Ένας ηλεκτρονικός υπολογιστής δεν μπορεί να είναι δικαστής όπως και η Τεχνητή Νοημοσύνη δεν μπορεί να απονείμει δικαιοσύνη. 

Η επιείκεια ως υπέρτατη δικαιοσύνη (Αριστοτέλης) προϋποθέτει τη φρόνηση για να απονεμηθεί. Επειδή υπάρχουν ενίοτε συγκεκριμένες και μοναδικές περιπτώσεις που δεν προβλέπονται από το γενικό νόμο (δεδομένα), ο δικαστής καλείται να δημιουργήσει νόμο για τη συγκεκριμένη περίπτωση, δηλαδή με φρόνηση να νομοθετήσει και να αποφασίσει, που σημαίνει ότι από δικαστής γίνεται ad hoc νομοθέτης – δημιουργός. 

Επομένως φρόνηση είναι η ικανότητα κρίσης, επιλογής και απόφασης εκεί που δεν υπάρχουν εκ των προτέρων δεδομένα (data) που να κάνουν εφικτή αυτή την απόφαση. 

Οι Λατίνοι ακρωτηριάζοντας τη φρόνηση του Αριστοτέλη κράτησαν μόνο τη σύνεση (Prudentia) ονομάζοντάς την φρόνηση και απέκοψαν τη φρόνηση καθαυτή. Ο Αριστοτέλης όμως στα Ηθικά Νικομάχεια είναι σαφέστατος: αντικείμενο της σύνεσης είναι το «κριτικόν» (κριτική σκέψη) ενώ της φρόνησης το «επιτακτικόν»  (λήψη απόφασης). 

Τούτο είχε ως συνέπεια τον λατινικό νομικισμό όπου η επικράτηση της Prudentia χωρίς φρόνηση οδηγεί στην κυριαρχία του γράμματος εις βάρος του πνεύματος του Νόμου. 

Ο όρος τεχνητή νοημοσύνη εκτός από οξύμωρο και αντιφατικό σχήμα είναι αυθαίρετο άλμα και λογικό σφάλμα καθώς ενώ δεν γνωρίζουμε πώς γεφυρώνεται το χάσμα που χωρίζει τον εγκέφαλο από την ψυχή, τη συνείδηση και τη φαντασία, αποδίδουμε τη νοημοσύνη ως προερχόμενη από κάτι που δεν είναι καν οργανικό ή βιολογικό αλλά από το ανόργανο και τεχνητό. 

Κι ενώ μπορούμε να πούμε πως τεχνητή είναι η νοημοσύνη στην οποία δεν μπορεί να καταλογιστεί ευθύνη έχουμε το παράδοξο, σε περίπτωση άδικων και λανθασμένων αυτοματοποιημένων αποφάσεων οι εταιρείες με ευκολία θα μας πουν: δεν ευθυνόμαστε εμείς αλλά υπολογιστικές μηχανές!

Και ενώ είναι βέβαιο ότι η τεχνολογία γενικώς και η τεχνητή νοημοσύνη ειδικότερα θέλουν να εξαρτώνται από μηχανές και όχι από ανθρώπους, αυτούς που προβληματίζονται και αμφισβητούν τη σκοπιμότητά τους εύκολα τους αποκαλούμε τεχνοφοβικούς. Αντιτείνοντας όμως θα ορίζαμε τον ωμό και μόνο κερδοσκοπικό προσανατολισμό της τεχνολογίας και τεχνητής νοημοσύνης ως πλήρως ανθρωποφοβικό, γιατί ο άνθρωπος δεν είναι δεδομένο ούτε δεδομένος.

Γνωρίζοντας ότι μπορούμε να εκπαιδεύσουμε ένα σκύλο, ένα δελφίνι ή μία φώκια αλλά όχι να προσφέρουμε παιδεία σε αυτά, τίθεται το ερώτημα αν η τεχνητή νοημοσύνη στοχεύει και θέλει την παιδεία του ανθρώπου.

Κάθε εκπαίδευση μέσω της μίμησης, επανάληψης και μάθησης αποσκοπεί στον εργαλειακό προσανατολισμό και αυτοματοποίηση αλλά και στην καθήλωση της κριτικής σκέψης και όχι στο δημιουργικό στοχασμό, την έμπνευση και τη φαντασία.

Καθώς δεν μπορεί να αγνοηθεί πως κατά βάθος η ψυχή του ανθρώπου διψά για νοήματα και σημασίες και όχι για άχρηστα μηνύματα και βαρετές πληροφορίες ποιος μπορεί να αποδεχθεί εν τέλει ότι η τεχνητή νοημοσύνη αποσκοπεί στην παιδεία του ανθρώπου και όχι στην εργαλειακή δουλεία των δεδομένων και των λογισμικών αλγορίθμων;

Είναι άλλο πράγμα η εργαλειακή σκοπιμότητα και η ορθολογικότητα και άλλο η σημασιολογική δημιουργικότητα. Μία σημασία είναι σημασία στο βαθμό που δε βρίσκεται υπό τον έλεγχο της τυπικής λογικής. Καμία σημασία δεν μπορεί ούτε να μαθηματικοποιηθεί ούτε να αλγοριθμοποιηθεί.

Ένας από τους μεγαλύτερους μαθηματικούς και πρωτεργάτης της τεχνολογίας των υπολογιστών και των αυτόματων συστημάτων του περασμένου αιώνα , ο φον Νόιμαν, προς τας δυσμάς του βίου του οδηγήθηκε στο συμπέρασμα πως «η γλώσσα του εγκεφάλου δεν είναι η γλώσσα των μαθηματικών», που σημαίνει ότι η γλώσσα των μαθηματικών αδυνατεί να συλλάβει τη λειτουργία του εγκεφάλου, πόσο μάλλον την ψυχή, τη συνείδηση και τη νοημοσύνη. Και όμως ακούμε συχνά να λέγονται ανοησίες όπως ότι ο ανθρώπινος εγκέφαλος είναι ένας υπερυπολογιστής και άλλα φαιδρά.

Μπορούμε τώρα να ισχυριστούμε πώς η τεχνητή νοημοσύνη είναι το υπεροπτικό αποτέλεσμα του εφαρμοσμένου στρουκτουραλισμού και κονστρουκτιβισμού και της σαγήνης των μαθηματικών που ασκήθηκε σε αυτούς. Όμως το οικοδόμημα τους καταρρέει πάραυτα από την ακόλουθη φράση: άλλο είναι ο κατασκευαστής και άλλο ο ποιητής, άλλο πράγμα ο παραγωγός και άλλο ο δημιουργός!

Κανείς δεν λέει όχι, ούτε καν οι τεχνοφοβικοί, στην εργαλειακότητα και την αποτελεσματικότητα της ταχύτητας των διαδικασιών για λειτουργικά και πρακτικά ζητήματα με τη χρήση της τεχνητής νοημοσύνης, λέμε όχι όμως στη χρήση για λήψη κρίσιμων και σοβαρών αποφάσεων. Το μέτρο για τη χρήση λοιπόν είναι η χρήση «κατά την χρείαν» και όχι η αχρεία χρήση, και το πάντα επίκαιρο «μη δίνετε μαχαίρι σε παιδί» (Αριστοτέλης).

Αν πράγματι θέλουμε ανθρώπινη και πολιτισμένη κοινωνία θα πρέπει να προσανατολιστούμε στην αναγέννηση των ανθρωπιστικών και κλασικών σπουδών και να μην πλειοδοτούμε στην εργαλειακότητα, την αποτελεσματικότητα και εν τέλει στην τεχνολογία, αλλά να ενδιαφερθούμε σοβαρά για το νόημα, τις σημασίες και τις αξίες, δηλαδή τελικά για την αληθινή παιδεία.

Σήμερα η υπερπληθώρα των προϊόντων της τεχνολογίας και της τεχνητής νοημοσύνης, κάνει τον άνθρωπο να μοιάζει με κακόηθες μεταστατικό νεόπλασμα που κατατρώει τον πλανήτη, και την ανθρωπότητα να βρίσκεται μέσα στην ύβρη και την αφροσύνη, αυτό δε καμία τεχνητή νοημοσύνη δεν θα το αποτρέψει, αντιθέτως μάλιστα, γι’ αυτό είναι κατεπείγουσα ανάγκη έστω και την τελευταία στιγμή, η προσφυγή στη φρόνηση, το μέτρο και τη σωφροσύνη.

Τα πραγματικά φιλοσοφικά ερωτήματα και υπαρξιακά προβλήματα που προκύπτουν από την τεχνοεπιστήμη και ιδίως από την τεχνητή νοημοσύνη είναι πολύ σημαντικά και σοβαρά, γι’ αυτό ενάντια στην αδιαφορία και τον εφησυχασμό θα πρέπει να αντιτάξουμε την επαγρύπνηση και το φιλοσοφικό στοχασμό.

Στην αρχαία ελληνική μυθολογία, βρίσκουμε μια σπουδαία και μοναδική σημασία του συνδυασμού τεχνικής γνώσης μαζί με μέτρο και φρόνηση. Ο δεινός κατασκευαστής του λαβυρίνθου Δαίδαλος είναι και εμπνευστής των φτερών για πτήση. Έχοντας όμως φρόνηση και αίσθηση του μέτρου προειδοποιεί τον Ίκαρο: «ούτε υπερβολικά ψηλά για να μη λιώσουν τα κεριά από τα φτερά αλλά ούτε και πολύ χαμηλά για να μη βραχούν τα φτερά».

Η φρόνηση ως κορύφωση του ήθους και δεσπόζουσα αρετή είναι αυτό που εμπεριέχει και ενσαρκώνει όχι μόνο τις διανοητικές αλλά κυρίως και προπάντων τις ηθικές και ψυχικές αρετές (Αριστοτέλης) ή  «η αρετή που περικλείει όλες τις αρετές» (Επίκουρος). Επιπλέον η φρόνηση περιλαμβάνει και την προλαμβάνουσα αποφασιστικότητα. 

Η αποφασιστικότητα που τόσο πολύ έχει υμνηθεί δεν πρέπει να χαρακτηρίζεται από τυφλή βουλησιαρχία, από βιασύνη και οργισμένη αντίδραση αλλά να είναι προλαμβάνουσα και συνειδητά αυτοπεριοριστική, αλλιώς αποβαίνει επικίνδυνη και καταστροφική.

Ο Θουκυδίδης, πάντα επίκαιρος, ευφυώς προειδοποιεί: «δύο εναντιώτατα  της ευβουλίας, τάχος και οργή» δηλαδή δύο είναι οι εχθροί της σωστής απόφασης, η ταχύτητα και η οργή.

Επομένως ως συμπυκνωμένο συμπέρασμα μπορούμε να πούμε: η βούληση επιθυμεί, η νόηση αξιολογεί και η φρόνηση αποφασίζει.

Απαντώντας δε στην αλαζονεία και στη φαντασίωση παντογνωσίας και παντοδυναμίας των τεχνοκρατών και τεχνολογικών κολοσσών τους λέμε: δεν γίνεται με τίποτα να φυλακιστούν σε τράπεζες δεδομένων και συσκευές αλγορίθμων ούτε το «ανεμόεν φρόνημα» του ανθρώπου (Σοφοκλής) ούτε το «ανθρώπω ήθος δαίμων» (Ηράκλειτος), προσθέτοντας και την ποιητική μεταφορά του Γουίλιαμ Μπλέικ «η στέρνα συντηρεί, η πηγή ξεχειλίζει».

Τέλος, όπως δεν γίνεται να δει την απεραντοσύνη του ωκεανού ένας βάτραχος του πηγαδιού, έτσι και η τεχνητή νοημοσύνη δεν πρόκειται να συλλάβει την αδάμαστη, ανεξάντλητη και ανεξάλειπτη δημιουργική φαντασία του ανθρώπινου μυαλού.

The post Τεχνητή νοημοσύνη και φρόνηση first appeared on Aυτολεξεί.

Για την ομώνυμη τραγωδία του Σοφοκλή έχει χυθεί πολύ μελάνι μέχρι σήμερα και αντί να εμβαθύνει και να διαυγάσει τα πολλαπλά επίπεδα σημασιών που περιέχει, κατάφερε να φέρει σύγχυση και να τα συσκοτίσει λόγω των επιφανειακών και αυθαίρετων ερμηνειών που εκπηγάζουν κυρίως από συναισθηματική καθήλωση και αφελή ρομαντισμό. 

Ερμηνείες όπως οτι πρόκειται για σύγκρουση ατόμου – κοινωνίας, οικογένειας – κράτους, ιδιωτικού – δημοσίου,  ηθικής – πολιτικής ή οτι δήθεν είναι θρησκευτική τραγωδία με στόχο τη λύτρωση και τον εξαγνισμό, είναι εντελώς αστήρικτες.

Και για του λόγου το αληθές να επισημάνουμε μόνο ότι λύτρωση και εξαγνισμός είναι θρησκευτικοί όροι όπως και το άγος (μίασμα) αλλά και τα αντίθετα του – αγνότητα εξαγνισμός, αγιότητα – που προέρχονται από την ίδια ετυμολογική ρίζα. Την ίδια εποχή ο Ευριπίδης θα δείξει καθαρά με τον Ιππόλυτο, οτι η αφοσίωση και προσκόλληση στην αγνότητα είναι μορφή ύβρεως απέναντι στον Έρωτα, γι αυτό και η Αφροδίτη θα τον οδηγήσει στην καταστροφή.

Οι Αθηναίοι του 5ου π.Χ αιώνα με την απίστευτη ζωτικότητα και πρωτόγνωρη δημιουργικότητα, ανέτρεψαν και μετέτρεψαν μεταξύ τόσων άλλων και τις περισσότερες θρησκευτικές έννοιες σε ανθρωπολογικές και πολιτικές σημασίες και αξίες (Μέτρο, Ύβρις, Κάθαρση, Φρόνηση).

Όσο περισσότερο ρίζωνε και ευδοκιμούσε το πολιτικό στοιχείο τόσο υποχωρούσε το θρησκευτικό και το ιερό και να θυμίσουμε εδώ πως δεν υπάρχει αρχαία ελληνική τραγωδία αλλά Αθηναϊκή τραγωδία, η οποία όπως και η Φιλοσοφία δημιουργούνται μέσα και μαζί με τη Δημοκρατία.

Η Αντιγόνη του Σοφοκλή ως η κατεξοχήν πολιτική τραγωδία δείχνει καθαρά πως η Δημοκρατία είναι το πολίτευμα της γόνιμης αντιπαράθεσης και συναρμογής όλων των γνωμών (ίσον φρονείν), ενώ η «μονοκρατορία» της γνώμης (μόνος φρονείν) και η περιχαράκωση στο «δίκιο» του καθενός (Αντιγόνη, Κρέων) δεν συγκροτεί πολιτεία πόσο μάλλον Δημοκρατία, εξ ου και η ειρωνεία του Ποιητή δια στόματος του Αίμονα στον Κρέοντα: “ωραία θα κυβερνούσες μόνος σου μια έρημη πόλη”!

Όπως οι νόμοι προκύπτουν από τη διαβούλευση και το συγκερασμό όλων των γνωμών (έδοξε τη Βουλή και τω Δήμω) έτσι και η Δημοκρατική Πολιτεία ευνομείται με τη συνύφανση (νόμους παρείρων) νόμων και θεσμών, άγραφων και γραπτών.

Η Τραγωδία υπάρχει ακριβώς επειδή οι πρωταγωνιστές ως υβριστές συγκρούονται με πείσμα και ισχυρογνωμοσύνη οχυρωμένοι και στεγανοί ο καθένας στο δικό του «δίκιο» (μόνος φρονείν), αλλιώς δε θα είχαμε Τραγωδία.

Η Αντιγόνη μηρυκάζει διαρκώς τη συναισθηματική της εμμονή και προσκόλληση στους άγραφους νόμους και τα έθιμα ταφής και αδιαφορεί παντελώς για τους νόμους της πόλης.

Η στάση της Αντιγόνης δεν είναι αντίσταση αλλά περιχαράκωση στο δικό της «δίκαιο» εισερχόμενη με αυτόν τον τρόπο στην ύβρη του «μόνος φρονείν».

Ούτε την Ελευθερία συμβολίζει η Αντιγόνη, γιατί η αληθινή ελευθερία είναι η ελευθερία με αυτοκυριαρχία, αίσθηση του μέτρου και αυτοπεριορισμό και όχι ακρασία, αμετρία και αλύγιστο πείσμα (άγαν φρονήματα).

Η αφροσύνη (εν αφροσύνη καθελόντες) της Αντιγόνης και η εμμονή της στο «μόνος φρονείν»  με τη μορφή της ψευδοαντίστασης (τόλμας χάριν) δεν αποτελεί παρά μορφή ύβρεως απέναντι στο «ίσον φρονείν» που πραγματικά σημαίνει αποφασίζουμε από κοινού.

Ο Σοφοκλής μέσω του Χορού στο πρώτο στάσιμο θα υμνήσει τη δεινότητα του ανθρώπου με τη διπλή της σημασία: άλλοτε βαδίζει προς το κακό και άλλοτε προς το καλό (τοτέ  μεν κακόν, άλλοτε επ’ εσθλόν έρπει) κι αυτό δεν είναι μοιρολατρικό αλλά προαιρετικό καθώς η ευθύνη της επιλογής καταλογίζεται στον ίδιο τον άνθρωπο που είναι δεινός ή για το καλό ή για το κακό.

Με το δίπολο κακός – εσθλός, ο Ποιητής δεν ηθικολογεί αλλά σηματοδοτεί τη βαθιά πολιτική σημασία που ακολουθεί με την αντιστοιχία Υψίπολις – Άπολις τονίζοντας με έμφαση την πολιτική αρετή της συνύφανσης των νόμων: άξιος πολίτης είναι αυτός που συνυφαίνει τους νόμους της πόλης και τη δικαιοσύνη των θεών κατοχυρωμένη με όρκους (νόμους παρείρων χθονός θεών τ’ ένορκον δίκαν, υψίπολις), ενώ ανάξιος εκείνος που εξαιτίας υπερβολικού θράσους αφήνει το κακό να τον κατοικήσει (άπολις ότω το μη καλόν ξύνεστι τόλμας χάριν).

Η Αντιγόνη όπως και ο Κρέων είναι σύμβολα ανάξιου πολίτη (άπολις) επειδή με πείσμα νοιάζονται για τη δική τους γνώμη και τα εγωιστικά τους ενδιαφέροντα σε αντίθεση με τον άξιο πολίτη (υψίπολις) που παθιάζεται για τα κοινά και που προϋποθέτει «Παιδεία προς τα κοινά ποιητική της όλης αρετής», όπως θα επισημάνει αργότερα ο Αριστοτέλης στα Πολιτικά.

Επομένως οι υπέρτατες αρετές είναι οι πολιτικές αρετές. Η πολιτική επικρατεί της ηθικής χωρίς αυτό να σημαίνει ότι την καταργεί.

Κι ενώ αμφότεροι οι πρωταγωνιστές είναι ακραίοι και υβριστές και τους πρέπει ο χαρακτηρισμός άπολις, εκείνος που ενσαρκώνει το μέτρο και την φρόνηση είναι ο Αίμων που δικαίως θα τον λέγαμε υψίπολι, ο Αίμων που σθεναρά υποστηρίζει πώς η φρόνηση είναι το αντίθετο της περιφρόνησης της γνώμης των άλλων.

Με εκπληκτική ωριμότητα και εικονοπλαστική δεινότητα ο Αίμων θα παραστήσει το μέτρο και τη φρόνηση με τις κάτωθι ζωντανές παρομοιώσεις: «βλέπεις τα δέντρα που λυγίζουν στην άκρη του ορμητικού χειμάρρου και σώζουν τα κλωνάρια τους ενώ όσα αντιστέκονται σύριζα αφανίζονται. Έτσι και το ιστιοφόρο αν παρατεντώσεις τα πανιά και δεν τα χαλαρώσεις το πλοίο ανάποδα θα στραφεί και ανάποδα θα πλέει». Η Αντιγόνη όμως δεν ξέρει να υποχωρεί μπροστά στο καταστροφικό κακό (είκειν ουκ επίσταται κακοίς) γι’ αυτό και μόνη της οδηγείται στον αφανισμό.

Συμπερασματικά θα λέγαμε πως ο Σοφοκλής στο τέλος της τραγωδίας και καθόλου τυχαία, δεν υμνεί παρά τη φρόνηση και την τοποθετεί πάνω από όλα ακόμα και από την ίδια την ευδαιμονία επειδή η ευδαιμονία δίχως φρόνηση δεν είναι ευδαιμονία και συχνά οδηγεί στην αλαζονεία, την ύβρη και την καταστροφή. «Πολλώ το φρονείν πρώτο ευδαιμονίας υπάρχει».

The post Αντιγόνη: Σύμβολο αντίστασης και Ελευθερίας ή Ύβρεως και αφροσύνης; first appeared on Aυτολεξεί.

Το Διεθνές Συνέδριο “Κορνήλιος Καστοριάδης (1922-2022): 100 χρόνια από τη γέννηση του φιλοσόφου της αυτονομίας” διοργανώθηκε στη σχολή Οικονομικών και Πολιτικών Επιστημών του Αριστοτέλειου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης στις 11-13 Μαρτίου 2022. Τα μέλη της συντακτικής ομάδας του “Αυτολεξεί” συμμετείχαμε στις εργασίες του συνεδρίου και είχαμε την ευκαιρία να συνομιλήσουμε για την επικαιρότητα της φιλοσοφίας του Καστοριάδη και του προτάγματος της αυτονομίας. Στον παρακάτω σύνδεσμο φιλοξενούμε σήμερα την ομιλία του Σπύρου Κωνσταντούλα με τίτλο: “Ο ΚΟΡΝΗΛΙΟΣ ΚΑΣΤΟΡΙΑΔΗΣ ΚΑΙ Η ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΤΗΣ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΣ” από την 3η ημέρα του συνεδρίου:

Σκοπός της εργασίας αυτής είναι να αναδειχθεί η εμβριθής και βαθυστόχαστη προσπάθεια σε όλο το έργο του Κορνήλιου Καστοριάδη (ΚΚ) να διαυγάσει με ελευθερία, κριτικό πνεύμα και αναστοχασμό, όλη την κληρονομημένη φιλοσοφία και να θεμελιώσει το πρόταγμα για ατομική και συλλογική αυτονομία.

Στη φιλοσοφία ο ΚΚ απελευθερώνει το Είναι από μεταφυσικές (Πλάτων), υπερβατικές (Καντ) και οντολογικές (Χαϊντέγκερ) ετερονομίες, παραμένει πάντα στην πλευρά των όντων και των πραγμάτων, όπως ο Αριστοτέλης και απαλλάσσει τη Χρονικότητα από τη μεταφυσική της Αιωνιότητας ταυτίζοντας το Είναι με τον Χρόνο και ελευθερώνοντάς το ως δημιουργία και όχι χωρίζοντάς το όπως ο Χαϊντέγκερ σε «Είναι και Χρόνος».

Ο ΚΚ δεν χωρίζει ποτέ τη φιλοσοφία σε απόλυτη πνευματοκρατία ή ολοκληρωτικό επιστημονισμό γνωρίζοντας ότι η μεθοδολογία (Ιδεαλισμός-Υλισμός-Ορθολογισμός-Εμπειρισμός κ.ά.) είναι τρόπος αναζήτησης και προσέγγισης της αλήθειας και όχι η ίδια η αλήθεια, τονίζοντας τον κίνδυνο της μονόπλευρης ορθολογικότητας και την παραμέληση του φαντασιακού.

«Πόσο αυτός ο κίνδυνος παγίδεψε μεγάλους στοχαστές –από τον Χέγκελ και τον Μαρξ ως τον Φρόιντ και τον ίδιο τον Μαξ Βέμπερ, αφήνουμε το πλήθος των συγχρόνων– δεν χρειάζεται να το υπενθυμίσουμε» (Θρυμματισμένος Κόσμος, σελ. 66).

Τηρώντας την αρχή της συμπληρωματικότητας στη φιλοσοφική σκέψη, θα έλεγε κανείς πως ενστερνιζόμενος τελικά τον μεικτό τρόπο, τον πραγματώνει σύμφωνα με την παραίνεση στο απόφθεγμα του Ιπποκράτη: «Τριβή μετά Λόγου»!

Όμως ο ΚΚ βλέποντας τα στενά όρια του Ορθολογισμού και της τυπικής, εργαλειακής Λογικής και πως η σκέψη δεν υποτάσσεται σ’ αυτά, καινοτομεί συλλαμβάνοντας την πρωτοφανή δημιουργική δύναμη της ανθρώπινης ψυχής και της κοινωνίας που είναι η ανακάλυψη της Φαντασίας (Αριστοτέλης: Περί Ψυχής) ενώ ταυτόχρονα καταγγέλλει με ελευθερία και τόλμη τη συγκάλυψή της από τη Φιλοσοφική παράδοση και την Κληρονομημένη σκέψη: «Το θέμα ήταν, πράγματι, να διασφαλιστεί η Θεωρία –η θέα ή η σύσταση αυτού-που-είναι, αυτού που πρέπει να γίνει, αυτού που αξίζει/ισχύει, στην αναγκαιότητά της, δηλαδή στην καθοριστικότητά της. Η Φαντασία όμως είναι, στην ουσία της, ατίθαση στην καθοριστικότητα» (Χώροι του ανθρώπου, σελ. 234).

«Ουδέποτε νοεί άνευ φαντάσματος η Ψυχή» (Αριστοτέλης), και η ανακάλυψη αυτή θα αγνοηθεί και θα συγκαλυφθεί από την Ιστορία της Φιλοσοφίας καθώς και από την ερμηνεία και τον σχολιασμό, καθόσον η αδάμαστη στην καθοριστικότητα φαντασία, κλονίζει και συντρίβει κάθε φιλοσοφική οντολογία.

«Θα χρειαστεί να περιμένουμε τον Καντ (και ύστερα από αυτόν το Φίχτε) ώσπου το ερώτημα για τη φαντασία να τεθεί εκ νέου, να ανανεωθεί, να ανοιχτεί με τρόπο πολύ πιο ρητό και ευρύ – αλλά εξίσου αντινομικό, μη δυνάμενο να κρατηθεί και να συγκρατηθεί. Έτσι, και στην περίπτωση αυτή θα επέλθει γρήγορα η νέα συγκάλυψη. Ο Χέγκελ, στα κείμενα της νεότητάς του, συνεχίζει και, κατά στιγμές, ριζοσπαστικοποιεί την κίνηση που άρχισαν ο Καντ και ο Φίχτε. Η φαντασία, γράφει στο Πίστη και Ειδέναι, δεν είναι ένας «μεσάζων όρος» αλλά «αυτό που είναι πρώτο και πρωταρχικό». Τα κείμενα του αυτά όμως θα μείνουν ανέκδοτα ή άγνωστα». (Χώροι του ανθρώπου, σελ. 235).

Η περιπέτεια της Φαντασίας ως ανακάλυψης θα συνεχισθεί χωρίς να παίρνει τη θέση που της αξίζει στην κίνηση της φιλοσοφικής σκέψης και κάθε φορά τη ρήξη και αποκάλυψή της ακολουθεί επικάλυψη έως και ολική λήθη.

«Νέα λήθη, επικάλυψη και εξάλειψη του ζητήματος της φαντασίας, του οποίου ίχνη δεν θα βρούμε πια στα μεταγενέστερα κείμενα του Χαϊντέγκερ, εξαφάνιση όλων των δονήσεων που προκαλεί αυτό το ζήτημα σε κάθε οντολογία (και σε κάθε «σκέψη του όντος»). (Χώροι του ανθρώπου, σελ. 236).

Στο πολύ σημαντικό ζήτημα του Χρόνου με τα πολλά ειδικά ονόματα («πολλαχώς λεγόμενον» όπως και στα όντα – Αριστοτέλης) που είναι διαφορετικές κατηγορίες του Χρόνου αλλά και στη Χρονικότητα γενικά, ο ΚΚ αρνείται το χωρισμό Είναι και Χρόνου, και υποστηρίζει ότι ο Χρόνος είναι αξεχώριστος από το Είναι.

«Μ’ αυτή την έννοια, ο Χρόνος είναι ουσιωδώς συνδεδεμένος με την ανάδυση της ετερότητας. Ο Χρόνος είναι αυτή η ανάδυση ως τέτοια – ενώ ο χώρος είναι «μόνον» το αναγκαίο του συμβεβηκός. Ο Χρόνος είναι δημιουργία και καταστροφή – ο Χρόνος αποτελεί είναι στους ουσιώδεις του καθορισμούς». (Ο Θρυμματισμένος Κόσμος, σελ. 246).

Επίσης ο ΚΚ με σαφήνεια διαλύει τη σύγχυση που υπάρχει στον κόσμο της σκέψης αναφορικά με την πολλαπλότητα και ετερότητα του Είναι καθώς και στην περιβόητη «οντολογική διαφορά».

«Στον βαθμό όμως που η πολλαπλότητα υπάρχει στο Είναι ως ετερότητα, η ενότητα του Είναι βρίσκεται ουσιωδώς κατακερματισμένη. Και τούτο, διότι, παρά τους πρόσφατους λόγους για την οντολογική διαφορά, Είναι και τρόπος του Είναι, είναι αξεχώριστα – και διότι οι τρόποι του Είναι, αναδύονται, αλλοιώνοντας έτσι το ίδιο το Είναι και εκδηλώνοντας το Είναι ως αυτο-αλλοίωση» (Ο Θρυμματισμένος κόσμος, σελ. 246).

Μια πρωτότυπη σύλληψη και νοηματοδότηση του ΚΚ είναι και η επισήμανση του λεγόμενου κοινωνικού χρόνου. «Αλλά ο κοινωνικός χρόνος είναι πάντα, και πρέπει πάντα να είναι επίσης, και τούτο είναι το σημαντικότερο, και χρόνος φαντασιακός. Ο Χρόνος δεν θεσμίζεται ως ένα καθαρό και ουδέτερο medium ή δεχόμενος, που θα επέτρεπε τον εξωτερικό συντονισμό των δραστηριοτήτων. Ο Χρόνος είναι πάντοτε προικισμένος με τη σημασία. Ο φαντασιακός χρόνος είναι ο σημασιακός χρόνος και ο Χρόνος της σημασίας» (Ο Θρυμματισμένος κόσμος, σελ. 230).

Κι έτσι ο κομβικός ρόλος του χρόνου της σημασίας δεν περιορίζεται μόνο σε μια κοινωνία αλλά επεκτείνεται σε όλο το βάθος του χρόνου του κόσμου και της Ιστορίας: «Μόνον διότι δεν υπάρχει εγγενής σημασία του Κόσμου, οι άνθρωποι υποχρεώθηκαν -και μπόρεσαν- να τον προικίσουν μ’αυτή την εξαιρετική ποικιλία έντονα ετερογενών σημασιών. Επειδή ακριβώς δεν υπάρχει καμία φωνή που να βροντά πίσω από τα σύννεφα και καμία γλώσσα του Είναι, η Ιστορία έγινε δυνατή. (Ο Θρυμματισμένος κόσμος, σελ. 234).

Συνεπώς ο ΚΚ, επισημαίνοντας την κυριαρχία της συνολοταυτιστικής (τυπικής, εργαλειακής) Λογικής στην κληρονομημένη σκέψη, την απεγκλωβίζει χωρίς να την καταργεί και την εμπλουτίζει με το ριζικό φαντασιακό της ατομικής ψυχής, τη δημιουργική φαντασία, τη Λογική των μαγμάτων καθώς και με τις κοινωνικές φαντασιακές σημασίες.

Στη Φιλοσοφία της Ιστορίας ο ΚΚ με ρηξικέλευθο και επαναστατικό πνεύμα απορρίπτει τον προκαθορισμό (ντετερμινισμό) ή νομοτέλεια ή την ύπαρξη νόμων ή την Ιστορία ως «δώρο του Είναι» (Χαϊντέγκερ), ελευθερώνοντας έτσι τον ιστορικό χώρο και χρόνο και παραδίδει τελικά στον άνθρωπο την ευθύνη της πορείας της Ιστορίας προς τη δημιουργία ή προς την καταστροφή.

Ο ΚΚ αρνείται την εσχατολογική θέση του Χέγκελ για το τέλος της Ιστορίας προτάσσοντας τη σκέψη πως η ανθρώπινη Ιστορία είναι χωρίς προκαθορισμό και νομοτέλεια, ούτε γραμμική ούτε κυκλική, αλλά εκπηγάζει από την ευθύνη των ίδιων των ανθρώπων και τις κοινωνικές φαντασιακές σημασίες τους που μπορούν να την οδηγήσουν στην ετερονομία ή αυτονομία, στη δημιουργία ή την καταστροφή, καταδεικνύοντας το απρόβλεπτον, το παράλογο, τα πάθη και την Ύβρη στην Ιστορία όπως ο Θουκυδίδης καθώς και τις τεράστιες δυνατότητες οπισθοδρόμησης της Ανθρωπότητας. «Σε τελική ανάλυση, δικαιούμαστε να πούμε στο Χέγκελ: συμβαίνει, Κύριε, να έχετε πεθάνει το 1831, και παρά ταύτα η Ιστορία δεν σταμάτησε» (Ελληνική Ιδιαιτερότητα, Τόμος Γ’, σελ. 72-73).

Γνωρίζοντας πως πολλοί στοχαστές με κυριότερο τον Μαρξ, γοητευμένοι από τα επιτεύγματα των φυσικών επιστημών, πρόβαλαν την ύπαρξη νόμων ή φυσικής νομοτέλειας στην κίνηση της Ιστορίας, ο ΚΚ θα αντιτείνει και θα επισημάνει τον ετεροκαθορισμό αλλά και τον εξοβελισμό του ανθρώπου από τη σκηνή της Ιστορίας στον ισχυρισμό πως η αταξική ή κομμουνιστική κοινωνία θα συμβεί φυσικά και νομοτελειακά χωρίς να είναι προϊόν της ανθρώπινης ελευθερίας και επιθυμίας.

«Βρίσκομαι τότε με μια λιγότερο ή περισσότερο καθορισμένη «ανθρώπινη φύση», όμως ασφαλώς ταυτή (ίδια) μέσα στους αιώνες και στους τόπους – και που η τελευταία της μεταμόρφωση είναι μια ψευδο-ψυχαναλυτική μαριονέτα, στην κατασκευή της οποίας ο ίδιος ο Φρόιντ δεν έμεινε αμέτοχος. Στην περίπτωση αυτή, ακόμη κι υποτεθεί ότι μπορώ να κατανοήσω γιατί και κυρίως πώς αυτό το ον μπόρεσε να παραγάγει μια κοινωνία, παραμένω με το ακόλουθο αίνιγμα: γιατί και με ποιον τρόπο παρήγαγε τόσες διαφορετικές κοινωνίες, και γιατί παρήγαγε Ιστορία (και μάλιστα όχι μία αλλά πολλές;)» (Ο Θρυμματισμένος κόσμος, σελ. 56).

Στον χωρισμό του Είναι από τα όντα και την μεταφυσικής χροιάς οντολογική διαφορά του Χαϊντέγκερ που θεωρεί την Ιστορία δώρο του Είναι ή και τη γλώσσα κατοικία του Είναι, η απάντηση και διαύγαση για την αυτοδημιουργία του ανθρώπου έρχεται όχι μόνο από τον ΚΚ, αλλά και από τον μεγάλο τραγικό ποιητή Σοφοκλή: «Και φθέγμα (γλώσσα) και ανεμόεν φρόνημα (σκέψη) και αστυνόμους οργάς (θεσμίζουσα δραστηριότητα) εδιδάξατο» (Αντιγόνη), υμνώντας τη δεινότητα και ελεύθερη δημιουργικότητα του Ανθρώπου! Χαρακτηρίζοντας τον ολικό προκαθορισμό (ντετερμινισμό) όσον φορά τον άνθρωπο ως απολύτως ασυνάρτητο και ανύπαρκτο, ο ΚΚ προκρίνει την ανθρώπινη ελευθερία.

«Εάν υπάρχει λοιπόν αναμφισβήτητα η ελευθερία, με την έννοια του μη καθορισμού από πραγματικούς, φυσικούς, βιολογικούς, κοινωνικούς ή ψυχολογικούς παράγοντες, η ουσία της ανθρώπινης ελευθερίας δεν βρίσκεται εδώ, αλλά στην πραγματική και όντως πραγματωμένη δυνατότητα δημιουργίας καινούργιων πραγμάτων, δηλαδή δημιουργίας ή αλλοίωσης κατά περίπτωση κάποιων μορφών ή ειδών ορισμένου τύπου» (Ελληνική Ιδιαιτερότητα, τόμος Γ’, σελ. 105).

Στην Ηθική φιλοσοφία επίσης απελευθερώνει την επιθυμία από τα δεσμά της κατηγορικής προσταγής (Καντιανής, θρησκευτικής ή οποιασδήποτε άλλης) με το ακλόνητο επιχείρημα ότι η επιθυμία όπως και το συναίσθημα δεν μπορεί να είναι αντικείμενο προστακτικής, ενώ η προσχώρηση ή όχι σ’ αυτήν μπορεί να είναι πράξη ελεύθερης και υπεύθυνης επιλογής εξαρτώμενη από εμάς.

Ο Σοπενάουερ στην κριτική της Καντιανής ηθικής δικαιολογημένα και με δόση ειρωνείας θα τονίσει πως η φορμαλιστκή (τυπική) αυτή ηθική δεν απευθύνεται σε πραγματικά όντα (ανθρώπους) αλλά μάλλον σε υπερβατικά (αγγέλους)!

Κάθε εντολή, προσταγή ή ηθικός νόμος που μας δίνεται από κάποιον άλλον ή άλλη εξωτερική αρχή χωρίς να μπορούμε να αμφισβητήσουμε ή να αναρωτηθούμε , αυτό μπορούμε να το πούμε ετερόνομη ηθική. «Κανένας αφηρημένος κανόνας, καμιά καθολική προσταγή με συγκεκριμένο περιεχόμενο, δεν μπορεί να μας απαλλάξει από το βάρος και την ευθύνη της δράσης μας» (Η άνοδος της ασημαντότητας, σελ. 248).

Δεν γίνεται να εξαλείψουμε την επιθυμία καθόσον δεν υπάρχει ανθρώπινο ον χωρίς φαντασία, επιθυμία, παραστάσεις και αισθήματα, μπορούμε όμως ή να προσχωρήσουμε τυφλά και ανεύθυνα σ’ αυτήν (δουλεία) ή να την μετασχηματίσουμε και να την τροποποιήσουμε συνειδητά και υπεύθυνα (Αυτοκυριαρχία, Ελευθερία, Αυτονομία). «Τέλος, έχουμε δικαίωμα να αναρωτηθούμε αν μια ηθική που εντέλλεται ανέφικτη συμπεριφορά στους ανθρώπους -για να το πούμε απλά, δεν εντέλλεται τον έλεγχο των πράξεων τους, αλλά τελικά, την απάλειψη της επιθυμίας δηλαδή την κατάργηση του ασυνειδήτου τους- και επομένως προκαλεί μόνιμα και αξεπέραστα αισθήματα ενοχής, μπορούμε να διερωτηθούμε αν μια τέτοια ηθική είναι αποδεκτή και μάλιστα αν δεν είναι έκδηλα ανήθικη (πράγμα που ισχύει και για την καντιανή ηθική). Η ενστάλαξη στους ανθρώπους την συνείδηση ότι είναι πάντοτε κολασμένοι, εκτός παρεμβάσεως της θείας χάριτος (θέση του Αυγουστίνου, του Λούθηρου, του Καλβίνου, του Γιανσένιους), θα έπρεπε, σύμφωνα με τους κανόνες της Λογικής, να τους βυθίσει σε αποχαύνωση» (Άνοδος της ασημαντότητας, σελ. 257).

Κλονίζοντας τα θεμέλια της κληρονομιάς του Δυτικού πολιτισμού που είναι ο χωρισμός ηθικής και πολιτικής, ιδιωτικού (εσωτερικού) και δημόσιου ανθρώπου και που χαρακτηρίζει σχεδόν όλη την ιστορία της Δυτικής φιλοσοφίας, το πρόταγμα του ΚΚ μας καλεί να υπερβούμε αυτόν τον χωρισμό στην πράξη. «Θα χρειαστεί να υπερβούμε την ηθική της ετερονομίας και, για να το πετύχουμε αυτό, πρώτα πρώτα να υπερβούμε την πολιτική της ετερονομίας. Χρειαζόμαστε την ηθική της αυτονομίας που, μοιραία, θα συνδέεται με την πολιτική της αυτονομίας. Η αυτονομία δεν είναι η Καρτεσιανή ελευθερία, και ακόμη λιγότερο η Σαρτρική, η άυλη και αδέσμευτη ακτίδα. Η αυτονομία στο επίπεδο του ατόμου είναι η θέσμιση μιας καινούριας σχέσης ανάμεσα στον εαυτό του και στο ασυνείδητό του. Δεν πρόκειται για απάλειψη του ασυνειδήτου αλλά για τη δυνατότητα να κατακρατηθούν (κάθαρση) τα στοιχεία που από τις επιθυμίες περνάνε στις πράξεις και στα λόγια» (Η άνοδος της ασημαντότητας, σελ. 258).

Ένα πολύ σημαντικό και εντελώς σοβαρό ζήτημα που δεν έτυχε της προσοχής που θα έπρεπε και δεν έχει μελετηθεί αρκετά είναι η πρωτότυπη σύλληψη του ΚΚ γι’ αυτό που αποκαλεί «αγία πραγματικότητα» (sancta realitas) και τον συνεχιζόμενο καθαγιασμό της.

Γνωστές και συχνές διατυπώσεις του τύπου: «Αυτή είναι η πραγματικότητα, έτσι είναι η ζωή, δεν γίνεται τίποτα, τίποτα δεν μπορεί να αλλάξει, αυτό είναι το status quo, μη θίγετε τα κακώς κείμενα κ.ά.» επιμαρτυρούν την πρωτοκαθεδρία της sancta realitas ως στασιμότητα, αποτελμάτωση, κοινωνικό λήθαργο, απόσυρση από τα κοινά, ιδιώτευση και κομφορμισμό.

Στην ιστορία της Δυτικής φιλοσοφίας ο καθαγιασμός της πραγματικότητας διεκδικεί τη μερίδα του λέοντος και σπανίως η φιλοσοφία ή κι ο φιλόσοφος συμμετέχει στους ελευθερωτικούς αγώνες.

«Η στάση αυτή – κατασκευή συστημάτων, καθαγιασμός της πραγματικότητας, αφ’ υψηλού θεώρηση της κοινωνίας και των λαών – έμενε κατ ‘ουσίαν η κυρίαρχη στάση των φιλοσόφων και της φιλοσοφίας στους νεότερους χρόνους και, μερικές φορές, με τα πιο παράδοξα αποτελέσματα. Παραδείγματος χάριν, φιλόσοφοι-στοχαστές που θεωρούνται κριτικοί, όπως ο Μαρξ και ο Νίτσε, μετέχουν καθαρά, σαφώς, σ’ αυτή τη νοοτροπία της sancta realitas, της «αγίας πραγματικότητας». Ο Μαρξ μιλάει για νόμους της Ιστορίας και, για τον Μαρξ, εάν ο κομμουνισμός είναι καλός, δεν είναι διότι είναι καλός, ή διότι σκεπτόμαστε ότι είναι καλός, αλλά διότι είναι το προσεχές στάδιο που επιβάλλουν οι νόμοι της Ιστορίας (Αυτό το ονομάζω «αγία πραγματικότητα»). Αλλά ο Νίτσε ο ίδιος μιλάει για την «αθωότητα του γίγνεσθαι»: ότι γίνεται είναι αθώο. Αθώο λοιπόν και το Άουσβιτς, αθώο και το Γκουλάγκ, αφού ανήκουν στο γίγνεσθαι». (Ομιλίες στην Ελλάδα, σελ. 26).

Σύμφωνα με τον Αριστοτέλη ο άνθρωπος είναι το μόνο ον που μπορεί να αλλάξει (αλλοίωσις) τον τρόπο του είναι του και το ποιόν του, αυτή δε η ελευθερία και ευθύνη εξαρτάται από εμάς (εφ’ημίν) και μας καθιστά αρχή και αφετηρία αυτού που θα επέλθει (αρχή των εσομένων).

Οι Στωικοί αντιθέτως, με την απόσυρσή τους στην ιδιωτική σφαίρα, δανείστηκαν το εφ’ημίν από τον Αριστοτέλη δίνοντάς του εντελώς άλλο νόημα και περιορίζοντάς το στην εσωτερικότητα ως τη μόνη που εξαρτάται από εμάς. Έτσι μοιρολατρικά, και θεωρώντας την εξωτερική πραγματικότητα προκαθορισμένη, όπου δεν μπορούμε να κάνουμε τίποτα σε αυτό που οπωσδήποτε θα συμβεί, η στάση αυτή μπορεί να χαρακτηρισθεί ως η πιο ωμή περίπτωση καθαγιασμού της πραγματικότητας.

Ως απάντηση σ’ αυτά ο ΚΚ επισημαίνει πως η αληθινή φιλοσοφία είναι Φιλοσοφία της ελευθερίας και ευθύνης, δεν δεσμεύει αλλά ελευθερώνει την ανθρώπινη σκέψη και δράση σαν ένα διαρκή αγώνα εναντίον κάθε αυθεντίας, ετερονομίας και εγκλεισμού.

Ερχόμενοι τώρα στην Ανθρωπολογία ως κλάδο της γνώσης που όπως όλοι οι άλλοι δεν μπόρεσαν ποτέ να χωριστούν πραγματικά απ’ τη Φιλοσοφία και εστιάζοντας ειδικά στην Ψυχανάλυση δεν μπορούμε να μην αναφερθούμε στην πρωτότυπη εμβάθυνση και διαύγαση που με πείρα και στοχασμό μας πρόσφερε ο ΚΚ.

Απελευθερώνοντας την Ψυχανάλυση απ’ τον κλοιό της ψευδοεπιστημονικότητας την αντιλαμβάνεται ως πρακτικοποιητική δραστηριότητα που αποσκοπεί στην εγκαθίδρυση μιας νέας σχέσης του Υποκειμένου (Εγώ) με το ασυνείδητό του και τον πλούτο του ριζικού φαντασιακού της ψυχής.

Με ελεύθερο πνεύμα ο ΚΚ αποτολμά κοπερνίκεια αντιστροφή στη γνωστή πρόταση του Φρόιντ: «Εκεί που αυτό (το ασυνείδητο) ήταν, εγώ να γίνω και να το αποξηράνουμε όπως οι Ολλανδοί την Zunterzsee…) Καστοριάδης: «Εκεί που εγώ είμαι, αυτό (το ασυνείδητο) να έρθει (ελεύσομαι: ελευθερία)», αποδεσμεύοντας έτσι το Ασυνείδητο απ’ τα πρωτεία του Εγώ και την κυριαρχία του Υπερεγώ, το φανερώνει ως διαρκή πηγή έμπνευσης και δημιουργίας. Δε γίνεται να κατακτηθεί ολικά ούτε ν’ αποξηρανθεί το Ασυνείδητο, μπορεί όμως να επιτραπεί μέσω του Εγώ ελεύθερα ν΄ αναδυθεί. Έτσι το Εγώ (Συνείδηση) με τα διανοίγματα που επιχειρεί συναντιέται όχι μόνο με το ριζικό φαντασιακό της ψυχής αλλά και με τα βαθύτερα στρώματά της, τα πάθη, τις σκοτεινές επιθυμίες και ενορμήσεις αλλά και τη δημιουργική φαντασία και καλείται να ξεκινήσει μία άλλη σχέση που οδηγεί στην αυτογνωσία, την ευθύνη, την ελευθερία και τη φρόνηση.

Με γνώμονα και πάλι την Ελευθερία διασκορπίζεται πάραυτα κάθε σύγχυση: « το Ασυνείδητο είναι σαφώς ο εαυτός μου, αλλά αν εγώ είμαι εντελώς κυριαρχημένος από το ασυνείδητό μου, δεν είμαι αυτόνομος» (Ελληνική Ιδιαιτερότητα, Τόμος Γ, σελ 145.)

Όσον αφορά στη σύγχρονη Επιστήμη και Τεχνολογία (Τεχνοεπιστήμη) ο ΚΚ σοβαρά και τολμηρά μας προειδοποιεί για την επερχόμενη Ύβρη και καταστροφή αν δεν προληφθεί και αντιμετωπισθεί εγκαίρως με αυτοπεριορισμό και φρόνηση. Πάει πολύς καιρός που η Επιστήμη πίστεψε πως θ’ απορροφήσει και θα καταργήσει τη Φιλοσοφία, όμως βλέποντας τώρα τις αντινομίες και τα νέα ερωτήματα και αδιέξοδα αρχίζει να θαυμάζει, ν’ απορεί και να αμφισβητεί, δηλαδή σχεδόν να φιλοσοφεί.

Ο ΚΚ όμως ελευθερώνει την Επιστήμη και Τεχνολογία από την αλαζονεία και Ύβρη της παντογνωσίας και παντοδυναμίας και ανανεώνει την ανάγκη για διάλογο και επικοινωνία με τη Φιλοσοφία που σήμερα κρίνεται επειγόντως απαραίτητος όσο ποτέ για ν’ αποφευχθεί η καταστροφή και για να μην έχουμε εκ των υστέρων αχρείαστες δημόσιες μετάνοιες όπως του Οπενχάϊμερ. Επιστήμη και Τεχνολογία χωρίς Φιλοσοφία ισοδυναμεί με το οξύμωρο Homo Sapiens χωρίς φρόνηση και σοφία και παραπέμπει στη σοφή Αριστοτελική παραίνεση: «Μη δίνετε μαχαίρι σε παιδί».

Απορρίπτοντας επίσης τους ισχυρισμούς και διακηρύξεις του Χέγκελ και Χάιντεγκερ περί τέλους της Φιλοσοφίας, ο ΚΚ προβαίνει στην επισήμανση ότι αυτό θα ισοδυναμούσε με το τέλος της ελευθερίας και του προτάγματος της αυτονομίας. «Αποφασίσαμε οτι θέλουμε να είμαστε ελεύθεροι, και η απόφασή μας αυτή είναι ήδη η πρώτη πραγματοποίηση της ελευθερίας» (Ο Θρυμματισμένος Κόσμος, σελ. 78).

Ο ΚΚ αρνείται τη σύλληψη της ελευθερίας μόνο ως απλή ελευθερία σκέψης, ως ελευθερία θεωρητικού βίου (vita contemplativa) στην οποία πλειοδότησε η Φιλοσοφία (Πλάτων, κυρίως οι Στωικοί, λιγότερο ο Αριστοτέλης κ.ά.), θεωρώντας την μισή και ανολοκλήρωτη χωρίς το σημαντικότερο μέρος της που είναι η ελευθερία της δράσης. Η ελευθερία δημιουργείται καθώς ασκείται διαρκώς και αγωνιστικά, δεν είναι εφ’ άπαξ, στατικά και παντοτινά, ενώ αλληλοτροφοδοτείται θεωρητικά και πρακτικά. «Τα άτομα που θέλουν να απελευθερωθούν δημιουργούν πιο ελεύθερους θεσμούς και οι πιο ελεύθεροι θεσμοί επιτρέπουν στα άτομα να απελευθερωθούν πραγματικά». (Παράθυρο στο Χάος, σελ. 118).

Οδηγούμαστε έτσι σε κάποιες απελευθερωτικές δραστηριότητες όπως:

α) Να μην εκλαμβάνουμε τις φαντασιώσεις μας ως πραγματικότητα (αυτού του είδους η φυγή όχι μόνο δεν αλλάζει αλλά επιδοκιμάζει και καθαγιάζει την πραγματικότητα).
β) Διαύγαση των επιθυμιών (να δούμε τι αληθινά επιθυμούμε).
γ) Αναζήτηση του αληθινού όσο κι αν αυτό στοιχίζει (απόρριψη της αυταπάτης που βολεύει και μας κοιμίζει).
δ) Αποδοχή της ελευθερίας με μέτρο και αυτοπεριορισμό που οδηγεί στη φρόνηση, πρόληψη Ύβρεως, αποφυγή καταστροφής.

Συμπερασματικά θα λέγαμε πως σ’ όλη την Καστοριαδική σκέψη κατέχει κεντρική σημασία η αξία της Ελευθερίας με αυτοπεριορισμό ως θεμέλιο της αληθινής ατομικής και συλλογικής αυτονομίας, καθώς και ως ρήξη με οιασδήποτε μορφής ετερονομία και ετεροκαθορισμό, επαληθεύοντας το ύψιστο αξίωμα: Η ελευθερία είναι ο υψηλότερος στόχος του Ανθρώπου.

Τέλος, τιμώντας τα 100 χρόνια από τη γέννηση του Καστοριάδη αλλά και τα 200 χρόνια από την Ελληνική Επανάσταση, νομιμοποιούμαστε να παραλληλίσουμε τη βαθιά συνάντηση του ΚΚ ως συνεχιστή του Διαφωτισμού και στοχαστή της Αυτονομίας με τον Ρήγα Φερραίο ως αγωνιστή και ήρωα του Διαφωτισμού, της Επανάστασης και της Ελευθερίας και να κλείσουμε με το απόφθεγμά του:

«Όποιος ελεύθερα συλλογάται, συλλογάται καλά».

The post Η φιλοσοφία της ελευθερίας στον Κορνήλιο Καστοριάδη (ομιλία από το Διεθνές Συνέδριο) first appeared on Aυτολεξεί.