνέπεια και επιμονή, τα περιθώρια είναι πράγματι μεγάλα. Άλλωστε εδώ η παράδοση του αναρχικού κινήματος είναι μικρή, ώστε δεν μπορεί να πει κάποιος ότι και οι αναρχικοί τι έκαναν, τίποτα. Είναι καινούργια όλα αυτά τα πράγματα.

Α. Στίνας: Είναι καινούργια, μόνο που γίνονται και κάποιες ενέργειες που μάλλον δυσφημούν το κίνημα. Οι δε δημοσιογράφοι αυτά παίρνουν και παρουσιάζουν σαν αναρχικό κίνημα, διαστρεβλώνοντας την πραγματικότητα. Αλλά και πώς να καταργήσεις αυτές τις ενέργειες;

Παναγιώτης: Καλά, όσον αφορά τους δημοσιογράφους πάντα αυτό θα κάνουν, γιατί για κάτι τέτοιο πληρώνονται. Το μόνο που μπορούμε να κάνουμε εμείς είναι να δουλέψουμε έτσι ώστε να δώσουμε στον κόσμο να καταλάβει, όσο είναι δυνατόν, ποιοι είμαστε και τι θέλουμε.

Α. Στίνας: Έχω συζητήσει με πολλά παιδιά που έρχονται εδώ και τους λέω να μαζευτούν και να κάνουν μια ομάδα, να συνδεθούν με κάποιους άλλους ανθρώπους, κι έτσι να διαδίδονται οι ιδέες. Αν τυχόν βρεθείς σε μια συζήτηση να παρεμβαίνεις και να λες την κουβέντα σου, ή αν γίνεται κάποια διάλεξη και επιτρέπεται να γίνονται ερωτήσεις, να τις κάνεις, έτσι ώστε να αποκαλύπτεις τι κρύβει ο ομιλητής. Έπειτα υπάρχουν κι αυτές οι συνελεύσεις των συνοικιών, αν και δεν ξέρω τι γίνεται εκεί ακριβώς. Θέλω να πω ότι πρέπει να πηγαίνεις σ’ αυτές τις συνελεύσεις, κι όταν έρχεται ο υπουργός και βγάζει λόγο, εσύ να σηκωθείς και να πεις ότι εδώ πέρα έχουμε να κάνουμε με μια δική μας υπόθεση, τι δουλειά έχει και έρχεται ο υπουργός, μπορούμε να λύσουμε τα ζητήματά μας και μόνοι μας. Ή στα σωματεία να λέμε ότι πρέπει να γίνεται τακτικά λογοδοσία και πως πρέπει να έχουμε το δικαίωμα ν’ αλλάζουμε το διοικητικό συμβούλιο όταν θέλουμε εμείς και όχι όταν λέει το καταστατικό. Μια βασική διεκδίκηση είναι και το ίσο ημερομίσθιο. Να, παραδείγματος χάριν τώρα που είχαν απεργία οι υπάλληλοι του Δήμου Αθήνας. Ζητάς να παίρνεις όσα και ο Μπέης, ή ακόμα και περισσότερα, γιατί ο Μπέης δεν κάνει και τίποτα. Αλλά το πιο σημαντικό είναι να μιλήσεις για το τι είναι τελικά το ημερομίσθιο. Είναι δηλαδή όπως λέει ο Μαρξ εμπόρευμα του οποίου η αξία καθορίζεται από το τι χρειάζεται για να μπορέσει να ξαναδουλέψει την άλλη μέρα ο εργάτης, ή είναι εκείνο που χρειάζεται για να ζήσει ο άνθρωπος τελικά. Βάζεις δηλαδή το ζήτημα σε μια τελείως διαφορετική βάση. Σήμερα, επίσης, προσπαθούν να δημιουργήσουν ένα νέο ιδιαίτερο κοινωνικό στρώμα, τους συνδικαλιστές, δηλαδή ανθρώπους των κομμάτων και όχι της εργατικής τάξης. Έτσι προσπαθούν να αποξενώσουν τις μάζες από κάθε πολιτική εκδήλωση, από κάθε πολιτική δράση.

Χρήστος: Πράγματι υπάρχει μια ελίτ, αλλά όχι στη βάση των συνδικάτων, γιατί στις διάφορες περιοχές, στις γειτονιές, ο ένας ξέρει τον άλλο, υπάρχουν δεσμοί, ακόμα και συγγενικοί, κι έτσι μπορεί να υπάρξει διάλογος για ένα ζήτημα ακόμα και μέσα στο καφενείο. Το πρόβλημα είναι με την κεντρική διοίκηση. Έτσι που λειτουργούν τα συνδικάτα, μ’ όλες τις γραμμές κι όλες τις αποφάσεις, ακόμα και για το παραμικρότερο θέμα, όπως παραδείγματος χάριν αν θα κολληθεί μια χειρόγραφη αφίσα στον χώρο εργασίας, να παίρνονται στα κεντρικά γραφεία, καταλαβαίνει κανείς ότι το πρόβλημα είναι ο συγκεντρωτισμός και η γραφειοκρατικοποίηση των συνδικάτων. Έπειτα υπάρχουν πολλοί εργάτες, απλά μέλη, που θα ήθελαν ν’ αντιταχθούν στους εργατοπατέρες. Έτσι όμως που είναι το καταστατικό, δεν τους αφήνει και πολλά περιθώρια για αντίλογο και πρωτοβουλίες από τα κάτω.

Α. Στίνας: Αυτοί ξέρουν καλά τι κάνουν. Ας πούμε τότε παλιά, επί μοναρχίας, οι καπνεργάτες διάλεγαν την εποχή που τα καπνά αν έμεναν θα σάπιζαν και τότε έκαναν απεργία. Τώρα το αιφνίδιο έχει καταργηθεί, αφού σε υποχρεώνουν να ειδοποιήσεις από μέρες πριν, πότε θα απεργήσεις. Είναι σαν ο στρατός να προειδοποιεί τον αντίπαλό του ότι την τάδε μέρα θα επιτεθούμε, γι’ αυτό φυλαχτείτε. Θυμάμαι που στη Θεσσαλονίκη, κατά την τρίτη διοργάνωση της έκθεσης, ενώ ήταν όλα έτοιμα για να ξεκινήσει, οι εργάτες τη μέρα των εγκαινίων ξεκίνησαν απεργία.

Χφήστος: Υπάρχουν ακόμα και τα διαιτητικά δικαστήρια που μας χτυπάνε.

Α. Στίνας: Ναι, ουσιαστικά έχει καταργηθεί η απεργία. Και πέρα απ’ όσα είπαμε προηγουμένως, έχουν καταργήσει κι αλλιώς την απεργία. Για παράδειγμα αν απεργήσουν οι ηλεκτροτεχνίτες, υπάρχει παρακαταθήκη ρεύματος για να δουλέψουν τα εργοστάσια. Έπειτα υπάρχει και το οργανωμένο σώμα των απεργοσπαστών. Ενώ παλιά που το εργοστάσιο ήταν στο Φάληρο, όταν απεργούσαν οι εργάτες, σταματούσαν τα πάντα. Μια φορά είχε έρθει στο εργοστάσιο ο Βενιζέλος και ο εκπρόσωπος των εργατών Παπανικολάου πήγε να του δώσει τα αιτήματα. Ο Βενιζέλος όμως αρνήθηκε να τα συζητήσει και πήγε να φύγει. Τότε, αμέσως, σταμάτησαν τα πάντα, φώτα, τρένα κλπ, κι έτσι αναγκάστηκε να ξαναγυρίσει και να συζητήσει. Ήταν κάτι άλλο που λες εκείνα τα χρόνια, εγώ θεωρώ ευτύχημα για τον εαυτό μου που έχω ζήσει αυτό το κίνημα, που ο άνθρωπος, ο εργάτης, ήταν πραγματικός αγωνιστής. Έβλεπες στη Θεσσαλονίκη πως όταν έφευγε από τη δουλειά του πήγαινε γραμμή στο εργατικό κέντρο, ούτε σπίτι του, ούτε πουθενά αλλού. Στις αίθουσες του εργατικού κέντρου, στο καφενείο, γίνονταν συζητήσεις όχι για το αν θα πάρουμε μεγαλύτερο μεροκάματο, αλλά για τον σοσιαλισμό, για διάφορα βιβλία που έβγαιναν κλπ. Αν κυκλοφορούσε μια μπροσούρα, γινόταν ανάρπαστη από τους εργάτες. Τώρα τα πράγματα δεν είναι έτσι. Ας ελπίσουμε και περισσότερο ας παλέψουμε για να έρθουν καλύτερες μέρες για το κίνημα και το προλεταριάτο.

The post Άγις Στίνας: Συζητώντας με την Κολεκτίβα Αρένα (1985) first appeared on Aυτολεξεί.

ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΓΙΑ ΤΗ Β’ ΕΚΔΟΣΗ

Το αντικείμενο αυτής της μελέτης είναι η Ουγγρική Επανάσταση του Οκτώβρη 1956, η πρώτη μετά τον δεύτερο παγκόσμιο ιμπεριαλιστικό πόλεμο, προλεταριακή επανάσταση. Τα εξαιρετικά πολύτιμα για τις εργαζόμενες μάζες διδάγματα απ’ αυτήν εκτίθενται και αξιολογούνται σ’ αυτή τη μελέτη από τον αναμφισβήτητα πιο αρμόδιο γι’ αυτό. Ο Καστοριάδης είναι αυτός που από το ‘46, από δέκα χρόνια δηλαδή πριν το ‘56 είχε αποκαλύψει τον μύθο του «Εργατικού» Κράτους, την ταξική φύση αυτής της εκμεταλλευτικής κοινωνίας και την ασυμφιλίωτη αντίθεση ανάμεσα στις εργαζόμενες μάζες και τη σταλινική γραφειοκρατία, αντίθεση που με τη δύναμη φυσικού νόμου οδηγεί σε μια πάλη μέχρι θανάτου μεταξύ τους. Οι Ούγγροι εργάτες με το όπλο στο χέρι επαληθέψανε αυτή την κριτική.

«Αποδείξανε με τις πράξεις τους ότι η διαφορά μεταξύ των εργατών και του «εργατικού κράτους», είναι η διαφορά μεταξύ ζωής και θανάτου.

Και ότι θα προτιμούσαν να πεθάνουν πολεμώντας το «εργατικό κράτος», παρά να ζούνε ως εργάτες κάτω από το «εργατικό κράτος»…». Η ουγγρική επανάσταση δεν αποκάλυψε μόνο την απάτη του «εργατικού κράτους» με δεμένους και φιμωμένους τους εργάτες, αλλά απόδειξε για μια ακόμα φορά εκείνο που έχουν αποδείξει όλες οι πραγματικά λαϊκές επαναστάσεις: την ικανότητα των λαϊκών μαζών να πάρουν αυτές οι ίδιες στα χέρια τους την υπόθεσή τους και να αναλάβουν αυτές οι ίδιες, δίχως μια δήθεν φωτισμένη και δήθεν κάτοχο των ιστορικών νόμων ηγεσία, τη διεύθυνση της κοινωνίας. «Στην Ουγγαρία το κίνημα των μαζών ήταν ισχυρό και τόσο ριζοσπαστικό που μέσα σε λίγες μέρες έκαμε κυριολεκτικά σκόνη και το κομμουνιστικό κόμμα και ολάκερο τον κρατικό μηχανισμό. Ούτε καν «δυαδική εξουσία». Ό,τι υπήρχε ως εξουσία ήταν στα χέρια της ένοπλης νεολαίας και των εργατικών συμβουλίων. Το «Πρόγραμμα» των εργατικών συμβουλίων ήταν απολύτως ασυμβίβαστο με τη διατήρηση της γραφειοκρατικής δομής της κοινωνίας. Αξίωνε την αυτοδιαχείριση των επιχειρήσεων, να καταργηθούν οι νόρμες εργασίας, τη δραστική μείωση των ανισοτήτων στους μισθούς, το πρόσταγμα στις γενικές απόψεις του σχεδιασμού, τον έλεγχο στη σύνθεση της κυβέρνησης και καινούργιο προσανατολισμό της εξωτερικής πολιτικής…

Η ελευθερία του λόγου και της οργάνωσης για όλους, οποιεσδήποτε και αν είναι οι ιδιαίτερες πολιτικές γνώμες του καθενός, θεωρήθηκε αμέσως αυτονόητη…

Ποια είναι η ιστορική και κοινωνιολογική σημασία αυτού του έκτακτου πολλαπλασιασμού κομμάτων, οργανώσεων κ.λπ. μέσα σε λίγες μέρες; Είναι ακριβώς αυτό: μία αυθεντική επανάσταση έγινε. Παρόμοιος πολλαπλασιασμός, ενώ ταυτόχρονα εκφράζονται με όλες τις παραλλαγές τους οι αντίστοιχες ιδέες είναι, πράγματι το διακριτικό σήμα της επανάστασης… Όλοι οι τομείς, όλα τα στρώματα του έθνους αφήνουν την παθητικότητά τους και την κομφορμιστική υποταγή τους στην παλαιά τάξη. Όλοι προσπαθούν να πάρουν ενεργό μέρος στο γκρέμισμά της και στη διαμόρφωση μιας νέας τάξης. Η κοινωνία καταπιεσμένη ίσαμε τότες, ολάκερη αδράχνει τη δυνατότητα να εκφράζεται, ο καθένας σηκώνεται και βροντοφωνάζει τις ιδέες και τις διεκδικήσεις του… Η επανάσταση είναι η κατάσταση εκείνη, υπερθέρμανσης και τήξης της κοινωνίας, που συνοδεύει τη γενική κινητοποίηση όλων των κατηγοριών και όλων των στρωμάτων και την κατεδάφιση όλων των κατεστημένων φραγμών. Αυτό το χαρακτηριστικό γνώρισμα είναι που κάνει κατανοητή την έκτακτη απελευθέρωση και τον έκτακτο πολλαπλασιασμό του δημιουργικού δυναμικού της κοινωνίας κατά τις επαναστατικές περιόδους, το σπάσιμο των επαναλαμβανομένων κύκλων της κοινωνικής ζωής και το ξαφνικό άνοιγμα της ιστορίας… Παρά τη μικρή της ζωή, η ουγγρική επανάσταση έθεσε κατ’ αρχήν τις οργανωτικές μορφές και τα κοινωνικά νοήματα που δηλώνουν μία κοινωνικοϊστορική θεσμική δημιουργία. Η πηγή αυτής της δημιουργίας ήταν η δραστηριότητα του ουγγρικού λαού: διανοουμένων, φοιτητών, εργατών…

Κατά την αυτόνομη δραστηριότητά του και με τη βοήθειά της, ο λαός δημιούργησε νέες θετικές αλήθειες. Τις ονομάζω θετικές γιατί ενσαρκώνονται σε πράξεις και σε οργανωτικές μορφές με προορισμό όχι μόνο ν’ αγωνιστούν εναντίον της καταπίεσης και της εκμετάλλευσης της γραφειοκρατίας, αλλά επίσης και προπαντός να υπηρετήσουν νέες μορφές οργάνωσης της κοινωνικής ζωής στη βάση νέων αρχών. Αυτές οι αρχές συνεπάγονται ριζική ρήξη με τις κατεστημένες κοινωνικές δομές (στην Ανατολή όσο και στη Δύση) και από τη στιγμή που διατυπώνεται ρητά κάνουν χωρίς νόημα τη «θεωρία και την κληρονομημένη πολιτική «φιλοσοφία». Αυτό με τη σειρά του, ανατρέπει την πατροπαράδοτη σχέση μεταξύ «θεωρίας και «πράξης» καθώς και μεταξύ «θεωρητικών» και απλών ανθρώπων. Στην ουγγρική επανάσταση -όπως και στα άλλα ιστορικά παραδείγματα- βρίσκουμε μια καινούργια αφετηρία, μια καινούργια πηγή, που μας αναγκάζει να στοχαστούμε εκ νέου πάνω στο πρόβλημα της πολιτικής -δηλαδή της συνολικής θέσμισης της κοινωνίας- στο σύγχρονο κόσμο και μας δίνει ταυτόχρονα μερικά από τα όργανα αυτού του στοχασμού».

Παρέθεσα αρκετά αποσπάσματα από τη μελέτη αυτή του Καστοριάδη. Είναι από το μέρος εκείνο της μελέτης που θα πρέπει να συγκεντρώσει τη μεγαλύτερη προσοχή του αναγνώστη: τι είναι η Επανάσταση; Τι είναι το αυθόρμητο; Τι είναι αυτή η απότομη απροειδοποίητη τρομακτική έκρηξη που ανατινάζει στον αέρα αιωνόβιους θρόνους και υπεραιωνόβιους θεσμούς; Τι αλλαγές συντελούνται στη συνείδηση, στη σκέψη, στην ψυχή αυτών των μέχρι χθες αδιάφορων ή φαινομενικά αδιάφορων μαζών; Πού βρίσκονται κρυμμένες και πώς εξηγούνται οι απίστευτες πνευματικές αρετές και οι ακόμα περισσότερο απίστευτες δημιουργικές ικανότητες που αποκαλύπτονται σ’ αυτές τις μεγάλες στιγμές; Σ’ όλα αυτά ο αναγνώστης θα βρει μια θετική απάντηση στη μελέτη αυτή του Καστοριάδη. Και είναι μια απάντηση που δίνει πεποίθηση, θάρρος και ελπίδες για το μέλλον του κινήματος των λαών, για τη χειραφέτησή τους.

Ό,τι έχει μία πραγματική αξία για τους αγώνες των λαών για την απελευθέρωσή τους, αυτό το βρήκανε οι ίδιες οι επαναστατημένες μάζες. Ο Μαρξ στο Κομμουνιστικό Μανιφέστο γράφει για την ανύψωση της εργατικής τάξης σε άρχουσα τάξη. Τίποτα όμως για τη μορφή της εξουσίας. Πώς οι εργαζόμενες μάζες μπορούν να εξασφαλίσουν την κυριαρχία τους και πώς μπορούν να προφυλάξουν τον εαυτό τους από τον πάντα υπαρκτό κίνδυνο να τις ξαναδώσουν και να τις ξαναβάλουν στον ζυγό οι ίδιοι οι αντιπρόσωποι; Αυτό που δεν σκέφτηκε ή δεν μπόρεσε να βρει ο Μαρξ, το βρήκαν οι επαναστατημένοι εργάτες στο Παρίσι τον Μάρτη του 1871.

Και ο Μαρξ έγραφε γι’ αυτό στο έργο του «Ο Εμφύλιος πόλεμος στη Γαλλία»: «Το πρώτο διάταγμα της Κομμούνας ήταν η κατάργηση του μόνιμου στρατού και η αντικατάστασή του από το ένοπλο έθνος… Το συμβούλιο της κομμούνας απαρτιζόταν από δημοτικούς εκπροσώπους εκλεγομένους με καθολική ψηφοφορία στα διάφορα διαμερίσματα του Παρισιού. Αυτοί ήταν υπεύθυνοι και ανακλητοί κάθε στιγμή… Από τα μέλη του συμβουλίου της κομμούνας ως τον τελευταίο εργάτη, όλοι στις δημόσιες υπηρεσίες πληρώνονταν με τον ίδιο μισθό σαν απλοί εργάτες. Όλα τα προνόμια και οι ιδιαίτερες επιχορηγήσεις που προσφέρονταν στις υψηλές θέσεις του κράτους εξαφανίστηκαν μαζί με τις θέσεις… Τίποτε δεν ήταν πιο ξένο στο πνεύμα της κομμούνας από το να ζητήσει να αντικαταστήσει την καθολική ψήφο με ένα καθεστώς ιεραρχικών διορισμών…»

Και ο Ένγκελς στον πρόλογό του σ’ αυτό το έργο του Μαρξ γράφει: «Η Κομμούνα ήταν υποχρεωμένη να αναγνωρίσει αμέσως, ότι η εργατική τάξη δεν μπορούσε να εξακολουθήσει τις κυβερνητικές λειτουργίες με τον παλιό κρατικό μηχανισμό. Ότι για να μην χάσει πάλι την νεοαποχτημένη κυριαρχία της, έπρεπε από το ένα μέρος να σαρώσει ολόκληρη την παλιά κατασταλτική μηχανή, που έως τότε είχε χρησιμοποιηθεί εναντίον της, και από το άλλο να εξασφαλίσει απέναντι των δικών της αντιπροσώπων και υπαλλήλων καθιερώνοντας την αρχή ότι όλοι χωρίς εξαίρεση μπορούσαν σε κάθε στιγμή να ανακληθούν… Κατά της μοιραίας αυτής μεταμόρφωσης όλων των κυβερνητικών συστημάτων που είχαν υπάρξει, δηλαδή της μεταμόρφωσης του κράτους και των οργάνων του από υπηρέτες σε κυβερνήτες της κοινωνίας, η Κομμούνα χρησιμοποίησε δύο αποτελεσματικά μέσα: Πρώτον, διόριζε σ’ όλες τις θέσεις… πρόσωπα εκλεγόμενα με καθολική ψηφοφορία καθιερώνοντας συγχρόνως το δικαίωμα ανακλητότητας σε κάθε στιγμή για τους εκλεγομένους από τους εκλογείς τους. Δεύτερον, πλήρωνε όλους τους υπαλλήλους ανώτερους και κατώτερους με το ίδιο ημερομίσθιο που έπαιρναν και οι εργάτες…»

Αυτά δεν είναι θεωρητικά σχήματα, αλλά η ακριβής περιγραφή της πραγματικότητας εκείνου που δημιουργήσανε οι επαναστημένες μάζες για να προφυλάξουν την ελεύθερη κοινότητα που εγκατέστησαν από μία νέα τυραννία. Σ’ όλα τα μεγάλα λαϊκά κινήματα οι μάζες δεν εξεγερθήκανε μόνο εναντίον της εκμετάλλευσης και της καταπίεσης αλλά θέσανε και το πρόβλημα της νέας οργάνωσης της κοινωνίας. Η Παρισινή Κομμούνα του 1871, τα ρωσικά Σοβιέτ το 1905 και 1917, τα εργατικά συμβούλια στη Γερμανία το 1919, οι εργατικές Επιτροπές στην Ισπανία το 1936, τα εργατικά συμβούλια στην Ουγγαρία το 1956 ήταν όργανα πάλης εναντίον των εκμεταλλευτών και του κράτους τους και νέες μορφές οργάνωσης των ανθρώπων στηριζόμενες σε αρχές αντίθετες απ’ αυτές της εκμεταλλευτικής κοινωνίας.

Αυτά τα μεγαλειώδη δημιουργήματα των επαναστατημένων μαζών μένουν άγνωστα στους ίδιους. Πόσοι ξέρουν τι λέγανε και τι κάνανε με δική τους πρωτοβουλία και με δική τους συλλογική δράση έξω από κομματικές εντολές οι εργάτες και χωρικοί της Ρωσίας το 1917-’18; Πόσοι ξέρουν για τα ελεύθερα σοβιέτ της Νότιας Ουκρανίας; Πόσοι ξέρουν για τη διεύθυνση της παραγωγής από τους εργάτες στη Βαρκελώνη το 1936; Πόσοι ξέρουν για τις ελεύθερες κομμούνες των αναρχικών χωρικών στη Λεβάντα, την Αραγωνία, την Ανδαλουσία, την Καστίλη, για την πραγματικά ανθρώπινη συλλογική τους ζωή; Πολύ λίγοι.

Ο «αμερόληπτος» ιστορικός είναι ίσως το πιο σπάνιο είδος στον κόσμο μας. Ακόμη και αυτοί οι σπάνιοι, που είναι ή που θεωρούνται αμερόληπτοι και σοβαροί, είναι πάντα τόσο επιεικείς στα εγκλήματα των εκμεταλλευτών και των δημίων που κυβερνούν τους λαούς, όσο είναι αυστηροί για τους λαούς όταν παίρνουν τα όπλα εναντίον των δημίων τους. Αλλά οπωσδήποτε μπορείς να βρεις μερικές αλήθειες σ’ αυτούς. Την ηρωϊκή ιστορία του Σπάρτακου δεν τη γράψανε δούλοι. Εκεί που δεν θα βρεις ούτε ίχνος αλήθειας είναι η ιστορία του εργατικού κινήματος από το 1917 και ύστερα. Εκεί δεν υπάρχει τίποτε άλλο πέρα  από πλαστογραφία και παραποίηση, από μύθους και απάτη. Ένα από τα πιο βασικά και πιο άμεσα αλλά και τα πιο δύσκολα καθήκοντα των επαναστατών σήμερα είναι η αποκατάσταση της αλήθειας για την ιστορία του εργατικού κινήματος, για την ιστορία δηλαδή των μαχόμενων για τη χειραφέτησή τους προλεταριακών μαζών.

Αυτή η κοινωνική, οικονομική, πολιτική, πνευματική χειραφέτησή τους, αυτά ήταν για αυτές, όπως και για τούς επαναστάτες ο Σοσιαλισμός. Και αυτή η χειραφέτηση δεν συμβιβάζεται με κανενός είδους κηδεμονία και χειραγώγηση και δεν μπορεί να πραγματοποιηθεί παρά από τις ίδιες τις μάζες και από κανέναν άλλον που ενεργεί δήθεν για λογαριασμό τους. Το πρώτο άμεσο έργο μιας νικηφόρου σοσιαλιστικής επανάσταση είναι η ολοκληρωτική καταστροφή του κράτους και η ανάληψη όλων των εξουσιών από τις επαναστατημένες μάζες μέσω των εργατικών συμβουλίων, οργάνων δηλαδή που εκλέγονται απ’ αυτές στα εργοστάσια, στα ορυχεία, στα λιμάνια, στα ιδρύματα, στα καράβια, στις σχολές, στις στρατιωτικές μονάδες, στα χωριά, που βρίσκονται κάτω από την άμεση εξάρτησή τους, που είναι υπεύθυνα απέναντί τους, που λογοδοτούν σ’ αυτές και που ανακαλούνται οποτεδήποτε απ’ αυτές. «Η ύπαρξη αυτών των αυτόνομων οργάνων των μαζών (Συμβούλια, Επιτροπές, Κομμούνες) δεν είναι απλώς μια μορφή εξουσίας αλλά αυτή η ίδια η Επανάσταση».

Η ελευθερία του λόγου, του τύπου, της οργάνωσης, της συγκέντρωσης, της διαδήλωσης, της απεργίας είναι απεριόριστη. Είναι δίχως νόημα η ουσιαστική κυριαρχία των μαζών δίχως αυτή την χωρίς όρια και φραγμούς ελευθερία. Αυτή ακριβώς «η φυσική, ελεύθερη, ανεμπόδιστη εκτύλιξη της αυτόνομης δημιουργικής δραστηριότητας των μαζών που εγκαθιστούν νέες μορφές συλλογικής ζωής αυτή είναι η ουσία της σοσιαλιστικής αλλαγής».

«Οι επαναστατημένες μάζες δεν μπορούν να πραγματοποιήσουν τον αντικειμενικό σκοπό της επανάστασής τους, παρά εάν οικοδομήσουν την ίδια τους την εξουσία σ’ όλους τους τομείς της κοινωνικής τους δραστηριότητας». Εάν οι δυσκολίες κλονίσουν την εμπιστοσύνη τους στον εαυτό τους, εάν εμπιστευθούν την υπόθεσή τους στους «αρχηγούς», στους «ειδικούς», στο «κόμμα», η εκμετάλλευση και η καταπίεση μοιραία θα ξαναγεννηθούν. Η ανάληψη της εξουσίας από το «κόμμα» αυτόματα αναπαράγει και με οξύτερη ακόμα μορφή, εκείνο που η επανάσταση κατάργησε και εκείνο που προκάλεσε την επανάσταση: τη διαίρεση των ανθρώπων στους λίγους που διευθύνουν και αποφασίζουν και στις λαϊκές μάζες που απλώς εκτελούν εκείνα που αποφάσισαν άλλοι για λογαριασμό τους. Αναπαράγεται δηλαδή το θεμέλιο πάνω στο οποίο μόνο μία εκμεταλλευτική κοινωνία είναι δυνατό να οικοδομηθεί. Οι δήθεν «ιστορικές κατακτήσεις» (κρατικοποιήσεις, σχέδιο) που υπερασπίζουν οι νέοι κύριοι της κοινωνίας, αφού εκτοπίσανε τις μάζες από την εξουσία και αφού τις ξαναβάλαν στο ζυγό, δεν είναι παρά ο τύπος της εκμεταλλευτικής κονωνίας στο σημερινό της στάδιο: στον γραφειοκρατικό καπιταλισμό. Και σ’ αυτή τη μετατροπή δεν υπάρχει τίποτε το αντίθετο με τη λογική της πάλης των τάξεων και τίποτε το ιστορικά παράδοξο.

«Η σύγχρονη κοινωνία είναι κοινωνία γραφειοκρατικού καπιταλισμού. Στη Ρωσία, στην Κίνα και στις άλλες χώρες που περνιούνται για «σοσιαλιστικές» πραγματώνεται η πιο καθαρή και η πιο ακραία μορφή του γραφειοκρατικού καπιταλισμού…

… η γραφειοκρατία είναι μία νέα εκμεταλλευτική και καταπιεστική τάξη με αυτόνομες και αυτοφυείς ιστορικές βάσεις… Η εθνικοποίηση των μέσων παραγωγής και η σχεδιοποίηση της οικονομίας δεν έχουν σαν τίποτα, και από μόνες τους, καμία σχέση με τον σοσιαλισμό, αντίθετα αποτελούν την πλήρη και ιδεώδη μορφή που επιτρέπει την απόλυτη συγκέντρωση της κοινωνικής, πολιτικής, οικονομικής, ιδεολογικής εξουσίας στα χέρια μιας κυρίαρχης μειοψηφίας, που φυσικά δεν ασκεί την εξουσία αυτή παρά για τα δικά της συμφέροντα, για να αυξήσει τα προνόμιά της και να επεκτείνει τη δύναμή της». «Η πρώτη μετά το δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο σοσιαλιστική επανάσταση πνίγηκε στο αίμα. Στην απόφαση του ουγγρικού λαού να διευθύνει ο ίδιος δίχως ανεξέλεγκτους κηδεμόνες τη συλλογική του ζωή, το Κρεμλίνο εξαπέλυσε εναντίον του 2.500 τανκς και 200.000 στρατό. Κι αυτός ο στρατός, με μία δίχως προηγούμενο λύσσα, γκρεμίζει, καταστρέφει, πυρπολεί, σκοτώνει και σφάζει δίχως διάκριση φύλου και ηλικίας. 30.000 νεκροί, 200.000 πρόσφυγες σε άλλες χώρες και αρκετές χιλιάδες -προπαντός νέοι- φορτώνονται αλυσοδεμένοι στα βαγόνια για τα βάθη της Σιβηρίας. Η Βουδαπέστη γίνεται ερείπια και νεκροταφείο. Αυτός είναι ο απολογισμός του έργου των σφαγέων του ουγγρικού λαού.

Απ’ όλες τις άρχουσες τάξεις, από όλους τους εκμεταλλευτές και από όλους τους δήμιους της ιστορίας, η πιο θηριώδης, η πιο κτηνώδης, η πιο αδίστακτη και η πιο κυνική είναι η «σοσιαλιστική» γραφειοκρατία. Αυτή υποδουλώνει λαούς και έθνη, αλλά αυτό πρέπει να πιστεύουν ότι το κάνει εν ονόματι του Σοσιαλισμού. Κι αυτός ο μύθος του Σοσιαλισμού πρέπει να διατηρείται. Της είναι τόσο αναγκαίος για τους ιμπεριαλιστικούς της σκοπούς, όσο είναι για τους Αμερικανούς η «υπεράσπιση της δημοκρατίας, και των ανθρωπίνων δικαιωμάτων των λαών». Κάθε θαρραλέα πρωτοβουλία από το μέρος των λαών στη Ρωσική αυτοκρατορία για την απελευθέρωσή τους ή ακόμα για τα πιο στοιχειώδη τους οικονομικά συμφέροντα είναι και μία απειλή για την αποκάλυψη του μύθου του Σοσιαλισμού, για την αποκάλυψη δηλαδή της πιο μεγάλης και της πιο τερατώδους απάτης της Ιστορίας· της απάτης του «Εργατικού» Κράτους και του Σοσιαλισμού με τις εργαζόμενες μάζες αποξενωμένες από τα μέσα παραγωγής και το προϊόν εργασίας τους, στερημένες από κάθε δυνατότητα συμμετοχής στην πολιτική ζωή, στερημένες από τα πολιτικά και δημοκρατικά δικαιώματα που με ποτάμια αίμα είχαν κατακτήσει, σκλάβοι και άβουλα εκτελεστικά όργανα στα χέρια των εκμεταλλευτών τους, της «σοσιαλιστικής» γραφειοκρατίας. Αυτόν τον μύθο απεκάλυψε η εξέγερση του ουγγρικού λαού τον Οκτώβρη του ‘56. «Αποδείξανε με τις πράξεις τους ότι η διαφορά μεταξύ των εργατών και του «εργατικού κράτους» είναι η διαφορά μεταξύ ζωής και θανάτου και ότι προτίμησαν να πεθάνουν πολεμώντας το «εργατικό κράτος», παρά να ζούνε σαν εργάτες κάτω από το «εργατικό κράτος».

Φεβρουάριος 1980

A. Στίνας

#Σαν_σήμερα

The post Οκτώβρης του ’56: Ο Άγις Στίνας για την Ουγγρική Επανάσταση first appeared on Aυτολεξεί.

Έπειτα από τόσα χρόνια από τη γνωριμία μου με τον Σπύρο Στίνα και λόγω της σημαντικής επανέκδοσης των Αναμνήσεων, σκέφτομαι τον ακέραιο, μαχητικό και αγωνιστικό χαρακτήρα του Σπύρου που δεν άλλαξε έως το τέλος της ζωής του.

Πέρα απο την ιστορική πια διάσταση της ταραχώδους ζωής του, παράνομης ζωής φυλακισμένης, αυτό που με έφερε κοντά του ήταν η δυνατότητά του της κριτικής που άνοιγε καινούρια θεωρητικά/αγωνιστικά μονοπάτια. Η διορατικότητα για το μέλλον και οι καίριες ερωτήσεις που έθετε – πολλές φορές αναπάντητες. Η παράθεση νέων ερωτημάτων με σύγχρονη αντίληψη και με βάση πάντα την απελευθέρωση του ανθρώπου και τη δημιουργία ενός ανάλογου κινήματος· το οργανωτικό πρόβλημα σε μια επαναστατική περίοδο αλλά και την ανάπτυξη του κινήματος της αυτονομίας. Ήταν, τότε, η λεγόμενη μεταπολιτευτική περίοδος όπου οργάνωσα το ΚΡΑΚ, που κυκλοφορούσε από την ομάδα των εκδόσεων Πράξη, και -όχι μόνον- το περιοδικό Σοσιαλισμός ή Βαρβαρότητα.

Έτσι ο Σπύρος, λοιπόν, από τη ληστεία του τρένου, στις ιδρυτικές του ΚΚΕ, στους αρχειομαρξιστές, τους τροτσκιστές, στην κριτική στον Στάλιν και τον Μαρξ και βέβαια στη θεώρηση της πάλης μέσα από την αυτονομία.

Η σαρκαστική αυτοκριτική του για τις ιδέες που υπηρέτησε με πάθος, αλλά και ως το τέλος της ζωής του, και η στάση του απέναντι στα κοινωνικά γεγονότα που ζούσαμε τότε τον χαρακτήρισαν επαναστάτη με δύναμη αντίστασης στις φανατικές μονόχνοτες θεωρίες.

Σπάνια έχω γνωρίσει άνθρωπο που να μην δέχεται, έστω τιμητικά, τα αυτονόητα έπειτα από τόση εκδικητική/τιμωρητική στάση από την πλευρά του Ελληνικού κράτους απέναντί του.

Και άλλο τόσο σπάνια συναντάς κάποιον που προσπαθεί να εμβαθύνει τόσο τη θεωρία του που να φτάσει να την απαρνηθεί, παραμένοντας πάντα στις αγωνιστικές επάλξεις της επαναστατικής πρωτοπορίας. Ο επαναστατημένος άνθρωπος που εξελίσσεται, όντας πάντα μέσα στο απελευθερωτικό κίνημα – το οποίο πολλές φορές όχι μόνον δεν εξελίσσεται αλλά γραφειοκρατικοποιείται κι έτσι αυτοακυρώνεται.

Όσοι δεν διάβασαν την πρώτη έκδοση των Αναμνήσεων είναι χρήσιμο να το κάνουν ώστε να αντιληφθούν την εξέλιξη της σκέψης από τέτοιους ανθρώπους που παραμένουν αγωνιστές άσχετα από το εάν έχουν ακυρώσει ένα μεγάλο μέρος από τον προσωπικό τους αγώνα.

Βέβαια, συνάντησα και άλλους που είχαν –διαφορετικά ο καθένας– αυτή τη σπάνια δύναμη του να προχωράς και να αναγνωρίζεις τις καινούριες προσεγγίσεις της πραγματικότητας, τη διαφορετικότητα κάθε εποχής αλλά και κάθε συστήματος εξουσίας. Το να μην μένεις κολλημένος σε μια ανάγνωση της πραγματικότητας είναι δύσκολο. Το να παραδεχτείς πως δεν ξέρεις τη μεγάλη αλήθεια ή πως σε όλη σου τη ζωή έσφαλλες! Το να μην βρίσκεις βολικές ερμηνείες ή αυτές που σε βάζουν στη μεγάλη μερίδα του κόσμου, και όχι σε μια ανατρεπτική μικρή ομάδα, είναι το δύσκολο.

Όπως και ο Κορνήλιος Καστοριάδης που σε κάθε στάδιο της θεωρητικής του τοποθέτησης ερευνούσε κι αμφισβητούσε τα πάντα για να φτάσει σε ουσιαστικά συμπεράσματα. Από την ομάδα του Παρισιού, όπου με δέχτηκε έπειτα από ιδιαίτερη συνάντηση γνωριμίας σε ένα καφέ δίπλα στο σπίτι που έμενε με την ψυχαναλητρια Piera Aulagnier έως και την ελληνική ομάδα. Αλλά και αργότερα, δεν σταματήσαμε τη δημιουργική μας συνομιλία και πάντοτε μάθαινα από τον Κορνήλιο. Και δεν έχω ακόμη προλάβει να διαβάσω όλα του τα βιβλία.

Μια φορά μόνον, τότε με την καταληψη της Σορβόνης το 1972, διαφώνησα που δεν ερχόταν όλη η ομάδα και απλά συζητούσαν την κατάσταση για να βγάλουμε πιθανόν μια προκήρυξη – ο Κορνήλιος σημείωσε αυτή μου τη διαφωνία και είπε να δούμε ποιος έχει δίκιο… Οι καταλήψεις άδοξα τελείωσαν, όπως και η ομάδα μας. Βέβαια τότε είμουνα ένας εκρηκτικός νέος. Αργότερα πάλι, διαφώνησα όταν ήρθε στην Αθήνα για να βραβευθεί από τον Κουτσόγιωργα με πρόταση του Βέλτσου στο Πάντειο. Αυτά τα αναφέρω γιατί σε μια σχέση δεκαετιών δεν θα μπορούσε να μην έχει υπάρξει κάποια διαφωνία σε κάποια στάση ζωής, που φυσικά όχι μόνον δεν ακύρωσε την συντροφική μας σχέση αλλά την ενδυνάμωσε. Δεν θύμωσε, δεν μου το βάστηξε, όπως λένε!

Συνεχίσαμε να μιλάμε δημιουργικά, πάντοτε με την έγνοια μας για τον απελευθερωμένο άνθρωπο και μάλιστα συνεργαστήκαμε σε ένα γλυπτό που το έδειξα σε διάφορα μουσεία και περιβάλλοντα δικά μου. Θα είχα τόσα να γράψω για τον Πέτρο, που ήταν το παράνομο ψευδώνυμό του, που αυτά τα λίγα κι επουσιώδη τον αδικούν. Η ουσιαστικοποίηση της ζωής και του αγώνα μας ήταν στο επίκεντρο των καθημερινών του ανησυχιών και βέβαια σε διεθνές επίπεδο.

Δεν μπορώ να μην αναφερθώ και σε κάποιον άλλον άνθρωπο που έχει ακριβώς τα χαρακτηριστικά του εξελισσόμενου αγωνιστή και διανοητή, τον φίλο μου από την αρχή της χούντας. Ήταν σύντροφος του Σωτήρη Πέτρουλα, της ομάδας των εκδόσεων Πράξη μέσα στην χούντα, του Σοσιαλισμός ή Βαρβαρότητα, της παρανομίας και των αναγκών της και μιλάω για τον άνθρωπο και αγωνιστή Κώστα Καπώνη που επιμελήθηκε το βιβλίο για τον Σπύρο. Φίλος από τους λίγους με μια οξεία ματιά και ένα ανεπανάληπτο χιούμορ. Ο άνθρωπος που μπορούσε έχοντας δέκα στραβούς σε μια κουβέντα να ισορροπίσει τις καταστάσεις. Ένας ευαίσθητος και πολυπράγμων αγωνιστής που υπήρξε καταλυτικός παράγοντας σε όλες τις ομάδες.

Άλλα κείμενα του Κωστή Τριανταφύλλου στο Αυτολεξεί:

ε μ ε ί ς ε δ ώ: Κωστής Τριανταφύλλου (1975)

Κωστής Τριανταφύλλου «Το Ερωτηματικό της Γης» Παγκόσμια μέρα Γης 22/04

The post Ο επαναστατημένος άνθρωπος Σπύρος Στίνας (με αφορμή την επανέκδοση των «Αναμνήσεων») first appeared on Aυτολεξεί.

Ένας ακροατής: Ήθελα να αποσαφηνίσω ορισμένα πράγματα για ορισμένες αναλήθειες που ακούστηκαν εδώ μέσα. Ο κ. Καστοριάδης ειρωνεύτηκε ότι τα μικρόφωνα θα μπορούσε να τα κλείσει κάποιος σταλινικός ή κάποιος τροτσκιστής. Θα μπορούσα κι εγώ να πω το εξής: αν κανείς έχει διαβάσει τα γράμματα του Μπάρναμ και του Σάχτμαν, οι οποίοι διαγράφτηκαν από το Σοσιαλιστικό Κόμμα της Αμερικής και την αλληλογραφία που αναπτύχθηκε με τον Τρότσκι, θα διαπιστώσει ότι ο κ. Καστοριάδης δεν προσθέτει τίποτα καινούργιο. Αναφέρθηκε επίσης ότι στο εθνικό θέμα οι τροτσκιστές τήρησαν μια στάση για την άμυνα της αστικής πατρίδας. Υπάρχει ο Προλετάριος της κατοχής που έχει αναδημοσιευθεί και μπορεί κανείς να δει τη στάση που κράτησαν οι τότε τροτσκιστές πάνω στο εθνικό θέμα. Όσον αφορά τον σύντροφο Στίνα, οι σχέσεις του παρέμειναν πάντοτε πολύ καλές με τους τροτσκιστές∙ με κανέναν δεν έκοψε σχέσεις. Ο Στίνας έδωσε τον καλύτερο εαυτό του και ποτέ δεν τον διέκρινε κανένα αντικομμουνιστικό μένος. Το αντικομμουνιστικό μένος δεν προσφέρει τίποτε στη συζήτηση.

Κ. Καστοριάδης: Τη στάση των σημερινών τροτσκιστών απέναντι στο Σπύρο, τη δείχνει απλώς και μόνο το γεγονός ότι τα χειρόγραφα των συζητήσεων της Ακροναυπλίας, μέσα στα οποία ο Σπύρος διετύπωσε για πρώτη φορά τις ντεφαιτιστικές του αντιλήψεις, τα έχουν και τα παρακρατούν κατά τρόπο παράνομο –και ποινικά διώξιμο– οι τροτσκιστές∙ εμείς δεν καταφεύγουμε στην ποινική δικαιοσύνη αλλά αυτό είναι ένα αίσχος που δείχνει τι είναι οι τροτσκιστές. (Χειροκροτήματα)

Όσο για τη δημαγωγία του κυρίου που μίλησε, που δεν είναι καν τροτσκιστής, είναι μόνο σταλινοειδής, για το αντικομμουνιστικό μένος, δεν έχω ακούσει ποτέ μου σκληρότερες εκφράσεις για τους Έλληνες σταλινικούς, για τους Ρώσους σταλινικούς και τους διεθνείς σταλινικούς, απ’ αυτές που άκουσα από το Σπύρο.

Ένας ακροατής: Κύριε Καστοριάδη, πιστεύετε ότι κανένα από τα υπάρχοντα πολιτικοϊδεολογικά σχήματα δεν μπορεί να οδηγήσει προς την αυτονομία της κοινωνίας και του ατόμου; Φυσικά αναφέρομαι στη σοσιαλδημοκρατία, σε ιδεολόγους σοσιαλδημοκράτες όπως ο Ερλάντερ, ο πρωθυπουργός της Σουηδίας.

Κ. Καστοριάδης: Αυτό που παραβλέπετε είναι ότι ένα σοσιαλδημοκρατικό κόμμα είτε το γαλλικό είτε το σουηδικό, είτε το ΠΑΣΟΚ, είναι ένα γραφειοκρατικό κόμμα∙ δεν είναι ολοκληρωτικό όπως οι σταλινικοί, αλλά υπάρχουν κλίκες που το διοικούν και είτε δεν υπάρχει βάση είτε η βάση δεν έχει τίποτε να πει παρά να μοιράζει προκηρύξεις, να κολλάει αφίσες και να προσπαθεί να πείσει τους ανθρώπους να εκλέξουν. Πώς είναι δυνατόν με μια γραφειοκρατική οργάνωση να λύσουμε το πρόβλημα της γραφειοκρατικοποίησης της κοινωνίας; Είναι ένας βασικός παραλογισμός. Δεν συζητάω καν τις υποκρισίες, τις παλιανθρωπιές, τις δημαγωγίες κι όλα τα ρέστα. Ο μόνος δρόμος, εκτός από τη δράση των ανώνυμων ανθρώπων, είναι να δημιουργηθεί μία οργάνωση που να μην είναι γραφειοκρατική∙ να ενσαρκώνει τη συλλογική αυτοκυβέρνηση με την οποία τα λεγόμενα σοσιαλιστικά κόμματα δεν έχουν απολύτως καμία σχέση.

Ένας ακροατής: Με αφορμή αυτό που επεχείρησε να πει ο προηγούμενος ακροατής ότι, ούτε λίγο ούτε πολύ, ο Στίνας «πέθανε τροτσκιστής», θα αναφέρω μόνο ένα στιγμιότυπο από τη ζωή του Σπύρου, για να το θυμόσαστε οι νεότεροι. Το 1946 αυτή η ομάδα του Εργατικού Μετώπου, ξυπόλυτη έτρεχε σ’ όλα τα μήκη και πλάτη της χώρας για να διαδώσει τις ιδέες της, δίχως μέσα και πεινασμένη. Επειδή όμως παρά το μικρό αριθμό της είχε πολλαπλάσια απήχηση, αναγκάστηκε το ΚΚΕ, τότε στις μεγάλες του δόξες, να κάνει δημόσιες συζητήσεις μ’ αυτή την ομάδα. Τότε, ηγέτες του σταλινικού κόμματος ήταν ο Αποστόλου και ο Καραγιώργης. Ο μεν Καραγιώργης «φαγώθηκε» εκεί που πήγε, όπως ο Κρόνος που τρώει τα παιδιά του, ο δε Αποστόλου είχε απειλήσει με τα εξής λόγια το Στίνα: «Αυτή τη στιγμή κάτι πουλάκια αρχίζουν και κελαηδούν στα βουνά». Ήταν το 1946 και εδημιουργείτο το δεύτερο αντάρτικο. Πέρασαν χρόνια, ο Αποστόλου κάθισε στις λεγόμενες σοσιαλιστικές χώρες και κάποτε γύρισε. Το κόμμα του τον πέταξε στο γηροκομείο. Ο Σπύρος πήγαινε και τον έβλεπε στο γηροκομείο, του έκανε παρέα και του ‘δινε κουράγιο κι όταν πέθανε, ο Σπύρος του έβγαλε τον επικήδειο. Αυτή ήταν η ανεπανάληπτη μεγαλοψυχία του Σπύρου του Στίνα. (Χειροκροτήματα)

Ένας ακροατής: Κατά πόσο είναι δυνατόν να έχουμε άτομα που να οργανώνονται και να αποφεύγουν το σκόπελο της γραφειοκρατίας και της εξουσιαστικής οργάνωσης; Η θετική απάντηση που προτάσσετε και με ευγλωττία αναπτύσσετε, μήπως εντάσσεται κι αυτή σε μια σειρά ευσεβών πόθων όπως άλλα οράματα;

Κ. Καστοριάδης: Πιστεύω πρώτα πρώτα ότι κανείς δεν μπορεί ν’ αποδείξει ότι είναι αδύνατο. Αν υποθέσουμε ότι το 2000π.Χ., ένας εθνολόγος κοσμοναύτης, από τον Άρη ή την Αφροδίτη, έφτανε στη Γη κι έβλεπε τα φαραωνικά ή τα βαβυλωνιακά συστήματα θα συμπέραινε φυσικά ότι αυτοί οι άνθρωποι είναι καταδικασμένοι να πιστεύουν πάντοτε αυτά που τους λένε τα ιερατεία, οι θείῳ δικαίῳ βασιλείς κ.λπ. Θα ήταν δυνατόν, αν τοποθετηθούμε στο 2000π.Χ., να πούμε ότι η δημοκρατία και η φιλοσοφία είναι δυνατά πράγματα πάνω σ’ αυτό τον πλανήτη και μ’ αυτό το βιολογικό είδος; Κι όμως εδημιουργήθηκαν. Αυτό καλείται ιστορική δημιουργία. Το πρόταγμα της αυτονομίας εγκυμονεί μέσα στον ελληνοδυτικό χώρο εδώ και 25 αιώνες. Έμεινε στείρο; Είναι απλή θεωρία ανθρώπων που έχουν ευσεβείς πόθους; Δεν το νομίζω, διότι αν σήμερα μπορούμε να μιλάμε και να σκεφτόμαστε, αυτό είναι ένα υποπροϊόν του αγώνα που έγινε, όχι από ανθρώπους οι οποίοι επίστευαν ότι η ανθρώπινη φύση είναι τέτοια ώστε πάντοτε οι γραφειοκράτες θα την κυβερνούν ή οι βασιλείς ή οι Λουδοβίκοι, αλλά από ανθρώπους οι οποίοι επίστευαν ότι οι άνθρωποι είναι ικανοί για ελευθερία. (Χειροκροτήματα)

Η ελευθερία δεν είναι παραχώρηση του καπιταλισμού ούτε είναι παραχώρηση φιλοσόφων και κοινωνιολόγων οι οποίοι εμέτρησαν το ποσοστόν ελευθερίας που ανέχεται αυτό το περίφημο ζώο και είπαν: Ιδού το καλό Σύνταγμα! Η λίγη αυτή ελευθερία που έχουμε οφείλεται σε σωρούς πτωμάτων και ποταμούς αίματος που χύθηκαν επειδή οι άνθρωποι επίστευαν ότι μπορεί να υπάρξει κάτι αλλιώτικο. Και πράγματι κάτι άλλαξε. Δεν άλλαξαν όλα όσα θα θέλαμε να αλλάξουν κι όλα όσα –ίσως– θα ήθελαν αυτοί οι άνθρωποι ν’ αλλάξουν. Δημιουργήθηκαν ένα σωρό καινούργιες μορφές, όπως οι μορφές τύπου εργατικού συμβουλίου ή τύπου σοβιέτ, πραγματικού σοβιέτ, οι οποίες δείχνουν ότι υπάρχει δυνατότητα μεγάλες συλλογικές μονάδες πραγματικά να κυριαρχήσουν τη ζωή τους τουλάχιστον για μια ορισμένη χρονική περίοδο. Κι ενδεχομένως να σχηματίσουν ομοσπονδίες και να δικτυωθούν μέσα σε μια χώρα. Φυσικά το πρόβλημα είναι τεράστιο. Δεν λύνεται πάνω σ’ ένα χαρτί ή σε μια συζήτηση.

Δεν μπορούμε να παραδεχθούμε τη σημερινή τρισάθλια κατάσταση διότι ακόμα κι αυτή δεν πρόκειται να διαρκέσει. Είναι αντιφατική, όχι για τους λόγους που έλεγε ο Μαρξ, αλλά επειδή υποστηρίζει ότι το μόνο που έχει σημασία είναι η ατομική επιτυχία και τα χρήματα. Με την πλήρη αποσύνθεση των αξιών, των ιδεών, των φαντασιακών σημασιών, η αυτοαναπαραγωγή του συστήματος φαίνεται αδύνατη πέρα από 20-40 χρόνια. Το σύστημα επιβιώνει διότι εξακολουθούν να υπάρχουν μερικοί απαρχαιωμένοι δικαστές που δεν χρηματίζονται, μερικοί απαρχαιωμένοι δάσκαλοι που δεν ακολουθούν τη φιλοσοφία του συστήματος («Βγάλτε τα περισσότερα λεφτά! Δουλέψτε το λιγότερο δυνατό!»), μερικοί απαρχαιωμένοι εργάτες. Δεν επεκτείνομαι καν στο οικολογικό πρόβλημα ούτε σε οποιοδήποτε άλλο.

Το μόνο που μπορούμε να κάνουμε είναι να παλέψουμε για μια άλλη κοινωνία, για μια αυτόνομη κοινωνία, ξέροντας ότι ο βασικός κίνδυνος είναι πάντοτε η υποχώρηση των ανθρώπων, η απάθειά τους κ.λπ. Σ’ αυτό το σημείο έχουμε μια σχετική πείρα από το παρελθόν: κάθε φορά που αρχίζει ένα κίνημα πρέπει να δημιουργούνται θεσμοί οι οποίοι να κάνουν ευκολότερη –κι όχι δυσκολότερη– στην επόμενη φάση τη συμμετοχή των ανθρώπων, την αυτοκυβέρνηση, τον έλεγχο των θεσμών από τους ανθρώπους τους ίδιους κ.λπ. Αυτό είναι που δεν έγινε το ’17 από το Φεβρουάριο και μετά, αυτό είναι που δεν έγινε σε άλλες επαναστάσεις, διότι ακριβώς υπήρχε η πίστη στο κόμμα, στους αρχηγούς κ.λπ., ενώ δεν υπήρχε η πείρα ότι μόνο η δημιουργική δραστηριότητα της συλλογικότητας των ανθρώπων μπορεί να οδηγήσει την κοινωνία σε μια άλλη κατάσταση.

Ένας ακροατής: Για το ζήτημα της ατομικής ιδιοκτησίας τι άποψη έχετε;

Κ. Καστοριάδης: Δεν μπορεί να υπάρχει μια αυτόνομη κοινωνία δίχως αυτοδιαχείριση και αυτοκυβέρνηση στις μονάδες παραγωγής. Πώς είναι δυνατόν να υπάρξουν αυτόνομα άτομα και αυτονομούμενοι πολίτες, οι οποίοι στην παραγωγική τους ζωή να είναι βίδες απάνω σε μηχανές ή άφωνα όργανα μέσα σε μια ιεραρχική πυραμίδα; Δε μιλάμε για την ατομική ιδιοκτησία των μικρών ατομικών παραγωγών, ζητήματα που θα λύσει, ενδεχομένως, μια μελλοντική κοινωνία αφήνοντάς τους να συνεταιρισθούν ή να κάνουν ό,τι άλλο. Κατ’ αρχήν, και από αρχή, αποκλείεται οποιαδήποτε βίαιη κοινωνικοποίηση των μικρών παραγωγών. Να προσθέσω ότι κοινωνικοποίηση δεν σημαίνει φυσικά κρατικοποίηση των μεγάλων επιχειρήσεων. Ξέρω πως ανάμεσα σ’ όλα τ’ άλλα που έχει εκπορνεύσει ο Παπανδρέου συμπεριλαμβάνονται κι αυτές οι λέξεις (χειροκροτήματα), αλλά θέλω να πω ότι κρατικοποίηση των επιχειρήσεων δεν είναι παρά μια γραφειοκρατικοποίησή τους κι ένας τρόπος για να τοποθετούνται οι πολιτικές γραφειοκρατίες μέσα στις οικονομικές κι αντιστρόφως. Κοινωνικοποίηση σημαίνει πραγματική αυτοδιεύθυνση των επιχειρήσεων απ’ όλους τους εργαζομένους που δουλεύουν σ’ αυτές, είτε εργάτες είναι, είτε μηχανικοί, είτε τεχνικοί.

Ένας ακροατής: Στην Ελλάδα, στον αναρχικό και στον αντιεξουσιαστικό χώρο έχουν πάρα πολύ μεγάλη απήχηση οι ιδέες σας και οι ιδέες του Στίνα. Τον τελευταίο καιρό γίνεται μια ζύμωση για το αν θα πρέπει να κατέβει αυτός ο χώρος στις εκλογές. Πώς θα βλέπατε –και σε σχέση με τα Πράσινα Κινήματα που υπάρχουν στην Ευρώπη– τη συμμετοχή κάποιων αντιεξουσιαστών (και όχι μόνο) στις εκλογές;

Κ. Καστοριάδης: Θα σας έλεγα, χαριτολογώντας, ότι αντί να κατεβείτε στις εκλογές θα μπορούσατε να προπονηθείτε στο μπάσκετ εκείνη την Κυριακή (χειροκροτήματα). Θα σας έλεγα, σοβαρότερα, ότι νομίζω πως και η μόνη περίπου συνειδητή, διαυγασμένη, τίμια προσπάθεια που έγινε για εκλογική συμμετοχή, των Πράσινων της Γερμανίας, δείχνει το εσφαλμένο αυτής της γραμμής.

Ο ίδιος ακροατής: Αυτό που λέτε είναι πολύ σημαντικό, γιατί απασχολεί πάρα πολύ κόσμο τον τελευταίο καιρό…

Κ. Καστοριάδης: Δεν είναι η αλήθεια γυμνή που βγαίνει απ’ το πηγάδι –γνώμη μου είναι.

Ένας ακροατής: Είπατε προηγουμένως ότι δεν τίθεται ζήτημα βίαιης απαλλοτρίωσης των μικροπαραγωγών. Έχετε σκεφτεί ποτέ για την καθημερινή βία που ασκούν αυτοί, οι λεγόμενοι μικροπαραγωγοί, σε «άλλους» μέσα σ’ αυτή την κοινωνία; Και γενικότερα για τη βία;

Κ. Καστοριάδης: Για τη βία που ασκούν οι μικροπαραγωγοί και γενικότερα τη βία μέσα στην κοινωνία, δεν καταλαβαίνω τι θέλετε να πείτε. Βεβαίως ασκείται βία στη σημερινή κοινωνία∙ η ερώτηση ποια είναι;

Παρέμβαση από το ακροατήριο: Τη βία των μικροπαραγωγών δεν την έχεις νιώσει, την έχει νιώσει η εργατική τάξη.

Κ. Καστοριάδης: Λοιπόν, όταν γίνετε εξουσία να κάνετε στους μικροπαραγωγούς αυτά που έκανε στους μικροπαραγωγούς ο Στάλιν και, μετά, όταν θα κάνετε οκτώ ώρες ουρά για να μην έχετε μισό κιλό κρέας, θα τα ξαναπούμε, αν ζούμε όλοι.

Γραπτή ερώτηση: Πώς εξηγείτε ότι προσέρχεται χιλιάδες κόσμος στις δημόσιες εμφανίσεις σας, ενώ σε μια διαδήλωση, π.χ. για το νέφος, δεν πηγαίνει σχεδόν κανείς;

Κ. Καστοριάδης: Αυτή την εξήγηση εσείς πρέπει να τη δώσετε, όχι εγώ…

Γραπτή ερώτηση: Μπορούν οι Παλαιστίνιοι να είναι ντεφαιτιστές σήμερα; Ποια είναι η θέση σας για τα ελληνοτουρκικά θέματα (Αιγαίο, Κύπρος κ.λπ.);

Κ. Καστοριάδης: Αυτό που γίνεται στην Παλαιστίνη είναι μια τραγωδία. Αν άνθρωποι που σκέπτονταν σαν κι εμάς υπήρχαν είτε ανάμεσα στους Παλαιστίνιους είτε ανάμεσα στους Ισραηλινούς, θα επάλευαν για να υπάρξει μια ειρηνική, ομοσπονδιακή συνύπαρξη των δύο λαών στην Παλαιστίνη. Τα ελληνοτουρκικά θέματα συνδέονται, είναι μια έκφραση όλου του προβλήματος των εθνικισμών και της υπάρξεως εθνικών ενοτήτων και οντοτήτων στη σύγχρονη εποχή. Εμείς οι Έλληνες μιλάμε, και δεν νομίζω αδίκως, για τουρκικό επεκτατισμό. Δεν μιλάμε για το τι υπάρχει στο βάθος της ψυχής των περισσοτέρων Ελλήνων: η ιδέα ότι τα πραγματικά και δικαιολογημένα όρια της ελληνικής πολιτείας πάνε από τη Μασσαλία μέχρι τον Ινδό ή τουλάχιστον μέχρι την Καππαδοκία και τον Πόντο ή το λιγότερο την Πόλη και τη Σμύρνη. Σήμερα έχουν δημιουργηθεί καταστάσεις οι οποίες δεν έχουν καμιά σχέση με την παλιά ιστορία. Για παράδειγμα, πριν μερικές δεκαετίες δεν υπήρχαν Ισραηλινοί ή Εβραίοι στην Παλαιστίνη∙ αυτό δεν σημαίνει ότι σήμερα έχει κάποια λογική το σλόγκαν ορισμένων Παλαιστινίων: «Οι Ισραηλινοί στη θάλασσα!» Δεν μπορούμε να πάρουμε καμιά άλλη θέση –πριν λυθούν αυτά τα ζητήματα με ομοσπονδίες λαών και εθνών– από την κατάφαση στις καταστάσεις που υπάρχουν σήμερα.

Στην Κύπρο υπάρχει μια ιδιαίτερη κατάσταση. Έγινε μια εισβολή την οποία διεθνώς κανείς δεν την αναγνωρίζει, στην οποία εκτοπίσθηκαν άνθρωποι, στην οποία το 20% του πληθυσμού έχει καταλάβει με τη βοήθεια του τουρκικού στρατού 40% του μέρους. Αυτό το ζήτημα θα έπρεπε να λυθεί κανονικά με την επιστροφή των ανθρώπων στο μέρος όπου ζούσαν.

Ένας ακροατής: Ποιες είναι οι διαφωνίες σας με ένα αναρχικό κίνημα και ποιες οι διαφορές σας με την Internationale Sittuationniste [Καταστασιακή Διεθνής];

Κ. Καστοριάδης: Επιγραμματικά, οι διαφωνίες μου με το αναρχικό κίνημα, παρά τις συμπάθειές μου για τους ανθρώπους και τη γενική τους κατεύθυνση, είναι τρεις. Πρώτον, ότι κάτω από τις ιδέες και τις θεωρίες των αναρχικών υπάρχει η αντίληψη ότι η φύση του ανθρώπου είναι μια αγαθή φύση, η οποία διεφθάρη από τα κακά κοινωνικά συστήματα. Αυτό το θεωρώ ανόητο, διότι τα κοινωνικά συστήματα οι άνθρωποι τα έφτιαξαν και θεωρώ ότι ο άνθρωπος είναι κατ’ αρχήν θηρίον και όχι αγαθόν ζώον κι ότι με την κοινωνία εξανθρωπίστηκε σ’ ένα ορισμένο σημείο και πρέπει να εξανθρωπιστεί ακόμα περισσότερο. Γι’ αυτό το λόγο επίσης κατακρίνω τη σύγχυση η οποία γίνεται από τους αναρχικούς ανάμεσα σε εξουσία και κράτος. Το κράτος είναι μια ορισμένη ιστορική μορφή καταπιεστική που ασφαλώς πρέπει να καταργηθεί, αλλά όσο και όπου και όποτε υπάρχουν ανθρώπινες κοινωνίες θα υπάρχει εξουσία. Για παράδειγμα, αν δεν είμαστε όλοι σύμφωνοι για κάτι, θα γίνει ψηφοφορία και η μειοψηφία θα πρέπει να εφαρμόσει τις αποφάσεις της πλειοψηφίας. Εάν το ζήτημα είναι πολύ σοβαρό ή αν είμαστε συγκροτημένοι σε πολιτεία και υπάρχουν ακόμη ελεύθερες εκτάσεις απάνω στη γη, εγώ θα προτείνω, αν γίνεται, να δοθεί στη μειοψηφία ένα νησί στον Ειρηνικό να πάει να εφαρμόσει τα δικά της: Υπάρχει ένα μίνιμουμ κανόνων κοινωνικής συνύπαρξης, οι οποίοι πρέπει να τηρούνται. Πρέπει να υπάρχει ένας νόμος. Σημαίνει ότι υπάρχει εξουσία κι ότι αυτή η εξουσία έχει τα μέσα να επιβάλλει το νόμο. Τα μέσα αυτά δεν είναι ανάγκη να είναι τα ΜΑΤ ούτε τα μυδραλιοβόλα. Μην ξεχνάτε ότι μία εξουσία η οποία ασκείται από την τυραννία της ομοφωνίας είναι πολύ χειρότερη… Η τρίτη διαφωνία μου αφορά στη συνολική θεώρηση της ιστορίας και της κοινωνίας στην οποία δεν θα επεκταθώ.

Η Internationale Sittuationniste όπως απορρέει από τα γραπτά της, παρέμεινε μρξιστική ενώ εγώ έχω πάψει να είμαι μαρξιστής από το 1963, αν όχι από το 1958.

Ένας ακροατής: Πιστεύω ότι ακριβώς αυτή η ανοιχτή κουβέντα που γίνεται, που άπτεται όλων των θεμάτων, είναι ο καλύτερος φόρος τμής στον Α. Στίνα, το Σπύρο Πρίφτη, γιατί ακριβώς αυτό ήταν το πνεύμα του. Ποτέ του δεν περιοριζόταν σ’ ένα θέμα, άκουγε τα πάντα, απάνταγε στα πάντα, ήταν ένα ανοιχτό μυαλό… Από τον ελάχιστο χρόνο που γνώρισα το Σπύρο, ένα πράγμα μου έκανε εντύπωση. Ο Σπύρος, στην ουσία, ήταν αντιεξουσιαστής. Δεν δεχόταν την επιβολή κάποιων άλλων ούτε δεχόταν να επιβάλλει ο ίδιος τις δικές του απόψεις. Δεχόταν συναποφάσεις. Δεν δεχόταν καν την ισχύ της απόφασης των περισσοτέρων. Διεκδικούσε ο ίδιος για τον εαυτό του το δικαίωμα να μειοψηφεί και να πράττει αντίθετα στην πλειοψηφία. Αυτό δεν ξέρω κατά πόσο περιλαμβανόταν τότε στο Socialisme ou Barbarie με το οποίο ο Σπύρος συμφωνούσε.

Ακούστηκαν πάρα πολλά για μαρξισμό, για τροτσκισμό, για αναρχισμό… Μην ξεχνάμε ότι όταν το ’17 πάρθηκαν τα Χειμερινά Ανάκτορα, εκείνοι που πρωτομπήκαν μέσα ήταν αναρχικοί. Μην ξεχνάμε όμως ότι αυτοί οι ίδιοι, λίγο αργότερα, στελέχωσαν την Τσεκά. Εν ονόματι δε της νίκης της επανάστασης δεν δίστασαν να καρφώσουν και να βασανίσουν οι ίδιοι, προσωπικά, τους παλιούς συντρόφους τους. Αυτό το λέω όχι για να μειώσω τους αναρχικούς αλλά για να δείξω ότι δεν μετράνε οι ετικέτες, δεν μετράει τίποτ’ άλλο παρά μόνο η προσωπική στάση του καθενός. Κι ο Σπύρος ήταν ο Σπύρος. Τα όριά του άρχιζαν από το Παγκράτι και τελείωναν στο Παγκράτι κάνοντας το γύρο της γης. (Χειροκροτήματα)

Κ. Καστοριάδης: Είναι δυνατόν να υπάρξει μια οργάνωση μέσα στην οποία να μην υπάρχει ένας κανόνας πλειοψηφίας; Δεν είναι δυνατόν. Βεβαίως από τη στιγμή που οι μειοψηφούντες θεωρούν ότι δεν είναι δυνατόν τίμια και συνειδητά να εφαρμόσουν τις αποφάσεις της πλειοψηφίας αποχωρούν και κάνουν δική τους οργάνωση. Το ‘χουμε κάνει όλοι μας. Στη ζωή τα πράγματα είναι διαφορετικά. Εδώ υπάρχει η μεγάλη παρεξήγηση με το αναρχικό κίνημα, τους αντιεξουσιαστές κ.λπ. Φαίνεται να ξεχνάτε την κοινωνική και πολιτική διάσταση του ανθρωπίνου ατόμου. Ζείτε μέσα σ’ ένα κόσμο ονείρων στον οποίο τα άτομα παράγονται ελεύθερα από την κοιλιά της μάνας τους, έξω από κοινωνικές επιδράσεις, έξω από θεσμούς και τα οποία μπορούν να διεξαγάγουν μια ζωή χωρίς καμιά σχέση με τους άλλους. Αυτό είναι, θα έλεγα, παραληρηματικό. Τα άτομα δημιουργούνται από μια κοινωνία. Το πρόβλημά μας είναι η κοινωνία να είναι τέτοια ώστε τα άτομα να αναπτυχθούν προς την αυτονομία τους και όχι προς μια ετερονομία. Αλλά η λέξη αυτονομία έχει παραποιηθεί∙ σημαίνει το αντίθετο από το «κάνω ό,τι μου καπνίζει». Σημαίνει ότι δίνω στον εαυτό μου ένα νόμο. Και μέσα στο νόμο υπάρχει η ιδέα της καθολικότητας. Δεν είναι δυνατόν να υπάρξει οιαδήποτε ομάδα στην οποία να μην υπάρχει κανένας συλλογικός κανόνας του οποίου η παράβαση να μην επιφέρει ορισμένες κυρώσεις. Αυτό που λέμε εμείς είναι ότι η μόνη ομάδα η οποία μπορεί να νομοθετήσει είναι η ολότητα της κοινωνίας. Δεν λέμε –κι ούτε θα μπορούσαμε να πούμε– ότι θα υπάρξει μια μέρα μία κοινωνία στην οποία οι άνθρωποι θα φυτρώνουν σαν λουλούδια και θα μυρίζουν ευωδίες ο ένας στον άλλον. (Γέλια)

Ο ίδιος ακροατής: Δεν εννοούσα ότι η έλλειψη εξουσίας μάς οδηγεί στο να κάνουμε ό,τι θέλουμε, αλλά δεν μπορώ να καταλάβω πώς η αυτονομία του καθενός ανάγεται σε συλλογικό καθήκον. Εγώ τουλάχιστον για τον εαυτό μου θέλω να ορίζω ως ποιο σημείο μπορώ να συμπλεύσω με κάποια πλειοψηφία, χωρίς να θέλω να βγάλω κάποιο κανόνα για το σύνολο.

Κ . Καστοριάδης: Αυτός που νομίζει ότι είναι ελεύθερος μόνος του είναι τρελός. Είμαι ελεύθερος με τους άλλους και μαζί με τους άλλους και μόνον.

Μια φωνή απ’ το ακροατήριο: Και τους τρελούς τι θα τους κάνουμε;

Κ. Καστοριάδης: Μπορώ να υποβάλω μια ερώτηση; Υπάρχουν άνθρωποι σήμερα, των οποίων η θρησκεία επιβάλλει να λιθοβολούν τους μοιχούς. Αυτή τη στιγμή αυτοί οι άνθρωποι καίνε στην Αγγλία βιβλία ενός Μωαμεθανού ποιητή, ο οποίος θεωρούν ότι βλασφημεί το Κοράνιο. Η αυτονομία η δική σας υποστηρίζει ότι η μωαμεθανική συνοικία των Αθηνών έχει δικαίωμα να λιθοβολεί τους μοιχούς;

Ένας ακροατής: Μπορούμε να καταργήσουμε τον πόλεμο μέσα στις κοινωνίες; Τι θα αντικαταστήσει τον πόλεμο; Οι μειοψηφίες εκφράζονται και πραγματώνονται εκτός αν καταστέλλονται και σφαγιάζονται. Θα τους πείσουμε ειρηνικά να παραιτηθούν από τις επιδιώξεις τους; Από τη δαιμονική τους φύση πιθανόν; Σήμερα υπάρχουν μερικοί άνθρωποι που θέλουν να είναι ναρκομανείς. Γίνεται να τους πείσουμε ότι η ηρωίνη είναι επικίνδυνη για την κοινωνία; Υπάρχουν Μωαμεθανοί οι οποίοι θέλουν να λιθοβολούν τους μοιχούς. Τι θα τους κάνουμε αυτούς; Θα τους σκοτώσουμε;

Κ. Καστοριάδης: Θα τους πούμε ότι σ’ αυτή τη χώρα δεν λιθοβολούνται οι μοιχοί…

Ο ίδιος ακροατής: Ποια χώρα όταν μιλάτε για την παγκόσμια κοινότητα;

Κ. Καστοριάδης: …στην παγκόσμια κοινωνία. Υποστηρίζω, σε αντίθεση με τους αναρχικούς, ένα μίνιμουμ εξουσίας, ορισμένους κανόνες τους οποίους θεωρούμε απαραίτητους. Π.χ. το σεβασμό της ανθρώπινης ζωής∙ είμαστε εναντίον της ποινής του θανάτου.

Ο ίδιος ακροατής: Επιπλέον, μην ξεχνάμε ότι οι θεωρητικοί αναρχικοί ήταν οι πρώτοι άνθρωποι που μίλησαν για την αυτονομία, οι πρώτοι άνθρωποι που μίλησαν για την αυτοδιεύθυνση… Κι εσείς, μερικές γενιές αργότερα, χρησιμοποιείτε γνωσιολογικά εργαλεία που είναι δανεισμένα από το θεωρητικό οπλοστάσιο του αναρχισμού. (Θόρυβος, φωνές)

Μια ακροάτρια: Η ενότητα των βασικών ιδεών του Στίνα, που μέχρι την τελευταία στιγμή τις πάλευε μόνος του, με τα γραπτά του και με φίλους που σύχναζαν στο σπίτι του είναι: η μέχρι το τέλος πίστη του στη σοσιαλιστική επανάσταση. Ο ίδιος προσδιορίστηκε έτσι με το βιβλίο που έβγαλε και στο οποίο έγραφε: 60 χρόνια κάτω από τη σημαία της σοσιαλιστικής επανάστασης. Και το πίστευε μέχρι το τέλος. Το δεύτερο ζήτημα είναι ο διεθνισμός του που δεν είχε κανένα κοσμοπολίτικο στοιχείο, αλλά ήταν ένας γνήσιος διεθνισμός∙ πόναγε με τον καθένα που πάλευε σ’ οποιαδήποτε γωνιά της γης. Η τρίτη βασική του ιδέα ήταν η πίστη του στην εργατική τάξη. Μάλιστα αυτά τα «γιατί» που ανέφερε στην τοποθέτησή του ο Καστοριάδης (γιατί εκφυλίστηκε η σοβιετική επανάσταση ή κάθε επανάσταση που είδαμε στη γη;) περισσότερο είχαν να κάνουν με το ερώτημα: γιατί η εργατική τάξη στις εξεγερσιακές στιγμές ανυψώνεται, υπερβαίνει τη μιζέρια και την καθημερινότητα και τη βλέπουμε πραγματικά να διεκδικεί τον ιστορικό της ρόλο. Και μετά πάλι να πέφτει, να χάνεται, να μην διεκδικεί τη συμμετοχή της, την ενεργή παρουσία της στο κοινωνικό και πολιτικό προσκήνιο και κατά συνέπεια… (Διακόπτεται από έντονες διαμαρτυρίες του ακροατηρίου…)

Ο Στίνας μέχρι τα τελευταία χρόνια της ζωής του με πολλούς συμφώνησε στο θεωρητικό και στο ιδεολογικό επίπεδο αλλά με πολλούς διαφώνησε στις πολιτικές επιλογές. Γιατί ο Στίνας ήταν, πάνω απ’ όλα, βαθιά πολιτικός κι εκεί, στο συγκεκριμένο, εμφανιζόταν πάντα και η διαφωνία του με τα ρεύματα και με τους συντρόφους που τα έβρισκε πολύ καλά στο θεωρητικό και στο ιδεολογικό επίπεδο. Αν θέλουμε λοιπόν, πραγματικά, να μην μπούμε σ’ ένα παραλήρημα, ποιος εκπροσωπεί και ποιανού είναι ο Στίνας και θέλουμε απλώς μέσα απ’ τα γραφτά του και την ίδια του τη δράση να αποκαταστήσουμε μια εικόνα, νομίζω ότι αυτή η εικόνα είναι αυτά που ανέφερα συνοπτικά.

Ένας ακροατής: Θέλω να ξεκινήσω από μια πληροφορία ιστορική που συνιστά εμπειρία του κινήματος του Μάη του ’68. Το κίνημα του Μάη του ’68 έθεσε το θέμα κατά πόσον η μειοψηφία μπορεί να πειραματιστεί με τη δική της εμπειρία μέσα στην πράξη και εάν αυτή αποδειχθεί και δικαιωθεί από τη ζωή να πεισθεί η πλειοψηφία μέσα από την πράξη κι όχι μέσα από ψηφοφορίες οι οποίες πάρα πολλές φορές γίνονται κάτω από ψυχολογικές καταστάσεις. Την άποψη δε αυτή την υποστηρίζει και η Sittuationniste. Το θέμα αυτό ετέθη σε μια ανεπτυμένη κοινωνία κι όχι σε μια κοινωνία όπου λιθοβολούν τις μοιχαλίδες ή τους μοιχούς. Δεν μιλάμε για οπισθοδρόμηση. Μιλάμε για να προχωρήσει το ανθρώπινο είδος σ’ ένα ανώτερο ψυχικό, κοινωνικό πολιτισμό. Η Ρόζα Λούξεμπουργκ, θυμίζω, μέσα στο πρόγραμμα της επανάστασης του γερμανικού Σπάρτακου, θέτει το θέμα της πολιτιστικής ανάπτυξης, της πνευματικής και ψυχικής καλλιέργειας, μέσω όλων των αξιών που δημιουργήθηκαν στο διάβα του ανθρώπινου πολιτισμού. Και συνόψισε: Ο σοσιαλισμός και η ελευθερία θα πραγματοποιηθούν μόνο με την προϋπόθεση της πολιτιστικής ανθρωπιστικής ανάπτυξης∙ ο σοσιαλισμός αποτελεί την τελευταία ελπίδα της ελευθερίας.

Σαφώς, λοιπόν, και η ελευθερία του μειοψηφούντος πρέπει να γίνεται σεβαστή ως γνώμη και καθόσον δεν βλάπτεται η γενικότερη πορεία της οικονομίας της κοινωνίας και η εμπειρία του πρέπει να γίνεται σεβαστή.

Ένας ακροατής: Μια παρατήρηση μόνο. Οι Πράσινοι προσπαθούν, πάλι απ’ την αρχή, με την εναλλαγή και την ανακλητότητα να ξαναθέσουν όλα αυτά τα ζητήματα χωρίς να δημιουργήσουν καινούργιους δικτατορίσκους. Μια παρόμοια προσπάθεια γίνεται και στην Ελλάδα και δεν νομίζω, λοιπόν, ότι πρέπει να παίξουμε… μπάσκετ.

Ο συντονιστής: Ο Καστοριάδης θέλει να κάνει μια τελευταία τοποθέτηση και θα τελειώσουμε…

Κ. Καστοριάδης: Σ’ αυτά που είπε η ακροάτρια προηγουμένως, υπάρχει μια παραποίηση. Ο Σπύρος στα τελευταία χρόνια της ζωής του είχε εγκαταλείψει τελείως –και το ‘χει γράψει– το μαρξισμό και είχε απορρίψει το μεσσιανικό ρόλο της εργατικής τάξης. Αυτό το ζήτημα και για το Σπύρο και για μένα είναι κλεισμένο. Άλλωστε ποιας εργατικής τάξης; Αυτής που αποτελεί το 20% του πληθυσμού στις πρώην βιομηχανικές χώρες; Δικτατορία του προλεταριάτου σήμερα θα σήμαινε δικτατορία των 20% πάνω στα 80%. Αυτοί που μπορούν ν’ αλλάξουν την κοινωνία είναι το σύνολο του πληθυσμού εκτός από 5% εκμεταλλευτών, μπάτσων, Κοσκωτάδων, Παπανδρέων και άλλων. Άλλο ένα ζήτημα είναι η τρομερή ακατανοησία και παραποίηση που ο αναρχικός δογματισμός δημιουργεί κάνοντας τους ανθρώπους να μην καταλαβαίνουν αυτά που λένε οι άλλοι. Αυτό το οποίο λέω είναι ότι, όταν υπήρχε δημοκρατία στην αρχαία Αθήνα οι ελεύθεροι πολίτες μαζευόντουσαν και έπαιρναν μια απόφαση με ψήφο. Π.χ. θα γίνει πόλεμος ή δεν θα γίνει πόλεμος. Εκείνοι που είχαν ψηφίσει εναντίον του να γίνει πόλεμος εντούτοις στρατευόντουσαν. Δηλαδή υπάρχει εξουσία της κοινότητας. Αν, σε ακραίες περιπτώσεις, υπάρχουν διαφωνίες οι οποίες θεωρούνται από την πλειοψηφία την πραγματική, τη δημοκρατική, ασυμβίβαστες με τη ζωή της κοινωνίας, κάποια λύση πρέπει να βρεθεί έστω και με το χωρισμό –αν δεν μπορεί να βρεθεί αλλιώς. Κι όχι βέβαια με τον πόλεμο. Η ασυναρτησία αυτών των αντιρρήσεων φαίνεται και από αυτά που είπε προηγούμενος ομιλητής: «να κάνουν ό,τι θέλουν καθόσον δεν βλάπτουν την πορεία της οικονομίας και της κοινωνίας». Και ποιος το κρίνει το αν δεν βλάπτουν την πορεία της οικονομίας και της κοινωνίας;

The post Η συζήτηση του Καστοριάδη με το κοινό στο πολιτικό μνημόσυνο του Άγι Στίνα (1989) first appeared on Aυτολεξεί.

Κορνήλιος Καστοριάδης: Με τον θάνατο του Στίνα χάθηκε όχι μόνο ένας ήρωας αλλά ένας τύπος ανθρώπου που η σημερινή κοινωνία δεν φαίνεται πια ικανή να δημιουργήσει κι ούτε καν και να ανεχθεί.

Αρχίζοντας να σκέφτομαι για το τι θα σας έλεγα σήμερα, μου ήρθε στον νου ο ομηρικός στίχος «ανδρός ον ουδ’ αινείν, τοίσι κακοίσι θέμις» (ενός άνδρα ούτε και να τον παινούν αυτοί οι κακοί δεν ταιριάζει) και θα τον διόρθωνα λέγοντας «ανδρός ον ουδ’ αινείν ημίν κακοίσι θέμις». Να τον πει κανείς άγιο θα ήταν ύβρις. Ό,τι και να κάνει ένας άγιος το κάνει με την ακράδαντη ψευδαίσθηση πως κάποτε και κάπου θα πληρωθεί. Αλλά η αφάνταστα βασανισμένη ζωή του Σπύρου –δεκαετίες στην Ακροναυπλία, Αίγινα, νησιά, τμήματα μεταγωγών, τμήμα καταδίκων στη Σωτηρία γιατί ήταν χρόνιος φυματικός– ζωή που ο άνθρωπος αυτός δεν έφαγε, όταν ήταν αφυλάκιστος, συχνά ζεστό φαΐ και που δεν τη γλύκανε ούτε μια γυναίκα ούτε ένα παιδί, δεν έβρισκε ούτε στήριγμα, ούτε παρηγοριά σε καμία εξωκόσμια υπόσχεση. Μόνη τον εστήριζε η ελπίδα πως η ανθρωπότητα θα μπορέσει κάποτε να ανδρωθεί και να ελευθερωθεί. Τα τελευταία του χρόνια, παρά την απόγνωση που του δημιουργούσε η σύγχρονη κατάσταση, προσπαθούσε με αγωνία να αποκρυπτογραφήσει μέσα στη χαώδη πραγματικότητα και τα μικροσκοπικότερα σημεία που θα μπορούσαν να δείξουν πως το κίνημα για την ελευθερία και τη δικαιοσύνη, το πραγματικό επαναστατικό κίνημα, μένει πάντα ζωντανό.

Σε όλες τις συναντήσεις μας από πολλά χρόνια –από το 1980 ίσως– η κουβέντα του κυμαινόταν συνεχώς ανάμεσα σε δύο πόλους. Από τη μία μεριά οι ελπιδοφόρες ενδείξεις που μπορούσε να προσφέρει η παγκόσμια πολιτική σκηνή π.χ. το πολωνικό κίνημα της Αλληλεγγύης, η δημιουργία του κόμματος των εργαζομένων του Λούλα στη Βραζιλία το ’83 και οι διαδηλώσεις που ακολούθησαν. Η προσοχή του ήταν πάντα στραμμένη στις κινήσεις όλων των λαών γιατί για τον Σπύρο ο διεθνισμός δεν ήταν ιδεολογία, ήταν η ίδια του η φύση. Στην ίδια θετική στήλη του λογαριασμού έμπαιναν οι επισκέψεις που του έκαναν συνεχώς νέοι –βρίσκοντάς τον δεν ξέρω πώς– άτομα, ομάδες ανώνυμες ή και οργανωμένες που ξαφνικά απρόσκλητοι πήγαιναν να τον βρουν, για να του πουν τη συμφωνία τους, για να αντλήσουν από αυτόν ιδέες και πείρα. Απρόβλεπτες και απροσδόκητες συζητήσεις που τον χαροποιούσαν αφάνταστα και όταν μιλούσε γι’ αυτές, όταν έλεγε πως ήρθαν να με δουν νέοι από την Καισαριανή, από την Κοκκινιά, κάποιοι που θέλουν να αποσχισθούν από το κόμμα κ.λπ., έβλεπε αμέσως κανείς το βλέμμα του και τη φωνή του να αναζωπυρώνονται. Στην άλλη στήλη, την αρνητική, του λογαριασμού έμπαινε ολοένα και περισσότερο η απόγνωση και η αηδία μπρος στην εξέλιξη της σύγχρονης ανθρωπότητας, τουλάχιστον στις λεγόμενες αναπτυγμένες χώρες: η απάθεια, η ιδιωτικοποίηση, ο κυνισμός, ο εγωισμός, η αποσύνθεση των ιδεών και των συμπεριφορών, η ατομική και ομαδική αποβλάκωση με την τηλεόραση, το ποδόσφαιρο και τα παρόμοια.

Στο αγωνιώδες ερώτημα, για όποιον πιστεύει πάντα στην ελευθερία και στη δικαιοσύνη, «Πώς φθάσαμε σ’ αυτό το σημείο;» ξαναγυρνούσε συνεχώς. Όταν συναντιώμαστε με ρωτούσε επίμονα σαν να μπορούσα εγώ να του απαντήσω. Ή σαν να μπορούσε οποιοσδήποτε να δώσει μια εξήγηση –όπως εξηγούμε μια έκλειψη σελήνης ή μια πυρκαγιά– στο χαώδες αυτό σύνολο των τάσεων και των φαινομένων που κάνουν τη σημερινή ανθρωπότητα να βαδίζει προς την καταναλωτική αποχαύνωση, την εμπορευματοποίηση των πάντων, την πιο χυδαία χειραγώγηση της λεγόμενης κοινής γνώμης, την κυνική κυριαρχία της οικονομικής και πολιτικής γραφειοκρατίας και ολιγαρχίας.

Αυτό που θέλω να επισημάνω είναι η επιμονή με την οποία ο Σπύρος γύριζε και ξαναγύριζε στο θέμα του αρχικού, αν μπορώ να πω, εκτροχιασμού του εργατικού και του επαναστατικού κινήματος. Και επάνω σ’ αυτό το πρόβλημα θα ήθελα να θίξω δύο θέματα· το ένα, μπορώ να πω, ιστορικό περισσότερο, το άλλο, ίσως, λίγο φιλοσοφικότερο.

Το ιστορικό σχετίζεται άμεσα με όλη την εξέλιξη των ιδεών του Σπύρου η οποία πολύ γρήγορα, εκτός από μια παρένθεση που θα αναφέρω από τη στιγμή που συναντηθήκαμε είναι παράλληλη με τη δική μου. Για να μην επανέλθω, πάνω σε αυτό, θα πω ότι ο Σπύρος από την αρχή υποδέχθηκε με ενθουσιασμό όλη τη δουλειά που έγινε στο Socialisme ou Barbarie και μόλις μπόρεσα να ξανακατέβω στην Ελλάδα, το Νοέμβρη του ’54, διαπίστωσα την τέλεια συμφωνία μας πάνω και στα πρωτεύοντα και στα δευτερεύοντα θέματα. Αυτήν την εξέλιξη, για την οποία μερικά στοιχεία δίνει ο ίδιος ο Σπύρος στο βιβλίο του «Αναμνήσεις», κάποιος θα πρέπει κάποια μέρα να την περιγράψει λεπτομερώς και να την αναλύσει. Εδώ θα ήθελα μόνο να επισημάνω μερικά καίρια σημεία. Πολύ σύντομα, όπως το θύμισε ο Γιάννης Ταμτάκος, όταν η Τρίτη Διεθνής μπήκε στην εγκληματική εκείνη περίοδο, μία από τις εγκληματικές, αφού δεν ήταν και καμιά που να μην ήταν εγκληματική, που την ονόμασε τρίτη περίοδο, ο Σπύρος «έκοψε» φυσικά με το ΚΚΕ που τον διέγραψε και αμέσως προχώρησε σε μια ριζική κριτική του σταλινισμού και γρήγορα έφθασε στο συμπέρασμα ότι οποιαδήποτε μεταρρύθμιση, απόπειρα μεταρρύθμισης ή εξυγίανσης των κομμουνιστικών κομμάτων και της Τρίτης Διεθνούς ήταν αδύνατη. Ένα άρθρο του, του ’32 ή του ’33 αν θυμάμαι καλά, υποστήριζε από τότε την ανάγκη δημιουργίας νέας Διεθνούς και διακήρυττε το θάνατο της Τρίτης Διεθνούς (από την άποψη την επαναστατική) ενώ ο ίδιος ο Τρότσκυ την εποχή εκείνη πίστευε ακόμα ότι μια πάλη μέσα στη Διεθνή ήταν δυνατή. (Διακοπή στη μικροφωνική εγκατάσταση)

ΚΑΣΤΟΡΙΑΔΗΣ (ειρωνευόμενος τη σταλινική –και όχι μόνο– πρακτορολογία της εποχής): Ή σταλινικός ή τροτσκιστής το έκανε αυτό… (Γέλια, χειροκροτήματα)

Ο Τρότσκυ την εποχή εκείνη επίστευε ακόμα στη Διεθνή και, ως γνωστόν, μόνο μετά τη γερμανική καταστροφή του ’33 δέχθηκε την ιδέα ότι τα ΚΚ και η Διεθνής ήταν ανεπίδεκτοι οποιασδήποτε μεταρρύθμισης και ότι χρειαζόταν μια νέα επαναστατική οργάνωση.

Γρήγορα κατόπιν, και πάντως στην Ακροναυπλία, το ’37 ίσως ή ’38, (τα χαρτιά υπάρχουν και είναι παρακρατημένα –παράνομα από κάθε άποψη– από τους τότε τροτσκιστές συντρόφους του) ο Σπύρος, σε συζητήσεις με τους επίσημους τροτσκιστές, και με την αυστηρή πολιτική και κοινωνική λογική και συνέπεια που τον χαρακτήριζε, είχε φθάσει στο συμπέρασμα ότι το σύνθημα του Τρότσκυ για την «άνευ όρων υπεράσπιση του εργατικού κράτους», δηλαδή της λεγόμενης ΕΣΣΔ, σε περίπτωση πολέμου, ήταν απαράδεκτο (…).

Αυτό το θέμα, το περίφημο ρωσικό ζήτημα, δηλαδή ο κοινωνικός χαρακτήρας του καθεστώτος στη Ρωσία, πάντα απασχολούσε, και με επιμονή, τον Σπύρο.

Εκείνη είναι η εποχή, το τέλος του ’42, αρχές ’43, που με τη μεσολάβηση ενός αγαπημένου μου και πεθαμένου φίλου συνάντησα κι εγώ για πρώτη φορά τον Σπύρο κι αμέσως εντυπωσιάστηκα –όσο ίσως ποτέ στη ζωή μου– από την οξύτητα, την τόλμη, την αδιαλλαξία της πολιτικής σκέψης του και προσχώρησα στην οργάνωση που εμψύχωνε μαζί με τον Δημοσθένη Βουρσούκη, τον Γιάννη Ταμτάκο κι άλλους αγωνιστές. Τότε ήταν η εποχή της Κατοχής και της λεγόμενης Αντίστασης. Από την αρχή ο Σπύρος είχε χαράξει μια σωστή διεθνιστική γραμμή εναντίον της τροτσκιστικής γραμμής που υποστήριζε το λεγόμενο εθνικοαπελευθερωτικό αγώνα. Θυμάμαι, ακόμα, πως προσπαθούσαμε και κατορθώναμε γερμανικά γραμμένες διεθνιστικές προκηρύξεις να τις ρίχνουμε στους γερμανικούς στρατώνες που βρίσκαμε στην περιοχή Αττικής. Αυτό που ήταν το καίρια ασθενές σημείο των αναλύσεών μας κατά την κατοχή ήταν η ανάλυση του ΕΑΜ, του ΚΚΕ, της δυναμικής τους και των σκοπών τους. Το κατάλοιπο της τροτσκιστικής αυταπάτης που μας εβάραινε και που δεν είχαμε ακόμα απορρίψει ήταν η ιδέα ότι τα σταλινικά κόμματα είχαν αστικοποιηθεί, όπως 40 ή 50 χρόνια πριν είχε αστικοποιηθεί η ρεφορμιστική σοσιαλδημοκρατία.

(…) Η ώρα της αλήθεια εσήμανε το Δεκέμβρη του ’44. Τι είδους αστικό ή ρεφορμιστικό κόμμα ήταν αυτό που, αν αφήσουμε κατά μέρος τη σκοτεινή και όχι τελείως γνωστή ιστορία των δισταγμών και του ηλιθίου τρόπου με τον οποίο η σταλινική διεύθυνση, από τη δική της άποψη, έδωσε τη μάχη των Αθηνών, προσπαθούσε να καταλάβει την εξουσία με τα όπλα, έσφαζε τους πάντες και τα πάντα κ.λπ. Και τι κινούσε και υποκινούσε τις μάζες που το ακολουθούσαν; Σ’ αυτό το σημείο δημιουργήθηκε η μόνη πολιτική διαφωνία που είχα στη ζωή μου με τον Σπύρο. Πιθανόν για να σώσει κάτι από το κλασικό σχήμα, πιθανόν διότι πράγματι η κατάσταση για κάποιον που είχε τραφεί μέσα στον μαρξισμό ήταν τερατωδώς ακατανόητη, πιθανόν διότι η κατάσταση ήταν τραγική –να βλέπεις τον κοσμάκη να κατεβαίνει από την Καισαριανή, από το Παγκράτι, να ανεβαίνει απ’ το Περιστέρι και να είναι έτοιμος να σκοτωθεί και εσύ να ξέρεις ότι αυτό για το οποίο σκοτώνεται είναι για να εγκαταστήσει εδώ στρατόπεδα συγκεντρώσεως και σταλινική δικτατορία– για κάποιον απ’ όλους αυτούς τους λόγους, ίσως για όλους μαζί, μετά από το Δεκέμβρη ο Σπύρος υποστήριξε για ένα ορισμένο χρονικό διάστημα, σ’ ένα κείμενο που δεν ξέρω αν σώζεται, ότι επρόκειτο για ένα ιδιόρρυθμο στρατιωτικό κίνημα που απηχούσε πραξικοπηματικές τάσεις των στρατιωτικών στελεχών του ΕΛΑΣ. Για μένα, αντίθετα, όπως άλλωστε το έχω γράψει, τα Δεκεμβριανά ήταν, κατά κάποιο τρόπο, η Αποκάλυψις, όχι του Ιωάννου αλλά του… Ιωσήφ και του… Νικολάου.

Τα γεγονότα αυτά, η πολιτική του κόμματος, η στάση των μαζών ήταν τελείως αχώνευτα μέσα στα κλασικά σχήματα –όχι μόνο στα τροτσκιστικά ούτε καν και στα λενινιστικά αλλά τελικά ακόμη, αν ακριβολογούμε, και μέσα στα μαρξιστικά σχήματα θεώρησης της κοινωνίας και της Ιστορίας. Έδειχναν που επήγαινε ο σταλινισμός, ήταν φως φανάρι ότι αν οι σταλινικοί είχαν πάρει την εξουσία στην Ελλάδα θα είχαν εγκαταστήσει ένα καθαρά σταλινικό καθεστώς σαν κι αυτό που υπήρχε στη Ρωσία κι αργά ή γρήγορα θα ξεκαθάριζαν και τους αστούς και τους μεσαίους αστούς και τους αριστερούς διαφωνούντες κι οποιονδήποτε δεν συμφωνούσε μαζί τους και δεν γινόταν πειθήνιο όργανο τους. Αυτό φυσικά, το λέω χωρίς καμία έπαρση, επαληθεύθηκε μαζικά απ’ ό,τι συνέβη μετά (δεν το ξέραμε τότε) και στη Γιουγκοσλαβία και στις άλλες χώρες, είτε υπήρχε ρωσικός στρατός είτε δεν υπήρχε. Απλά και μόνο με τη δύναμη των σταλινικών κομμάτων, τα οποία φυσικά, μέσα σε συνθήκες κατοχής, όπως και αργότερα σε άλλες χώρες (Βιετνάμ και αλλού) σε συνθήκες εθνικοαπελευθερωτικής πάλης, ανέπτυσσαν ένα τεράστιο στρατιωτικό μηχανισμό, επάνω στον οποίο στηριζόντουσαν για να καταλάβουν την εξουσία.

(…) Πάντως, αυτή η διαφωνία κράτησε λίγο καιρό, ίσως μέχρι το ’45 και αρχές του ’46, και γρήγορα βρεθήκαμε πάλι σύμφωνοι και η ιδεολογική συνέχεια δεν έχει άλλη ιστορία από την ιστορία των ιδεών του Socialisme ou Barbarie, με τις οποίες ο Σπύρος συμφώνησε από την αρχή ως το τέλος και σε όλες τις προοδευτικές εξελίξεις και αναθεωρήσεις του κλασικού μαρξισμού που έγιναν μέσα σ’ αυτό το περιοδικό και μέσα στα γραπτά μου. Αλλά μέσα σ’ αυτήν την εξέλιξη πάντα ξαναγύριζε στο θέμα που εγώ, δικαίως ή αδίκως, θεωρούσα πια κλεισμένο. Γιατί η ρωσική επανάσταση εκφυλίστηκε; Γιατί –όταν πια ξεπεράσαμε την ιδέα του εκφυλισμού και καταλάβαμε ότι ο μπολσεβικισμός και ο ίδιος ο Λένιν από την αρχή δεν είχαν καμία σχέση με την επανάσταση– γιατί λοιπόν εμφανίστηκε ο μπολσεβικισμός και ο Λένιν; Και πώς απέκτησαν την εμπιστοσύνη των μαζών; Γιατί η Ρόζα Λούξεμπουργκ έμεινε φωνή βοώσα εν τη ερήμω; Γιατί η θεωρία του Μαρξ περιέλαβε, από την αρχή, στοιχεία που έκαναν δυνατή, αν όχι αναπόφευκτη, αυτή την εξέλιξη και έκαναν επίσης δυνατή την επίκληση της από όλους τους γραφειοκράτες και τους δήμιους;

Σ’ αυτά τα ερωτήματα εγώ προσπάθησα να απαντήσω. Και νομίζω ότι απάντησα, όσο είναι δυνατόν να απαντήσει κανείς σε τέτοιου είδους ερωτήματα. Συνελόντι ειπείν, απάντησα: Ότι ο Μαρξ ο ίδιος και ο μαρξισμός είχαν υποστεί βαθιά επίδραση του καπιταλιστικού φαντασιακού της εποχής του, ότι όλα αυτά τα στοιχεία τα καπιταλιστικά εμπεριέχονται στο έργο του Μαρξ, ότι αυτά τα στοιχεία επέτρεψαν μια ορισμένη εξέλιξη της ιδεολογίας και της σοσιαλδημοκρατικής και εκείνης των μπολσεβίκων αλλά και ότι (το έγραψα ήδη από το ’58 σ’ ένα κείμενο που λέγεται «Προλεταριάτο και οργάνωση») η ίδια η εργατική τάξη είχε αφήσει να διεισδύσουν μέσα της οι κοινωνικές φαντασιακές σημασίες του καπιταλισμού, είχε αρχίσει να πιστεύει στους ηγέτες της, στους ειδικούς και, συνεπώς, άφησε να δημιουργηθεί μια γραφειοκρατία η οποία δήθεν να την εκπροσωπεί.

Ο Σπύρος συνεχώς –χωρίς ούτε μια στιγμή να πάψει να εγκρίνει και να επικροτεί αυτά που έγραφα, ξαναγύριζε πάντα σ’ αυτές τις ερωτήσεις (…). Το γιατί δεν το ξέρω. Ίσως κάτι στο βάθος των απαντήσεών μου δεν του πήγαινε. Δεν τολμώ να πω ότι δεν το αφομοίωνε –μάλλον σαν να μην του αρκούσε. Ίσως –και αυτό περιέχει ένα τραγικό στοιχείο από το οποίο ποτέ δεν μπορούμε να ξεφύγουμε– υπήρχε η διαφορά των γενεών. Εγώ το ’45 ήμουν 23 ετών. Η ζωντανή επαναστατική παράδοση για μένα ήταν βιβλία. Και η πρώτη φορά που είδα μάζες στο δρόμο ήταν στις 3 Δεκεμβρίου του ’44 στην Αθήνα, που ήταν έτοιμες να κρεουργήσουν όποιον εγώ θεωρούσα επαναστάτη και εμένα τον ίδιο φυσικά.

Του Σπύρου η πείρα δεν ήταν αυτή. Εκείνος είχε ζήσει μια εποχή που η εργατική τάξη ήταν πραγματικά επαναστατική (τουλάχιστον κατά περιόδους και στα τμήματα της). Η Θεσσαλονίκη του ’20-’23 ήταν πάντοτε το σημείο αναφοράς του. Θυμάμαι τον θαυμασμό του για τις καπνεργάτριες της Θεσσαλονίκης όταν κατέβαιναν με τα τσόκαρα και συγκρούονταν με τους χωροφύλακες. Ίσως λοιπόν και αυτό να συνέβαλε ώστε να μην μπορεί να δεχθεί ότι, όσο ηρωική και κοσμοϊστορική και αν υπήρξε η προσπάθεια της εργατικής τάξης κατά τον 19ο και κατά το πρώτο τρίτο του 20ού αιώνα, δεν κατόρθωσε να φέρει το αποτέλεσμα που της φαινόταν προδιαγεγραμμένο. Ίσως επίσης η τρομερή αντίφαση ανάμεσα στην ιδέα μιας, όπως και να το κάνουμε, μεσσιανικής τάξης και στη διαπίστωση ότι αυτή η τάξη συνεχώς ξανάπεφτε κάτω από την επιρροή ξένων και εχθρικών στοιχείων της ρεφορμιστικής και κομμουνιστικής γραφειοκρατίας τον εμπόδιζε να απαλλαγεί από αυτή την σχεδόν έμμονη ιδέα.

Φυσικά, αυτό ποτέ δεν τον εμπόδισε να δει, να καταλάβει, να χαιρετήσει με ενθουσιασμό τα νέα απελευθερωτικά κινήματα που εμφανίσθηκαν στη δεκαετία του ’60 και κατόπιν τα κινήματα των σπουδαστών, των νέων, των γυναικών, των μειονοτήτων κ.λπ. Στα τελευταία χρόνια νομίζω, από τις συζητήσεις που είχαμε κάνει, είχε ξεπεράσει τον μύθο της εργατικής τάξης. Όμως ξαναγύριζε στο ερώτημα που θα μπορούσα να το ξαναδιατυπώσω με τη μορφή: Τι πήγε στραβά; Πού άρχισε ο εκτροχιασμός;

Και εδώ γεννιέται ένα φιλοσοφικότερο, αν μπορώ να πω, ερώτημα. Θα μπορούσε να είχε υπάρξει μια διαφορετική εξέλιξη του εργατικού και του επαναστατικού κινήματος; Θα μπορούσαν οι τάσεις που ήταν τόσο εμφανείς στην Παρισινή Κομμούνα, στα πρώτα Σοβιέτ, στα Εργατικά Συμβούλια στη Γερμανία και Βόρειο Ιταλία το ’18 και ’19, στην Ισπανία το ’36-’37 και ιδιαίτερα στην Καταλονία, να είχαν φθάσει στους σκοπούς τους; Νομίζω ότι, εξαιρώντας την Παρισινή Κομμούνα και τα Ουγγρικά Συμβούλια μετά το ’56, το βασικό στοιχείο για να σκεφθούμε αυτή την ερώτηση είναι η ακόλουθη διαπίστωση: Όλα αυτά τα κινήματα της εργατικής τάξης σπανίως νικήθηκαν από τους εξωτερικούς τους εχθρούς. Σχεδόν πάντα κατέρρευσαν από μέσα, «εκφυλίσθηκαν» όπως λέγαμε τότε, δηλαδή έπεσαν κάτω από τον έλεγχο μιας γραφειοκρατίας που τα ίδια την είχαν δημιουργήσει.

Εκ των υστέρων, και χωρίς να είμαστε εγελιανοί, μπορούμε να πούμε ότι χωρίς αυτή τη γραφειοκρατία και την πείρα της γραφειοκρατικοποίησης, το Επαναστατικό Κίνημα δεν θα μπορούσε να πάει παρακάτω, και δεν θα μπορούσαμε εμείς σήμερα να σκεφθούμε ότι ο πραγματικός σοσιαλισμός, δηλαδή μια αυτόνομη, αυτοκυβερνούμενη και αυτοθεσμιζόμενη κοινωνία –και το κίνημα που θέλει να φθάσει σε μια τέτοια κοινωνία– δεν κινδυνεύει τόσο από εξωτερικούς εχθρούς αλλά από την ίδια την τάση των ανθρώπων να πιστεύουν στους ηγέτες και τους ειδικούς, να παραιτούνται, να αποσύρονται, δηλαδή να παύουν να προσπαθούν να πραγματοποιούν την ίδια τους την αυτονομία μέσα σ’ ένα αυτόνομο συλλογικό κίνημα.

Κι έτσι ερχόμαστε στη σημερινή κατάσταση και στο σημερινό πρόβλημα. Γιατί βεβαίως αυτό που παρατηρούμε σήμερα γύρω μας, και που τόσο συχνά έφερνε σε απελπισία τον Σπύρο, είναι η επέκταση και η επικράτηση των χαρακτηριστικών που ανέφερα προηγουμένως, της απάθειας, της ιδιωτικοποίησης, της ανευθυνότητας, του εγκλωβισμού του καθενός στον μικρούλη του ατομικό χώρο. Και αυτό σε μια εποχή που τα προβλήματα που αντιμετωπίζει η ανθρωπότητα είναι πρωτοφανούς κρισιμότητας και απειλούν την ίδια τη ζωή πάνω στον πλανήτη.

Αν, πώς και πότε θα βγούμε από αυτή την κατάσταση, κανένας δεν μπορεί να το προβλέψει. Εκείνο που έχει σημασία δεν είναι να κάνουμε προβλέψεις. Εκείνο που έχει σημασία είναι ο καθένας μας, εκεί που βρισκόμαστε, έστω και ως άτομα, ακόμα περισσότερο όταν μπορούμε ομαδικά, να συνεχίσουμε την πάλη για την ελευθερία, την ισότητα, τη δικαιοσύνη, να συνεχίσουμε τον αγώνα για μια αυτόνομη κοινωνία αποτελούμενη από αυτόνομα άτομα, αγώνα στον οποίο αφιέρωσε την ηρωική και μαρτυρική ζωή του ο Σπύρος Στίνας.

→ Το 2ο μέρος της εκδήλωσης βρίσκεται ΕΔΩ

The post Ο Καστοριάδης για τον Άγι Στίνα (ομιλία στο πολιτικό μνημόσυνο του Στίνα, 1989) first appeared on Aυτολεξεί.

Ο Μιχαήλ Πρωτοψάλτης (1958-2014) γεννήθηκε στην Αθήνα. Σπόυδασε Σκηνοθεσία στη σχολή Σταυράκου, Ηλεκτρονικά στα ΚΑΤΕΕ Αθήνας και Φυσική στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. Από πολύ νωρίς αναμείχθηκε ενεργά στο αναρχικό κίνημα της μεταπολίτευσης. Υπήρξε εκδότης των περιοδικών «Ο Κόκκορας που Λαλεί στο Σκοτάδι» και «Άνθη του Κακού» και συνεκδότης της εφημερίδας «Αλληλεγγύη». Για τη δράση του είχε επανειλημμένα συλληφθεί, διωχθεί και φυλακιστεί, ενώ είχε υποστεί 13(!) κατ’ οίκον έρευνες από την Ασφάλεια. Στα μέσα της δεκαετίας του ’80 αναθεωρεί πολλά από τα θέσφατα του αναρχισμού και στα τέλη της ίδιας δεκαετίας πρωταγωνιστεί στην ίδρυση των «Οικολόγων-Εναλλακτικών». Εργάστηκε ως φυσικός ενώ παράλληλα διηύθυνε τις εκδόσεις «Βιβλιοπέλαγος».

Έχεις βιώσει όλη την ιστορία του αναρχικού κινήματος στη σύγχρονη Ελλάδα. Θα μπορούσες να ιχνογραφήσεις το ιστορικό ξεκίνημα αυτής της τάσης του επαναστατικού κινήματος;

Η εμφάνιση των πρώτων αναρχικών και αντιεξουσιαστών στα χρόνια της χούντας, στα τέλη του 1971, μοιάζει με παρθενογένεση και τούτο διότι η επικράτηση του μαρξισμού-λενινισμού στο ελληνικό κίνημα ήταν ολοκληρωτική. Αυτό ισχύει και για το μεσοπόλεμο και για το Β’ Παγκόσμιο πόλεμο και για τον Εμφύλιο, αλλά και μεταπολεμικά. Αναρχικοί με σημαντική δράση είχαν να εμφανιστούν στην Ελλάδα από την εποχή του αναρχοσυνδικαλιστή Κώστα Σπέρα, που πρωτοστάτησε στην απεργία των μεταλλωρύχων και στην κατάλυση των αρχών στη Σέριφο το 1916, και ο οποίος αργότερα μαζί με τον Σταύρο Κουχτσόγλου και τον Φανουράκη υποστήριξε στα δύο πρώτα συνέδρια της ΓΣΕΕ (1918 και 1920) την αυτονομία του εργατικού κινήματος όχι μόνο από τα αστικά κόμματα, αλλά και από τα σοσιαλιστικά και κομμουνιστικά.

Από τότε μέχρι το 1971-72 το νήμα της ιστορικής συνέχειας του αναρχισμού ουσιαστικά κόβεται. Υπάρχουν μερικές αναφορές από ιστορικούς σε κάποιους αναρχικούς, λίγα ντοκουμέντα, πέντε έξι διανοούμενοι φιλικά προσκείμενοι στις ελευθεριακές ιδέες που μεταφράζουν και εκδίδουν κείμενα κυρίως του Κροπότκιν (όπως ο Ιωάννης Ζερβός, ο Ηρακλής Αποστολίδης, που έχει φτιάξει και την καλύτερη ποιητική ανθολογία, την οποία συνεχίζει ο γιος του Ρένος ή ο Αντώνης Πρωτοπάτσης από τη Μυτιλήνη), αλλά όλα αυτά είναι ήσσονος σημασίας.

Αυτή η ασυνέχεια, που δεν υπάρχει σε άλλη δυτικοευρωπαϊκή χώρα, αποτελεί το μειονέκτημα αλλά και το πλεονέκτημα ταυτόχρονα του ελληνικού αναρχισμού. Στα χρόνια της χούντας, σε συνθήκες παρανομίας, χωρίς πληροφόρηση και ρίζες στην ελληνική κοινωνία, δίχως ιστορική πείρα, αλλά ούτε πείρα ζωής, αφού οι μεγαλύτεροι δεν ξεπερνούν τα 25 χρόνια, θα γίνει -όπως το τραγουδούσε ο Νικόλας Άσιμος- «το μεγάλο άλμα για τη λευτεριά», ή -όπως το έλεγε ο Βανεγκέμ- «η αντιστροφή της προοπτικής»: οι πρώτοι αναρχικοί προσπαθούν να μετατρέψουν το μειονέκτημα σε πλεονέκτημα, την αδυναμία σε δύναμη («είμαστε οι πιο δυνατοί και οι πιο αδύναμοι της περιοχής», έγραφε το 1976 στο περιοδικό Panderma ο Λεωνίδας Χρηστάκης). Βασίζονται στο ένστικτο και στο βολονταρισμό τους, αυτοσχεδιάζουν, είναι αυθόρμητοι και εμπιστεύονται τον επαναστατικό αυθορμητισμό των άλλων εργαζομένων με το πάθος της Ρόζας Λούξεμπουργκ.

Μην έχοντας να αντιμετωπίσουν αγκυλώσεις από κάποιο πρόσφατο παρελθόν, οι πρώτοι αναρχικοί στην Ελλάδα επηρεάζονται περισσότερο από τα νέα επαναστατικά ρεύματα που προκύπτουν στην παγκόσμια έκρηξη της δεκαετίας του ’60 παρά από τον παραδοσιακό αναρχοσυνδικαλισμό και αναρχοκομμουνισμό. Τα κινήματα της πιο ελεύθερης και ελευθεριακής δεκαετίας που γνώρισε ποτέ η ανθρωπότητα γίνονται τα σημεία αναφοράς: το αμερικανικό κίνημα, ο γαλλικός Μάης, το γερμανικό ’68 και, αργότερα, το ιταλικό κίνημα.

Τα θεωρητικά εφόδια, τα όπλα της κριτικής, δεν αντλούνται μόνο από τον Προυντόν, τον Μπακούνιν και τον Κροπότκιν, αλλά και από τους προδρόμους του ’68: τον Πάνεκουκ και τον εργατοσυμβουλιακό κομμουνισμό, από την Καταστασιακή Διεθνή, από την ομάδα «Σοσιαλισμός ή Βαρβαρότητα» και τον κορυφαίο θεωρητικό της Κορνήλιο Καστοριάδη. Ο Καστοριάδης που θα προσχωρήσει το 1942 σε μια τροτσκιστική ομάδα στην οποία γραμματέας είναι ο Σπύρος Πρίφτης, μια ιστορική μορφή του εργατικού και διεθνιστικού κινήματος πιο γνωστός με το Α. Στίνας, θα εντυπωσιαστεί από τον Στίνα θα αγωνιστεί μαζί του μέχρι να φύγει για τη Γαλλία. Το 1948 ο Καστοριάδης στη Γαλλία κι ένα χρόνο νωρίτερα ο Στίνας, ευρισκόμενοι πάντα σε στενή επαφή, θα εγκαταλείψουν τον τροτσκισμό. Στη δεκαετία του ’50 οι ρόλοι έχουν αντιστραφεί: δάσκαλος είναι ο Καστοριάδης και μαθητής ο Στίνας. Αυτή η μαγική αλληλεπίδραση Στίνα-Καστοριάδη θα συνεχιστεί μέχρι τον θάνατό του Στίνα στις 6 Νοεμβρίου του 1987. Στο στεφάνι που έστειλε στην κηδεία του Στίνα, ο Καστοριάδης έγραφε κάτι επιβεβαιωτικό αυτής της αλληλεπίδρασης: «στον οιωνεί πατέρα μου».

Ο Στίνας ήταν αναμφίβολα ο μοναδικός επαναστάτης από τις αρχές του 20^ου αιώνα που μπόρεσε να πετάξει την πανοπλία του μαρξισμού-λενινισμού, να συνδεθεί με το πνεύμα του γαλλικού Μάη και ταυτόχρονα να συνδέσει τους Έλληνες αντιεξουσιαστές με τις καλύτερες παραδόσεις του παλιού εργατικού και διεθνιστικού κινήματος.

Ήταν το πρόσωπο-κλειδί στα πρώτα βήματα του μεταπολεμικού αναρχισμού. Είχα την τύχη να τον γνωρίσω λίγα χρόνια πριν πεθάνει, όταν μαζί με άλλους συντρόφους τού πήραμε μια συνέντευξη. Σε όλη τη διάρκεια της συνέντευξης ένιωθα μεγάλη συγκίνηση γιατί με τον τρόπο που μιλούσε μας έκανε να αισθανθούμε κοινωνοί της πραγματικής ιστορίας του επαναστατικού κινήματος και υπεύθυνοι για τη συνέχισή της.

Εμπνευσμένοι από τη μαγική αλληλεπίδραση Στίνα-Καστοριάδη διαμορφώνονται στα χρόνια της χούντας οι πρώτες παρέες και ομάδες, οι πρώτοι πυρήνες διάδοσης των αντιεξουσιαστικών ιδεών και οι αντίστοιχοι εκδοτικοί οίκοι. Έτσι δημιουργείται στη Θεσσαλονίκη η εκδοτική ομάδα «Πράξη» και στην Αθήνα η εκδοτική και πολιτική ομάδα της «Διεθνούς Βιβλιοθήκης», που θα σφραγίσει τη γέννηση και την ανάπτυξη του αναρχικού κινήματος. Η «Διεθνής Βιβλιοθήκη» ξεκίνησε το 1971 με εμψυχωτή το Χρήστο Κωνσταντινίδη και βασικούς μεταφραστές τον Στίνα, τον Νίκο Μπαλή, τον Θέμη Μιχαήλ.

Εκτός από τη συμβολή τους στην εξέλιξη των ιδεών, στην υπέρβαση δηλαδή της Αριστεράς όπως λες, οι αναρχικοί πώς συμμετέχουν στα πολιτικά γεγονότα της εποχής;

Είναι χούντα και φυσικά τόσο οι προαναφερόμενοι εκδοτικοί οίκοι όσο και άλλοι μικρότεροι υφίστανται πολλαπλές και πολυποίκιλες μορφές αστυνομικών και δικαστικών διώξεων, συλλήψεις, έρευνες, κατασχέσεις βιβλίων και χειρογράφων. Όσοι συμμετέχουν στην αντίσταση και συλλαμβάνονται καταδικάζονται σε πολυετείς ποινές όπως ο δικηγόρος Βασίλης Καραπλής και η Κάτια Καμπιώτου.

Αξιοσημείωτη είναι η περίπτωση της οργάνωσης «Λαϊκή Πάλη» στη Θεσσαλονίκη, μιας ανεξάρτητης ένοπλης οργάνωσης που αποτελείται από προδικτατορικά μέλη της μαοϊκής Αναγέννησης αλλά και από τροτσκιστές όπως ο Στέργιος Κατσαρός και ο Αντώνης Λιάκος. Στη δίκη τους τον Ιανουάριο του 1970 τα μέλη της υποδέχονται τις βαριές καταδίκες (τέσσερα άτομα σε ισόβια) με γέλια, αλλά και τις γροθιές υψωμένες. Ανάμεσά τους ο μεν Τάσος Δαρβέρης (ισόβια κάθειρξη) χωρίς να είναι ακόμα τότε αντιεξουσιαστής, είναι ωστόσο εξοικειωμένος με τις ελευθεριακές ιδέες (στη φυλακή μάλιστα μεταφράζει το «Προσκύνημα στην Καταλονία» και μετά τη γενική αμνηστία του ’73 προσφέρει τη μετάφραση στη «Διεθνή Βιβλιοθήκη»), ο δε Λευτέρης Καπώνης (φυλάκιση) -από τους πιο πετυχημένους σήμερα σεναριογράφους της τηλεόρασης- που πριν από τη σύλληψή του κρύβεται μαζί με τον Στίνα και έχει επηρεαστεί απ’ αυτόν, εμφορείται σαφώς από αντιεξουσιαστικές ιδέες έχοντας εγκαταλείψει τον τροτσκισμό.

Ωστόσο εκεί που η δράση των αναρχικών θα γίνει δημόσια και αισθητή ήταν η κατάληψη της Νομικής τον Φεβρουάριο του ’73 και η κατάληψη του Πολυτεχνείου τον Νοέμβριο του ίδιου έτους. Και στις δύο ο Χρήστος Κωνσταντινίδης υπήρξε καταλυτικός. Στη Νομική παρεμβαίνει για να διαρκέσει η κατάληψη και τη νύχτα και να αναρτηθεί το πλακάτ «ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ» στην ταράτσα της σχολής ενώ στο Πολυτεχνείο -στα Νοεμβριανά όπως του άρεσε να αποκαλεί την εξέγερση για να μην περιορίζεται στο χώρο του Πολυτεχνείου και στη φοιτητική της διάσταση- μαζί με άλλους συντρόφους συγκαλεί την περίφημη Εργατική Συνέλευση και γεμίζουν το Πολυτεχνείο με τα γνωστά ανατρεπτικά συνθήματα «ΚΑΤΩ ΤΟ ΚΡΑΤΟΣ», «ΚΑΤΩ ΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ», «ΚΑΤΩ Η ΕΞΟΥΣΙΑ», «ΚΑΤΩ Ο ΣΤΡΑΤΟΣ», «ΕΞΕΓΕΡΣΗ», «ΜΑΗΣ ’68» κ.λπ.

Εσύ τι θυμάσαι από τα χρόνια της δικτατορίας;

Θυμάμαι τα πάντα γιατί πίνω πολύ. Η άποψη πως το αλκοόλ βλάπτει τη μνήμη είναι μια άθλια προπαγάνδα της εξουσίας… (γέλια)

Δεκαπεντάχρονος μαθητής τότε, και μάλιστα της σχολής Μωραΐτη, παρακολούθησα την κατάληψη της Νομικής τον Φεβρουάριο του ’73 διότι το σχολικό έκανε στάση στη Σόλωνος κι έτσι όλη η πολιτικοποιημένη «μαρίδα» του πούλμαν, μπουχτισμένη από τα μαθήματα, από την καταπίεση σχολείου και οικογένειας, από τη σεξουαλική στέρηση που εκείνες τις εποχές δεν άγγιζε μόνο μαθητές και φοιτητές, αλλά ολόκληρη την κοινωνία, κατεβαίναμε αρκετές στάσεις πριν τα σπίτια μας και εκτονωνόμασταν με το να μας κυνηγούν και να μας διώχνουν οι μπάτσοι γύρω από τη Νομική.

Λίγες μέρες πριν το Πολυτεχνείο, στις 4 Νοεμβρίου, παίρνω το βάπτισμα του πυρός στη διαδήλωση μετά το μνημόσυνο του γέρου Παπανδρέου, ένα κυνηγητό από το Α’ Νεκροταφείο μέχρι την Ομόνοια με ξύλο και αρκετές συλλήψεις. Την επομένη η ανακοίνωση της Γενικής Γραμματείας Τύπου και Πληροφοριών της χούντας χαρακτηρίζει τα γεγονότα σαν «αναρχικές εκδηλώσεις». Φυσικά τότε δεν έχω ιδέα ακόμη από αναρχία. Στον αναρχισμό θα… μυηθώ λίγους μήνες μετά, στις αρχές του ’74, κι έχει πολύ πλάκα πως μύστης ήταν ο τέως εαμίτης και χουντικός πλέον Θεοφύλακτος Παπακωνσταντίνου του οποίου το εγχειρίδιο διδασκόμασταν στην Αγωγή Πολίτου της ‘Δ Γυμνασίου. Εκεί, στο κεφάλαιο το σχετικό με τα πολιτεύματα, θα πρωτοδιαβάσω ότι «η αναρχία είναι το πολίτευμα που κάνει ο καθένας ό,τι θέλει, αλλά είναι ουτοπία» και επειδή ήμουν απείθαρχος, θα ενθουσιαστώ.

Όμως το σχολικό λεωφορείο έκανε στάση και στη διασταύρωση Τοσίτσα (που δεν ήταν τότε πεζόδρομος) και Πατησίων. Έτσι την Τετάρτη το μεσημέρι στις 14 Νοέμβρη, κατεβαίνοντας στην Τοσίτσα αντί στη στάση του σπιτιού μου και παρακολουθώντας τα πηγαδάκια στην πύλη του κατηλειμμένου Πολυτεχνείου, την επικοινωνία με τον κόσμο στα τρόλεϊ και τα λεωφορεία, αλλά και τον δυναμισμό όσων ήταν μέσα στην κατάληψη, κατάλαβα πως συμβαίνει κάτι πιο σημαντικό από τη Νομική, που από την ταράτσα δεν μπορούσε να έχει άμεση επικοινωνία με τον κόσμο στους δρόμους. Το ίδιο επαναλήφθηκε την Πέμπτη και την Παρασκευή το μεσημέρι και όταν γυρνούσα σπίτι το απόγευμα μαγνητοφωνούσα τον σταθμό του Πολυτεχνείου. Την Παρασκευή, αργά το απόγευμα, ξαναγύρισα μαζί με τον πατέρα μου στο Πολυτεχνείο και αντίκρυσα μια Πατησίων πλημμυρισμένη από κόσμο που φώναζε συνθήματα κατά της χούντας, που ανέβαιναν στον μαύρο χειμωνιάτικο ουρανό, δημιουργώντας μια ρωγμή στη σκοτεινιά της χούντας, αλλά και στη σκοτεινιά της δικής μου μίζερης μαθητικής ζωής.

Αυτή η συλλογική ψυχική ανάταση των ανθρώπων όταν είναι οι ίδιοι δημιουργοί της ιστορίας τους, μου δημιούργησε μια πρωτόγνωρη αίσθηση που με σημάδεψε ανεξίτηλα, μια μέθεξη στην εξέγερση, στη γιορτή χωρίς αρχή και τέλος, που λέει κι ο Μπακούνιν. Αυτή η ανάταση -που ήταν άλλωστε η μόνη σημαία της εξέγερσης και γι’ αυτό η πιο επικίνδυνη για το καθεστώς αφού ξεπερνούσε τις ιδεολογίες (τις ψευδείς συνειδήσεις σύμφωνα με τα νεανικά έργα του Μαρξ)- ανάγκασε τη χούντα, που πήγαινε με τον Μαρκεζίνη προς μια «φιλελευθεροποίηση», να κατεβάσει τα τανκς στους δρόμους, ανάγκασε το ΚΚΕ να μιλήσει στην «Πανσπουδαστική», φύλλο 8, Γενάρης-Φλεβάρης 1974, για «προσχεδιασμένη εισβολή στον χώρο του Πολυτεχνείου την Τετάρτη, 14 του Νοέμβρη, 350 περίπου οργανωμένων πρακτόρων της ΚΥΠ, σύμφωνα με το προβοκατόρικο σχέδιο των Ρουφογάλη-Καραγιαννόπουλου (…) με σκοπό να προβάλλουν με κάθε μέσο τραμπουκισμού και προβοκάτσιας γελοία και αναρχικά συνθήματα», ανάγκασε τον Μπάμπη Δρακόπουλο του ΚΚΕ εσ. να δηλώσει πως «σκοτεινές δυνάμεις εργάζονται για να φράξουν τον δρόμο προς την κατεύθυνση της δημοκρατικής ομαλότητας (του Μαρκεζίνη άραγε;) και οργανώνουν προκλήσεις», τους κεντροδεξιούς και κεντροαριστερούς αντιστοίχως πολιτικούς Κανελλόπουλο και Μαύρο να βγάζουν μπουρμπουλήθρες από το στόμα τους μπροστά στο μεγαλείο της εξέγερσης του Νοέμβρη.

Ταυτόχρονα είχα πλήρη συνείδηση πως είχα βρεθεί στο κέντρο του κόσμου, πως το σημαντικότερο γεγονός εκείνη τη μέρα σ’ ολόκληρο τον πλανήτη συνέβαινε εκεί που στεκόμουν, στην Πατησίων, στο Πολυτεχνείο. Γύρω στις 9.30, όταν έπεσαν τα πρώτα δακρυγόνα και οι πρώτοι πυροβολισμοί από ελεύθερους σκοπευτές, ο πατέρας μου μ’ έσυρε κυριολεκτικά στο σπίτι, γιατί μην έχοντας καμία συναίσθηση του κινδύνου είχα στηλώσει τα πόδια και δεν πήγαινα πουθενά. Τόσο που μας σταμάτησαν δυο τρεις διαδηλωτές και τον ρώτησαν «πού το πας το παιδί, ρε;» και μόνο όταν επιβεβαίωσαν πως πράγματι είναι ο πατέρας μου, μας άφησαν να φύγουμε. Στο σπίτι συνέχισα τη μαγνητοφώνηση του σταθμού του Πολυτεχνείου μέχρι που σίγησε.

Και σήμερα ακόμα, ακούγοντας αυτή την κασέτα με τον Δημήτρη Παπαχρήστο να προσπαθεί να σταματήσει τις ερπύστριες μ’ ένα μικρόφωνο, ανατριχιάζω. Εκεί ο Παπαχρήστος έφτιαξε ένα από τα αριστουργήματα της παγκόσμιας λογοτεχνίας γιατί πήγε την τέχνη του λόγου στα όριά της. Αποπειράθηκε να μετατρέψει τον λόγο σε εργαλείο απελευθέρωσης από τους αδήριτους νευτώνειους φυσικούς νόμους στους οποίους υπάκουε η κίνηση των τανκς, με τον λόγο και τον Λόγο να σταματήσει τα τανκς. Με το «Αδέλφια μας στρατιώτες» να υπερβεί τη στρατιωτική ιεραρχία και ν’ αλλάξει τον συσχετισμό των δυνάμεων, την ίδια τη ροή των γεγονότων, εντέλει ν’ αλλάξει την ίδια την πραγματικότητα. Στα τελευταία λεπτά εκπομπής του σταθμού απήγγειλε τον εθνικό ύμνο όπως, ίσως, ποτέ κανείς άλλος δεν θα τον απαγγείλει: σαν το έσχατο όπλο απέναντι στο ατσάλι των τεθωρακισμένων. Εκείνη τη στιγμή ο εθνικός ύμνος από σύμβολο της εθνικοφροσύνης και της καθημερινής καταπίεσης της εξουσίας (η χούντα είχε επιβάλει να απαγγέλλεται κάθε πρωί στα σχολεία) ξανάγινε το υπέροχο ποίημα του Διονυσίου Σολωμού, ξανάγινε κυριολεκτικά «Ύμνος εις την Ελευθερίαν».

Μια βδομάδα μετά το Πολυτεχνείο, στις 25 του Νοέμβρη, γίνεται η χούντα του Ιωαννίδη…

Μετά το Πολυτεχνείο τίποτα δεν είναι όπως πριν. Η εξέγερση είναι σαν το παλιό καλό κρασί, μια γουλιά αν πιεις δεν ξεχνάς τη γεύση του ποτέ. Στο σχολείο φτιάχνουμε με άλλους τρεις συμμαθητές μου μια ομαδούλα, τη λέμε Δημοκρατική Αντιδικτατορική Αντίσταση και δεν έχει αρχηγό! Ο ένας φτιάχνει τρικάκια σε μια τυπογραφική κάσα-παιχνίδι και μας τα φέρνει το πρωί στο σχολείο και τα μοιράζουμε, ο άλλος σπάει τις φωτεινές πινακίδες της 21^ης Απριλίου στο Ψυχικό, εγώ έχω βρει μια πατέντα και γράφω συνθήματα γρήγορα και χωρίς μπουγέλο, γυρνώντας με το ποδήλατο στα δημόσια κτήρια της γειτονιάς μου (σχολεία, ΟΤΕ κ.λπ.). Όχι προχωρημένα συνθήματα, «ΚΑΤΩ Η ΧΟΥΝΤΑ» και «ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ». Την επομένη οι εργάτες ασβεστώνουν τα συνθήματα ξαναπερνώντας τα από πάνω ώστε να διαβάζονται και μόνο μετά από δυο τρεις μέρες ασβεστώνουν όλο τον τοίχο και σβήνονται.

Η πατέντα;

Πολύ απλή. Έβαζα την μπογιά σε μεγάλα πλαστικά μπουκάλια από οξυζενέ που είχαν στόμιο κι έγραφα γρήγορα και χωρίς να λερώνομαι. Ούτε ήξερα την ύπαρξη των σπρέι τότε. Το μόνο μειονέκτημα ήταν πως έπρεπε να περνάω δυο τρεις φορές το κάθε γράμμα γιατί η γραμμή που άφηνε ήταν αδύνατη.

Στις 23 Ιουλίου του ’74 η χούντα καταρρέει. Τι σημαίνει αυτό για τους αναρχικούς;

Η επάνοδος στη δημοκρατική ομαλότητα δεν φέρνει στους αναρχικούς ρίγη… προοδευτικής συγκινήσεως. Γνωρίζουν καλά πως η δημοκρατία ή είναι άμεση ή δεν υπάρχει, πως η αντιπροσωπευτική δημοκρατία (η φιλελεύθερη ολιγαρχία για να ακριβολογούμε) και η δικτατορία είναι οι δύο αξεχώριστες όψεις ενός και του αυτού νομίσματος: της ενιαίας κυριαρχίας κράτους και κεφαλαίου.

Ωστόσο τα πρώτα μεταπολιτευτικά χρόνια η κοινωνία βιώνει απίστευτους βαθμούς ελευθερίας, αδιανόητους σήμερα, κυρίως επειδή υπάρχει μια υπεραισιοδοξία, πίστη στον άνθρωπο και στη συλλογικότητα, επιθυμία κοινωνικών αλλαγών σε πλατιά στρώματα του πληθυσμού και μια βαθιά πεποίθηση πως η επανάσταση είναι πιθανή -για τους μαρξιστές που πιστεύουν στον ιστορικό ντετερμινισμό είναι και βέβαιη. Αυτή η μεταπολιτευτική άνοιξη, όπου η ελληνική κοινωνία μέσα σε μια μέρα, στις 23 Ιουλίου, ξεπερνάει εύκολα πολλές δεκαετίες ζόφου και γίνεται δεκτική σε οράματα και καινούργιες ιδέες, δεν θα αφήσει και τους ολιγάριθμους τότε αναρχικούς ανεπηρέαστους. Άλλωστε η δεκαετία του ’60 ήταν πολύ πρόσφατη.

Τα πρώτα βήματα του μεταπολιτευτικού αναρχισμού, παρότι γίνονται ενστικτωδώς και με αυτοσχεδιασμούς, κατορθώνουν να πιάσουν τον σφυγμό της εποχής και να βρεθούν κοντά στους προβληματισμούς της νεολαίας, διευρύνοντάς τους. Χαρακτηρίζονται από ευρηματικότητα, απίθανο χιούμορ, ανατρεπτικότητα και είναι σε οξεία αντίθεση με τον καθωσπρεπισμό της Αριστεράς και τον μικρομεγαλισμό του αριστερισμού.

Η καταπίεση από την οικογένεια, το σχολείο, τον στρατό, τα αφεντικά, η σεξουαλική απελευθέρωση, η ψυχιατρική καταπίεση και η αντιψυχιατρική, η κατανάλωση, η ιδιοκτησία και η κλοπή, η αλλοτρίωση -συνολικά δηλαδή η κριτική της καθημερινής ζωής- αλλά και το ένοπλο είναι  τα ζητήματα που απασχολούν τους αναρχικούς της περιόδου 1974-1976 και κάνουν την αναρχία να ξεχωρίζει ολοφάνερα από κάθε άλλη πολιτική τάση. Ταυτόχρονα το ροκ και οι πρώτες συναυλίες, κάποια πρώτα χάπενιγκ, ο χιπισμός, ο ντανταϊσμός και ο σουρεαλισμός, οι μπιτνίκοι, πυροδοτούν συζητήσεις στα πρώτα στέκια και βρίσκονται σε στενή αλληλεπίδραση με τον αναρχισμό και τους αναρχικούς.

Στήνονται τα πρώτα βιβλιοπωλεία, όπως το Octopus Press στην οδό Κωλέττη στα Εξάρχεια από τον συγγραφέα Τέο Ρόμβο (στο βιβλίο του «Τρία φεγγάρια στην πλατεία» θα περιγράψει με εξαιρετικό τρόπο εκείνα τα χρόνια) και το Ρήγμα στην Κοκκινιά από τον Κυριάκο Βασιλειάδη. Άλλα στέκια της εποχής είναι το καφενεδάκι της Δεξαμενής, το δισκοπωλείο Pop Eleven στη Σκουφά, η ντισκοτέκ Χρυσό Κλειδί στην Πλάκα κι αργότερα το Μάρκετ, ένα από τα πρώτα παμπ, πίσω από τον άγιο Διονύσιο. Ο αριθμός των αντιεξουσιαστικών βιβλίων που εκδίδονται αυξάνει, οι προκηρύξεις πληθαίνουν, κυκλοφορούν οι πρώτες αφίσες και οι πρώτες μπροσούρες, τα πρώτα αντιεξουσιαστικά κόμικ από τον Ηλία Πολίτη. Κι όλα αυτά μαζί συγκροτούν μια αντικουλτούρα, μια αμφισβήτηση και στον πολιτιστικό τομέα.

Το Octopus Press, οι πρώτες εφημερίδες και περιοδικά όπως «Η Επίθεση», το «Πεζοδρόμιο», το «Πολικό Αστέρι», το «Όταν ο Τελευταίος Καπιταλιστής Στραγγαλιστεί με τα Έντερα του Τελευταίου Γραφειοκράτη, η Ανθρωπότητα θα Ευτυχήσει», οι πρώτες διαδηλώσεις που συμμετέχουν αναρχικοί και τα χάπενιγκ μού δημιουργούν την ίδια ψυχική ανάταση, την ίδια αίσθηση γιορτής με την εξέγερση του Νοέμβρη.

Δακτυλογράφηση: Ιωάννα-Μαρία Μαραβελίδη

The post Μιχάλης Πρωτοψάλτης (συνέντευξη 2002): το Πολυτεχνείο & οι αναρχικοί του ’70 first appeared on Aυτολεξεί.