Οι εκδόσεις Επέκεινα εξέδωσαν την ελληνική μετάφραση ενός ανατρεπτικού  βιβλίου, το οποίο έχει συγκλονίσει την παγκόσμια πολιτική και φιλοσοφική σκέψη: τον Σκοτεινό Ντελέζ του Andrew Culp. Σε αυτό το βιβλίο, ο καθηγητής Iστορίας και Θεωρίας των Μ.Μ.Ε του Ινστιτούτου Καλών Τεχνών της Καλιφόρνια, Andrew Culp, προσπαθεί να αφαιρέσει το πέπλο που κρύβεται πίσω από την τοξική βιομηχανία της «ευτυχίας» και της «χαράς», η οποία προέρχεται από την παγκόσμια νεοφιλελεύθερη πολιτική και οικονομική κατάσταση – μια νέα Μητρόπολη, όπως την ορίζουν οι Michael Hardt και Antonio Negri. [1]

Για παράδειγμα, η ίδια η Google, η Disney, κτλ. χρησιμοποιούν συνθήματα υπέρ της συνδεσιμότητας και της κατάργησης –μεταφορικά και οικονομικά– των συνόρων μεταξύ των λαών, ώστε να μπορούν με τον καλύτερο δυνατό τρόπο να διαμορφώνουν υποκείμενα εξουσίας, τα οποία θα τα διακυβερνούν  μέσω των «χαρούμενων» υπηρεσιών τους. [2] Αυτό το επιτυγχάνουν με τον έλεγχο των προσωπικών δεδομένων των χρηστών των υπηρεσιών τους, κι ακόμα περισσότερο με την εκμετάλλευση αυτών των δεδομένων για διαστρέβλωση της δημόσιας γνώμης, για εμπορικούς-διαφημιστικούς λόγους κτλ., εφόσον πλέον το εμπόρευμα δεν είναι τα αντικείμενα και οι υπηρεσίες προς πώληση, αλλά οι χρήστες.

Παρατηρώντας αυτά στο πολιτικό προσκήνιο, o Culp προτείνει να καταστρέψουμε την έννοια του «Κόσμου», της ολότητας όπως διαμορφώνεται από τη σύγχρονη μορφή του νεοφιλελεύθερου καπιταλισμού, διότι αυτή η μορφή «οργανικής ενότητας» ετερόκλητων πολιτικών και πολιτισμικών στοιχείων μέσα από την ψηφιακή τεχνολογία είναι το πέπλο που καλύπτει μια οντολογική σχέση πίστωσης και χρέους, η οποία κατακρημνίζει οποιαδήποτε άλλη σχέση με τους Άλλους, με τον Κόσμο, ακόμα και με τον ίδιο μας τον Εαυτό. [3] Το μόνο που κάνει είναι να διαιωνίζει αυτού του είδους τη σχέση, γιατί στη νεοφιλελεύθερη Μητρόπολη πρέπει να διασωθεί το laissez-faire, ασχέτως αν επιφέρει την «εξάντληση» του «χώρου», του «χρόνου», του «νοήματος», ακόμα και του ίδιου του «ανθρώπου».

Ζούμε σε μια εποχή απόλυτης εκμηδένισης της «διαφοράς», δηλαδή ζούμε στην εποχή της Μητρόπολης όπου υπερέχει η «θετικότητα» μέσα από μη αποκλειστικές διαζεύξεις (είτε…ή), με αποτέλεσμα την καταστροφή οποιασδήποτε δυνατότητας πραγματικής δημιουργίας, [4] όπως πολύ σωστά σημειώνει ο Andrew Culp στο άρθρο του “Confronting connectivity: feminist challenges to the metropolis” (Αντιμετωπίζοντας τη συνδεσιμότητα: οι φεμινιστικές προκλήσεις στη μητρόπολη):

«[… ] μη-αποκλειστική διάζευξη επιτρέπει στη Μητρόπολη να συνδέει ασύμμετρα υποκείμενα, ροές, χρονικότητες και ορατότητες, χωρίς να καταπιέζει τις διαφορές τους. […] [Τ]α πράγματα εισάγονται στη Μητρόπολη μέσω ενός πεδίου θετικοτήτων, το οποίο εκπτυχώνει ασφαλή στοιχεία, τα εκθέτει σε μεγάλους κινδύνους και εξαλείφει οποιαδήποτε μελλοντική προοπτική τους. Η μη αποκλειστική διάζευξη και ο γρήγορος πολλαπλασιασμός δεν αποτελούν την κινητήριο δύναμη της διαφοράς, αλλά της στάσης (stasis), του λιμνάσματος». [5]

Δεν υπάρχει πλέον διαφορά, αλλά μόνο επανάληψη ενός στείρου παρόντος, μια οντολογία του Χρέους, μια «Κοινωνία Εξαντλημένων». Υπάρχουν μεταμορφώσεις, αλλά όχι ουσιώδεις αλλαγές. Πώς συμβαίνει αυτό; Υπάρχει μόνο επανάληψη χωρίς διαφορά, μόνο αναπαραγωγή του Ίδιου, δηλαδή αναπαραγωγή  του Κεφαλαίου. Αυτή η ζωή είναι άνευ συμβάντων, όπως ακριβώς το θεατρικό έργο του Σάμουελ Μπέκετ, Quad (Κβάντ). [6]

Η πίστη μας σε αυτόν τον Κόσμο δεν μπορεί να συνεχιστεί και για αυτόν τον λόγο χρειαζόμαστε μια νέα πολιτική φιλοσοφία, μια σκοτεινή φιλοσοφία, έναν Σκοτεινό Ντελέζ, ο οποίος αντί «να χαίρεται» για τη συναρμογή των διάφορων στοιχείων μέσα στον κόσμο της επιφαινόμενης διαφοράς, θα πρέπει τώρα να «μισήσει» αυτή τη νεοφιλελεύθερη κατάσταση και μέσα από αυτή την εννοιολογική καταστροφή να δημιουργήσει την ευκαιρία για μια νέα μορφή ζωής, η οποία θα μπορεί να ιχνηλατήσει όλο το φάσμα της αριστερής ζωής και να θεμελιώσει αυτό το είδος κοινωνικής οργάνωσης που επιτρέπει την οικείωση με τον άλλο άνθρωπο, με τον περιβάλλον του, ακόμα και με τον ίδιο του τον εαυτό – δεν είναι η φιλοσοφία που μας αξίζει, αλλά η φιλοσοφία που χρειαζόμαστε.

Εν ολίγοις, ο Andrew Culp έρχεται στα ελληνικά σε μια εξαιρετική μετάφραση από τη Χλόη Κολύρη και τον Παναγιώτη Τριτσιμπίδα και θέτει εκ νέου μια σημαντική προβληματική: γιατί πρέπει να συνεχίζουμε να ζούμε σε έναν τέτοιο Κόσμο;

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ 

[1] Βλ. Michael Hardt and Antonio Negri, Commonwealth (Cambridge, MA: Belknap Press, 2009), 249-260.

[2] Βλ. Andrew Culp, Σκοτεινός Ντελέζ, μτφρ. Χ.Κολύρη και Π.Τριτσιμπίδας (Τρίκαλα: Επέκεινα, 2019), 11-19.

[3] Στο ίδιο, 45-52.

[4] Εδώ η Μητρόπολη αναφέρεται στην ενσάρκωση της νεοφιλελεύθερης ασώματης Αυτοκρατορίας, δηλαδή της πολυκεντρικής αφηρημένης μηχανής εξουσίας που δημιουργεί τη σύγχρονη πραγματικότητα. Βλ. Andrew Culp, «State, Concept not Object: Abstraction, Empire, Cinema»  στο parallax, 21 (2015): 429-447.

[5] Αndrew Culp, “Confronting connectivity: feminist challenges to the metropolis” στο Communication and Critical/Cultural Studies,13 (2016):170.

[6] «Το Κβάντ είναι μια επωδός ουσιωδώς κινητήρια, που έχει ως μουσική το σύρσιμο των σανδαλιών. Κάτι σαν θόρυβο που κάνουν τα ποντίκια. Η μορφή της επωδού είναι η σειρά, που δεν αφορά πια εν προκειμένω αντικείμενα που προορίζονται  να συνδυαστούν, αλλά μονάχα άσκοπες διαδρομές. Η σειρά έχει μια τάξη, σύμφωνα με την οποία αναπτύσσεται και συμπτύσσεται, αναπτύσσεται και συμπτύσσεται εκ νέου, ανάλογα με την εμφάνιση και την εξαφάνιση των προσώπων στις τέσσερις γωνίες του τετραγώνου: πρόκειται για έναν κανόνα. Έχει μια συνεχόμενη πορεία, σύμφωνα με τη διαδοχή των τμημάτων που διασχίζονται, πλευρά, διαγώνιος, πλευρά… κτλ [.…]. Η σειρά, η πορεία και το σύνολο καθιστούν την κίνηση ακόμη πιο αδυσώπητη –καθώς είναι άσκοπη–, σαν έναν ιμάντα που θα εμφάνιζε και θα εξαφάνιζε τα κινούμενα πάνω του αντικείμενα». Gilles Deleuze, O Εξαντλημένος. Ένα κείμενο για τον Μπέκετ. μτφρ. Ροζ. Σινοπούλου (Αθήνα: Πλέθρον, 2020), 32. Βλ. σχετικό κείμενό μου: Ο Ντελέζ για τον Μπέκετ & τον «εξαντλημένο» κριτικό του νεοφιλελευθερισμού.

The post Σκοτεινός Ντελέζ: Σημειώσεις για μια ανατρεπτική φιλοσοφία του κόσμου first appeared on Aυτολεξεί.

«Ήμουν παραιτημένος πριν από τη γέννηση»
∼Samuel Beckett, Πρόζες 1945-1980 [1]

Στο παρόν κείμενο θα προσπαθήσω να παρουσιάσω συνοπτικά την ελληνική μετάφραση του δοκιμίου L’Epuise (Ο εξαντλημένος. Ένα κείμενο για τον Μπέκετ) του φιλοσόφου Gilles Deleuze, το οποίο κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Πλέθρον.

Το συγκεκριμένο κείμενο είναι ένα σύντομο και πυκνό σχόλιο του Gilles Deleuze για το έργο του νομπελίστα συγγραφέα, Samuel Beckett. [2] Μελετώντας διεξοδικά το έργο του Samuel Beckett, ο Gilles Deleuze προχωρά στη δημιουργία ενός θεωρητικού σχήματος που αφορά τη διάκριση ανάμεσα στην «κούραση» και στην «εξάντληση» ως υπαρκτικές καταστάσεις. Η πρώτη αφορά την αδυναμία για πραγματοποίηση οποιασδήποτε δυνατότητας, ενώ η δεύτερη αφορά την αδυναμία δημιουργίας οποιασδήποτε δυνατότητας. Πιο συγκεκριμένα ο Gilles Deleuze θέτει αυτό το ζήτημα ως εξής:

«Ο κουρασμένος έχει απλώς εξαντλήσει την πραγμάτωση, ενώ ο εξαντλημένος εξαντλεί ολοκληρωτικά το δυνατό. Ο κουρασμένος δεν μπορεί πια να πραγματώσει, αλλά ο εξαντλημένος δεν μπορεί πια να δημιουργήσει δυνατότητα». [3]

Η «κούραση» αναφέρεται στον κορεσμό της πραγμάτωσης του δυνατού, ενώ η «εξάντληση» αφορά στην απώλεια της ικανότητας για δημιουργία δυνατοτήτων. [4] Η πρώτη διέπεται από έννοιες όπως ο «σκοπός», η «προτίμηση», το «νόημα», κ.ο.κ. Η δεύτερη δεν διέπεται από τέτοιου είδους έννοιες, αλλά από «εξαντλητικές σειρές αντικειμένων», «εξάντληση κάθε δυνατής λεκτικής σημασίας» και «εξάντληση κάθε δυνατού χώρου». Διέπεται δηλαδή από εικόνες ενός πνεύματος που είναι διεξοδικό, στερεμένο και διεσπαρμένο, αλλά πρωτίστως απο-δυναμωμένο. [5]

Δεν μπορεί να δημιουργηθεί τίποτα πλέον. Όμως γιατί; Πώς γεννάται η «εξάντληση»; Πώς γίνεται κανείς «εξαντλημένος»;

Η «εξάντληση» προέρχεται από την επανάληψη ενός ζωτικού παρόντος, το οποίο στηρίζεται στις συνήθειες του παρελθόντος και τη προβολή τους  στο μέλλον. Ο «εξαντλημένος» είναι ένα παθητικό υποκείμενο, το οποίο «σε όλες τις ταπεινές του αυτοϊκανοποίησεις, σε όλες τις γελοίες του εικασίες, στη μιζέρια και στη φτώχεια του […] δεν παύει να ψάλλει τη δόξα του Θεού –δηλαδή αυτού που θεωρεί, συστέλλει και κατέχει». [6] Το ζωτικό παρόν του Samuel Beckett, του Gilles Deleuze και το δικό μας διέπεται από το νεοφιλελεύθερο καθεστώς αλήθειας, στο οποίο δεν ψάλλεται ο Θεός, αλλά το Κεφάλαιο, όπως πολύ σωστά τονίζει ο Maurizio Lazzarato στο βιβλίο του, Η Κατασκευή ενός Χρεωμένου Ανθρώπου. [7] Aυτό το καθεστώς αλήθειας διαμορφώνει υποκείμενα μέσα σε μια οντολογική σχέση πίστωσης και χρέους, η οποία κατακρημνίζει οποιαδήποτε άλλη σχέση με τους Άλλους, με τον Κόσμο, ακόμα και με τον ίδιο μας τον Εαυτό. [8] Το μόνο που κάνει είναι να διαιωνίζει αυτού του είδους τη σχέση, γιατί στη νεοφιλελεύθερη Μητρόπολη πρέπει να διασωθεί το laissez-faire [9], ασχέτως αν επιφέρει την «εξάντληση» του «χώρου», του «χρόνου», του «νοήματος», ακόμα και του ίδιου του «ανθρώπου».

Ο Gilles Deleuze στη πραγματεία του για τον Nietzsche, θα γράψει το εξής:

«Το χρέος γίνεται η σχέση ενός χρεώστη που δεν θα πάψει να πληρώνει και ενός πιστωτή που δεν θα πάψει να εξαντλεί τους τόκους του χρέους». [10] Ο πιστωτής, είτε πιστώνει «ενοχή», είτε «οικονομικά χρέη» ή οτιδήποτε άλλο, δεν θα σταματήσει να εξαντλεί από μας και για αυτόν τον λόγο θα είμαστε «εξαντλημένοι».

Ο Gilles Deleuze κατορθώνει με αυτό το μικρό δοκίμιο να εντοπίσει τη ριζική κριτική που ασκεί ο Samuel Beckett στην κοινωνία των πιστωτών-οφειλετών, η οποία με τη σειρά της τείνει να γίνει μια κοινωνία «εξαντλημένων». Δεν υπάρχει δημιουργία, αλλά μια στείρα επανάληψη της νεοφιλελεύθερης οντολογικής σχέσης πιστωτή και οφειλέτη, η οποία «εξαντλεί» κάθε δυνατότητα για τους ανθρώπους να ζήσουν πέραν αυτή της σχέσης.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

[1] Σάμουελ Μπέκετ, Πρόζες. 1945-1980, μτφρ.Ερ.Μαρωνίτη (Αθήνα: Πατάκη, 1998), 299.

[2] Μάλιστα το συγκεκριμένο κείμενο δημοσιεύεται ως επίμετρο στα θεατρικά του Beckett για την τηλεόραση Βλ. Samuel Beckett, Quad et autres pièces pour la télévision, suivi de L’Épuisé par Gilles Deleuze,  επιμ. Ed. Fournier (Paris: Minuit, 1992).

[3] Gilles Deleuze, O εξαντλημένος. Ένα κείμενο για τον Μπέκετ, μτφρ. Ροζ. Σινοπούλου (Αθήνα: Πλέθρον, 2020), 7.

[4] Asja Szafraniec, Derrida, Beckett, and the Event of Literature (Stanford: Stanford University Press, 2007), 96.

[5] Deleuze (2020), 31.

[6] Ζιλ Ντελέζ, Διαφορά και Επανάληψη, μτφρ. Κωνστ.Μπουντάς (Αθήνα: Εκκρεμές, 2020), 140.

[7] «Ο “χρεωμένος άνθρωπος” υπόκειται σε μια σχέση εξουσίας πιστωτή-οφειλέτη που τον συνοδεύει σ’ όλη του τη ζωή από τη γέννηση μέχρι τον θάνατο. Αν άλλοτε ήμασταν υπόχρεοι στην κοινότητα, στους θεούς, στους προγόνους, στο εξής είμαστε υπόχρεοι στον “θεό” Κεφάλαιο». Maurizio Lazzarato, Η Κατασκευή του Χρεωμένου Ανθρώπου. Δοκίμιο για τη Νεοφιλελεύθερη Κατάσταση, μτφρ. Γ.Καράμπελας (Αθήνα: Αλεξάνδρεια, 2014), 57.

[8] Gilles Deleuze- Félix Guattari, Καπιταλισμός και Σχιζοφρένεια 1. Ο Αντί-Οιδίπους, μτφρ. Βασ. Πατσογιάννης (Αθήνα: Πλέθρον, 2016), 229.

[9] Βλ. Michael Hardt and Antonio Negri, Commonwealth (Cambridge, MA: Belknap Press, 2009), 249-260.

[10] Gilles Deleuze, Ο Νίτσε και η Φιλοσοφία, μτφρ.Γ.Σπανός, επιμ.Φ.Σιάτιστας και Α.Στυλιανού (Αθήνα: Πλέθρον, 2002), 204.

The post Ο Ντελέζ για τον Μπέκετ & τον «εξαντλημένο» κριτικό του νεοφιλελευθερισμού first appeared on Aυτολεξεί.

Στο παρόν κείμενο θα προσπαθήσω να παρουσιάσω συνοπτικά την ελληνική μετάφραση του βιβλίου, Présentation de Sacher-Masoch. Le froid et le cruel (Zάχερ-Μαζώχ: Το ψυχρό και το βάναυσο) του φιλοσόφου Gilles Deleuze, η οποία κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Opportuna. Στο συγκεκριμένο έργο ο φιλόσοφος προσπαθεί να αναθεωρήσει το σύμπαν του συγγραφέα Leopold von Sacher-Masoch υπό το πρίσμα της ψυχανάλυσης, της λογοτεχνίας και της φιλοσοφίας.

Όσον αφορά το πρώτο, ο Gilles Deleuze ασκεί μια δριμεία κριτική στη θέση της φροϋδιανής ψυχανάλυσης, στην οποία ο μαζοχιστής νοείται σε μια διαλεκτική-συμπληρωματική σχέση με τον σαδιστή. Αυτό για τον διανοητή μας αποτελεί σφάλμα, διότι ο μαζοχιστής και ο σαδιστής κατοικούν σε διαφορετικά και ανεξάρτητα σύμπαντα: το σύμπαν του μαζοχιστή είναι «μια ιστορία που διηγείται τον τρόπο με τον οποίο συνθλίβεται το εγώ, από ποιον και τι ακριβώς προκύπτει εκ της σύνθλιψης αυτής» [1], καθώς βέβαια και την απόλαυση που λαμβάνει από αυτή τη σύνθλιψη, διότι ο μαζοχιστής καταφέρνει να υπονομεύσει μέσα από την αντοχή του το κύρος του τιμωρού του, του εξωτερικευμένου Υπερ-εγώ, του γυναικείου νόμου[2]. Aπό την άλλη, το σύμπαν του σαδιστή αφορά τη δράση ενός ανθρώπου που επιθυμεί να προκαλεί τον πόνο στα θύματά του, διότι γνωρίζει και νιώθει τον πόνο τους, ή όπως λέει και ο φιλόσοφος «του ελευθεριακού του αρέσει να υφίσταται τον πόνο  τον οποίο  επιβάλλει στον άλλον»[3]. Επομένως, σύμφωνα με τα λεγόμενα του φιλόσοφου, ο σαδιστής δεν θα μπορούσε να λάβει οποιαδήποτε ηδονή από τον βασανισμό του μαζοχιστή διότι ο δεύτερος αντέχει και απολαμβάνει τη σύνθλιψή του, από τη στιγμή που ο πόνος δεν είναι τρόμος για αυτόν, αλλά το μέσο για την υπονόμευση του Άλλου.

Αυτά τα σύμπαντα διέπονται από διαφορετικούς κώδικες, γλώσσες, έννοιες κ.τ.λ., όπως επισημαίνει στο κεφάλαιο: ο Sade, o Masoch και η γλώσσα τους, αλλά ο πυρήνας των διαφορών τους φαίνεται ιδιαίτερα στην έννοια του νόμου. Πιο συγκεκριμένα, στο κεφάλαιο Ο Νόμος, ο Αστεϊσμός και η Ειρωνεία, ο Gilles Deleuze προβαίνει σε μια συνοπτική μελέτη της έννοιας του νόμου στον Πλάτωνα, στον Kant, στον Sade και στον Masoch, φέρνοντας στο προσκήνιο αφενός τις ουσιώδεις διαφορές του Sade και του Masoch και αφετέρου το φιλοσοφικό-πολιτικό ερώτημα για τη φύση των νόμων.

Ας δούμε πιο αναλυτικά την πορεία αυτής της συνοπτικής μελέτης. Για τον πρώτο, τον Πλάτωνα, ο νόμος εξασφαλίζει το Αγαθό μέσα από τον περιορισμό των θυμικών ενορμήσεων του ανθρώπου[4]. Τρανό παράδειγμα αποτελεί ο Σωκράτης, ο οποίος υπακούει στον νόμο –παρόλο που τον αδικεί–παραμερίζοντας τη θέλησή του για ζωή[5]. Μ’ αυτόν τον τρόπο, ο πλατωνικός νόμος γίνεται αναγκαία αρχή για εκείνη την πολιτεία της δυσφορίας, η οποία οργανώνεται μέσα από τη βία του νόμου και ενός Ανώτερου Αγαθού[6]∙ Στη συνέχεια, o Gilles Deleuze αναφέρεται στη θεώρηση του Kant για τον νόμο, στην οποία ο νόμος δεν εξαρτάται από το Αγαθό, αλλά έχει αυταξία. Με άλλα λόγια, ο νόμος δεν εξαρτάται από κανένα εξωτερικό αντικείμενο∙ δεν μιλάμε για τον πλατωνικό νόμο πλέον, αλλά για τον ΝΟΜΟ ως το έσχατο θεμέλιο της ενοχής και της «ηθικής συνείδησης».[7]

Όμως, τι συμβαίνει, όταν ο νόμος (φυσικός, ηθικός, πολιτικός) δεν έχει τέτοιου είδους ισχύ;

Για τον Sade, ο νόμος είναι μια απάτη διότι ενώνει αφέντες και δούλους με βασικό άξονα την εξουσιαστική ισχύ των πρώτων επί των δευτέρων. «Τύραννοι δεν γεννιούνται ποτέ υπό καθεστώς αναρχίας. Αναφύονται μονάχα υπό τη σκιά των νόμων ή εξουσιοδοτούνται από αυτούς».[8] Ο νόμος δεν ενσαρκώνει πλέον το Αγαθό, αλλά το Κακό, το μοχθηρό Ον που «θα τον ανατρέψει».[9] O σαδιστής δεν ταυτίζεται με αυτόν τον νόμο, αλλά με το απρόσωπο μοντέλο της αναρχίας, στην οποία εγκλείεται η αέναη κίνηση και η αέναη επανάσταση.[10]

H προβληματική του Sade θέτει μια νέα προοπτική για την έννοια του νόμου: ο νόμος είναι η αρχή για την καθιέρωση ενός ισχυρού εξεγερμένου υπερανθρώπου, δηλαδή ενός όντος που καταφέρνει να καταστρέψει την καταπίεση του νόμου και να αφεθεί στις άναρχες δυνάμεις της βίας και του σεξ. Από την άλλη, ο Masoch απολαμβάνει την ύπαρξή του νόμου, διότι αυτός του επιτρέπει να βιώσει τον υπεραισθησιασμό της τιμωρίας που ακολουθεί μετά την παράβασή του. Πιο συγκεκριμένα ο «φανερώνει βέβαια την υποταγή του αλλά επίσης και την ακαταμάχητη εξέγερσή του, αποδεικνύοντας πως, παρά τα δεινοπαθήματά του, αποκομίζει μια ευχαρίστηση… Δεν μπορεί να συνθλιβεί έξωθεν, διαθέτει την απεριόριστη ικανότητα να αντέχει την όποια τιμωρία, γνωρίζοντας υποσυνείδητα πως δεν έχει ηττηθεί».[11]

Σ’ αυτό το σημείο θα μπορούσαμε να συνοψίσουμε τις διαφορές ανάμεσα στον Sade και τον Masoch στην ακόλουθη πρόταση: o Sade αρέσκεται στην καταστροφή του Νόμου και στην αντικατάσταση αυτού με την απρόσωπη δύναμη της βίας και του σεξ, ενώ ο Masoch αρέσκεται στην ειρωνική υποταγή του στον Νόμο. Ωστόσο, σ’ αυτό το σημείο παρατηρείται και η σύγκλισή των δύο συμπεριφορών: ο Sade και ο Masoch εξεγείρονται και περιφρονούν τους πλατωνικούς και καντιανούς τύπους νόμων, οι οποίοι στο σύγχρονο καπιταλιστικό σύστημα καταπιέζουν και «μολύνουν» τις λιβιδινικές μας δυνάμεις.[12]

Ο Sade και ο Masoch εκφράζουν μια θεμελιώδη τάση του ανθρώπου: την επινόηση μιας πραγματικότητας όπου οι επιθυμίες μπορούν να εκπληρωθούν δίχως να δέχονται κάποια έξωθεν καταπίεση. Μας έδειξαν ότι οι επιθυμίες μας ριζώνουν πάνω στην αρχέτυπη φαντασία του ασυνείδητου και αυτές μπορούν να συσχετίζονται ελεύθερα με τις λιβιδινικές δυνάμεις μας –δίχως να αγνοούνται η εσωτερικότητα και η ατομικότητα του υποκειμένου– μονάχα όταν ζούμε σε μια αυτόνομη κοινωνία.

Αυτόνομη κοινωνία σημαίνει αυτοκαθορισμός και αυτοπεριορισμός, δηλαδή οι κοινωνοί της θεμελιώνουν διαρκώς μέσα από τις πρακτικές τους νόμους τους και τους τηρούν, διότι εκφράζουν τις ανάγκες και τις επιθυμίες όλων των μελών της. Ο νόμος δεν αφορά κάποιο πλατωνικό αγαθό, ούτε θα πρέπει να συσχετίζεται με τον καντιανό ΝΟΜΟ. Ο Sade και ο Masoch αποτελούν οριακές ψυχολογικές περιπτώσεις ανθρώπων, οι οποίες διαμορφώθηκαν μέσα από την καταπίεση που προσφέρουν τέτοιου είδους νόμοι.[13] Επουδενί δεν υποστηρίζω ότι πρέπει να γίνουμε όλοι Sade και Masoch, αλλά έχει εξαιρετικό ενδιαφέρον να δούμε αυτή τη θεμελιώδη τάση που εκφράζουν, η οποία δεν είναι άλλη από την άρνηση της υπερπλεονάζουσας καταπίεσης.

Εν κατακλείδι, ο Gilles Deleuze μας δείχνει σε αυτό το βιβλίο, πέραν των διαφορών μεταξύ του Sade και του Masoch, ότι οι νόμοι και οι θεσμοί πρέπει να αποτελούν τα μέσα για αυτοέκφραση και καλλιέργεια των λιβιδινικών δυνάμεών μας, οι οποίες εν συνεχεία μπορούν να διαμορφώσουν μια αυτόνομη κοινωνία. Ο άνθρωπος πρέπει να γίνεται νόμος και ο νόμος ανθρώπινος.

Διαφορετικά, ο Sade και ο Masoch θα διαιωνίζονται με διαφορετικούς τρόπους και με διαφορετική ένταση κάθε φορά.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
[1] Gilles Deleuze, Ζάχερ Μαζώχ, Το ψυχρό και το βάναυσο, μτφρ. Ν. Παπαχριστόπουλος, Κ. Σαμαρτζή, επιμ.Ν. Παπαχριστόπουλος (Πάτρα: Εκδόσεις Οpportuna, 2018), 174.
[2] Στο ίδιο, 166.
[3] Στο ίδιο, 167.
[4] Πλάτων, Νόμοι, Θ 875a.
[5] Deleuze (2018), 111-112.
[6] Στο ίδιο.
[7] Στο ίδιο, 113-114.
[8] Μarquis de Sade, “Histoire de Juliette ou les prospérités du vice”, στο Œuvres complètes, επιμ. Gilbert Lely, (Paris: Cercle du Livre Précieux, 1966), IX, 137.
[9] Deleuze (2018), 120.
[10] Στο ίδιο.
[11] Deleuze (2018), παραπομπή 10, 122. Επίσης, βλ. Th. Reik, Le Masochisme (Paris: Payot, 1953), 134 και 151.
[12] Για περαιτέρω πληροφορίες επί του ζητήματος, βλ. Γιώργος Μιχαηλίδης και Μαρία Μπουναρτζή, Πέραν της Αρχής της Καταπίεσης, στο https://kaboomzine.gr/peran-tis-archis-tis-katapiesis/ (ημερομηνία ανάκτησης: 09-11-2020).
[13] Πρβλ. Lode Lauwaert and William Britt, «Gilles Deleuze on Sacher-Masoch and Sade: A Bergsonian Criticism of Freudian Psychoanalysis» στο Deleuze Studies 9.2 (2015): 153-184.

The post Ζάχερ Μαζώχ: Το ψυχρό, το βάναυσο και η Επανάσταση first appeared on Aυτολεξεί.