Πρέπει να ήταν το 1989, όταν μια μέρα, αργά το απόγευμα, ήρθαν στο σπίτι άνδρες της κρατικής ασφάλειας, του sigurimi, όπως λεγόταν στα αλβανικά, και ζήτησαν τον πατέρα μου. Ο ίδιος έλειπε εκείνη τη στιγμή. Η μητέρα μου δούλευε απογευματινή βάρδια. Εγώ και ο μικρός αδελφός μου ήμασταν στο σπίτι. Από τη στιγμή που απομακρύνθηκαν –και για κάποιο διάστημα– δεν τον ξαναείδα. Εκείνο το απόγευμα ήταν σαν να τον κατάπιε η γη. Εμφανίστηκε μετά από λίγο καιρό, αδυνατισμένος, με ταλαιπωρημένο πρόσωπο, με τα νεύρα του μετώπου τεντωμένα και να πετάνε συνεχώς με σφυγμό. Δεν μιλούσε καθόλου. Έμαθα ότι για πολλές μέρες, αφού τον συλλάβανε εκείνο το απόγευμα, είχε περάσει από βασανιστήρια. Τον ένιωθα τελείως ξένο. Ήξερα ότι «μιλούσε πολύ», και σε κάθε στιγμή θα σχολίαζε με σαρκασμό ή αγανάκτηση το σύστημα, το καθεστώς ή τα πολιτικά του πρόσωπα. Κάποια στιγμή όλα μαθεύτηκαν και ήταν θέμα χρόνου να τον μπουντρώσουν.

Σε ένα σταλινικό καθεστώς, όπως ήταν η Αλβανία, η εσωτερική καταπίεση, οι βασανισμοί, οι εκτελέσεις, οι εγκλεισμοί, η καταναγκαστική εργασία πολιτικών και μη κρατουμένων και οι εξορίες ήταν από τις απάνθρωπες πολιτικές που ασκούσε το Κόμμα Εργασίας της Αλβανίας σε καθέναν και καθεμιά που δεν ευθυγραμμίζοταν με τη γραμμή του, και προπάντων σε αυτούς που αναζητούσαν αλλαγή του καθεστώτος. Πολλοί ήταν εκείνοι που διαφωνούσαν ασκώντας κριτική, είτε «από τα δεξιά», είτε «από τα αριστερά». Συνολικά, εκδιώχθηκαν περίπου 35.000 πολιτικοί κρατούμενοι και 6.000 εκτελέστηκαν, ενώ 59.000 εκτοπίστηκαν (internim).  

Σε μια τέτοια συνθήκη, δεν έλλειπαν φωνές, ψιθυριστά βέβαια, του τύπου: «Να μπουν οι Αμερικάνοι να τους καταστρέψουν! Να ρίξουν βόμβες στην ηγεσία αλλιώς δεν αλλάζει το σύστημα!» Για να καταλάβουμε πώς μπορεί ένας άνθρωπος να φτάσει σε αυτό το σημείο, να αναζητά και να επιθυμεί την καταστροφή του κράτους από μία ξένη δύναμη, θα πρέπει να μπούμε στο πετσί του, ώστε να κατανοήσουμε το εύρος των βασάνων, την αγανάκτηση που του έχει προκαλέσει η πολιτική του κράτους στο οποίο ζει. Προσωπικά, δεν θα ήξερα τι θα έκανα σε μια τέτοια συνθήκη. Από τη μία πλευρά ήταν η επιρροή που ασκούσε ο πατέρας μου, για να καταδικάζω το καθεστώς, και από την άλλη, το Κόμμα και το κράτος που με είχαν προετοιμάσει για την υπεράσπιση της πατρίδας με νύχια και με δόντια.

Τι θα έκανα; Να υπερασπιστώ τη χώρα μου; Το έθνος που ταυτίζεται με το Κόμμα και τις πρακτικές του; Την ίδια την ιστορία του; Να αδιαφορήσω; Να επικροτήσω την εισβολή; Τότε ίσως θα μπορούσα να φάω το παραμύθι ότι θα μας ελευθερώσουν, ενώ σήμερα, με τις αντιλήψεις και την κοσμοθεωρία που έχω διαμορφώσει, εννοείται ότι θα έλεγα πως επιτίθενται «με πρόσχημα την ελευθερία και τα δικαιώματα», για να καταστρέψουν μία χώρα για τις δικές τους ιμπεριαλιστικές βλέψεις και συμφέροντα. Ίσως να υπήρχε και μια άλλη οπτική: το να πάρεις τα όπλα και να αντιμετωπίσεις τον εισβολέα και μέσα σε αυτές τις συνθήκες να στρέψεις το όπλο στην εσωτερική εξουσία που σε καταπιέζει. Αυτό όμως θα απαιτούσε ένα περαιτέρω βήμα διαμόρφωσης μίας ταξικής συνείδησης.

Όπως πολλοί άλλοι νεαροί, επιθυμούσα την αλλαγή.

Και η Δύση εμφανιζόταν τότε ως η μόνη προοπτική. Είχαμε ακούσει βέβαια για αναρχισμό, τροτσκισμό, αλλά οι περαιτέρω πληροφορίες έλειπαν ή ήταν απαγορευμένες. Μας έλειπαν στην πραγματικότητα οπτικές που ασκούσαν πολιτική κριτική σε αυτά τα καθεστώτα, ώστε να αποκτήσουμε και μια αντίληψη για το τι ζωή θέλουμε για το μέλλον μας. Η μόνη προοπτική παρέμενε η Δύση, και ο δικός της πολιτισμός. Σήμερα, η κριτική μου στη Δύση, στον καπιταλισμό, στις δυτικές χώρες που έχουν διαχρονικά επωφεληθεί από το καθεστώς της αποικιοκρατίας και από την εκμετάλλευση των λαών στη Λατινική Αμερική, Μέση Ανατολή, Ασία και Αφρική, είναι κάτι που δεν μπορεί να με κάνει να ξεχάσω το γεγονός ότι κάποτε επιθυμούσα να απαλλαγώ από το σύστημα και το καθεστώς στο οποίο ζούσα. Αποκορύφωση αυτού ήταν η συμμετοχή μου στην πρώτη πορεία υπέρ των ΗΠΑ, με αφορμή την επίσκεψη που θα έκανε ο τότε υπουργός εξωτερικών των ΗΠΑ James Baker τον Ιούνιο το 1991.

Τα σκεφτόμουν όλα αυτά, καθώς αυτές τις μέρες διάβασα τέσσερα κείμενα που με έκαναν να προβληματιστώ γύρω από ένα βασικό ζήτημα: πώς βλέπουν οι άνθρωποι που βρίσκονται κάτω από καθεστώτα που τους καταπιέζουν και τους βασανίζουν, τις άλλες εξωτερικές δυνάμεις οι οποίες, με την πρώτη ευκαιρία, επιδιώκουν να κυριαρχήσουν στις χώρες όπου οι ίδιοι ζουν. Το πρώτο είναι η ανοικτή επιστολή που εστάλη προς τους Ιρανούς πολιτικούς κρατούμενους, δημοσιευμένη πρόσφατα στο Guardian με τίτλο «Στους πολιτικούς κρατούμενους του Ιράν, παγιδευμένους “ανάμεσα σε δύο λεπίδες ενός ψαλιδιού”» και υπογράφεται κυρίως από αριστερούς διανοούμενους, ακτιβιστές και νυν ή πρώην πολιτικούς κρατούμενους, επιστολή που έχει εγείρει συζητήσεις για τον ιμπεριαλισμό, τη διεθνή αλληλεγγύη, την κυριαρχία, τα γεωπολιτικά ζητήματα, τις ταξικές συγκρούσεις, όπως και τα κοινωνικά δικαιώματα.

Ας ξεκινήσουμε με τη θέση που υπερασπίζεται η επιστολή. Βασικά, αναγνωρίζει τη διπλή καταπίεση και τη βία που βιώνουν οι πολιτικοί κρατούμενοι, βρισκόμενοι ανάμεσα σε “δύο λεπίδες του ψαλιδιού”. Από τη μία βρίσκεται η λεπίδα της Ισλαμικής Δημοκρατίας, η οποία, ενώ επικαλείται τον αντιιμπεριαλισμό, χρησιμοποιεί πρακτικές βασανισμού και βίας εναντίον του λαού. Από την άλλη βρίσκεται η λεπίδα των ΗΠΑ και του Ισραήλ, ως ιμπεριαλιστικών και σιωνιστικών δυνάμεων που σπέρνουν τον θάνατο, ρίχνοντας βόμβες στο όνομα της ελευθερίας. Προφανώς, μέσα από το πνεύμα που χαρακτηρίζει την επιστολή, αναδεικνύονται η αλληλεγγύη και ο αγώνας που πρέπει να λαμβάνουν χώρα ταυτόχρονα και στα δύο μέτωπα: ενάντια στις επεμβάσεις των ΗΠΑ και του Ισραήλ και, παράλληλα, ενάντια στη βία και τα βασανιστήρια του ιρανικού καθεστώτος.

Μετά τη δημοσίευση της επιστολής, αναδείχθηκαν, σε αντίθετη κατεύθυνση, άλλοι προβληματισμοί και προσεγγίσεις. Συγκεκριμένα, η Caitlin Johnstone, στο άρθρο “It’s obnoxious for westerners to criticize the targets of the western empire”, αναφερόμενη στην έννοια της Δυτικής Αυτοκρατορίας, θεωρεί ότι, αν είναι να ασκηθεί κριτική από τους ίδιους τους ανθρώπους που βρίσκονται στην καρδιά αυτής της αυτοκρατορίας, η κριτική αυτή πρέπει να στρέφεται πρωτίστως στις χώρες που ανήκουν σε αυτή την αυτοκρατορία, οι οποίες δεν είναι το Ιράν, η Κίνα, η Ρωσία, η Κούβα ή η Βόρεια Κορέα. Υπό αυτό το πρίσμα, μια κριτική προς τις χώρες αυτές ενδεχομένως να ενισχύσει και να αναπαράγει έναν λόγο που, με πρόσχημα βέβαια την υπεράσπιση των δικαιωμάτων, μπορεί στη συνέχεια να αξιοποιηθεί από την αυτοκρατορία εναντίον τους. Συγκεκριμένα, όσον αφορά το Ιράν, υπάρχει η αντίληψη ότι δεν μπορούμε να βάλουμε στην ίδια ζυγαριά τις παραβιάσεις δικαιωμάτων προς τους πολίτες του, με τη βία και τις επεμβάσεις της Δυτικής Αυτοκρατορίας, και ότι αυτές οι παραβιάσεις, ο αυταρχισμός, η καταστολή και η βία του καθεστώτος του Ιράν θα πρέπει να κατανοηθούν σε συνάρτηση με την πίεση και τις επιθέσεις που δέχεται η χώρα, συγκεκριμένα από τις ΗΠΑ και το Ισραήλ. Επομένως, η προσέγγιση των δύο λεπίδων, κατά την ίδια, δημιουργεί σύγχυση και μια ψευδή συμμετρία. Υπό αυτή την οπτική επιτίθεται στις αναρχικές και τροτσκιστικές θέσεις, που τάσσονται ταυτόχρονα ενάντια στη βία που ασκούν οι ΗΠΑ και το Ισραήλ και στην καταστολή και τη βία που ασκεί το ιρανικό κράτος. Για την ίδια είναι ξεκάθαρο ότι αν μια κυβέρνηση αυτής της αυτοκρατορίας επιτίθεται στο Ιράν, η μόνη φωνή καταγγελίας και κριτικής θα πρέπει, από τους πολίτες αυτής της κυβέρνησης, να κατευθύνεται προς την ίδια αυτή κυβέρνηση.

Στο ίδιο μήκος κύματος κινείται και ο Βιτζάι Πρασάντ. Στο κείμενό του με τίτλο “Όχι στις ίσες αποστάσεις για το Ιράν” εμφανίζεται προβληματισμένος για την επίδραση της επιστολής, ακριβώς τη στιγμή που το Ιράν βρίσκεται σε μια ιδιαίτερη στρατηγική θέση και πολιτική συγκυρία, κατά την οποία έχει καταφέρει να αντιστρέψει τη δυσμενή του θέση: από θέση άμυνας, σε θέση όπου έχει το πάνω χέρι να διαπραγματευτεί, με αφορμή τα πυρηνικά όπλα και τη διέλευση εμπορικών πλοίων από τα δικά του χωρικά ύδατα. Επιπλέον, δεν συμμερίζεται τη μεταφορική έννοια των λεπίδων του ψαλιδιού, καθώς θεωρεί όχι μόνο ότι οι δύο λεπίδες είναι άνισες, αλλά και ότι, στην προκειμένη, η Ισλαμική Δημοκρατία από τη μία και οι ΗΠΑ μαζί με το Ισραήλ από την άλλη παρουσιάζονται ως δύο πηγές του κακού. Εξετάζοντας τις δύο λεπίδες από μια ιστορική σκοπιά, γίνεται κατανοητή η ασυμμετρία, δεδομένου του ότι οι ΗΠΑ διαθέτουν στρατιωτική παρουσία σε όλο τον κόσμο, επιβάλλουν κυρώσεις, στηρίζουν στρατιωτικά το Ισραήλ και έχουν επέμβει επανειλημμένα σε άλλες χώρες. Το Ιράν, αντίθετα, παρά τον αυταρχικό χαρακτήρα του καθεστώτος του, δεν έχει διεξαγάγει κατακτητικούς πολέμους και τις τελευταίες δεκαετίες έχει κυρίως βρεθεί αντιμέτωπο με πόλεμο, κυρώσεις, επιθέσεις και εξωτερικές πιέσεις.

Δεύτερον, κρατά αποστάσεις σε σχέση με τη διατύπωση γύρω από ένα «ψευδές δίπολο ανάμεσα στον ιμπεριαλισμό και έναν κενό αντιιμπεριαλισμό», δηλαδή ενός αντιιμπεριαλισμού χωρίς περιεχόμενο, που ουσιαστικά λέει ότι τοποθετούμαστε εναντίον των ΗΠΑ ή της Δύσης, αλλά δεν λαμβάνουμε υπόψη την εσωτερική κρατική εξουσία και κυριαρχία που ασκείται στην κοινωνία. Για τον Πρασάντ, ο ιρανικός αντιιμπεριαλισμός δεν είναι «κενός», γιατί είχε ένα πολύ συγκεκριμένο αποτέλεσμα καθώς έδωσε τη δυνατότητα στο Ιράν να αντισταθεί στην αμερικανική και ισραηλινή επίθεση και στη διαρκή πίεση, αποτρέποντας έτσι την εισβολή και την υποταγή. Επομένως, το να χαρακτηριστεί αυτή τη στιγμή ο ιρανικός αντιιμπεριαλισμός «κενός» είναι ανακριβές.

Τέλος, κατανοούμε τη θέση του, ειδικά όταν στο τέλος της απάντησής του προς την επιστολή αναφέρει, συν τοις άλλοις, ότι η εξωτερική απειλή μπορεί ενδεχομένως να ωθεί το κράτος που δέχεται την επίθεση να λάβει αυταρχικά μέτρα και μηχανισμούς που τελικά στρέφονται ενάντια στην ίδια την κοινωνία. Ωστόσο, η χρονική στιγμή που επιλέγεται να σταλεί μια τέτοια επιστολή, το περιεχόμενο της οποίας στρέφεται εναντίον του Ιράν, δεν είναι κατά τον ίδιο, η κατάλληλη, καθώς θα το αποδυναμώσει απέναντι στην εξωτερική απειλή και την επίθεση που δέχεται. Γι’ αυτό επικαλείται την αλληλεγγύη προς το Ιράν και όχι την αμφισβήτηση του καθεστώτος του, η οποία θα δημιουργούσε ευνοϊκό έδαφος για τις δυνάμεις που επιτίθενται στο Ιράν.

Μια ενδιαφέρουσα και αξιόλογη απάντηση, απέναντι στην παραπάνω προσέγγιση, έρχεται από την Ιρανή Farah Mokhtareizadeh, μελετήτρια και ακτιβίστρια, στο κείμενο με τίτλο “Who Names the World? Anti-Imperialism and Iran’s Political Prisoners”, η οποία τοποθετεί το ζήτημα με τις δύο λεπίδες σε μία διαφορετική βάση. Το θέμα δεν είναι να βάλουμε στη ζυγαριά ή να δούμε ποια λεπίδα είναι πιο κοφτερή από την άλλη ή ποια εξουσία είναι πιο βίαιη και παράγει μεγαλύτερη καταστολή, αλλά το τι λένε οι ίδιοι οι άνθρωποι που βρίσκονται ανάμεσα σε αυτές και βιώνουν τις δύο μορφές εξουσίας και καταστολής. Υπό αυτό το πρίσμα, δεν μπορούμε να κλείσουμε τα μάτια μας απέναντι στην καταπίεση που ασκεί το ιρανικό κράτος. Για την ακρίβεια, παρεμβαίνει για να δώσει και μία γλωσσική ερμηνεία για το ψαλίδι με τις δύο λεπίδες, διευκρινίζοντας ότι το νόημα είναι ότι το σώμα, ο άνθρωπος, είναι αυτός που δέχεται τη βία από τις δύο διαφορετικές κατευθύνσεις. Επομένως, για τον πολιτικό κρατούμενο η μία εμπειρία δεν ακυρώνει την άλλη. Ο άνθρωπος στη συγκεκριμένη συνθήκη δεν ταξινομεί και ιεραρχεί τα στρατόπεδα ούτε αναλύει τη γεωπολιτική κατάσταση με γνώμονα μόνο τη στρατιωτική ισχύ. Το ότι οι ΗΠΑ είναι ισχυρότερες από το Ιράν είναι δεδομένο. Γι’ αυτόν τον λόγο θα πρέπει να στρέψουμε το βλέμμα μας προς την ανθρώπινη εμπειρία που βρίσκεται ανάμεσα στις λεπίδες. Το ζήτημα είναι κατά πόσο, μέσα στη συνθήκη του πολέμου, οι Ιρανοί που αντιστέκονται στο δικό τους καθεστώς παραμένουν πολιτικά ενεργά υποκείμενα, συνεχίζουν να αγωνίζονται και αντιστέκονται στις δύο μορφές κυριαρχίας μέσα σε ένα πνεύμα αλληλεγγύης. 

Σχετικά με αυτό συγκεκριμένα αναφέρει: «…Ένας Κούρδος συνδικαλιστής μπορεί να αντιλαμβάνεται την παγκόσμια ασυμμετρία ανάμεσα στο Ιράν και τις ΗΠΑ, γνωρίζοντας ταυτόχρονα πολύ καλά ποιος κρατά το κλειδί του κελιού του. Ένας Ιρανός σοσιαλιστής μπορεί να υπερασπίζεται τη χώρα απέναντι στην ιμπεριαλιστική επίθεση χωρίς να παραδίδει την πολιτική εκπροσώπηση των Ιρανών εργατών στην Ισλαμική Δημοκρατία. Μια Ιρανή γυναίκα μπορεί να αντιτίθεται στον σιωνισμό χωρίς να αναστέλλει τον αγώνα της ενάντια στην έμφυλη κρατική καταστολή…».

Έτσι, για τον πολιτικό κρατούμενο και όσους αντιστέκονται, ο ένας πόλεμος δεν αναβάλλεται για να δοθεί προτεραιότητα στον άλλον, καθώς και οι δύο συμβαίνουν την ίδια στιγμή. Με λίγα λόγια, η πόρτα της φυλακής δεν θα ανοίξει, επειδή το κράτος που κρατά αυτό το κλειδί δέχεται επίθεση από μία ισχυρότερη δύναμη. Ο ίδιος συνεχίζει να δέχεται την καταστολή πάνω στο σώμα του, και δεν τρέφει την αυταπάτη ότι ο εχθρός και ο εισβολέας, που επικαλείται έναν λόγο περί δικαιωμάτων, θα τον ελευθερώσει.

Από αυτό το σκεπτικό, πηγάζει και το ερώτημα που θέτει στον τίτλο: Ποιος έχει το δικαίωμα να πει στον Ιρανό κρατούμενο ότι “τώρα δεν είναι η στιγμή” να μιλήσει για τη δική του καταπίεση; Άραγε ο δυτικός αντιιμπεριαλιστής, τα όργανα του ιρανικού καθεστώτος; Προφανώς, ούτε ο Prashad ούτε η Johnstone.

Τον πρώτο λόγο για την καταπίεση, τους όρους του αγώνα και τη διαμόρφωση ενός πνεύματος αλληλεγγύης τον έχουν εκείνοι που βιώνουν την καταπίεση. Επομένως, η θέση από την οποία μιλάμε έχει τεράστια σημασία. Και όσον αφορά τη θέση από την οποία ασκούμε κριτική, καταγγέλλουμε ή αντιστεκόμαστε, όλα αυτά βέβαια έχουν πιο πολύ νόημα όταν απευθύνονται πρώτα στην εξουσία του κράτους μέσα στο οποίο ζούμε, θέτοντας έτσι ένα ζήτημα πολιτικής ευθύνης. Ένας Αμερικανός, για παράδειγμα, έχει ιδιαίτερη πολιτική ευθύνη να αντιταχθεί στην επίθεση που κάνουν οι ΗΠΑ στο Ιράν. Μπορούμε λοιπόν και να πολεμάμε τον ιμπεριαλισμό της δικής μας χώρας και να ακούμε σοβαρά τους ανθρώπους που αντιστέκονται στην καταπίεση μέσα στο Ιράν.

Μια λογική διεθνιστικής αλληλεγγύης πρέπει να χωρά και τα δύο. Αυτό σημαίνει ότι οι πολιτικοί κρατούμενοι και όσοι αντιστέκονται στο καθεστώς παράγουν πολιτικό λόγο, διαμορφώνουν κινήματα και συνειδήσεις, πρέπει να γίνονται αντιληπτοί ως άνθρωποι με πολιτική αυτενέργεια, και όχι ως παθητικά υποκείμενα στα οποία «επιβάλλεται» η πολιτική. Οι άνθρωποι αυτοί έχουν τη δική τους ιστορία και τη δική τους πολιτική παράδοση. Σε αντίθετη περίπτωση, ελλοχεύει μια μορφή πατερναλισμού, που λέει ότι οι καταπιεσμένοι, πολιτικοί κρατούμενοι, όσοι αντιστέκονται, φέρουν την εμπειρία τους, τον πόνο, τα βάσανα, αλλά από την άλλη δεν θα είναι αυτοί που θα παράγουν γνώση για τα βιώματά αυτά. Η ερμηνευτική αυθεντία παραμένει στον διανοούμενο που ερμηνεύει επιστημονικά αυτό που το υποκείμενο βιώνει. Και αυτή είναι, σε μεγάλο βαθμό, η κριτική που απευθύνει η Mokhtareizadeh στους υπογράφοντες της επιστολής. 

Όσον αφορά όλα τα παραπάνω, θα υιοθετήσω πρώτα τη θέση που λέει: ως πολίτης ενός κράτους, η βασική μου πολιτική ευθύνη συνδέεται άμεσα με την εξουσία και με τις σχέσεις κυριαρχίας που αναπαράγονται στη χώρα στην οποία ζω και εργάζομαι. Αν το κράτος είναι συνένοχο και συμμετέχει άμεσα ή έμμεσα σε πολέμους επιθετικούς σε άλλες χώρες, στις επεμβάσεις μέσα από τους μηχανισμούς επιβολής του, τότε η αντίθεση σε αυτές τις πολιτικές ξεκινά τοπικά, εσωτερικά. Η αντίθεση στον ιμπεριαλιστικό πόλεμο σημαίνει αντίσταση στους κατασταλτικούς μηχανισμούς του κράτους στο οποίο ζεις, δεδομένου και του γεγονότος ότι αυτό μπορεί να συμβάλλει στην επέκταση ενός ιμπεριαλιστικού πολέμου ως σύμμαχος. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι όποιος συγκρούεται με τη Δύση είναι γι’ αυτόν τον λόγο και πολιτικός μου σύμμαχος.

Ο πόλεμος στη Γιουγκοσλαβία είναι ίσως το πιο καθαρό παράδειγμα αυτής της οπτικής. Στον πόλεμο αυτό, είναι κατανοητό ότι σχεδόν όλη η αριστερά και όχι μόνο θα ήθελαν την ήττα του ΝΑΤΟ και των ΗΠΑ, αυτό όμως δεν σημαίνει ότι θα σιωπάς για τα εγκλήματα και την καταστολή που έσπειρε το καθεστώς του Μιλόσεβιτς. Αντίστοιχα, η υπεράσπιση της Κούβας απέναντι στον αμερικανικό αποκλεισμό δεν σημαίνει ότι πρέπει να ερμηνευτεί ως  υπεράσπιση του κουβανικού κράτους ή να ξεχνιούνται οι άνθρωποι που εγκαταλείπουν τη χώρα όχι μόνο εξαιτίας της οικονομικής ασφυξίας που προκαλεί ο αποκλεισμός, αλλά και εξαιτίας της εσωτερικής καταστολής. Οπότε, το ζήτημα δεν είναι μόνο απέναντι σε ποιον συγκρούεται ένα κράτος, αλλά και τι σχέσεις αναπαράγει στο εσωτερικό του και επιδιώκει να επιβάλει. Και αυτό σημαίνει ότι η ήττα της ιμπεριαλιστικής επίθεσης δεν συνεπάγεται να σιωπούμε απέναντι στην εξουσία και την καταστολή του κράτους που δέχεται την επίθεση. 

Για να ξεκαθαρίσω, όμως, τι σημαίνει για μένα αυτή η θέση, χρειάζεται πρώτα να σταθώ στην ίδια την εικόνα της «Δυτικής Αυτοκρατορίας». Με τα σημερινά δεδομένα, θεωρώ ότι δεν είναι ιδιαίτερα πειστική η εικόνα μιας ενιαίας, δυτικοκεντρικής «Αυτοκρατορίας», με τις ΗΠΑ στο κέντρο και γύρω τους το ΝΑΤΟ, το χρηματοπιστωτικό σύστημα και τους συμμάχους τους, ενώ απέναντι τοποθετούνται τα κράτη που δεν έχουν ακόμη «απορροφηθεί» από αυτήν ή που αντιστέκονται στην κυριαρχία της. Μπορούμε και πρέπει να μιλάμε για αμερικανική και δυτική ηγεμονία, για ιμπεριαλιστικές πολιτικές, για επεμβάσεις, πολέμους και τεράστιες ασυμμετρίες ισχύος. Δεν είμαι όμως βέβαιος ότι όλες αυτές οι διαφορετικές σχέσεις, συμμαχίες και μηχανισμοί εξουσίας μπορούν να αντιμετωπίζονται ως μία ενιαία «Δυτική Αυτοκρατορία».

Σε ένα παγκόσμιο καπιταλιστικό σύστημα, τα κράτη διαθέτουν δικές τους άρχουσες τάξεις, δικά τους οικονομικά συμφέροντα και κρατικούς μηχανισμούς. Ασκούν εξωτερική πολιτική, διαπραγματεύονται, συμμαχούν, ανταγωνίζονται, επενδύουν, εξάγουν κεφάλαιο και, ανάλογα με τη δύναμή τους, ασκούν πολιτική, οικονομική ή στρατιωτική πίεση. Η Ελλάδα αποτελεί ένα κοντινό παράδειγμα. Μετά την κατάρρευση του «υπαρκτού σοσιαλισμού», το ελληνικό κεφάλαιο επεκτάθηκε έντονα στα Βαλκάνια, μέσα από επενδύσεις και ιδιαίτερα μέσω του τραπεζικού συστήματος κυρίως στην Αλβανία, ενώ το ελληνικό κράτος διεκδίκησε το δικό του πολιτικό και οικονομικό ρόλο στην περιοχή. Αυτό βέβαια δεν σημαίνει ότι η Ελλάδα διαθέτει την ισχύ των ΗΠΑ ή της Γερμανίας. Η θέση των διαφορετικών κρατών είναι άνιση και ιεραρχική. Ένας μικρότερος κρίκος μπορεί να κινείται μέσα στα όρια που θέτει ένας ισχυρότερος, αλλά δεν παύει γι’ αυτό να έχει δικά του ταξικά συμφέροντα και δικές του επιδιώξεις.

Παράδειγμα είναι ο ελληνικός ιμπεριαλισμός στα Βαλκάνια μετά την κατάρρευση του «υπαρκτού σοσιαλισμού»: η εισβολή των επενδύσεων και κυρίως του τραπεζικού συστήματος στην Αλβανία, αλλά και η στρατιωτική παρουσία της Ελλάδας το 1997 στην Αλβανία, στο πλαίσιο της πολυεθνικής επιχείρησης Alba, η οποία είχε εξουσιοδοτηθεί από το Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ. Βέβαια, η Ελλάδα θα απλώσει τα πόδια της μέχρι εκεί που θα την αφήσει το μεγάλο σκυλί, που στην καλύτερη περίπτωση θα της αφήσει κάποιο κόκαλο. Στη συνέχεια, με το μεγάλο σκυλί μπορεί να διαπραγματευτεί για να εξασφαλίσει μια θέση και να απολαμβάνει κέρδη, όντας το μικρό κουτάβι. Αυτό όμως δεν αναιρεί ότι διαθέτει δικά της ταξικά συμφέροντα και δικές της επιδιώξεις. Εδώ μου φαίνεται πιο χρήσιμη η εικόνα της ιμπεριαλιστικής αλυσίδας. Τα καπιταλιστικά κράτη συνδέονται μεταξύ τους μέσα από άνισες και ιεραρχικές σχέσεις. Δεν αποτελούν όμως απλώς πιόνια μιας μοναδικής δύναμης. Στο εσωτερικό κάθε κρίκου υπάρχουν άρχουσες τάξεις, εργαζόμενοι, κοινωνικές συγκρούσεις και συγκεκριμένοι πολιτικοί συσχετισμοί.

Βέβαια, το τι συμβαίνει στο εσωτερικό μίας κοινωνίας και έθνους κράτους δεν είναι ξεχωριστό και ανεξάρτητο από το παγκόσμιο γίγνεσθαι. Για παράδειγμα, το χρέος, οι επενδύσεις, οι κυρώσεις ενάντια σε ένα σύμμαχο κράτος, οι  διεθνείς συμμαχίες ασκούν ουσιαστική επίδραση στο εσωτερικό των κοινωνιών και αυτή η επίδραση διαπερνάει τις ίδιες τις ταξικές συγκρούσεις, τις κοινωνικές και πολιτικές σχέσεις. Το διεθνές και το τοπικό αλληλοδιαμορφώνονται· το ένα δεν καταργεί το άλλο. Αυτή η εικόνα δεν αφορά μόνο τη σχέση ανάμεσα στα κράτη. Κάτι αντίστοιχο ισχύει και για τον εθνικισμό. Ένας εθνικισμός που γεννιέται μέσα σε πραγματικές συνθήκες καταπίεσης μπορεί, όταν αλλάξουν οι υλικοί και πολιτικοί συσχετισμοί, να μετασχηματιστεί σε μορφή κυριαρχίας πάνω σε άλλους. Δεν έχουν όλοι οι εθνικισμοί την ίδια ισχύ ή την ίδια ιστορική θέση. Διαφορετικά θα μιλήσει ένας Σέρβος που έζησε τους νατοϊκούς βομβαρδισμούς, διαφορετικά ένας Αλβανός του Κοσόβου ή ένας Βόσνιος που βίωσε τον σερβικό εθνικισμό και διαφορετικά ένας άνθρωπος που βρέθηκε μέσα στις αντιφάσεις των ίδιων των αποσχιστικών κινημάτων. Αν θέλουμε να καταλάβουμε τι συνέβη, πρέπει να ακούσουμε και αυτούς.

Συγκεκριμένα, η Γιουγκοσλαβία δεν έπεσε επειδή έτσι το ήθελε απλώς η Δύση, και οι αποσχίσεις δεν προήλθαν μόνο από τη δική της προπαγάνδα, αλλά και από τις ίδιες τις συγκρούσεις. Ναι, διαμορφώθηκε βόσνιος και αλβανόκοσοβάρικος εθνικισμός, όχι όμως μέσα σε αίθουσες, αλλά από τις ίδιες τις υλικές συνθήκες, όταν άνθρωποι έβλεπαν τις περιοχές τους παραμελημένες, την περιουσία και τον πλούτο τους να χρησιμοποιούνται για να φτιαχτεί μια καλύτερη ζωή του Σέρβου ή του Κρόατη, ενώ οι πιο αδικημένοι πεινούσαν ή αναζητούσαν διέξοδο στις χώρες της Ευρώπης. Υπήρξε μια πολιτική άμεσου και έμμεσου εκτοπισμού. Θα έπρεπε όμως γι’ αυτό να επικροτήσουν την εισβολή της Δύσης; Προφανώς όχι. Αυτό το «όχι», όμως, δεν απαιτεί να σβήσουμε τη δική τους εμπειρία καταπίεσης και διωγμού. Αυτό το όχι απαιτεί υψηλό βαθμό ταξικής συνείδησης, ώστε από τη μία να αντιστέκεται στη δική του καταπίεση και εκτοπισμό από τον κυρίαρχο εθνικισμό, χωρίς να αναζητά την απελευθέρωσή του από μεγαλύτερες δυνάμεις.

Στη Γιουγκοσλαβία, οι εσωτερικές συγκρούσεις, οι ανισότητες, οι εθνικισμοί και οι υλικές αντιθέσεις ήταν πραγματικές. Η δυτική παρέμβαση τις αξιοποίησε, τις επηρέασε και τελικά επενέβη στρατιωτικά, αλλά δεν τις εφηύρε από το μηδέν. Ακριβώς γι’ αυτό μπορούσαμε να είμαστε κατηγορηματικά ενάντια στην επέμβαση του ΝΑΤΟ χωρίς να χρειάζεται να μετατρέψουμε τον Μιλόσεβιτς σε αντιιμπεριαλιστικό ή χειραφετητικό υποκείμενο. Η καταστολή του καθεστώτος δεν έκανε το ΝΑΤΟ απελευθερωτή· αλλά ούτε οι βόμβες του ΝΑΤΟ έκαναν την εσωτερική καταστολή απλή «άμυνα» απέναντι στη Δύση. Αν ερμηνεύσουμε κάθε κρατική βία στη Γιουγκοσλαβία ως αναγκαστικό αποτέλεσμα της δυτικής πίεσης, τότε δεν εξηγούμε πλέον την καταστολή: αρχίζουμε να τη δικαιολογούμε.

Αυτή τη λογική μπορούμε να την εντοπίσουμε και σε άλλες συνθήκες πολέμου. Για παράδειγμα, ο πόλεμος Ρωσίας – Ουκρανίας, ναι μεν έχει τις δικές τις ιδιαιτερότητες, ωστόσο υπάρχουν στοιχεία που δεν μπορούν να μην ληφθούν υπόψη. Το ένα είναι η διεύρυνση του ΝΑΤΟ που προκαλεί την αντίδραση της Ρωσίας, η οποία θεωρεί (ενδεχομένως ο κίνδυνος αυτός να είναι υπαρκτός) ότι διαμορφώνεται ένας γεωπολιτικός συσχετισμός δυνάμεων εις βάρος της. Όμως η σύγκρουση αυτή δεν γίνεται με αφορμή μόνο τη διεύρυνση του ΝΑΤΟ. Η Ουκρανία υπήρξε για μεγάλο διάστημα η «αποθήκη» της Ρωσίας. Ο λιμός της δεκαετίας του ’30 έσπρωξε Ουκρανούς ακόμη και στον κανιβαλισμό, γράφοντας έτσι τη δική τους ιστορία, η οποία δεν περιορίζεται μόνο σε ζώνες επιρροής και γεωπολιτικά συμφέροντα. Αυτό σημαίνει ότι πρέπει να αναγνωρίσουμε πως η ουκρανική κοινωνία έχει τη δική της ιστορία καταπίεσης και συγκρούσεων, και αυτή η ιστορία δεν μπορεί να αγνοείται μόνο και μόνο επειδή τοποθετούμαστε εναντίον του ΝΑΤΟ. Η ύπαρξη δυτικού ιμπεριαλισμού δεν αποκλείει την ύπαρξη ρωσικών ιμπεριαλιστικών συμφερόντων. Το γεγονός ότι η Ρωσία συγκρούεται με τη δυτική ηγεμονία δεν τη μετατρέπει από μόνο του σε αντιιμπεριαλιστική δύναμη.

Και πάλι, σε αυτή τη σύγκρουση θα πρέπει να δούμε τι λένε όχι η θεσμική εξουσία της Ουκρανίας, αλλά οι εργαζόμενοι, οι ακτιβιστές, τα συνδικάτα και οι πολιτικές οντότητες που εκφράζουν διαφορετικές προοδευτικές και ριζοσπαστικές αντιλήψεις. Εκτός και αν θεωρούμε ότι δεν υπάρχουν. Διόλου απίθανο. Και ακόμη και σε αυτή την περίπτωση, δεν θα καταδίκαζα τη διάθεση μιας κοινωνίας να ξεφύγει από την επιρροή της Ρωσίας, ακόμη κι αν αυτό την οδηγεί στην αγκαλιά της Δύσης, αλλά ούτε και θα το επικροτούσα. Απεναντίας, θα αναζητούσα εκείνο το πολιτικό υποκείμενο που στρέφεται προς μια διαφορετική κατεύθυνση και εκφράζει την αξίωση για ελευθερία, δικαιοσύνη, αυτονομία και ανεξαρτησία. Για αυτό το λόγο, δεν μπορούμε να επιλέξουμε ανάμεσα σε δύο εξουσίες, ασχέτως της ισχύος τους. Μπορεί ένα κράτος να αντιδρά σε μια πραγματική απειλή για τη θέση του στο διεθνές σύστημα και ταυτόχρονα να επιχειρεί να επιβάλει τη δική του κυριαρχία σε έναν ασθενέστερο γείτονα. 

Υπό αυτή την οπτική, δεν υπάρχει μόνο ένας πόλος που δρα και όλοι οι υπόλοιποι απλώς αντιδρούν. Υπάρχουν ανταγωνιστικά καπιταλιστικά κέντρα ισχύος, με τεράστιες βέβαια διαφορές μεταξύ τους. Η περίπτωση της Κίνας εδώ είναι αποκαλυπτική. Είναι μια μεγάλη οικονομική δύναμη που προωθεί τα δικά της συμφέρονται, διέπεται από τους δικούς της εσωτερικούς και εξωτερικούς ανταγωνισμούς, τις ταξικές σχέσεις, με τις δικές της επενδύσεις και στρατηγικές. Μια δύναμη που ανταγωνίζεται την αμερικάνικη ηγεμονία και που είναι βαθιά ενσωματωμένη στον παγκόσμιο καπιταλισμό. 

Μετά από όλα αυτά, το ζήτημα επιστρέφει αναγκαστικά και στο πρόβλημα των «στρατοπέδων» [καμπισμός]. Όλη αυτή η συζήτηση —για τον ιμπεριαλισμό, τον διεθνισμό, την αλληλεγγύη, τη γεωπολιτική— μου θυμίζει ένα ερώτημα που πολλές φορές μας έκαναν, εμάς τους μετανάστες που μόλις είχαμε έρθει στην Ελλάδα,  άνθρωποι του ΚΚΕ και των πολιτικών του απογόνων: «Ήταν καλύτερα τότε στην Αλβανία ή τώρα, στον καπιταλισμό, στην Ελλάδα;» Καλείσαι έτσι να κοιτάξεις προς τα πίσω και να ζυγίσεις δύο διαφορετικές πραγματικότητες: τότε ήταν καλύτερα ή τώρα; Όμως η ίδια η κίνησή μας αποτελεί ήδη ένα μέρος της απάντησης. Εγκαταλείψαμε τη χώρα μας. Και δεν φύγαμε απλώς επειδή κάποια στιγμή κατέρρευσε το σύστημα· πολλοί θα είχαμε φύγει νωρίτερα αν μπορούσαμε, όπως προσπάθησαν να κάνουν χιλιάδες άνθρωποι στα χρόνια της δικτατορίας του «προλεταριάτου», συχνά πληρώνοντας αυτή την προσπάθεια με τη ζωή τους.

Υπό αυτή την έννοια, είχα ήδη κάνει μια επιλογή: έφυγα. Το ότι αργότερα, μέσα στη νέα συνθήκη, βρέθηκα αντιμέτωπος με άλλες μορφές κυριαρχίας, ταξικής εκμετάλλευσης και καταστολής δεν ακυρώνει την προηγούμενη εμπειρία μου. Ούτε χρειαζόμουν κάποιον να μου εξηγήσει εκ των υστέρων ότι η καταπίεση που είχα ζήσει δεν ήταν πραγματική επειδή υπήρχε κάπου αλλού ένας ισχυρότερος αντίπαλος. Ίσως γι’ αυτό δυσκολεύομαι τόσο με τα διλήμματα των στρατοπέδων. Για αυτό, πριν διασχίσουμε τον δρόμο, κοιτάμε και προς τις δύο κατευθύνσεις. Αν από τη μία έρχεται ένα φορτηγό και από την άλλη ένα ΙΧ, δεν σημαίνει ότι τα δύο οχήματα έχουν το ίδιο βάρος, την ίδια ταχύτητα ή την ίδια καταστροφική δύναμη. Σημαίνει απλώς ότι, αν αποφασίσουμε εκ των προτέρων πως οφείλουμε να κοιτάμε μόνο προς τη μία πλευρά, κινδυνεύουμε να μην αντιληφθούμε τι έρχεται από την άλλη. Κάπως έτσι αντιλαμβάνομαι και τις διαφορετικές μορφές κυριαρχίας. 

Γι’ αυτό έχει σημασία να στρέφουμε το βλέμμα, όπως μας προτείνει και η Mokhtareizadeh, στους ανθρώπους που έχουν ζήσει μέσα σε αυτά τα συστήματα και καθεστώτα: στις φωνές τους, στις βιωμένες εμπειρίες τους, στους ανθρώπους που βρίσκονται στις φυλακές, στα κινήματα, στους δρόμους, στους χώρους εργασίας. Μόνο έτσι θα καταφέρουμε να είμαστε λιγότερο δογματικοί στη σκέψη μας. Υπάρχουν άνθρωποι που έχουν βιώσει πάνω στο ίδιο τους το σώμα πολλαπλές μορφές εξουσίας και έχουν μάθει να στρέφουν τα βέλη τους προς περισσότερες από μία κατευθύνσεις.

Έχουν κάτι να μας πουν. Και σίγουρα γνωρίζουν καλύτερα για τη δική τους καταπίεση περισσότερα από μια δυτική Αριστερά που έχει συνηθίσει να μιλά μέσα από έτοιμα γεωπολιτικά στρατόπεδα. Δεν έχει σημασία αν πολλοί έχουν διαβάσει Μαρξ, Λένιν, Τρότσκι ή Μπακούνιν. Ας τους ακούσουμε αντί να τους πουλάμε έτοιμη γνώση περί της Αλήθειας. Γνωρίζουν και εκείνοι τι σημαίνει έμφυλη βία, αστυνομία, φυλακή, βασανιστήριο, πείνα, εκμετάλλευση. Είναι συχνά γυμνά σώματα απέναντι στην εξουσία — αλλά σώματα με ιστορία, μνήμη και πολιτικό λόγο. Εδώ βρίσκεται για μένα και το νόημα της αλληλεγγύης. Η αλληλεγγύη δεν αντιμετωπίζει τον άλλον ως ένα παθητικό θύμα που περιμένει σωτήρες. Προϋποθέτει την αναγνώρισή του ως ενεργού πολιτικού υποκειμένου: κάποιου που αντιστέκεται, αρνείται, οργανώνεται, μιλά, διεκδικεί και ορίζει ο ίδιος τους όρους της αντίστασης. Η αλληλεγγύη δεν υπακούει στη λογική «για» τον άλλον, αλλά σε μια σχέση που συγκροτείται «με» τον άλλον. Όταν εμείς αποφασίζουμε τι χρειάζεται, τι πρέπει να λέει και ποια μορφή αγώνα δικαιούται να έχει, τότε η αλληλεγγύη κινδυνεύει να γίνει προστασία και από την προστασία περνάμε στην κηδεμονία.

Και εδώ επιστρέφουμε στο Ιράν. Τις πραγματικές προοπτικές δεν τις καθορίζουν οι κυβερνήσεις, οι στρατοί και οι γεωπολιτικοί συσχετισμοί. Τις διαμορφώνουν οι άνθρωποι που βρίσκονται σε κίνηση και αντίσταση. Στις κινητοποιήσεις του 2025 στο Ιράν εμφανίστηκαν φωνές που προσπαθούν να χαράξουν έναν λόγο έξω τόσο από την Ισλαμική Δημοκρατία όσο και από τη μοναρχική ή άλλη δεξιά αντιπολίτευση που επιχειρεί να καρπωθεί την κοινωνική δυσαρέσκεια. Υπάρχουν άνθρωποι που γνωρίζουν από πρώτο χέρι τι σημαίνουν η φτώχεια, οι ελλείψεις, η καταστολή και οι ταξικές ανισότητες, όπως γνωρίζουν επίσης τι σημαίνουν οι κυρώσεις, η εξωτερική απειλή και η ιμπεριαλιστική επίθεση.

Οι ίδιοι οι άνθρωποι έχουν γνωρίσει τι σημαίνει πυρηνικό πρόγραμμα, χρηματοδότηση συμμαχιών και δορυφόρων του καθεστώτος, και αυτοί μπορούν να μας πουν τι σημαίνει αυτό στην καθημερινή τους ζωή. Φίλοι μου από το Ιράν, που πρόσφατα είχαν εγκαταλείψει τη χώρα, μεταφέρουν τις εμπειρίες τους για την κατάσταση και τις συνθήκες, καθώς καθόμασταν και μιλούσαμε σε ένα Πατόγκ. Γνωρίζουν πολύ καλά ότι οι γεωπολιτικοί συσχετισμοί ισχύος δεν θα φέρουν γάλα για τα παιδιά τους, γι’ αυτό και βάζουν τα πράγματα από μια ταξική σκοπιά: ούτε Ισλαμική Δημοκρατία, ούτε μοναρχία, ούτε ΗΠΑ και οι δορυφόροι τους εκτός και εντός Ιράν. Γι’ αυτό βρισκόμαστε παντού στην αναζήτηση εκείνου του πολιτικού υποκειμένου —άνδρες, γυναίκες, ακτιβιστές, φοιτητές— που εξεγείρεται και γνωρίζει πολύ καλά ότι ακόμη και οι δυτικές κυρώσεις και τα εμπάργκο δεν μπορούν να λειτουργήσουν ως λόγος αναστολής των διεκδικήσεων απέναντι στην εσωτερική ταξική και ισλαμική κυριαρχία. Γνωρίζουν ότι η γεωπολιτική σύγκρουση δεν μπορεί από μόνη της να φέρει κοινωνική χειραφέτηση.

Αυτή είναι ίσως η θέση από την οποία αξίζει να ξεκινάμε: όχι από το ερώτημα αν είμαστε με το Ιράν ή όχι, αλλά από το τι λένε οι ίδιοι οι άνθρωποι που ζουν μέσα σε αυτές τις αντιθέσεις.

Εκεί αναζητώ κι εγώ την ελπίδα: στους ανθρώπους που δεν επιτρέπουν στη γεωπολιτική σύγκρουση να αποφασίσει για λογαριασμό τους ποια καταπίεση δικαιούνται να καταγγείλουν. Γιατί το γεγονός ότι ένα καθεστώς συγκρούεται με τις ΗΠΑ και το Ισραήλ δεν αλλάζει το γεγονός ότι παραμένει καθεστώς απέναντι στους ανθρώπους που καταπιέζει. Και, αντίστροφα, το γεγονός ότι άνθρωποι εξεγείρονται εναντίον αυτού του καθεστώτος δεν σημαίνει ότι ο αγώνας τους ταυτίζεται νομοτελειακά με τις επιδιώξεις των δυτικών δυνάμεων.

Επιστρέφοντας στην αφετηρία αυτού του προβληματισμού, σκέφτομαι ξανά την Αλβανία από την οποία έφυγα. Τότε η Δύση μου φαινόταν σαν ένας άλλος κόσμος, κυρίως επειδή ο κόσμος μέσα στον οποίο ζούσα ήταν το λιγότερο ασφυκτικός. Η επιθυμία για αλλαγή δεν ήταν μόνο προϊόν κάποιας δυτικής προπαγάνδας· γεννιόταν από μια πραγματική εμπειρία φόβου, έλλειψης ελευθερίας και ανέχειας. Το ότι κοιτάζαμε προς τη Δύση δεν σήμαινε ότι αγνοούσαμε την ιστορία της, παρά την εξαντλητική προπαγάνδα του Κόμματος. Ή, για την ακρίβεια, γνωρίζαμε πολλά γι’ αυτήν· όμως η πραγματικότητα μέσα στην οποία ζούσαμε ήταν τέτοια ώστε συχνά μας έκανε να παραμερίζουμε αυτή τη γνώση, ακόμη και να την «ξεχνάμε». Η εμπειρία της μετανάστευσης και όσα ακολούθησαν με έκαναν αργότερα να δω πολύ πιο καθαρά ότι και η Δύση βρίσκεται βαθιά μέσα στις σχέσεις κυριαρχίας. Έχει τις δικές της μορφές εκμετάλλευσης, τις δικές της ιεραρχίες, τα δικά της σύνορα και, βέβαια, τη δική της ιστορία επεμβάσεων και ιμπεριαλιστικής ισχύος. Το ότι αργότερα γνώρισα αυτές τις μορφές κυριαρχίας δεν αναιρεί όμως αυτό που είχα ζήσει πριν: ότι η καταπίεση στην Αλβανία ήταν πραγματική και ότι η επιθυμία μου να φύγω από αυτήν ήταν εξίσου πραγματική.

Ίσως γι’ αυτό δυσκολεύομαι να αποδεχτώ έναν αντιιμπεριαλισμό που απαιτεί να επιλέξουμε εκ των προτέρων ποια καταπίεση δικαιούμαστε να βλέπουμε και ποια πρέπει να «παραβλέψουμε» επειδή δεν ταιριάζει στην εκάστοτε γεωπολιτική αφήγηση. Ίσως το δύσκολο, αλλά αναγκαίο, είναι ακριβώς να αντιληφθούμε τις πολλαπλές σχέσεις κυριαρχίας, χωρίς να είναι απαραίτητο τις σχέσεις αυτές να τις δούμε ως συμμετρικές. Να αναγνωρίζουμε ποιος διαθέτει τη μεγαλύτερη ισχύ, χωρίς να χαρίζουμε σε κανένα κράτος τους ανθρώπους που καταπιέζει· και, πάνω απ’ όλα, να αφήνουμε τον πρώτο λόγο σε εκείνους που βρίσκονται μέσα στον αγώνα, αντί να επιβάλλουμε εμείς, εκ του ασφαλούς, τη δική μας ερμηνεία για τη δική τους πραγματικότητα.

The post Ανάμεσα στη Σκύλλα και τη Χάρυβδη. Για την αλληλεγγύη και τον αντιιμπεριαλισμό με αφορμή μία επιστολή first appeared on Aυτολεξεί.

Ο Σβέτοζαρ Μάρκοβιτς, ο ιδρυτής του βαλκανικού σοσιαλισμού, συνελήφθη τον Ιανουάριο του 1874. Φυλακίστηκε αμέσως στη σερβική πόλη Κραγκούγιεβατς. Στα αστυνομικά αρχεία, ο Μάρκοβιτς ανέφερε την ενασχόλησή του με τη συγγραφή. Οι τοπικές αρχές κατέγραψαν ότι δεν ήταν «τίποτα άλλο παρά ένας αλήτης». Το υγρό, κακώς θερμαινόμενο κελί της φυλακής του Κραγκούγιεβατς αποτέλεσε ένα βασανιστήριο για τον νεαρό σοσιαλιστή, ο οποίος έπασχε από φυματίωση. Η δίκη εναντίον του Μάρκοβιτς, ο οποίος κατηγορήθηκε για «εγκλήματα κατά του Τύπου», προσέλκυσε μεγάλο κοινό. Ο εισαγγελέας περιέγραψε τον Μάρκοβιτς ως έναν «σοσιαλιστή-Μεσσία» με μια δηλητηριώδη πένα, που επιτιθόταν απερίσκεπτα στους σημαντικότερους εθνικούς θεσμούς: την Εθνοσυνέλευση, τους συνταγματικούς νόμους των ιδρυτών-πατέρων, ακόμη και τον ίδιο τον βασιλιά. Στην ομιλία του ενώπιον του σερβικού δικαστηρίου, ο Μάρκοβιτς αντιτάχθηκε στην ίδια την ουσία της ουτοπίας της καπιταλιστικής νεωτερικότητας: την ιδέα του κυρίαρχου έθνους-κράτους που βασίζεται σε μια οριοθετημένη περιοχή, καθώς και σε μια συγκεκριμένη χρονική (γραμμική) και χωρική (κρατικιστική) τάξη.

Ο Μάρκοβιτς μίλησε μια ολόκληρη ημέρα. Με βραχνή φωνή, διακήρυξε ότι ο σοσιαλισμός είναι δικαιοσύνη και μετά κατέρρευσε στην καρέκλα του. Ήταν δύσκολο για τους προεδρεύοντες δικαστές να διατηρήσουν την τάξη, καθώς η αίθουσα του δικαστηρίου ήταν γεμάτη με αγρότες από την επαρχία, εργάτες από το τοπικό εργοστάσιο, φοιτητές και αστούς, όλοι ερχόμενοι για να υποστηρίξουν τον άνθρωπο που αντιτάχθηκε στους γραφειοκράτες που τους έπαιρναν τη γη και την περιουσία, που τους φορολογούσαν και τους παρενοχλούσαν.

Οι Σέρβοι αγρότες δεν γνώριζαν σχεδόν τίποτε για τον σοσιαλισμό, αλλά γνώριζαν τον Σβέτοζαρ Μάρκοβιτς, τον οποίο θεωρούσαν κάτι σαν άγιο.

Ο ίδιος κρίθηκε ένοχος για όλες τις κατηγορίες, αλλά λόγω της τεράστιας δημόσιας υποστήριξης, έλαβε μια σχετικά επιεική ποινή δεκαοκτώ μηνών στις κρατικές φυλακές στο Πόζαρεβατς. Ωστόσο, η φυλάκιση αυτή ήταν ίδια με θανατική ποινή για τον Μάρκοβιτς. Πέθαινε από προχωρημένη φυματίωση και η φυλακή του Πόζαρεβατς ήταν γνωστή στη Σερβία ως το «σπίτι των νεκρών» ή η «ξερή γκιλοτίνα». Συνέχισε να γράφει στη φυλακή και τους τελευταίους μήνες της ζωής του έγραψε μερικά από τα πιο σημαντικά έργα του, αναπτύσσοντας τη θεωρία του για τον δημοκρατικό κομμουναλισμό βασισμένο στους θεσμούς της zadruga (οικογενειακής κοινότητας) και της opstina (κοινότητας του χωριού) και ολοκληρώνοντας τις σκέψεις του για τον βαλκανικό ομοσπονδιακό θεσμό, που φανταζόταν ως μια μη-κρατική ομοσπονδία όλων των βαλκανικών λαών.

Έφυγε από τη φυλακή τον Νοέμβριο του 1874 και άρχισε αμέσως να εκδίδει την τελευταία του εφημερίδα, Oslobođjenje (Απελευθέρωση). Σε αυτή τη φάση του έργου του, οι ιδέες του αναπτύχθηκαν σαφώς ως εσωτερική και κοινωνική αναδιοργάνωση με βάση την άμεση δημοκρατία και την κοινοτική αυτοδιοίκηση, καθώς και ως επανάσταση στην Τουρκία και ομοσπονδία στη Βαλκανική χερσόνησο. Οι ιδέες του για τον δημοκρατικό κομμουναλισμό και τον ομοσπονδιακό ακρατικό χαρακτήρα αναστάτωσαν την κυβέρνηση και η αστυνομία τον αντιμετώπισε με δύο συγκεκριμένες κατηγορίες: «προδοτική επιχείρηση» και «διασπορά μίσους κατά του πρίγκιπα». Έτσι, αφού έδωσε το μεγαλύτερο μέρος των χρημάτων του στο πρώτο σχολείο για γυναίκες στη Σερβία, δραπέτευσε στην ουγγρική πόλη Μπάγια, όπου επιβιβάστηκε σε τρένο για την Τεργέστη. Εκεί, το πρωί της 26ης Φεβρουαρίου, πέθανε. Ήταν είκοσι οκτώ ετών. Όταν η σορός του έφτασε στη Σερβία, την υποδέχτηκαν χιλιάδες αγρότες που ήρθαν να αποχαιρετήσουν τον αγαπημένο τους Σβέτοζαρ, μερικοί από τους οποίους φώναζαν στην αστυνομία να βγάλει τα καπέλα της μπροστά στην παρουσία του αγίου.

Οι περισσότεροι από τους υποστηρικτές του συμμετείχαν στην πολυαναμενόμενη εξέγερση στη Βοσνία-Ερζεγοβίνη, η οποία ξέσπασε τον Ιούλιο του 1875 και έπαιξαν σημαντικό ρόλο στη λεγόμενη βαλκανική κρίση του 1875-1878. Η δεινή θέση της αγροτιάς, σε συνδυασμό με τον αντιαποικιακό αγώνα κατά των Οθωμανών, παρείχε πρόσφορο έδαφος για μια σοσιαλιστική αναταραχή. Σοσιαλιστικές διαδηλώσεις πραγματοποιήθηκαν σε όλη τη Σερβία και σε πολλές περιπτώσεις η κόκκινη σημαία υψωνόταν σε περίοπτη θέση. Το 1878, στο Κραγκούγιεβατς, 500 άνθρωποι παρέλασαν στους δρόμους, τραγουδώντας τη «Μασσαλιώτιδα», φωνάζοντας:

Ζήτω η Δημοκρατία!
Ζήτω η Κομμούνα!
Ζήτω η κοινοτική αυτονομία!

και τραγουδώντας ένα σερβικό “Carmagnole” [επαναστατικό τραγούδι]:

Ενάντια στον Θεό και τον ηγεμόνα,
Ενάντια στον ιερέα και το θυσιαστήριο,
Ενάντια στο στέμμα και το σκήπτρο,
και στον έμπορο τοκογλύφο,
Για τον εργάτη, για τον αγρότη,
Διεξάγουμε τον καλό αγώνα.

Ο Σβέτοζαρ Μάρκοβιτς ανήκε σε μια συγκεκριμένη παράδοση αριστερού ριζοσπαστισμού που βρισκόταν στο επίκεντρο της παγκόσμιας ριζοσπαστικής κουλτούρας του 19ου αιώνα. Πράγματι, μετά τα αριστουργηματικά έργα των ιστορικών αυτής της παράδοσης, όπως οι Ilham Khuri-Makdisi, Sho Konishi και Benedict Anderson, είναι αδύνατο να θεωρήσουμε την ιστορία του ριζοσπαστισμού του 19ου αιώνα ως μία ιστορία του βορειοευρωπαϊκού μαρξισμού. [1]

Σύμφωνα με τη Khuri-Makdisi, οι Ευρωπαίοι μελετητές υποβάθμισαν αυτή τη συναρπαστική ριζοσπαστική παράδοση σαν να ήταν ένα απλό παρασκήνιο της παγκόσμιας ιστορίας της αριστεράς. Ένας από τους λόγους για αυτή την παράλειψη, υποστηρίζει, είναι ότι η πολιτική αυτής της περιόδου δεν ταιριάζει με τη συνήθη περιγραφή της «αριστεράς».

Θα ήταν δύσκολο να βρει κανείς επαναστατική αριστερά στον βορρά της Ευρώπης, όπου κυριαρχούσαν η σοσιαλδημοκρατία και η Δεύτερη Διεθνής. Η επαναστατική αριστερά ήταν ισχυρή στον νότο και ήταν ως επί το πλείστον αντικρατική, χωρίς άκαμπτη ιδεολογία, έννοιες ταξικής συνείδησης ή επαναστατικού κόμματος ή άλλες παραδοσιακές κατηγορίες της γραφειοκρατικής αριστεράς. Πριν από τη Ρωσική Επανάσταση και την εγκαθίδρυση κινημάτων που ορίζονταν από το κόμμα/το κράτος, η αριστερά αποτελούνταν από μια πολλαπλότητα ριζοσπαστισμών, που ενώνονταν γύρω από την αντίθεση στον καπιταλισμό και το κράτος. Αυτό το παγκόσμιο κίνημα προώθησε μια πολιτικά αντίθετη φαντασία ενός διεθνικού κοινού χώρου έξω από την καπιταλιστική νεωτερικότητα: μια δημοκρατική νεωτερικότητα συνεργασίας και αμοιβαίας βοήθειας. [2]

Ο Ιάπωνας ιστορικός Sho Konishi επισημαίνει την ιδιαίτερη φύση της οργάνωσης που είναι εγγενής στην πολιτική της δημοκρατικής νεωτερικότητας, την οποία αναφέρει ως μία πρακτική της μετάφρασης. [3] Αντί να επικεντρώνεται αποκλειστικά και στενά στην αστική βιομηχανική εργατική τάξη ως υποτιθέμενο φορέα επαναστατικής αλλαγής, η οργάνωση στόχευε σε αγρότες, διανοούμενους, μετανάστες και ανειδίκευτους εργάτες, τεχνίτες και καλλιτέχνες. Οι ιδέες της δημοκρατικής νεωτερικότητας αναπτύχθηκαν και διαδόθηκαν όχι σύμφωνα με τη λογική της διάχυσης αλλά με αυτή της μετάφρασης: Δεν υπήρξε μονοκατευθυντική μεταφορά γνώσης από την Ευρώπη, είτε με τη μορφή άμεσης επιρροής, αυτοαποικιοποίησης, ιθαγενοποίησης είτε αναδιαμόρφωσης. Αυτό που είχαμε αντ’ αυτού ήταν το πολυκατευθυντικό ταξίδι ιδεών, με τη γνώση να αλλάζει και να προστίθεται σε κάθε στροφή. Η αμοιβαία μετάφραση ήταν μια πρακτική ορισμού και επαναπροσδιορισμού, άρθρωσης και αναδιατύπωσης, στην οποία οι πολιτικές έννοιες διαπραγματεύονταν μεταξύ γλωσσών για να παράγουν νέες έννοιες. Κατασκευασμένη με αυτόν τον τρόπο, η μετάφραση στην πράξη απέτυχε να εμπνεύσει κάποιον πολιτιστικό εθνικισμό. Ενέπνευσε ένα αίσθημα διεθνικής συμπάθειας και κοινής εμπειρίας και μια αίσθηση ότι η βλάβη σε έναν είναι βλάβη σε όλους.

Αν το πρώτο μέρος της δημοκρατικής νεωτερικότητας στον μακρύ 19ο αιώνα ήταν η πρακτική της μετάφρασης, το δεύτερο στοιχείο ήταν η άρνηση του κράτους ως αποκλειστικού πλαισίου για την πολιτική οργάνωση της κοινωνίας. Η δημοκρατική νεωτερικότητα ήταν η νεωτερικότητα χωρίς κράτος. Αυτό, με τη σειρά του, συνεπαγόταν δύο σημαντικές αναθεωρήσεις. Η πρώτη ήταν μια σχέση με τον χρόνο.

Στη θέση της γραμμικής σκέψης που ήταν κοινή τόσο στις μαρξιστικές όσο και στις φιλελεύθερες εκδοχές της καπιταλιστικής νεωτερικότητας, η δημοκρατική νεωτερικότητα πρότεινε ένα νέο φανταστικό μέλλον όπου το παρόν είναι μια κρίσιμη στιγμή στον χρόνο και τον χώρο, στην οποία οι άνθρωποι θα διορθώνουν την ιστορία για το μέλλον. Ο σοσιαλισμός θα ήταν τελικά προϊόν τάσεων που είναι εμφανείς τώρα στην κοινωνία και που ήταν πάντα, κατά κάποιο τρόπο, επικείμενες στο παρόν. Σε αυτή την αποκαταστατική ιστορικότητα, το παρελθόν αφηγήθηκε στο μέλλον και το παρόν έγινε το οπισθοδρομικό παρελθόν, ως προϊόν της καπιταλιστικής νεωτερικότητας που γίνεται αντιληπτό ως βάρβαρο, μη μοντέρνο και ηθικά αδικαιολόγητο. Όπως διατυπώνεται σε μια δημοφιλή σερβική παροιμία, «περπατάς στο παρόν με ένα παρελθόν μπροστά σου και το μέλλον πίσω σου». Επιπλέον, το νέο δημοκρατικό μέλλον έπρεπε να δημιουργηθεί ως μια παράκαμψη μέσω του παρελθόντος. [4]

Η δεύτερη αναθεώρηση αφορά τον χώρο ή μια εναλλακτική μορφή πολιτικής οργάνωσης. Η εναλλακτική λύση στην κρατική μορφή θεωρήθηκε ως μια αποκεντρωμένη ομοσπονδιακή οργάνωση. Οι πρώτες σοσιαλιστικές ομοσπονδιακές προτάσεις, που επεξεργάστηκαν οι Προυντόν και Κροπότκιν, είναι γνωστές. Αυτές του Σβέτοζαρ Μάρκοβιτς είναι λιγότερο διάσημες αλλά όχι λιγότερο πρωτότυπες. [5] Σε έναν διάλογο με τον Μαρξ και τον Μπακούνιν, αναζήτησε έναν «βαλκανοποιημένο» σοσιαλισμό, που ορίζεται όχι ως ένα νέο οικονομικό σύστημα αλλά ως ένας νέος τρόπος ζωής βασισμένος σε κοινοτικούς θεσμούς και ένστικτα και όχι σε αδυσώπητους ιστορικούς νόμους. [6] Το ευρύ του πρόγραμμα περιέγραφε ένα σύστημα τοπικής αυτοδιοίκησης βασισμένο στην οικογενειακή κομμούνα, την οποία πρότεινε να αποκαταστήσει και να βελτιώσει, και την κομμούνα του χωριού. [7] Αρνήθηκε να δει την οικονομική ισότητα ως ξεχωριστή από την πολιτική ελευθερία και υποστήριξε την κομμουνιστικοποίηση και την αποκέντρωση. Το πρόβλημα του ψωμιού, κατέληξε ο Μάρκοβιτς, είναι το πρόβλημα της αυτοκυβέρνησης.

Ο δημοκρατικός σοσιαλισμός του ήταν ηθικός και οραματικός, εκλεκτικός και ανθρώπινος. Πίστευε ότι «η γυναικεία χειραφέτηση ήταν ένα από τα κύρια καθήκοντα του επαναστατικού σοσιαλισμού». [8] «Το επαναστατικό του πρόγραμμα, διόλου ασυνάρτητο, βασιζόταν πολύ σταθερά σε δύο μακροπρόθεσμες προτάσεις: τον δημοκρατικό κομμουναλισμό και τον οριζόντιο ομοσπονδιακό σχεδιασμό. Αυτές οι προτάσεις βασίζονταν στην ερμηνεία της έννοιας της γραφειοκρατίας ως κάποιας ξεχωριστής κοινωνικής τάξης». [9]

Εκτιμούσε τον Μαρξ ως τον πιο βαθύ κριτικό της κοινωνικής και οικονομικής ανάπτυξης της βιομηχανοποιημένης Δύσης, αλλά έτρεφε την ίδια εκτίμηση στον Nikolay Chernishevsky και τον Mikhail Bakunin. Ολόκληρη η ζωή του ως επαναστάτη ενσαρκώνει την αναζήτηση μιας μεθόδου μετάφρασης μεταξύ του Δυτικού και του Ρωσικού σοσιαλισμού, υπό το πρίσμα της πιθανής εφαρμογής τους στην πραγματικότητα της αγροτικής Σερβίας. Ποτέ δεν σκέφτηκε ιδιαίτερα το Δυτικό βιομηχανικό προλεταριάτο ως τον αποκλειστικό φορέα της κοινωνικής αλλαγής. Πίστευε ότι η έκθεση του Μαρξ για την ταξική πάλη ήταν ελλιπής και απέφευγε τον ιστορικό ντετερμινισμό του Μαρξ. Οι τοπικές συνθήκες, επέμενε ο Μάρκοβιτς, είναι αυτές που θα καθορίσουν τη φύση της νέας συνεταιριστικής κοινωνίας που θα εγκαθιδρύσει η εργατική τάξη στις αντίστοιχες περιοχές. Ο ευρωπαϊκός σοσιαλισμός, όπως και ο σοσιαλισμός σε οποιαδήποτε άλλη περιοχή, θα βασιζόταν σε βιομηχανικούς και γεωργικούς συνεταιρισμούς που διαμορφώνονται από τοπικά ιστορικά και οικονομικά πρότυπα.

«Το καθήκον μας δεν είναι να καταστρέψουμε τον καπιταλισμό, ο οποίος στην πραγματικότητα δεν υπάρχει, αλλά μάλλον να μετατρέψουμε τη μικρή πατριαρχική ιδιοκτησία σε συλλογική ιδιοκτησία, προκειμένου να ξεπεράσουμε μια ολόκληρη ιστορική εποχή οικονομικής ανάπτυξης – την εποχή της καπιταλιστικής οικονομίας… Σε ολόκληρη τη μαρξιστική θεωρία της οικονομικής εξέλιξης υπάρχει μόνο ένα λάθος, αλλά εξαιρετικά σημαντικό. Η ανάπτυξη της καπιταλιστικής κοινωνίας είναι η ιστορία της δυτικοευρωπαϊκής κοινωνίας. Οι νόμοι που αναφέρονται ως νόμοι ανάπτυξης αυτής της κοινωνίας είναι πράγματι απολύτως ακριβείς. Αλλά δεν είναι νόμοι της ανθρώπινης κοινωνίας γενικά. Δεν είναι απαραίτητο κάθε κοινωνία να περάσει από όλα τα ίδια στάδια οικονομικής ανάπτυξης με τη βιομηχανική κοινωνία (για παράδειγμα, η Αγγλία, την οποία ο Καρλ Μαρξ είχε κυρίως υπόψη του). Με αυτό, θέλουμε να πούμε ότι απολύτως καμία κοινωνία δεν χρειάζεται να περάσει από το καθαρτήριο της καπιταλιστικής παραγωγής». [10]

Υπό αυτή την έννοια, όπως έγραψε το 1871, η μαρξιστική θεωρία δεν παρέχει «θετική βάση για την επίλυση των κοινωνικών προβλημάτων στη Σερβία». [11] Αργότερα, το 1873, πρόσθεσε:

«Το πρόγραμμα του Μαρξ, το οποίο υιοθέτησε η Διεθνής, είναι, καταρχάς, μονόπλευρο και μη εφαρμόσιμο σε σχεδόν όλα τα έθνη εκτός από την Αγγλία. Σύμφωνα με αυτό, η Διεθνής θα είναι μειοψηφία σε όλες τις χώρες και δεν θα καταλάβει ποτέ την εξουσία. Συνεπώς, η Διεθνής για την Οικοδόμηση της Ελεύθερης Ζωής πρέπει να προωθήσει ένα ευρύ πρόγραμμα και όχι μόνο την πάλη του προλεταριάτου με την αστική τάξη, αλλιώς θα διαλυθεί και θα καταστραφεί στο ίδιο της το βασίλειο». [12]

Ένα δεύτερο πεδίο διαφωνίας με τον Μαρξ ήταν η ιστορία και η φύση του κράτους. Το κράτος δεν είναι αναπόφευκτο και σίγουρα δεν είναι επιθυμητό, ​​ούτε καν στην προσωρινή του ύπαρξη ως δικτατορία του προλεταριάτου: «Ο Μαρξ και η ομάδα του εντός της Διεθνούς», υποστήριξε ο Μάρκοβιτς, «ασχολούνταν κυρίως με οικονομικά ζητήματα, ενώ η ρωσική επαναστατική παράδοση έπληξε βαθιά την κοινωνική οργάνωση του κράτους». Δεν ήταν μόνο ο καπιταλισμός αλλά και η κρατική οργάνωση που είχε ιστορικό και παροδικό χαρακτήρα. Αντί για το κράτος, οραματίστηκε μια αμεσοδημοκρατική μορφή αυτοκυβέρνησης, οργανωμένη ως ένας συντονισμός μεταξύ κοινοτήτων ή τοπικών αυτόνομων μονάδων των οποίων «η κύρια λειτουργία θα ήταν η ρύθμιση της οικονομικής ζωής και η οργάνωση της εργασίας προς το συμφέρον της κοινωνίας στο σύνολό της, για τη δημιουργία πλούτου που θα χρησιμοποιείται από ολόκληρη την κοινωνία». [13]

Ο Μάρκοβιτς παρείχε τα τελικά περιγράμματα του δημοκρατικού κομμουναλισμού του σε μια σειρά μελετών που έγραψε στη φυλακή του Ποζάρεβατς. Οι εργατικές κοινότητες επρόκειτο να αποτελέσουν το θεμέλιο της κομμουναλιστικής κοινωνίας, μιας κοινωνίας όπου ο καθένας εργάζεται σύμφωνα με τις ικανότητές του και λαμβάνει ανάλογα με τις ανάγκες του. Το κράτος θα εξαφανιστεί και η κοινωνία θα γίνει μια μεγάλη κομμούνα. Αυτό, είπε ο Μάρκοβιτς, θα ήταν ένας «πλήρης κομμουνισμός». Ο Μάρκοβιτς όρισε τη ζάντρουγκα [zadruga], ή οικογενειακή κομμούνα, ως μια εκτεταμένη οικογένεια που ζει σε κοινή ιδιοκτησία, εργάζεται και καταναλώνει από κοινού. Το διακριτικό χαρακτηριστικό της ζάντρουγκα ήταν η κοινοτική ιδιοκτησία της περιουσίας.

Ο δεύτερος θεσμός πάνω στον οποίο ο Μάρκοβιτς πρότεινε να οικοδομήσει τον δημοκρατικό του κομμουναλισμό στη Βαλκανική χερσόνησο ήταν η οπστίνα [opstina]. Η κομμούνα του χωριού ήταν μια διοικητική, πολιτική και δημοσιονομική οντότητα. Δεν ήταν τυφλός στις αδυναμίες και των δύο αυτών δίδυμων πυλώνων του δημοκρατικού κομμουναλισμού. Αναγνώριζε ότι η zadruga εξαφανιζόταν γρήγορα και ότι τόσο η zadruga όσο και η opstina είχαν έναν πατριαρχικό χαρακτήρα που ήταν ασυμβίβαστος με τον σοσιαλισμό. Κατά την άποψή του, η zadruga παρήκμαζε λόγω της μεταχείρισης των γυναικών, οι οποίες ένιωθαν ότι αυτό το περιοριστικό πατριαρχικό περιβάλλον ήταν σε μεγάλο βαθμό υπεύθυνο για τη δυστυχία τους. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο ο Μάρκοβιτς έβλεπε την κομμούνα του χωριού ως έναν σπόρο, όχι ως μοντέλο, μιας μελλοντικής κοινωνίας, έναν κοινοτικό θεσμό που περίμενε μια σοσιαλιστική επανεφεύρεση. [14]

Ίσως η μεγαλύτερη συμβολή του στον βαλκανικό σοσιαλισμό να είναι το δημοκρατικό ομοσπονδιακό του σχέδιο: μια πυρετώδης προσπάθεια να υποτάξει τους ξεχωριστούς εθνικισμούς των βαλκανικών λαών υπέρ ενός ολοκληρωμένου, αμεσοδημοκρατικού ομοσπονδισμού. [15] Υποστήριζε σοσιαλιστικά κινήματα που δεν είναι μόνο αντιαποικιακά σε σχέση με τη Δύση και την Ανατολή, αλλά και επαναστατικά σε σχέση με το βαλκανικό παρελθόν. Ο Μάρκοβιτς ήταν ένας αντιεξουσιαστής σοσιαλιστής που πίστευε σε μια πλουραλιστική Βαλκανική Ομοσπονδία οργανωμένη ως μια αποκεντρωμένη, αμεσοδημοκρατική κοινωνία βασισμένη σε τοπικούς γεωργικούς και βιομηχανικούς συλλόγους. [16]

Ο Α’ Παγκόσμιος Πόλεμος σηματοδότησε το τέλος της πρώτης φάσης του δημοκρατικού μοντερνιστικού εγχειρήματος. Οι φωνές της συνεργατικής/α-κρατικής νεωτερικότητας σβήστηκαν, συχνά σκοτώθηκαν και τελικά ηττήθηκαν στην ιστορική πάλη μεταξύ των δύο παραδόσεων της αριστεράς. Το αντισυστημικό κίνημα της εποχής υιοθέτησε μια στρατηγική δύο βημάτων: να καταλάβει την κρατική εξουσία και στη συνέχεια, από-τα-πάνω, να δημιουργήσει μια σοσιαλιστική ανθρωπότητα. Τα κινήματα που ορίζονται από το κράτος και τα κινήματα που ορίζονται από το κόμμα είχαν θριαμβεύσει μετά τη Ρωσική Επανάσταση του 1917. [17] Με τεράστια σκληρότητα, ο 20ός αιώνας έδειξε ότι η κατάληψη της κρατικής εξουσίας δεν είναι αρκετή και ότι η κρατικιστική-εξελικτική έννοια της προόδου, που ορίζεται ως ένα εσχατολογικό τέλος της ιστορίας, είναι μια επικίνδυνη ψευδαίσθηση. Ως εκ τούτου, είναι ζωτικής σημασίας σήμερα, στη συλλογική μας προσπάθεια να επανεφεύρουμε την κοινωνική χειραφέτηση, να αποστασιοποιηθούμε από τις θεωρητικές παραδόσεις που μας οδήγησαν στο αδιέξοδο στο οποίο βρισκόμαστε. Ένας τρόπος για να το κάνουμε αυτό είναι να αξιοποιήσουμε την κεντρική κληρονομιά του Μάρκοβιτς η οποία είναι η «βαλκανοποίηση» ή, αλλιώς, η περιφερειακή αποσύνδεση.

Η βαλκανοποίηση, έτσι ορισμένη, συνεπάγεται μια ενεργή διαλεκτική σχέση με το καπιταλιστικό παγκόσμιο σύστημα, μια διαδικασία επιλεκτικής αποκοπής και επιλεκτικής εμπλοκής, μια ενεργή εισαγωγή ικανή να τροποποιήσει τις συνθήκες της καπιταλιστικής παγκοσμιοποίησης. Η άρνηση της παγκόσμιας καπιταλιστικής επέκτασης δεν απαιτεί απομόνωση, αλλά, μάλλον, την επαναδιάρθρωση της οικονομικής και πολιτικής ανάπτυξης με όρους σχετικούς με τις τοπικές ανάγκες και ανησυχίες. Πιστεύω ότι η βαλκανοποίηση –η αποσύνδεση σε περιφερειακό επίπεδο– προσφέρει ένα εναλλακτικό σχέδιο για την παγκόσμια αριστερά που θα πρέπει να βελτιωθεί περαιτέρω ώστε να ταιριάζει στις νέες συνθήκες. Το σημείο εκκίνησης είναι ο μη κρατικός χώρος της κουρδικής Ροζάβα και η θεωρία πίσω από την επανάσταση της Ροζάβα.

————————————————-

Σημειώσεις

1. The Eastern Mediterranean and the Making of Global Radicalism, 1860–1914 (Berkeley: University of California Press, 2010); Sho Konishi, Anarchist Modernity: Cooperatism and Japanese-Russian Intellectual Relations in Modern Japan (Cambridge, MA: Harvard University Press, 2015); Benedict Anderson, Under Three Flags: Anarchism and Anti-Colonial Imagination (London: Verso Books, 2007). Δεν υπάρχει επιστημονική συναίνεση όσον αφορά την ονομασία αυτής της περιόδου στην ιστορία της αριστεράς. Η Khuri-Makdisi πρότεινε μια ενδιαφέρουσα αλλά κάπως αδέξια έκφραση, «παγκόσμια ριζοσπαστική κουλτούρα». Η Konishi πρότεινε «αναρχική νεωτερικότητα» και «συνεργατική νεωτερικότητα». Προτιμώ να χρησιμοποιώ τον όρο που εισήγαγε ο Abdullah Öcalan, «δημοκρατική νεωτερικότητα». Prison Writings, Volume 3: The Road Map to Negotiations (Cologne: International Initiative, 2012); Manifesto for a Democratic Civilization: Civilization, Volume 1: The Age of Masked Gods and Disguised Kings (Porsgrun, NO: New Compass Press, 2015), η 2η αναθεωρημένη έκδοση δημοσιεύεται από την PM Press το 2021· Manifesto for a Democratic Civilization, Volume 2:Capitalism: The Age of Unmasked Gods and Naked Kings (Porsgrunn, NO: New Compass Press, 2017), η 2η αναθεωρημένη έκδοση δημοσιεύεται από την PM Press το 2020.

2. Konishi, Anarchist Modernity.

3. Ό.π.

4. Ό.π.

5. Η περιφερειακή και ομοσπονδιακή σκέψη αποτελεί μία από τις βασικές πτυχές της αναρχικής πολιτικής σκέψης. Οι Pierre-Joseph Proudhon, Peter Kropotkin, Élisée Reclus, Murray Bookchin και Colin Ward αναγνώρισαν την περιφέρεια ως τη βάση για τη συνολική ανασυγκρότηση της κοινωνικής και πολιτικής ζωής. Είναι η περιοχή, όχι το έθνος, που αποτελεί την κινητήρια δύναμη της ανθρώπινης ανάπτυξης, η οποία καταστέλλεται, δέχεται επιθέσεις και διαβρώνεται από το συγκεντρωτικό έθνος-κράτος και την καπιταλιστική βιομηχανία. Οι αναρχικοί στοχαστές επέλεξαν μια εναλλακτική οργάνωση της σοσιαλιστικής κοινωνίας, ούτε καπιταλιστική ούτε γραφειοκρατική. Αντίθετα, οραματίστηκαν μια κοινωνία βασισμένη στην εθελοντική συνεργασία μεταξύ ανδρών και γυναικών που εργάζονται και ζουν σε μικρές αυτοδιοικούμενες κοινότητες. Έναν αιώνα αργότερα, ο οικονομολόγος Λέοπολντ Κορ δημοσίευσε το βιβλίο The Breakdown of Nations (Cambridge, UK: UIT Cambridge, 2017 [1957]), υποστηρίζοντας, για άλλη μια φορά, ότι τα περισσότερα από τα προβλήματα του κόσμου προκύπτουν από την ύπαρξη του έθνους-κράτους. Για μια επισκόπηση των αναρχικών φεντεραλιστικών και περιφερειακών εννοιών, βλέπε Andrej Grubačić, Don’t Mourn, Balkanize: Essays after Yugoslavia (Oakland: PM Press, 2011)· Andrej Grubačić, πρόλογος στο What Is Anarchism? An Introduction, επιμ. Vernon Richards και Donald Rooum (Oakland: PM Press, 2016)..

6. Υπάρχουν αρκετές συλλογές του έργου του Μάρκοβιτς. Σε αυτό το δοκίμιο χρησιμοποιώ την πιο πρόσφατη έκδοση της μνημειώδους συλλογής Svetozar Marković, Celokupna Dela (Belgrade, RS: Zavod za Udzbenike Beograd, 1995).

7. Ό.π.

8. Woodford McClellan, Svetozar Marković and the Origins of Balkan Socialism (Princeton, NJ: University of Princeton Press, 1964), 65.

9. Η έννοια της γραφειοκρατίας ως ξεχωριστής τάξης, μεταξύ εργασίας και κεφαλαίου, θεωρείται ευρέως μια σημαντική συμβολή στην ιστορική κοινωνιολογία. Για περισσότερες πληροφορίες σχετικά με την πρόσφατη ιστορία αυτής της έννοιας, βλ. Grubačić, Don’t Mourn, Balkanize.

10. Marković, Celokupna Dela, 200.

11. Ό.π., 86.

12. Ό.π., 145.

13. Ό.π., 234.

14. McClellan, Svetozar Marković and the Origins of Balkan Socialism· Grubačić, Don’t Mourn, Balkanize.

15. Grubačić, Don’t Mourn, Balkanize.

16. Ό.π.

17. Grubačić, πρόλογος στο What Is Anarchism?

ΒΛ. ΕΠΙΣΗΣ:

ΒΑΛΚΑΝΙΚΗ ΟΜΟΣΠΟΝΔΙΑ ΚΑΙ ΚΟΜΜΟΥΝΕΣ. Επαναστατικά προτάγματα στη Βουλγαρία του 19ου & 20ού αιώνα

The post Ο βαλκανοποιημένος σοσιαλισμός του Σέρβου Σβέτοζαρ Μάρκοβιτς & η δημοκρατική νεωτερικότητα first appeared on Aυτολεξεί.

Pishë Poro-Narta: Ούτε γή, ούτε νερό

Η αλβανική κυβέρνηση ξεπουλάει τη γη της Αλβανίας! Από τα τέλη Απριλίου έχουμε γίνει μάρτυρες μιας συνεχούς διαδικασίας ξεπουλήματος και καταστροφής ενός από τους σημαντικότερους παράκτιους οικοτόπους της Ευρώπης!

Ένα project που προχωράει χωρίς μελέτη περιβαλλοντικών επιπτώσεων, χωρίς άδειες και φυσικά με τις ευχές και την κάλυψη της αλβανικής κυβέρνησης η οποία παρέχει μόνο παραπλανητικές εξηγήσεις στο κοινοβούλιο.

Οι καταστροφές λαμβάνουν χώρα στην Προστατευόμενη Περιοχή Pishë Poro-Narta, εντός του Προστατευόμενου Τοπίου Vjosa (Αώος)- Narta, που αποτελεί μέρος του δέλτα του ποταμού Βιόσα (Αώος), του τελευταίου άγριου ποταμού της Ευρώπης. Στην ίδια περιοχή έχει σχεδιαστεί η ανάπτυξη ενός πολυτελούς τουριστικού θερέτρου που υποστηρίζεται από τον Jared Kushner, γαμπρό του Donald Trump. Ο πρωθυπουργός Edi Rama έχει επιβεβαιώσει ότι οι κατασκευαστικές εργασίες συνδέονται άμεσα με το έργο.

Οι εκατοντάδες πολίτες που επιχείρησαν να διαμαρτυρηθούν ειρηνικά αντιμετώπισαν βίαιη καταστολή από μπράβους των “επιχειρηματιών”, ενώ συρματοπλέγματα εμποδίζουν πλέον τη δημόσια πρόσβαση στην ακτογραμμή. Χιλιάδες άνθρωποι έχουν διαδηλώσει και συνεχίζουν να διαδηλώνουν στα Τίρανα.

Η τροποποίηση του νόμου για τις προστατευόμενες περιοχές από την αλβανική κυβέρνηση τον Φεβρουάριο του 2024, επέτρεψε την κατασκευή πολυτελών θερέτρων σε ζώνες που μέχρι τότε προστατεύονταν αυστηρά. Άλλωστε το ίδιο βιώνουν και οι κάτοικοι του χωριού Rrjoll στη βόρεια Αλβανία.

Το σενάριο είναι γνωστό και επαναλαμβανόμενο σε πολλά μέρη των Βαλκανίων.

Η δημόσια γη χαρίζεται στους ξένους και ντόπιους “στρατηγικούς επενδυτές” οι οποίοι υπόσχονται σε αντάλλαγμα χιλιάδες νέες θέσεις εργασίας σε βάρος της φύσης και των ντόπιων ιδιοκτητών. Αλβανοί και ξένοι ολιγάρχες, μαφιόζοι και πλαστογράφοι τίτλων ιδιοκτησίας, διεφθαρμένοι κυβερνητικοί παράγοντες και κατευθυνόμενα μέσα ενημέρωσης έχουν ενωθεί για να προωθήσουν μια άλλου τύπου αφήγηση που μιλάει για “στρατηγική επένδυση” και “ανάδειξη της φυσικής ομορφιάς της χώρας στον κόσμο”. Ταυτόχρονα σε αλβανικά ΜΜΕ αναπαράγονται θεωρίες συνομωσίας για υποκινούμενες διαδηλώσεις από ξένο δάκτυλο (ελληνικό, σερβικό κ.λπ.)

Προβληματικός είναι ωστόσο και ο τρόπος που καλύπτονται οι διαμαρτυρίες από τα ελληνικά ΜΜΕ και η στάση διαφόρων κομμάτων στην Ελλάδα για την υπόθεση, που εργαλειοποιούν τους Έλληνες ομογενείς. Όντως υπάρχουν κάτοικοι της περιοχής που ανήκουν στην ελληνική ομογένεια, των οποίων ιδιοκτησίες έχουν υφαρπαχτεί, όπως και των Αλβανών κατοίκων της περιοχή. Αλβανοί πολίτες, αλβανικής και ελληνικής καταγωγής βιώνουν την ίδια αδικία από τα ίδια μεγάλα συμφέροντα που ξεκινάνε από την Ιβάνκα Τραμπ και το σύζυγό της Τζάρεντ Κούσνερ, περνάνε από ομίλους Ισραηλινών, Εμιρατιανών και άλλων συμφερόντων, συντονίζονται με το Ράμα και την αλβανική ολιγαρχία και καταλήγουν σε μαφιόζους και μπράβους που δρουν στο πεδίο.

Ο πρωθυπουργός Ράμα είπε σε συνέντευξή του ότι δεν έχει τίποτα η Αλβανία να ζηλέψει από την Ελλάδα και το Costa Navarino. Έχει δίκιο. Δεν έχει τίποτα να ζηλέψει, αλλά έχει αντιθέτως να μάθει πολλά. Τα μεγάλα αυτά τουριστικά πρότζεκτ έχει αποδειχτεί ήδη στην Ελλάδα ότι προκαλούν τεράστιες οικολογικές καταστροφές και εμποδίζουν την πρόσβαση των ντόπιων στις ακτές και σε πολλά στρέμματα γης. Όσο για τις θέσεις εργασίας, τα κέρδη από αυτές τις επενδύσεις δεν περνάνε στον λαό. Κερδίζουν λίγοι και οι υπόλοιποι αναγκάζονται να δουλεύουν σε κακοπληρωμένες θέσεις, εξυπηρετώντας πλούσιους πάνω στη γη που τους έκλεψαν.

Ενώνουμε τις φωνές μας με όσους και όσες μέρες τώρα διαδηλώνουν ενάντια στο ξεπούλημα της γης τους στην Αλβανία.

Καλούμε συμπατριώτισσες/ες και αλληλέγγυες/ους σε διαδήλωση για την άμεση ακύρωση του έργου!

Να αποτρέψουμε την πλήρη οικολογική καταστροφή! Να αποτρέψουμε το ξεπούλημα της γης!

Αυτή η γη ανήκει στον λαό της!

The post Pishë Poro-Narta: Ούτε γη, ούτε νερό! Στην Αλβανία ξεπουλιέται ένας από τους σημαντικότερους παράκτιους οικοτόπους της Ευρώπης first appeared on Aυτολεξεί.

Το δημόσιο ενδιαφέρον στις μέρες μας για το Μακεδονικό, θυμίζει κάτι από τα παλιά. Παρότι δεν βρισκόμαστε στο 1991-1994, ακόμα παρελαύνουν εθνικιστικές φανφάρες, ενδεικτικές για ένα κράτος που θεμελιώθηκε πάνω σε εθνικούς μύθους.

Πέραν όμως από τη διαστρέβλωση της ιστορίας και την απόκρυψη ιστορικών γεγονότων, η μελέτη του παρελθόντος μας αποκαλύπτει την πραγματικότητα, μία πραγματικότητα που δεν σχετίζεται με τον σφαγέα ή όχι, Μέγα Αλέξανδρο. Το αν ήταν σφαγέας ή όχι, όχι μόνο δεν αποτελεί την απαρχή του ζητήματος αλλά συσκοτίζει και το σημερινό αδιέξοδο. Αρκεί να εξετάσουμε την ιστορία των δύο προηγούμενων αιώνων, τον καιρό της γέννησης της «αρχής των εθνικοτήτων» και της «αυτοδιάθεσης των λαών».

Τι μας δείχνει η ιστορία

Στην ευρύτερη μακεδονική γεωγραφική περιοχή διαδέχτηκαν συνεχώς ιστορικά η μια αυτοκρατορία την άλλη. Από τον Μ. Αλέξανδρο στους Ρωμαίους και από εκεί στη Βυζαντινή Αυτοκρατορία, μέχρι τον 15^ο αι. και την κατάληψή της από τους Οθωμανούς. Με τη βυζαντινή διοίκηση και την τουρκική κατάκτηση, σημειώνονται τεράστιες πληθυσμιακές μεταβολές ακόμη και αναγκαστικές μετακινήσεις πληθυσμών από μέρους της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.

Το 1870 η Υψηλή Πύλη για λόγους πολιτικού συμφέροντος και θέλοντας να εκτονώσει τη διένεξη μεταξύ Βουλγάρων και ελληνικού Πατριαρχείου με ζήτημα την ανεξαρτησία της βουλγαρικής εκκλησίας, ιδρύει με σουλτανικό φιρμάνι τη Βουλγαρική Εξαρχία (αυτοκέφαλη ορθόδοξη Εκκλησία της Βουλγαρίας), η οποία ενσωματώνει δεκατρείς επαρχίες. Το 10^ο άρθρο του φιρμανιού προβλέπει εξάπλωση της δικαιοδοσίας της Εξαρχίας, αναφέροντας πως, το σύνολο ή τα δύο τρίτα του πληθυσμού μιας επαρχίας, αν το ζητούσε, μπορούσε να περάσει στην Εξαρχία.

Το γεγονός αυτό θα αποτελέσει την απαρχή της διαμόρφωσης των όρων του μακεδονικού ζητήματος. Με αυτό ξεκινά η προσπάθεια προσεταιρισμού των εδαφών καθώς και του πληθυσμού της περιοχής της Μακεδονίας.

Η διάσκεψη της Κωνσταντινούπολης το 1876 σχεδιάζει την ίδρυση ενός μελλοντικού βουλγαρικού κράτους μέσω της απόδοσης σε αυτό μεγάλου τμήματος της Μακεδονίας. Τα σχέδια της διάσκεψης επικυρώνονται από τη συνθήκη ειρήνης του Αγίου Στεφάνου το 1878, με την οποία ιδρύεται η «Μεγάλη Βουλγαρία». Ωστόσο, τα προβλεπόμενα της συνθήκης ανατρέπονται από τις αντιδράσεις των Μ. Δυνάμεων και των Βαλκανικών χωρών, με αποτέλεσμα τη συνθήκη του Βερολίνου που πραγματοποιείται το ίδιο έτος, η οποία αναθεωρεί την προκαταρκτική συνθήκη και δημιουργεί μία νέα κατάσταση στα Βαλκάνια. Το συνέδριο ανατρέποντας τις ρυθμίσεις που προβλέπονταν, περιορίζει τα σύνορα της Βουλγαρίας, διαλύει τη «Μεγάλη Βουλγαρία» και θεσπίζει την ίδρυση της βουλγαρικής ηγεμονίας υπό την τουρκική υποτέλεια με δικαίωμα εκλογής ηγεμόνα. Η Ανατολική Ρωμυλία γίνεται αυτόνομη επαρχία και η Μακεδονία, η Θράκη και η Ήπειρος παραμένουν στην Τουρκία. Η Βοσνία και η Ερζεγοβίνη παραχωρούνται στην Αυστρία.

Το συνέδριο του Βερολίνου προκάλεσε πολιτική αναστάτωση και αποτέλεσε αφορμή για την κύρια διαμόρφωση του μακεδονικού ζητήματος. Οι εκκρεμότητες που άφησε για τα συνοριακά ζητήματα και τη διευθέτηση των υπόλοιπων θεμάτων για τις επαρχίες, υποδαυλίζουν συνεχώς την επανάσταση στη Δυτική Μακεδονία και αναταραχές στον μακεδονικό χώρο.

Εκδηλώνονται εξεγέρσεις με βουλγαρική και ελληνική συμμετοχή, που προσδοκούν την οριστική κατάργηση της οθωμανικής εξουσίας και προτάσσουν την απελευθέρωση της Μακεδονίας από τις οποιεσδήποτε εθνικές διαφορές των χριστιανών.

Μετά τη συνθήκη του Βερολίνου, επόμενο γεγονός που οξύνει τις διαβαλκανικές σχέσεις, αποτελεί η πραξικοπηματική κατάληψη της Ανατολικής Ρωμυλίας το 1885, από βουλγαρικά στρατεύματα. Συχνά παρουσιάζονται βουλγαρικά αντάρτικα σώματα και στον μακεδονικό χώρο, όπου παράλληλα διεκδικεί εδάφη και η Σερβία αλλά και η Ελλάδα. Μετά το 1885 το μακεδονικό ζήτημα δημιουργεί σκληρό ανταγωνισμό.

Το 1893 δημιουργείται η Εσωτερική Μακεδονική Επαναστατική Οργάνωση (ΕΜΕΟ ή ВМРО) με βουλγαρομακεδονική πρωτοβουλία. Σύμφωνα με το καταστατικό της, μέλος της θα μπορούσε να γίνει κάθε κάτοικος της ευρωπαϊκής Τουρκίας χωρίς εθνικές, θρησκευτικές ή πολιτικές διακρίσεις. Στόχοι της ήταν η κατάργηση της οθωμανικής εξουσίας, το μοίρασμα της γης των τσιφλικάδων στους ακτήμονες και η δημιουργία μιας ελεύθερης και ανεξάρτητης Μακεδονίας. Μέλη της ΕΜΕΟ, όπως ο Γιάνε Σαντάνσκι που άνηκε στην αναρχική-σοσιαλιστική τάση και ο Χρίστο Τσερνοπέεφ με σοσιαλιστικό παρελθόν, έπαιξαν σημαντικό ρόλο στο αυτονομιστικό μακεδονικό κίνημα.

Το 1895, όμως, παρουσιάζεται το Κομιτάτο των Βερχοβιστών ή Εξωτερική Μακεδονική Επαναστατική Οργάνωση, που δημιουργείται από τον βασιλιά Φερδινάνδο και τους ανθρώπους του, Μ. Σαράτωφ και Ι. Γκαρβάνωφ. Πρόκειται για μία δεύτερη, εθνικιστική όμως αυτή τη φορά, τάση που επιθυμεί μετά την εκδίωξη των Οθωμανών, την ενσωμάτωση της Μακεδονίας στη Βουλγαρία.

Η ΕΜΕΟ προετοιμάζει την εξέγερση του Ίλιντεν. Η επανάσταση που ξεσπά στις 20 Ιουλίου του 1903, κυρίως στις περιοχές της Δυτικής Μακεδονίας, ήταν σχεδόν καθολική με τη συμμετοχή του αγροτικού πληθυσμού που αγανακτούσε από την οθωμανική κακοδιοίκηση. Η επανάσταση γενικεύεται και τα βουνά γεμίζουν με χιλιάδες ένοπλους μακεδόνες αγρότες. Το ελληνικό κράτος, εχθρικό προς το Ίλιντεν, συνεργάζεται με τους Οθωμανούς για την κατάπνιξή του με τον πατριαρχικό κλήρο και με πράκτορες της ελληνικής κυβέρνησης να τίθενται στην υπηρεσία του οθωμανικού στρατού. Πυρπολήσεις χωριών, φόνοι και πλιάτσικο ήταν η απάντηση του οθωμανικού κράτους προς την εξέγερση.

Οι Τσεντραλιστές (η αυτονομιστική πτέρυγα της ΕΜΕΟ) πιστεύουν ότι πρέπει να στηριχθούν για βοήθεια στις δικές τους δυνάμεις χωρίς να εξαπατώνται από τις ξένες. Τελικός στόχος των Τσεντραλιστών ήταν η ανεξαρτησία και η βαλκανική ομοσπονδία. Στις 30 Ιουλίου όμως, η εξέγερση πνίγεται στο αίμα και ο οθωμανικός στρατός διώκει τους επαναστάτες.

Η εξέγερση του Ίλιντεν, μία σημαντική προσπάθεια του λαϊκού επαναστατικού μακεδονικού κινήματος, προκαλεί την αντεπαναστατική επέμβαση των ελλήνων μισθοφόρων, η παρουσία των οποίων είχε ήδη ξεκινήσει από τον Μάιο του 1903, όταν ο μητροπολίτης Καστοριάς Καραβαγγέλης ζήτησε με επιστολή του από τον Παύλο Μελά την αποστολή μιας ομάδας ελλήνων μισθοφόρων για να χτυπήσει τα εξαρχικά χωριά της περιοχής του.

Τουρκαλβανοί στρατιώτες, γραικομάνοι, αρβανίτες και κρητικοί μισθοφόροι ενώνονται κάτω από τις διαταγές του Καραβαγγέλη. Τα σώματα περνούν από χωριά στα οποία ο μητροπολίτης εγκαθίσταται με ένοπλη συνοδεία και λειτουργεί με τη βία. Μετά την περιοδεία του Καραβαγγέλη, οι Κρητικοί ακολουθούν τη συμμορία του Βαγγέλη Γεωργίου. Με την εξέγερση του Ίλιντεν όμως, που ξεσπά τον Ιούλιο του 1903, οι άντρες του Καραβαγγέλη και οι κρητικοί κατευθύνονται προς την πόλη της Καστοριάς. Οι κρητικοί έπειτα θα ακολουθήσουν τον οθωμανικό στρατό για να καταδιώξουν τους μακεδόνες επαναστάτες.

Με τον Μακεδονικό Αγώνα (1904-1908), το ελληνικό κράτος προσπαθεί να καταπνίξει το αυτονομιστικό κίνημα των Μακεδόνων και συμμαχεί με το οθωμανικό καθεστώς. Διατίθενται κονδύλια και ποσότητες όπλων για τη δημιουργία σωμάτων και την αποστολή συμμοριών σε μη ελληνόφωνα μακεδονικά εδάφη για να τρομοκρατήσουν τον πληθυσμό. Έλληνες αξιωματικοί αρχηγοί των συμμοριών σπέρνουν τον θάνατο σε μακεδονικά χωριά σφαγιάζοντας, βιάζοντας, πλιατσικολογώντας. Το 1904 ο Μελάς διορίζεται επικεφαλής των μισθοφορικών σωμάτων με τα οποία περνά τα σύνορα, φθάνει στην Καστοριά και βάλλει ενάντια στους κομιτατζήδες που διεξήγαγαν ανταρτοπόλεμο κατά της οθωμανικής εξουσίας. Η δράση του Μελά, σύμβολο του ελληνικού εθνικισμού, των Ελλήνων οπλαρχηγών και των σωμάτων τους με την αντιμακεδονική πολιτική τους, χαρακτηρίζεται από σφαγές, σφοδρές επιθέσεις σε χωριά και βιαιότητες απέναντι στον μακεδονικό πληθυσμό.

Ο αγώνας συνεχίζεται ως το 1908, όταν θεσπίζεται το τουρκικό σύνταγμα με το κίνημα των Νεότουρκων και επέρχεται παροδική διακοπή των αναταραχών στη Μακεδονία. Από την άνοιξη του 1909, που μπαίνει σε εφαρμογή το θεσμικό έργο των Νεότουρκων, οι οποίοι απέβλεπαν στον εκτουρκισμό όλων των μειονοτήτων της οθωμανικής αυτοκρατορίας, ξεσπούν απεργίες από τη Θεσσαλονίκη ως την Κωνσταντινούπολη και από το Αϊδίνι ως τη Βηρυτό. Αρχίζουν να περνούν αντιδραστικά νομοσχέδια όπως ο αφοπλισμός και η διάλυση των χριστιανικών αντάρτικων σωμάτων και η υποχρεωτική στρατιωτική θητεία για όλους τους Οθωμανούς υπηκόους.

Η δράση των Νεότουρκων μέχρι τον Ιούλιο του 1912, όταν και καταρρέει η κυβέρνησή τους έπειτα από σφοδρή λαϊκή αντίδραση, πλήττει τους κατοίκους της Μακεδονίας με αυθαιρεσίες, κακοποιήσεις και γενικότερη επιβάρυνση του, αγροτικού κυρίως, πληθυσμού.

Στον πρώτο Βαλκανικό Πόλεμο του 1912, ο οθωμανικός στρατός ηττάται από τα συμμαχικά στρατεύματα της Βουλγαρίας, της Σερβίας, της Ελλάδας και του Μαυροβουνίου και επέρχεται η διάλυση της Τουρκίας στην Ευρώπη, γεγονός που προκαλεί αναστάτωση μεταξύ των βαλκανικών κρατών όσον αφορά τον καθορισμό των συνόρων τους. Με τη Συνθήκη του Λονδίνου, τον Μάιο του 1913, αρχίζουν οι διενέξεις εντός του πρώην βαλκανικού συνασπισμού, με τη δυσαρέσκεια της Βουλγαρίας λόγω της μικρής της κατάκτησης (10%) από το έδαφος της Μακεδονίας. Τον Ιούνιο του 1913, ο βουλγαρικός στρατός επιτίθεται εναντίον των  παλαιών του συμμάχων (Ελλάδα, Σερβία) και ξεσπά ο δεύτερος Βαλκανικός (ή Διασυμμαχικός) Πόλεμος. Στον δεύτερο αυτόν  πόλεμο παίρνουν μέρος ρουμανικά και τουρκικά στρατεύματα, που εισβάλουν στα βουλγαρικά εδάφη ανεξάρτητα από τους συμμάχους.

Οι βουλγαρικές στρατιωτικές δυνάμεις χάνουν και αποσύρονται από τη Δυτική και Ανατολική Θράκη. Τον Αύγουστο του 1913 υπογράφεται στο Βουκουρέστι Συνθήκη Ειρήνης, ερήμην του πληθυσμού, με το δικαίωμα της αυτοδιάθεσης να παραβιάζεται καθώς η Βουλγαρία διατηρεί τη Δυτική Θράκη και οι Σέρβοι βελτιώνουν τις θέσεις τους στην Άνω Μακεδονία και στην περιοχή του Κοσυφοπεδίου. Στην Ελλάδα δίνεται ένα τμήμα της Θράκης και η λεγόμενη Αιγαιακή Μακεδονία (ακτές Αιγαίου Πελάγους με τη Θεσσαλονίκη), περιοχή στην οποία κατοικούσαν σύμφωνα με τις απογραφές του 1906, 1.150.000 μουσουλμάνοι, 623.000 ελληνορθόδοξοι και 627.000 βουλγαρορθόδοξοι.

Η εθνογραφική αυτή σύνθεση των πληθυσμών θα ανατραπεί άνωθεν με τη διαδικασία της ανταλλαγής πληθυσμών και τον καταναγκαστικό εξελληνισμό.

Μετά τους Βαλκανικούς και το τέλος του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου ακολουθεί η τριχοτόμηση του ιστορικού και γεωγραφικού χώρου της Μακεδονίας. Οι δύο περιοχές που δεν προσαρτήθηκαν στην Ελλάδα ονομάστηκαν Νοτιοσλαβική Μακεδονία (ή Μακεδονία του Βαρδάρη) και Βουλγαρική Μακεδονία (ή Μακεδονία του Πίριν), κάτι που οι σημερινοί πολιτικοί και θρησκευτικοί ηγέτες επίμονα αποκρύπτουν.

Έκτοτε οι Μακεδόνες υφίστανται βίαιο εξελληνισμό, φυλακίσεις και εξοντωτικούς διωγμούς. Υποχρεώνονται να αλλάξουν τα ονόματά τους και τη γλώσσα τους ενώ πάνω από 1.000 χωριά και πόλεις μετονομάζονται στην ελληνική.

Εν τέλει, οι πραγματικές αιτιάσεις του μακεδονικού ζητήματος υπερβαίνουν ονόματα και ‘ιστορικές συνέχειες’. Αυτά αποτελούν απλώς συμπληρώματα δικαίωσης της επιδίωξης για πλήρη κυριαρχία και οικονομική εκμετάλλευση των Βαλκανίων.

——————————————————————–

*Κείμενο επικαιροποιημένο για το Αυτολεξεί. Πρώτη δημοσίευση: Περιoδικό ContAct, τεύχος 10, Νοέμβριος 2007.

**Φωτογραφία κειμένου: Συνάντηση στην οροσειρά του Αίμου των οπλαρχηγών (βοεβόδες) της εξέγερσης του Ίλιντεν, 1903.

ΒΛ. ΕΠΙΣΗΣ:

Κομμάτι της εξέγερσης του Ίλιντεν αποτέλεσε και η δημιουργία της Κομμούνας της Στράντζας:

Η Κομμούνα της Στράντζας και ο Μιχαήλ Γκερτζίκοφ

ΒΑΛΚΑΝΙΚΗ ΟΜΟΣΠΟΝΔΙΑ ΚΑΙ ΚΟΜΜΟΥΝΕΣ. Επαναστατικά προτάγματα στη Βουλγαρία του 19ου & 20ού αιώνα

The post Η εξέγερση του Ίλιντεν το 1903: Για την (προ)ιστορία του Μακεδονικού Ζητήματος first appeared on Aυτολεξεί.

Της Ana Vilenica ·03.10.2025· Βαλκάνια χωρίς κυριαρχία. Αγγλική πηγή: ΕΔΩ

Είναι πλέον συνηθισμένο για τους αντιπροσώπους του κεφαλαίου να εξαφανίζουν τις κοινωνικές και δημόσιες υποδομές με οποιοδήποτε πρόσχημα, μόνο και μόνο για να χτίσουν υποδομές με σκοπό την ατελείωτη συσσώρευση προς τα πάνω. Ενώ αυτό συχνά συζητείται με όρους gentrification, θα πρέπει να θεωρείται ως μια μορφή αστικού νεκροκαπιταλισμού σε ένα ευρύτερο πλαίσιο. Η Ana Vilenica, ερευνώντας την περίπτωση της Σερβίας, επινόησε τον όρο deadly urbanismγια να περιγράψει τη δολοφονία των πόλεων ως τρόπου μιας δημιουργικής καταστροφής, κατασκευάζοντας πόλεις που σκοτώνουν.

*

Στις 11:52π.μ. την 1η Νοεμβρίου 2024, ένα μεγάλο τμήμα του τσιμεντένιου στεγάστρου στον κεντρικό σιδηροδρομικό σταθμό στο Νόβι Σαντ κατέρρευσε, σκοτώνοντας δεκαέξι ανθρώπους και τραυματίζοντας δεκάδες ακόμη. Μια κοινοπραξία κινεζικών εταιρειών είχε ανακαινίσει τον σιδηροδρομικό σταθμό του Νόβι Σαντ. Η Σερβική Σιδηροδρομική Εταιρεία Υποδομών ήταν ο επενδυτής και το έργο χρηματοδοτήθηκε μέσω δανείου από την Κίνα και συνεισφορών από την κυβέρνηση της Σερβίας στο πλαίσιο της σιδηροδρομικής επιχείρησης Βουδαπέστης-Βελιγραδίου. Σύμφωνα με δημοσιεύματα των μέσων ενημέρωσης, συνολικά 65 εκατομμύρια ευρώ είχαν επενδυθεί στον σιδηροδρομικό σταθμό του Νόβι Σαντ, εκ των οποίων 16 εκατομμύρια ευρώ διατέθηκαν ειδικά για το ίδιο το κτίριο. Για πολιτικούς λόγους, ο σταθμός εγκαινιάστηκε τελετουργικά δύο φορές: μία φορά πριν από τις εκλογές του Απριλίου 2022 και ξανά τον Ιούλιο του 2024, λίγους μήνες πριν από την τραγωδία. Η σύμβαση που διέπει αυτά τα έργα ανακατασκευής δεν έχει ακόμη δημοσιοποιηθεί. Το Υπουργείο Κατασκευών αρνήθηκε να δημοσιοποιήσει τη συμφωνία, επικαλούμενο την άρνηση των εταίρων στην Κίνα να επιτρέψουν την αποκάλυψη. Στην κατάθεσήτης τον Δεκέμβριο του 2024  στον εισαγγελέα, η υπηρεσιακή διευθύντρια της Σερβικής Σιδηροδρομικής Εταιρείας Υποδομών δήλωσε ότι ο αρμόδιος υπουργός είχε επιμείνει στην προσωπική επίβλεψη όλων των έργων σιδηροδρομικής υποδομής. Ο Υπουργός ισχυρίστηκε ότι αυτό είχε συμφωνηθεί απευθείας με τον Πρόεδρο.

Τα τοπία θανάτου των αστικών ζητημάτων του αυταρχισμού των μεσαζόντων [comprador]

Έχει ήδη αποδειχθεί ότι η Σερβία παρουσιάζει σαφή στοιχείακατάληψης του κράτους,ιδίως στον τομέα του πολεοδομικού σχεδιασμού, ο οποίος βρίσκεται σε μεγάλο βαθμό υπό τον έλεγχο του κυβερνώντος κόμματος SNS. Αυτό αντανακλά μια μορφή αυταρχισμού των μεσαζόντων, όπου η πολιτική και οικονομική εξουσία συγκεντρώνεται στα χέρια μιας άρχουσας ελίτ που δίνει προτεραιότητα στα συμφέροντα των ξένων επενδυτών για προσωπικό τους όφελος. Το κόμμα έχει καταλάβει όλους τους θεσμούς που συνδέονται με τον πολεοδομικό σχεδιασμό και τις κατασκευές, αναγκάζοντάς τες να λειτουργούν ως μηχανές εξαγωγής κεφαλαίου, εξυπηρετώντας τα συμφέροντα πολιτικών και οικονομικών ελίτ. Μια ιδιαίτερη διάσταση αυτού του συστήματος είναι ότι η συμμετοχή στο κόμμα έχει γίνει προϋπόθεση για την απασχόληση στον δημόσιο τομέα και οι διευθυντές που συνδέονται με το κόμμα διορίζονται συστηματικά σε βασικές θέσεις λήψης αποφάσεων, διασφαλίζοντας ότι η πολιτική αφοσίωση υπερισχύει της εμπειρογνωμοσύνης. Όπως και σε άλλους δημόσιους θεσμούς, οι υπεύθυνοι για τον πολεοδομικό σχεδιασμό λειτουργούν με ελάχιστη εποπτεία. Αυτό επιτρέπει στους κομματικούς φορείς να ασκούν υπερβολική επιρροή στο αστικό τοπίο.

Τον Σεπτέμβριο του 2025, υπό την πίεση διαμαρτυριών και αποκλεισμών, ο Σέρβος εισαγγελέας υπέβαλε επίσημες κατηγορίες εναντίον δεκατριών ατόμων, συμπεριλαμβανομένου ενός πρώην υπουργού. Μεταξύ άλλων, κατηγορούνται ότι επέτρεψαν τα εγκαίνια χωρίς την κατάλληλη τεκμηρίωση. Κατηγορούνται επίσης ότι δεν εξέδωσαν εντολές για επιθεωρήσεις, δεν αξιολόγησαν την καταλληλότητα του κτιρίου για ανακατασκευή κατά τη φάση σχεδιασμού και δεν ζήτησαν αξιολόγηση της δομικής τους κατάστασης λόγω της ηλικίας του κτιρίου. Ανεξάρτητα μέσα ενημέρωσης έχουν εκτενώς αναφερθεί στα πολιτικά και οικονομικά δίκτυα που περιβάλλουν το έργο, αποκαλύπτοντας ένα μοτίβο ευνοιοκρατίας, βιαστικές προθεσμίες και αδιαφορία για τη δημόσια ασφάλεια. Παρ’ όλα αυτά, η μαζική δολοφονία της 1ης Νοεμβρίου παραμένει καλυμμένη με μυστικότητα και κανείς δεν έχει κατηγορηθεί.

Βία και φόβος

Ο όρος «θανατηφόρα αστικοποίηση» αναφέρεται σε έναν τρόπο αστικής ανάπτυξης που καθοδηγείται από την απορρύθμιση των νομικών και πολεοδομικών πλαισίων για την κάλυψη των απαιτήσεων των ιδιωτών επενδυτών, κάτι που συχνά θέτει σε άμεσο κίνδυνο τη δημόσια ασφάλεια. Σε αυτή τη διαμόρφωση, ο πολεοδομικός σχεδιασμός είναι ένας μηχανισμός συσσώρευσης κεφαλαίου, με τους δημόσιους πόρους και τη γη να μετατρέπονται σε κερδοσκοπικά περιουσιακά στοιχεία. Το δημόσιο συμφέρον επαναπροσδιορίζεται ως επιχειρηματική ευκαιρία και οι δημοκρατικές διαδικασίες υποβαθμίζονται ή παρακάμπτονται εντελώς. Τα έργα κατασκευής και ανακαίνισης χρησιμοποιούνται ως πολιτικό θέαμα για να καλυφθεί η εξαγωγή δημόσιου πλούτου. Το αποτέλεσμα είναι μια βίαιη πολιτική οικονομία στην οποία οι τοπικοί πληθυσμοί επωμίζονται το κύριο βάρος των φυσικών, κοινωνικών και περιβαλλοντικών κινδύνων, ενώ οι ελίτ που συνδέονται στενά με τις κυβερνώσες δομές και οι ξένοι επενδυτές καρπώνονται τα κέρδη. Αυτό είναι κάτι περισσότερο από απλή άνιση νεοφιλελεύθερη ανάπτυξη. Αντίθετα, είναι μια μορφή αντικοινωνικής ανάπτυξης που διαβρώνει ενεργά τα υπόλοιπα στοιχεία του κοινωνικού ιστού για να δημιουργήσει χώρο για ιδιωτικά συμφέροντα και νεκροδημόσια ανάπτυξη. Αυτός ο τύπος ανάπτυξης μετατρέπει τις δημόσιες υποδομές σε μια μηχανή εξαγωγής χρήματος που παράγει έργα που απειλούν τη ζωή.

Η διατήρηση αυτού του συστήματος απαιτεί μια κουλτούρα φόβου ως ουσιαστικού εργαλείου διακυβέρνησης. Ο φόβος καλλιεργείται όχι μόνο μέσω της απροκάλυπτης βίας ή καταστολής, αλλά και μέσω της θεσμοθετημένης επισφάλειας, όπως οι απειλές απώλειας εργασίας, η μαύρη λίστα και η δημόσια διαπόμπευση. Οι επαγγελματίες που μιλούν ανοιχτά κινδυνεύουν να χάσουν συμβόλαια ή εργασία, και οι απλοί πολίτες φοβούνται αντίποινα ακόμη και για ήπιες μορφές διαφωνίας. Αυτός ο διάχυτος φόβος αποπολιτικοποιεί την κατάσταση στις πόλεις, αποθαρρύνοντας τη συλλογική οργάνωση και υποβιβάζοντας το κοινό σε παθητικούς παρατηρητές της δικής τους στέρησης περιουσίας. Η βία γίνεται αναπόσπαστο μέρος της αστικής διακυβέρνησης, που χρησιμοποιείται όχι μόνο για την καταστολή της διαφωνίας, αλλά και για να διασφαλίσει τη συνέχιση των θανατηφόρων έργων και της συνέχισης της λειτουργίας της πόλης.

Αντιμέτωποι με τη θανατηφόρα αστικοποίηση

Ενώ οι αξιωματούχοι εξέφρασαν γενικά συλλυπητήρια και απέφυγαν την ανάληψη ευθύνης μετά την κατάρρευση του στεγάστρου, ο κόσμος άρχισε να συγκεντρώνεται στους δρόμους. Στη Σχολή Δραματικών Τεχνών (FDU) στο Βελιγράδι, φοιτητές οργάνωσαν αγρυπνία για να τιμήσουν τα θύματα. Κατά τη διάρκεια αυτής της ειρηνικής συγκέντρωσης, μια ομάδα φιλοκυβερνητικών κακοποιών επιτέθηκε στους φοιτητές. Αυτό πυροδότησε ευρύτερη υποστήριξη στην αντίσταση των φοιτητών, συμβάλλοντας στην πυροδότηση δέκα μηνών αποκλεισμών των πανεπιστημίων και οργανωμένων διαμαρτυριών κατά των πολιτικών δομών που είχαν συμβάλει στη θανατηφόρα αστικοποίηση. Ο πρωθυπουργός παραιτήθηκε μετά από αυτά τα γεγονότα, αλλά ο πρόεδρος αργότερα έδωσε χάρη στους δράστες.

Αυτά τα γεγονότα εξελίχθηκαν σε ένα από τα πιο διαρκή κύματα αντίστασης στη σύγχρονη ιστορία της Σερβίας.

Οι φοιτητές ήταν από τους πρώτους που οργανώθηκαν, ξεκινώντας ένα συντονισμένο δίκτυο αποκλεισμών πανεπιστημίων σε όλη τη χώρα. Μέσω ανοιχτών συνελεύσεων, οι φοιτητές απέρριψαν τις αντιπροσωπευτικές ηγετικές δομές και εφάρμοσαν τη συλλογική λήψη αποφάσεων. Κάθε σχολή λειτουργούσε αυτόνομα εντός ενός αναπτυσσόμενου ομοσπονδιακού συστήματος συντονισμού, το οποίο επέτρεπε την ενότητα δράσης σε διαφορετικές πόλεις και πανεπιστήμια. Τα αρχικά αιτήματα ήτανσαφή:

1. Δημοσίευση όλων των εγγράφων σχετικά με την ανακατασκευή του σιδηροδρομικού σταθμού του Νόβι Σαντ

2. Επιβεβαίωση της ταυτότητας όσων επιτέθηκαν σε φοιτητές και καθηγητές και έναρξη ποινικής δίωξης εναντίον τους

3. Απόσυρση των ποινικών κατηγοριών εναντίον φοιτητών που συνελήφθησαν και κρατήθηκαν κατά τη διάρκεια των διαμαρτυριών

4. Αύξηση κατά 20% της χρηματοδότησης των κρατικών πανεπιστημίων

Μαζικές κινητοποιήσεις στους δρόμους ένωσαν τους πολίτες σε μια κοινή άρνηση του φόβου. Έγιναν προσπάθειες για την έναρξη γενικής απεργίας. Ενώ δεν ανταποκρίθηκαν άμεσα όλοι οι τομείς, ο τομέας της εκπαίδευσης είδε τις πρώτες συντονισμένες απεργίες. Μόνο τονΜάρτιο, πραγματοποιήθηκαν τουλάχιστον 1.697 διαμαρτυρίες σε 378 τοποθεσίες σε όλη τη Σερβία. Εκτός από τις τακτικές διαμαρτυρίες, τον Μάρτιο εμφανίστηκε μια «νέα μορφή» δημόσιας συνέλευσης: τα zborovi, ή κοινοτικά συμβούλια. Τουλάχιστον 200 zborovi καταγράφηκαν σε 63 δήμους και 121 οικισμούς. Κατά τη διάρκεια μιας διαμαρτυρίας στο Βελιγράδι που προσέλκυσε ανθρώπους από όλη τη χώρα, αναφέρθηκε ότι χρησιμοποιήθηκε ηχητικό κανόνι εναντίον διαδηλωτών. Παρά τα στοιχεία για την ανάπτυξή του, το κράτος αρνήθηκε επίσημα ότι είχε χρησιμοποιηθεί αυτή η συσκευή. Αυτό σηματοδότησε μια νέα φάση στο κίνημα. Καθώς η καταστολή εντάθηκε, συμπεριλαμβανομένων επιθέσεων σε φοιτητές, συλλήψεων και παραπληροφόρησης από τα μέσα ενημέρωσης, το κίνημα επεκτάθηκε για να καλύψει κάθε χωριό και να διασχίσει τα σύνορα μέσω φοιτητικών δράσεων. Μετά από μήνες διαμαρτυριών και εκκλήσεων προς τους θεσμούς να κάνουν τη δουλειά τους χωρίς να λάβουν καμία απάντηση, οι φοιτητές πρόσθεσαν ένα νέο αίτημα: εκλογές.

Παράλληλα με τα σημαντικά γεγονότα που ξεκίνησαν από τους φοιτητές, η Expo 2027 στο Βελιγράδι έχει μετατραπεί σε ένα από τα σημαντικότερα μέτωπα για αντίσταση σχετικά με τα αστικά ζητήματα. Προγραμματισμένη για το 2027, θα πραγματοποιηθεί με θέμα «Παιχνίδι για την Ανθρωπότητα: Αθλητισμός και Μουσική για Όλους». Η πρωτοβουλία Expodiraću, στην οποία συμμετέχουν φοιτητές και καθηγητές, έχει σημάνει συναγερμό για την απορρύθμιση, την αλλαγή στο πεδίο εφαρμογής του έργου, την έλλειψη δημόσιας διαβούλευσης και το περιβαλλοντικό κόστος που θα έχει. Αυτό είναι ιδιαίτερα ανησυχητικό επειδή η επιλεγμένη τοποθεσία περιλαμβάνει τμήματα του αναχώματος του ποταμού Σάβου και ζώνες προστασίας των πηγών νερού.

Η αντίσταση κατά του θανατηφόρου αστικού σχεδιασμού δεν αφορά μόνο σε μεγάλα έργα, αλλά και σε έναν αυξανόμενο κατάλογο αποτυχιών από σκυρόδεμα σε όλη τη Σερβία. Για παράδειγμα, στο Saranovo,έναν δήμο στη Rača, μια πρόσφατα ανακαινισμένη οροφή τάξης κατέρρευσε κατά τη διάρκεια των διακοπών του Πάσχα, λίγους μόλις μήνες μετά την ολοκλήρωση της ανακαίνισης. ΣτηNiš,κατέρρευσε μέρος της οροφής στην Καρδιολογική Κλινική.

Αυτά τα παραδείγματα καταδεικνύουν μια αργή συσσώρευση κινδύνου σε κάθε τάξη, κλινική και δημόσια αίθουσα.

Οι φύλακες της κατάρρευσης

Στα πρώτα στάδια της εξέγερσης, το καθεστώς εφάρμοσε τη μακροχρόνια στρατηγική του να την περιμένει. Αυτή τη φορά, ωστόσο, η τακτική απέτυχε. Καθώς η στρατηγική της σιωπής κατέρρευσε, εμφανίστηκε μια νέα: η στρατηγική μίμηση. Στα τέλη Μαΐου 2024, το κράτος ξεκίνησε ένα αντικίνημα που ονομάζεται Κίνημα για τον Λαό και το Κράτος. Περιγράφεται ως απάντηση από απλούς ανθρώπους που δεν συνδέονται με κανένα πολιτικό κόμμα. Λίγο αργότερα, το καθεστώς άνοιξε το Ćaciland, μια παρωδία κατασκήνωσης που χαρακτηρίστηκε ως χώρος για τους Φοιτητές 2.0 για να διαμαρτυρηθούν για τους αποκλεισμούς και να διεκδικήσουν το δικαίωμά τους στη μάθηση. Τα κυβερνητικά μέσα ενημέρωσης παρουσίασαν τους Ćaci ως τη «λογική νεολαία», ενώ το πραγματικό φοιτητικό κίνημα παρουσιάστηκε ως «βίαιο», «εξτρεμιστικό» και «επηρεασμένο από το εξωτερικό». Ωστόσο, οι λεγόμενοι φοιτητές κατασκηνωτές αναγνωρίστηκαν γρήγορα από γείτονες και δημοσιογράφους ως τοπικοί λειτουργοί του κόμματος SNS και πληρωμένοι προβοκάτορες. Για να διατηρηθεί αυτή η “βιτρίνα”, τα χρήματα της κοινωνικής βοήθειας χρησιμοποιήθηκαν για την πληρωμή φιλοκυβερνητικών κακοποιών και την κινητοποίηση ευάλωτων πληθυσμών για να συμμετάσχουν σε στημένες, φιλοκαθεστωτικές διαμαρτυρίες.

Η απογοήτευση επιδεινώθηκε τον Αύγουστο και οι αντιπαραθέσεις κλιμακώθηκαν, ιδιαίτερα μπροστά από τα κεντρικά γραφεία του SNS σε αρκετές πόλεις. Μασκοφόροι προβοκάτορες επιτέθηκαν επανειλημμένα σε διαδηλωτές. Η αστυνομία προστάτευσε ανοιχτά τους εκπροσώπους του καθεστώτος, ενώ παράλληλα κατέστειλε τους πολίτες που διαμαρτύρονταν. Η κοινωνική ατμόσφαιρα γινόταν ολοένα και πιο πολωμένη και ασταθής. Η διαίρεση μεταξύ «ćaci» και «blokaderi» ήταν εμφανής όχι μόνο στα συνθήματα αλλά και στις καθημερινές δράσεις. Τον Σεπτέμβριο, σε μια προσπάθεια να καταστείλει την αντίσταση και να ανακτήσει τον έλεγχο της αφήγησης, το καθεστώς άρχισε να διοργανώνει συγκεντρώσεις κατά των αποκλεισμών σε πόλεις και δήμους σε όλη τη Σερβία. Αυτές οι εκδηλώσεις παρουσιάζονται ως αυθόρμητες εκφράσεις «κοινής λογικής» και της «σιωπηλής πλειοψηφίας της Σερβίας», αλλά στην πραγματικότητα βασίζονταν σε πίεση και χειραγώγηση. Ανεξάρτητοι δημοσιογράφοι και τοπικά μέσα ενημέρωσης έχουν καταγράψει άτομα που μεταφέρθηκαν σε αυτές τις συγκεντρώσεις με οργανωμένο τρόπο. Ορισμένοι συμμετέχοντες έχουν καταθέσει ότι συμμετείχαν υπό την απειλή της απώλειας της εργασίας τους, ενώ άλλοι έχουν παραδεχτεί ότι συμμετείχαν με αντάλλαγμα οικονομική αποζημίωση.

Από τη θανατηφόρα, στην αστικοποίηση που θρέφει τη ζωή

Ενώ εμείς οργανώνουμε πολιτικές συγκεντρώσεις και διαδηλώσεις, η θανατηφόρα αστικοποίηση συνεχίζεται. Στις 22 Σεπτεμβρίου, ο πρόεδρος ανακοίνωσε έναν νέο νόμο με τίτλο «Επιτέλους να αποκτήσουμε τη γη μας»για τη νομιμοποίηση παράνομων κατασκευών. Τα τελευταία δέκα χρόνια, ο αριθμός των παράνομα κατασκευασμένων κτιρίων στη Σερβία έχει αυξηθεί κατά 3,3 εκατομμύρια, ανεβάζοντας το σύνολο στα 4,8 εκατομμύρια σήμερα. Παρ’ όλο που ο νόμος επιβάλλει ποινές για παράνομη κατασκευή, συμπεριλαμβανομένης φυλάκισης έως και οκτώ ετών, αυτό δεν έχει περιορίσει την πρακτική. Τώρα, οι αρχές προσφέρουν μια φθηνή λύση νομιμοποίησης: την καταχώριση αυτών των κτιρίων στο κτηματολόγιο χωρίς να αξιολογηθεί η κατάσταση της κατασκευής.Αυτή η προσέγγιση ουσιαστικά απαλλάσσει τους επενδυτές από την ποινική ευθύνη και διευκολύνει το ξέπλυμα χρήματος.

Η κατάρρευση του σιδηροδρομικού στεγάστρου στο Νόβι Σαντ δεν ήταν τυχαία. Ήταν άμεση συνέπεια μιας διακρατικής δομής διακυβέρνησης στην οποία η ανοικοδόμηση εξυπηρετεί ιδιωτικά και πολιτικά συμφέροντα. Ενώ η θανατηφόρα αστικοποίηση προέρχεται από τη Σερβία, αναδύεται ως ένα παγκόσμιο πρότυπο, ένα σήμα κατατεθέν του σύγχρονου αυταρχικού καπιταλισμού, όπου οι πόλεις χτίζονται όχι για τους ανθρώπους αλλά για κέρδος και με κάθε κόστος. Οι συνέπειες της θανατηφόρας αστικοποίησης δεν είναι αφηρημένες· έχουν ως αποτέλεσμα πραγματική, μετρήσιμη ανθρώπινη απώλεια.

Καθώς αντιστεκόμαστε στη θανατηφόρα αστικοποίηση, ένας νέος, ζωογόνος κόσμος αναδύεται σιγά σιγά. Σύμφωνα με τη βάση δεδομένων της πρωτοβουλίας «Release Them All», περισσότεροι από 1.000 πολίτες και φοιτητές έχουν συλληφθεί από την έναρξη των διαμαρτυριών. Υποστηρικτές των συλληφθέντων οργανώνουν καθημερινές δράσεις σε διάφορες πόλεις και κωμοπόλεις σε όλη τη Σερβία με το σύνθημα «Κανείς δεν είναι μόνος». Αυτές οι διαμαρτυρίες δείχνουν ότι οι άνθρωποι δεν είναι πλέον απομονωμένοι και ότι οι νέες προσπάθειες του καθεστώτος να επιβάλει ξανά τον φόβο αποτυγχάνουν. Η αντίσταση δεν αφορά μόνο την άρνηση· αφορά επίσης τη δημιουργία χώρων όπου η ζωή μπορεί να συνεχιστεί και να επαναπροσδιοριστεί. Οι διαμαρτυρίες αλληλεγγύης, μαζί με ένα ευρύτερο κοινωνικό κίνημα, είναι οι πρώιμες μορφές αυτής της αναδυόμενης πραγματικότητας.

Αυτό που βλέπουμε είναι μια μετάβαση: ο παλιός κόσμος πεθαίνει και ένας νέος γεννιέται – ακατάστατος, ημιτελής και ξεδιπλώνεται σε μια εποχή τεράτων.

ΒΛ. ΑΥΤΗ ΤΗΝ ΤΕΤΑΡΤΗ ΔΗΜΟΣΙΑ ΠΡΟΒΟΛΗ ΣΤΗΝ ΑΘΗΝΑ:

ΤΕΤΑΡΤΗ 29 ΟΚΤΩΒΡΗ, ΠΡΟΒΟΛΗ: WAKE UP, SERBIA! PUMPAJ

Επιστολή από τους φοιτητές της Σερβίας – Προτρέπουν τον κόσμο στη δημιουργία Συνελεύσεων Πολιτών

The post Θανατηφόρα αστικοποίηση στη Σερβία: Για τον 1 χρόνο από την εξέγερση & ενάντια στις πόλεις που σκοτώνουν first appeared on Aυτολεξεί.

Anarchism in Bulgaria has a long-standing history, going back to the 1870s. It includes participation in insurrections against the Ottoman Empire, as well as attempts to build independent communes. A vibrant movement of tens of thousands of people in the 1920s was crushed by the repression of the far-right monarchist regime in the 1930s and even more by the Stalinist dictatorship. While hundreds of anarchists ended up in Stalinist labour camps, some others continued to struggle in the mountains or in exile. We can see imprints of this movement in reconstructed Bulgarian anarchism after 1989, and its experience is sometimes debated – but more often omitted – in discussions about international anarchist history and theory. Yavor Tarinski has been devoted to researching the grassroots history of the Balkans for a long time.

*Please, refresh page if the file does not appear from the first time

The post Stories of Bulgarian Anarchism: Interview with Yavor Tarinski first appeared on Aυτολεξεί.

Τους τελευταίους έξι μήνες, η Σερβική κοινωνία βιώνει έναν πρωτόγνωρο αναβρασμό λαϊκών διαμαρτυριών και διεκδικήσεων, ακηδεμόνευτων πολιτικών ζυμώσεων από απλούς πολίτες, μορφών αυτο-οργάνωσης και άμεσης δημοκρατίας σε κατειλημμένα κτίρια και δημόσιους χώρους.

Η τραγική αφορμή για αυτή την κοινωνική έκρηξη υπήρξε η κατάρρευση της οροφής του σιδηροδρομικού σταθμού στο Νόβι Σαντ, το πρωινό της 1^ης Νοέμβρη 2024. Η ανακαίνιση του σταθμού και η επικείμενη πώλησή του σε εταιρεία κινεζικών συμφερόντων είχε διαφημιστεί από την κυβέρνηση και τα προσκείμενα μέσα ενημέρωσης σαν μια πράξη εκσυγχρονισμού. Η πτώση του θόλου του σταθμού προκάλεσε τον θάνατο 16 πολιτών.

Από την πρώτη στιγμή πραγματοποιήθηκαν πορείες πένθους και οργής. Οι διαδηλωτές που πλημμύριζαν τους δρόμους όλων των μεγάλων πόλεων της Σερβίας απαιτούσαν διαφάνεια στις έρευνες για τα αίτια της καταστροφής. Ήταν η σταγόνα που ξεχείλισε το ποτήρι απέναντι στο καθεστώς του προέδρου Βούτσιτς, του ανθρώπου που μέσα από διαφορετικές θέσεις κατέχει ηγεμονικά την εξουσία στη Σερβία τα τελευταία δέκα χρόνια. Οι διαμαρτυρίες για τη διαφθορά και τον αυταρχισμό του κράτους, για το ξεπούλημα δημόσιων υπηρεσιών και κτιρίων, για τον εξευγενισμό της πόλης του Βελιγραδίου που δυσχεραίνει την καθημερινή ζωή των κατοίκων ενώθηκαν μέσα από το τραγικό, εγκληματικό γεγονός που ταίριαξε όλες τις σκοτεινές πλευρές του καθεστώτος.

Οι πορείες εξελίχθηκαν σε ένα τεράστιο κύμα καταλήψεων πανεπιστημιακών κτιρίων από το φοιτητικό κίνημα. Η αρχή έγινε στις 25 Νοέμβρη, με το Τμήμα Θεατρικών Σπουδών στο Βελιγράδι, ως αντίδραση σε επίθεση που δέχτηκαν οι φοιτητές από παρακρατικούς έξω από τη σχολή τρεις μέρες νωρίτερα, όταν για πρώτη φορά έκλεισαν τον δρόμο στις 11.52 το πρωί – ώρα της καταστροφής στο Νόβι Σαντ – για να τηρήσουν ένα λεπτό σιωπής για κάθε θύμα.

Από τότε και μέχρι σήμερα, σχεδόν όλες οι Πανεπιστημιακές Σχολές στη Σερβία τελούν υπό κατάληψη. Όλο αυτό το διάστημα, το φοιτητικό κίνημα ανέπτυξε ευφάνταστες δράσεις κοινωνικού αγώνα, αυτο-οργανώθηκε μέσα από τις ολομέλειες των σπουδαστών, κάλεσε ανοιχτά όλους τους πολίτες να βιώσουν τη δημοκρατία μέσα από τοπικές συνελεύσεις άμεσης δημοκρατίας. Ταυτόχρονα, θέτονταν μικροί στόχοι και σημειώθηκαν σημαντικές πολιτικές νίκες. Η κυβέρνηση παραιτήθηκε τέλη Γενάρη (όχι, όμως, και ο ηγεμόνας πρόεδρος Βούτσιτς), ενώ έπειτα από δύο εβδομάδες κατάληψης στην Κρατική Ραδιοτηλεόραση, η εθνοσυνέλευση αποφάσισε τη διεξαγωγή ελεύθερου διαγωνισμού για τη συγκρότηση νέου συμβουλίου κι όχι απευθείας ανάθεση, για ένα όργανο που μέχρι τότε θεωρούταν σύμβολο χειραγώγησης και προπαγάνδας των ΜΜΕ.

Το θεμέλιο αυτού του επίμονου αγώνα, όπως διαπίστωσα και συζήτησα ο ίδιος όταν βρέθηκα στο Βελιγράδι, είναι η συνέπεια και η αυτο-πειθαρχία του φοιτητικού κινήματος ως προς τις αμεσοδημοκρατικές διαδικασίες, όπως και η διαρκής, συνειδητή προσπάθεια να παραμείνει αυτόνομο, ανεξάρτητο από τα πολιτικά οφέλη της αντιπολίτευσης και από τις προσπάθειες τρίτων, όπως αστυνομίας ή δημοσιογράφων να παρεισφρήσουν στο εσωτερικό του.

Αρχικά, οι φοιτητικές συνελεύσεις πραγματοποιούνται σε τακτά χρονικά διαστήματα μέσα στις κατειλημμένες σχολές. Εκεί αποφασίζονται ζητήματα αυτοδιαχείρισης των χώρων, συζητούνται τα επόμενα βήματα και οι δράσεις, θέτονται αρμοδιότητες και βάρδιες, συγκροτούνται ομάδες εργασίας για δημιουργικά θέματα ή για κύκλους αυτομόρφωσης. Ακόμα και για μικρά, διαδικαστικά ζητήματα, οι αποφάσεις παίρνονται εκεί. Οι ίδιοι οι φοιτητές αναγνωρίζουν πως αυτή είναι μια επιλογή που μπορεί να αποδεικνύεται χρονοβόρα ή να μοιάζει ‘γραφειοκρατική’, όμως προτιμούν με αυτόν τον τρόπο να διασφαλίσουν τη διαφάνεια και την ισοτιμία. Έχουν, αισθάνονται, τον χρόνο με το μέρος τους – άλλωστε σε κάθε συζήτηση, διάλογο, ζύμωση επιτυγχάνεται και μία νίκη.

Η είσοδος στις καταλήψεις των πανεπιστημίων και η συμμετοχή στις ολομέλειες γίνεται μόνο με επίδειξη ακαδημαϊκής ταυτότητας. Με αυτόν τον τρόπο προσπαθούν να αντιμετωπίσουν προβοκάτσιες ή παρείσακτους που θα επιχειρήσουν να χειραγωγήσουν την κατεύθυνση των συνελεύσεων. Ακόμα και έτσι, όμως, δεν εφησυχάζουν. Γνωρίζουν πως υπάρχουν πολλοί φοιτητές, υποστηρικτές του κυβερνώντος κόμματος, που μπορεί να συνεργαστούν με την αστυνομία ή άλλοι που θα πουλήσουν εσωτερικές πληροφορίες στον κίτρινο Τύπο. Όσο ήμουν στο Βελιγράδι, μου διηγήθηκαν μια αστεία ιστορία από συνέλευση σε πανεπιστημιακή κατάληψη. Υπήρχαν υποψίες για έναν φοιτητή που εμφανιζόταν πρώτη φορά στο κτίριο, έτσι ο συντονισμός των φοιτητών αποφάσισε να στήσει μια ψεύτικη συνέλευση, στην οποία μιλούσαν για αεροπειρατείες και άλλες τρελές δράσεις. Όταν ο άγνωστος φοιτητής προσπάθησε να τραβήξει βίντεο με το κινητό του – ενάντια, φυσικά, στους κανονισμούς της διαδικασίας – για να έχει αποδείξεις περί ‘τρομοκρατών’ φοιτητών, που ταιριάζει με το αφήγημα της κυβέρνησης, οδηγήθηκε εκτός συνέλευσης και κτιρίου.

Οι ολομέλειες που πραγματοποιούνται στις καταλήψεις και δίνουν τον ρυθμό και τον παλμό του φοιτητικού κινήματος δεν συνιστούν τους επίσημους, θεσμικούς φοιτητικούς συλλόγους, στους οποίους κυριαρχούν νεολαίες και παρατάξεις των μεγάλων κομμάτων εξουσίας. Η συμμετοχή στις ολομέλειες είναι τεράστια, με πολλά άτομα να προσέρχονται σε τέτοιες διαδικασίες για πρώτη φορά. Όπως είναι φυσικό, η νεολαία της θεσμικής αντιπολίτευσης, προσπάθησε από νωρίς να ενταχθεί σε αυτές και να κατευθύνει τη συζήτηση και τη στοχοθεσία του φοιτητικού κινήματος στην ατζέντα της κομματικής αντιπαράθεσης. Έτσι, για τη διασφάλιση της ανεξαρτησίας του κινήματος, αποφασίστηκε να μην εμφανίζονται πολιτικά ή κομματικά σύμβολα μέσα στις καταλήψεις και στις φοιτητικές πορείες, όπως επίσης και η παρουσία των ατόμων χωρίς δήλωση πολιτικής ή κομματικής ταυτότητας. Γρήγορα, όπως μου είπαν οι ίδιοι οι φοιτητές, οι όποιες προσπάθειες χειραγώγησης του κινήματος σταμάτησαν.

Ο αγώνας των φοιτητών και των φοιτητριών δεν περιορίζεται στο εσωτερικό των καταλήψεων. Μια σημαντική πτυχή του κινήματος έχει να κάνει με την εξωτερίκευση και διάχυση τόσο του διακυβεύματός του όσο και της μεθοδολογίας του. Με ανοιχτά καλέσματα προτρέπουν το σύνολο της κοινωνίας να σταθεί στο πλευρό τους, να ενεργοποιηθεί απέναντι σε ένα όχι απλά δυσλειτουργικό αλλά εγκληματικό κράτος, να διαμαρτυρηθεί δίχως φόβο για τη διαφθορά, τον αυταρχισμό, την αστυνομική βία, το ξεπούλημα τοπόσημων της χώρας σε πολυεθνικές εταιρείες ξενοδοχείων. Παράλληλα, καλούν τους πολίτες να αναπτύξουν δικούς τους κοινοτικούς θεσμούς άμεσης δημοκρατίας. Με δικά τους λόγια, όπως δημοσιεύτηκαν τον Μάρτη, «Για ένα μεγάλο διάστημα, η δημοκρατία γινόταν αντιληπτή ως εμπόδιο στην αποτελεσματική λήψη αποφάσεων. Κι όμως, οι ολομέλειές μας απέδειξαν το αντίθετο. Η άμεση δημοκρατία είναι η μόνη προσέγγιση που εξασφαλίζει ότι κανένας δεν θα αποκλείεται από τη λήψη αποφάσεων, που εγγυάται τη διαφάνεια και που εξασφαλίζει πως οι αποφάσεις αντανακλούν συνολικά τη θέληση του λαού. Οι συνελεύσεις (zborovi) πρέπει να γίνουν αντιληπτές όχι ως μια προσωρινή διέξοδος από τη σημερινή κρίση, αλλά ως μια μορφή σταθερής πίεσης από τον λαό ενάντια σε εκείνους που λένε ότι τον εκπροσωπούν – διεκδικώντας ξανά τη λαϊκή κυριαρχία που αναφέρεται στο Σύνταγμα. […] Οι φοιτητές/τριες δεν θεωρούμε τις συνελεύσεις ως μια προσωρινή απάντηση στα υπάρχοντα προβλήματα, αλλά ως μια κληρονομιά του πολύμηνου αγώνα μας και ως έναν μηχανισμό με τον οποίο θα διασφαλίζουμε πως ποτέ δεν θα βρεθούμε ξανά στην ίδια θέση [1]. Για αυτό σας καλούμε να οργανώσετε συνελεύσεις στις 28 Μαρτίου, αναγνωρίζοντας την κρισιμότητα αυτού του βήματος, και να κάνετε τη φωνή σας να ακουστεί σε όλη τη Σερβία σχετικά με το πώς πιστεύετε ότι μπορεί να δοθεί η λύση στην κρίση που αντιμετωπίζουμε. Η μόνη υπεύθυνη και πολιτικά τίμια λύση είναι αυτή στην οποία θα συμμετέχουμε όλες κι όλοι.»

Μια ακόμα κλιμάκωση κι ένωση του φοιτητικού αγώνα έγινε την Πρωτομαγιά, όταν για την επετειακή απεργιακή πορεία έγινε για πρώτη φορά κοινό κάλεσμα του συντονισμού των φοιτητών με τα μεγάλα εργατικά συνδικάτα της χώρας. Η συγκέντρωση είχε μεγάλη επιτυχία για τα δεδομένα της χώρας και ισχυροποίησε τον αγώνα των φοιτητών. Το επόμενο βράδυ, βρέθηκα σε έναν κατειλημμένο χώρο και συζήτησα με φοιτητές και φοιτήτριες σχετικά με μια πιθανή σύμπραξη με τους εργάτες. Ο απολογισμός της πρωτομαγιάτικης πορείας ήταν θετικός, αν και γύρω μου ακούστηκαν επιφυλάξεις σχετικά με τον μετριοπαθή ρόλο των μεγάλων συνδικάτων. Μια φοιτήτρια εξέφρασε την αυτοκριτική για τις διεκδικήσεις των φοιτητών ως αιτήματα της μεσαίας τάξης που δεν ανταποκρίνονται στα προβλήματα των ανθρακωρύχων και των εργατών σε μεταφορικές και άλλα χαμηλόμισθα επαγγέλματα της εργατικής τάξης.

Κουβεντιάζοντας για την εργατική τάξη στη Σερβία και τις συνθήκες ζωής σε επαρχιακές πόλεις, έγινε αναφορά και στις συνθήκες των εκλογών. Απλές εργατικές οικογένειες δέχονταν ανήμερα των εκλογών επισκέψεις από μαυροντυμένους κυρίους με φακέλους που περιέχουν τα σωστά ψηφοδέλτια. Έτσι, πολύ απλά, παρόλο που η πλειοψηφία της κοινωνίας είναι θετικά προσκείμενη στον αγώνα των φοιτητών ενάντια στη διαφθορά και ζητάει αλλαγή, δεν σημαίνει πως τη στιγμή των εκλογών θα καταφέρει ανεπηρέαστη να το δηλώσει. Επομένως, ποια είναι η στάση των φοιτητών ως προς τις εκλογές;

Όσο κι αν το πρόταγμα που υπερασπίζονται είναι οι αμεσοδημοκρατικές διαδικασίες, το φοιτητικό κίνημα δεν ζητάει την πτώση του κράτους ή κάποια αλλαγή πολιτεύματος. Όπως έγινε σαφές από τις ανακοινώσεις όλο αυτό το διάστημα του κοινωνικού αγώνα, προτείνουν τη δημιουργία λαϊκών συνελεύσεων από-τα-κάτω ως μηχανισμό πίεσης και διασφάλισης της ομαλής λειτουργίας των θεσμών, ως ένα ενεργό αντίβαρο απέναντι σε οποιαδήποτε εξουσιαστική αυθαιρεσία. Ως προς τη διακυβέρνηση, ωστόσο, δεν ζητούν να γίνει γενικά κι αόριστα διεξαγωγή των εκλογών και διαδοχή του ενός ισχυρού κόμματος στη θέση του άλλου.

Πρώτα και κύρια, στρέφονται καθαρά απέναντι στον δυνάστη Βούτσιτς που επανειλημμένα υπερβαίνει και καταπατά τον θεσμικό του ρόλο, που έχει διορίσει δικά του ανδρείκελα στην κυβέρνηση και στη δικαιοσύνη, που πρέπει να λογοδοτήσει για τη διαφθορά και το παρακράτος σε ανεξάρτητο δικαστήριο. Πέρα από αυτό, ωστόσο, οι φοιτητές έχουν δική τους πρόταση για τη διακυβέρνηση. Ήταν ένα θέμα που συζητήθηκε αρκετά τις ημέρες της Πρωτομαγιάς που βρέθηκα στο Βελιγράδι και η δυναμική συμμετοχή στην απεργιακή πορεία έδωσε τη δύναμη στους φοιτητές να το ανακοινώσουν. Στις 6 του Μάη, επικαλούμενοι το άρθρο 109 του Σέρβικου Συντάγματος για αυτο-διάλυση της εθνοσυνέλευσης σε εξαιρετικές περιπτώσεις, πρότειναν εκλογές. Σε περίπτωση που πράγματι η κυβέρνηση αποδεχόταν το κάλεσμα, το φοιτητικό κίνημα είχε ετοιμάσει μέσα από τις συνελεύσεις μια λίστα ατόμων κοινής αποδοχής, ακαδημαϊκών, δημοσιογράφων και άλλων δημόσιων προσώπων που θα στήριζε ως ανεξάρτητους υποψηφίους. Οι συνελεύσεις θα συνεχίζονταν ως ελεγκτικός μηχανισμός των εκλεγμένων σε μια επικοινωνία λαϊκού κινήματος και κυβερνώντων. Αυτή υπήρξε η πολιτική πρόταση του φοιτητικού κινήματος, την οποία ο πρόεδρος Βούτσιτς αρνήθηκε άβολα. Μέχρι σήμερα, ο αγώνας συνεχίζεται κι εξελίσσεται με μια αίσθηση αναμονής εκατέρωθεν.

Συζητώντας ο ίδιος με φοιτητές που αυτοπροσδιορίζονται ως μέλη του πιο ριζοσπαστικού χώρου, καταλήξαμε σε μια κοινή κριτική απέναντι στον πιο φιλελεύθερο χαρακτήρα των αιτημάτων του φοιτητικού κινήματος. Σε σημαντικό βαθμό εστιάζουν σε μια θεσμική εξυγίανση και όχι σε έναν δομικό μετασχηματισμό της κοινωνικής οργάνωσης, παρ’ όλο που φαίνεται να υπάρχει μια θετική προδιάθεση για κάτι τέτοιο σε σημαντικό κομμάτι τόσο του ίδιου του κινήματος όσο και της υπόλοιπης κοινωνίας. Σε καμία περίπτωση, βέβαια, αυτό δεν αναιρεί ή υποβαθμίζει τη σπουδαιότητα του αγώνα. Αυτό που εξελίσσεται στη Σερβία τούτες τις μέρες είναι ένα αυθόρμητο αλλά εξαιρετικά πειθαρχημένο και συγκροτημένο αυτο-οργανωμένο κίνημα από-τα-κάτω που έρχεται σε ευθεία σύγκρουση με ένα αυταρχικό και διεφθαρμένο καθεστώς. Και, όπως και να εξελιχθεί, είναι σίγουρο πως θα αφήσει μια τεράστια παρακαταθήκη πολιτικοποιώντας μια ολόκληρη γενιά, εξοικειώνοντας την παράλληλα με τα εργαλεία και τη φιλοσοφία της Άμεσης Δημοκρατίας.

Χρήστος Ποζίδης

18/5/2025, Αθήνα

[1] Η έντονη γραμματοσειρά από την ανακοίνωση των φοιτητών.

The post Για την αυτο-οργάνωση του φοιτητικού κινήματος στη Σερβία first appeared on Aυτολεξεί.

Δεν συγχέουμε ποτέ τις επιθυμίες μας με την πραγματικότητα, αλλά ερχόμαστε αντιμέτωποι με την πραγματικότητα όταν αυτή δεν μας ικανοποιεί. Προβλέπουμε, προτείνουμε, χωρίς να έχουμε αυταπάτες ότι όλα είναι δυνατά. Αλλά δεν σταυρώνουμε τα χέρια μας μπροστά στις δυσκολίες – αντιθέτως, αναζητούμε άλλες, πιθανές λύσεις.

Η βαλκανική ομοσπονδία είναι μια ιστορική αναγκαιότητα και αργά ή γρήγορα θα πραγματοποιηθεί, και αν σήμερα είμαστε πεπεισμένοι ότι η νέα Βουλγαρία, απαλλαγμένη από τον μπολσεβικισμό, είναι ικανή να κάνει ένα αποφασιστικό βήμα προς την υλοποίησή της, δεν αποκλείουμε καθόλου την ανωριμότητα των άλλων γειτονικών χωρών που διστάζουν να υιοθετήσουν αυτή την ιδέα ή να αναλάβουν την πρωτοβουλία.

Είναι γνωστό ότι οι Έλληνες, με την παραδοσιακή τους αντίληψη για την ομοσπονδία ως ομοσπονδία κρατών και όχι λαών, φοβούνται ότι θα βρεθούν σε άνιση θέση σε σχέση με τις άλλες περιφερειακές χώρες, ιδιαίτερα με το σλαβικό στοιχείο, λόγω του μικρότερου πληθυσμού τους και λόγω ιστορικών προκαταλήψεων. Οι Ρουμάνοι, από την άλλη πλευρά, έχουν την αυτοαντίληψη ότι είναι ένα μεγάλο έθνος -«η Γαλλία των Βαλκανίων»- και ότι δεν χρειάζονται ομοσπονδία. Και στη Γιουγκοσλαβία, η οποία αυτοαποκαλείται ομοσπονδία, ο εθνικισμός των εθνοτήτων που την απαρτίζουν, και ιδιαίτερα ο σοβινισμός των Σέρβων, ο οποίος τροφοδότησε χρόνιες φυγόκεντρες δυνάμεις, δεν έχει ακόμη αμβλυνθεί. Η ενσωμάτωση όμως της Βουλγαρίας σε μια κοινή ομοσπονδία με τους Γιουγκοσλάβους θα βοηθούσε πολύ στο να ξεπεραστούν ακριβώς οι αντιπαλότητες και οι επιδιώξεις εξουσίας και θα προωθούσε την ειρήνη -ιδιαίτερα μεταξύ των Κροατών και των Σλοβένων, στις σχέσεις τους με τους Σέρβους- μέσα από την ισορροπία που θα επέφερε.

Και αν, παρ’ όλα αυτά, η δημιουργία μιας τέτοιας ομοσπονδίας των λαών, όπως την παρουσιάζουμε, αποδειχθεί αδύνατη, θα αναζητηθεί μια άλλη μορφή κοινότητας, με διαφορετικές δομές των λαών που την αποτελούν, στη βάση ενός κοινωνικού συμβολαίου που θα καταρτιστεί και θα υιοθετηθεί με τρόπο και μορφή που θα επιτρέπει μια τέτοια συνύπαρξη. Αυτό πρέπει να αποτελέσει ένα όραμα σήμερα και να εκπονηθεί σε ένα σχέδιο, με τις κατάλληλες και αποδεκτές πτυχές για όλους.

Ομοσπονδία αυτόνομων Δήμων/Κομμούνων

Η μόνη δυνατότητα για την οικοδόμηση μιας νέας οργάνωσης της κοινωνίας σε ένα ευρύτερα δημοκρατικό πνεύμα, μέσω του συντονισμού όλων των δυνάμεων, με απόλυτο σεβασμό στον πλουραλισμό -την ποικιλομορφία των κοσμοθεωριών και των τάσεων- παρέχεται από την κοινωνική δομή του Δήμου/Κομμούνας που υπάρχει από την αρχαιότητα, και η οποία έχει διατηρηθεί ως ένα βαθμό παρά την επιβολή του έθνους-κράτους, με τον συγκεντρωτισμό του και τους επιβαλλόμενους αφύσικους θεσμούς του.

Ως μια πολύ φυσική προσέγγιση, θα γεννηθεί από τη συντονισμένη δράση των ταραγμένων μαζών στο πεδίο. Αυτή η φυσική και μη εξαναγκαστική συμμαχία, η οποία σε τέτοιες περιπτώσεις συνήθως σχηματίζεται, θα εκφραστεί σε γενικές συνελεύσεις όλου του πληθυσμού, οι οποίες θα αποτελούν τους πυρήνες των νέων δήμων. Έτσι συνέβη σε όλες τις επαναστάσεις. Στη Ρωσική Επανάσταση του Φεβρουαρίου 1917 ονομάστηκαν Συμβούλια, στην Ισπανική Επανάσταση του 1936 – Επιτροπές. Αλλά η ουσία, ανεξάρτητα από την ονομασία, είναι η ίδια: η άμεση έκφραση μιας κοινής λαϊκής βούλησης – η αυτοκυβέρνηση.

Αυτός ο πυρήνας της πολιτικής, ή πιο σωστά, της εδαφικής οργάνωσης ολόκληρης της κοινωνίας, είναι ταυτόχρονα ένα πολύπλοκο δίκτυο συντονισμού όλων των δραστηριοτήτων: διοικητικών, οικονομικών, πολιτιστικών, εκπαιδευτικών, δημοσίων έργων κ.λπ.

Σε κάθε ευρύτερο εδαφικό επίπεδο, οι δήμοι ομοσπονδοποιούνται ή συγχωνεύονται σε τοπικές, νομαρχιακές και περιφερειακές μονάδες σε μια κοινή Ομοσπονδία που εκπροσωπεί το σύνολο του πληθυσμού, η οποία αντικαθιστά το σημερινό Κράτος.

Οι λειτουργικές εξειδικευμένες δραστηριότητες διεξάγονται χωριστά και παράλληλα, κατά μήκος οριζόντιων και κάθετων γραμμών, σύμφωνα με το ίδιο ομοσπονδιακό μοντέλο και την ίδια πρακτική της ελευθερίας, του πλουραλισμού και του φεντεραλισμού.

Αυτή η νέα οργάνωση της ολόπλευρης κοινωνικής ζωής απαιτεί και εξασφαλίζει την ενεργή ΚΑΙ ζωντανή συμμετοχή κάθε ατόμου, όλων των ανθρώπων – η μόνη προϋπόθεση υπό την οποία η υποταγή στη θέληση των άλλων και η στέρηση της ελευθερίας είναι αδύνατη. Αυτή είναι η ΟΜΟΣΠΟΝΔΙΑ ΑΥΤΟΝΟΜΩΝ ΔΗΜΩΝ/ΚΟΜΜΟΥΝΩΝ.

The post Προς μια Βαλκανική Ομοσπονδία των Λαών (Χαντζίεφ, 1990) first appeared on Aυτολεξεί.

BAB2025 PROGRAM IS READY!

• All the events of Thursday, May 15, will take place at the Free Social Space Scholeio. All events of Friday, May 16, will take place at the Fabrika Yfanet squat, as well as the morning events of Saturday, May 17. The afternoon events of Saturday May 17 (key-topics 5 and 6) will return to Scholeio, from where the internationalist protest against capitalism, militarism, patriarchy and war will begin at 18:30. The day will conclude with live music back at Yfanet (21:00). All events of Sunday, May 18, will again take place at the Fabrika Yfanet squat.

• The Bookfair itself will be located at Fabrika Yfanet squat, from May 16 to May 18, and will be open:

  – Friday (May 16) and Sunday (May 18): 10:00–21:00
  – Saturday (May 17): 10:00–16:00 and 21:00–23:00.
  There will be many stalls/stands with books, newspapers, magazines, zines and other materials of participating groups, organizations, publishers, distributions and other projects of the international anarchist and anti-authoritarian movement.

• Forced Mobility: An Affective Physics (a photo and collage exhibition on borders and migration) will also be on display during these hours.

• The page of BAB 2025 will be regularly updated with links providing additional information about the various events and topics. A PDF version of the program (including a map of Thessaloniki) is available here. Additionally, a printed version of the schedule will be available during the festival.

PROGRAM / ΑΝΑΛΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ:

THURSDAY MAY 15:

FRIDAY MAY 16:

SATURDAY MAY 17:

SUNDAY MAY 18:

The post Balkan Anarchist Bookfair (PROGRAM) / Βαλκανικό Αναρχικό Φεστιβάλ Βιβλίου (ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ) 15-18/05 first appeared on Aυτολεξεί.

Σήμερα, οι ολομέλειες μιλούν για έναν νέο τύπο άμεσης δημοκρατίας.

~Dalibor Petrović[1]

Βλέπουμε ότι σε διαφορετικές χρονικές και χωρικές πραγματικότητες, σε στιγμές κοινωνικής αναταραχής, οι κοινωνίες αρχίζουν να κινούνται και να αυτοοργανώνονται. Υπάρχει ένα κοινό χαρακτηριστικό που συχνά συνδέει αυτές τις εμπειρίες – η ανάδυση θεσμών από τα κάτω, οι οποίοι επιτρέπουν την άμεση συμμετοχή των πολιτών. Τούτο αντανακλά αυτό που ο CLR James έχει ονομάσει ως καθολικό συναίσθημα προς την άμεση δημοκρατία.[2] Τέτοιοι δημοκρατικοί θεσμοί εμφανίστηκαν κατά τη διάρκεια της Γαλλικής Επανάστασης με τη μορφή τμηματικών συνελεύσεων,[3] στην ακμή της Αϊτινής Επανάστασης ως όργανα του λαού,[4] στα πρώτα στάδια της Ρωσικής Επανάστασης ως σοβιέτ,[5] καθώς και στη διάρκεια της Ισπανικής Επανάστασης με τη μορφή λαϊκών επιτροπών.[6]

Σήμερα η θεσμική έκφραση αυτής της επαναστατικής δημιουργικότητας μεταφέρεται από τα κοινωνικά κινήματα σε όλο τον κόσμο όταν αυτά αντιστέκονται στην αδικία. Το βλέπουμε επίσης στα Βαλκάνια, όπου ένας συγκεκριμένος θεσμός, ο οποίος προέρχεται και πάλι από τα κάτω, κάνει επίμονα την εμφάνισή του σε κάθε μεγάλη αναταραχή – αυτός της ολομέλειας (plenum) στον μετα-γιουγκοσλαβικό χώρο.

Η ολομέλεια, στο φαντασιακό των κοινωνικών κινημάτων της περιοχής, σημαίνει μια μορφή δημοκρατικής συνέλευσης ανοιχτής στη λαϊκή συμμετοχή. Ο Σέρβος δημοσιογράφος Nemanja Rujevic εξηγεί ότι αυτός ο λατινικός όρος (δηλαδή, ο όρος plenum) σημαίνει ουσιαστικά τη συμμετοχή του μεγαλύτερου δυνατού υποσυνόλου όλων των μελών.[7]  Για τους διαμαρτυρόμενους αυτό σημαίνει ότι όλες οι αποφάσεις που τους αφορούν και η γενική πορεία της κοινωνίας, πρέπει να λαμβάνονται από (ή τουλάχιστον να είναι ανοικτές στη συμμετοχή) της μεγαλύτερης δυνατής πλειοψηφίας. Με αυτή την έννοια, η ολομέλεια υποδηλώνει μια προσπάθεια προς την κατεύθυνση της άμεσης δημοκρατίας. Τα κοινωνικά κινήματα στον μετα-γιουγκοσλαβικό χώρο, λόγω του κοινού παρελθόντος και των γλωσσικών ομοιοτήτων τους, συνεχίζουν να επηρεάζουν το ένα το άλλο (γι’ αυτό και το κοινό λεξιλόγιο), μεταδίδοντας τις νεοεμφανιζόμενες δημοκρατικές σημασίες και προοπτικές πέρα από τα εθνικά σύνορα. Αντί για κάποια νοσταλγία για το παλιό συγκεντρωτικό σοσιαλιστικό παρελθόν, η εφαρμογή της ολομέλειας από τη βάση σηματοδοτεί τον αγώνα των καταπιεσμένων για αυτονομία – έναν αγώνα που μπορεί να παρατηρηθεί από την αρχαιότητα σε όλο τον κόσμο.

Η πρώτη σημαντική εμφάνισή της ολομέλειας ήταν αναμφισβήτητα στο φοιτητικό κίνημα του 2008-2009 στην Κροατία, το οποίο αγωνίστηκε για δωρεάν – δημόσια χρηματοδοτούμενη – τριτοβάθμια εκπαίδευση. Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου οι φοιτητές κατέλαβαν πάνω από 20 πανεπιστήμια σε όλη τη χώρα. Εγκαταλείποντας τα όργανα εκπροσώπησης των φοιτητών, το φοιτητικό κίνημα διαχειρίστηκε τις καταλήψεις και τις δράσεις του μέσω ολομελειών και ομάδων εργασίας. Αυτό όμως που είναι ακόμη πιο σημαντικό είναι ότι οι φοιτητές άνοιξαν τα όργανα λήψης αποφάσεων σε ολόκληρη την κοινωνία, μεταφέροντας έτσι τον αγώνα τους πέρα από την εκπαιδευτική σφαίρα και προς μια πιο γενικευμένη αντίθεση στο σύνολο του συστήματος.[8] Και παρόλο που με το πέρασμα του χρόνου η δυναμική του κινήματος εξασθένησε, εντούτοις (όπως θα δούμε παρακάτω), άφησε ισχυρή κληρονομιά άμεσης δημοκρατίας για την ευρύτερη περιοχή.

Το 2014, στη Βοσνία-Ερζεγοβίνη, έλαβε χώρα μια λαϊκή εξέγερση. Προκλήθηκε από την εκτεταμένη διαφθορά και την επιδείνωση των οικονομικών συνθηκών, με αιχμή του δόρατος την ιδιωτικοποίηση των εργοστασίων και τις μαζικές απολύσεις των εργαζομένων. Πολίτες από όλα τα κοινωνικά στρώματα βγήκαν στους δρόμους για να αντιταχθούν στην άρχουσα τάξη. Καίγοντας κυβερνητικά κτίρια στις μεγάλες πόλεις, οι Βόσνιοι, ξεκίνησαν ταυτόχρονα να δημιουργούν τις δικές τους ολομέλειες, όπου όλοι μπορούσαν να συμμετέχουν σε μακρές διαβουλεύσεις.[9] Με τις αρχές να μην μπορούν να καταστείλουν με ωμή βία τη λαϊκή εξέγερση και το δημοκρατικό της περιεχόμενο, οι τοπικές αρχές αναγκάστηκαν να υιοθετήσουν πολλά από τα αιτήματα του πλήθους, όπως την αναθεώρηση των ιδιωτικοποιήσεων, τον τερματισμό των υπερβολικών παροχών των πολιτικών, διάφορα κοινωνικά αιτήματα κ.λπ.[10] Και μολονότι οι ολομέλειες δεν μπόρεσαν τελικά να αλλάξουν ριζικά την πολιτική δομή στη Βοσνία-Ερζεγοβίνη, εντούτοις, άφησαν ανεξίτηλα τη σφραγίδα τους στην περιοχή.

Στη σημερινή Σερβία έχει επίσης ξεσηκωθεί ένα μαζικό κοινωνικό κίνημα, το οποίο βρίσκεται ενάντια στην ατιμωρησία και την απληστία της άρχουσας ελίτ. Με αφορμή την κατάρρευση του στεγάστρου του πρόσφατα ανακατασκευασμένου σιδηροδρομικού σταθμού στην πόλη Νόβι Σαντ τον Νοέμβριο του 2024, η οποία άφησε πίσω της 15 νεκρούς και δύο βαριά τραυματίες, ένα κύμα λαϊκής οργής συγκλονίζει τη χώρα. Εκατοντάδες χιλιάδες κατεβαίνουν στους δρόμους τακτικά, με πιο ενεργητικούς τους φοιτητές. Είναι ακριβώς το φοιτητικό κίνημα που διατύπωσε το θεσμό της ολομέλειας ως εναλλακτική λύση στο σύστημα αντιπροσώπευσης που εκτρέφει τη διαφθορά. Οργανώνοντας οριζόντια τις δραστηριότητες διαμαρτυρίας τους, μέσω των δικών τους ολομελειών, οι φοιτητές καλούν όλη την κοινωνία να υιοθετήσει αυτό το στοιχείο του δημοκρατικού προτάγματος ως πρακτική και ως ορίζοντα.[11] Όποια κι αν είναι η έκβαση αυτού του κινήματος, ένα είναι σίγουρο – έφερε για άλλη μια φορά την άμεση δημοκρατία στο προσκήνιο της δημόσιας συζήτησης στα Βαλκάνια και όχι μόνο.

Τέλος, στη Βόρεια Μακεδονία οι άνθρωποι ξεσηκώθηκαν ενάντια στην εκτεταμένη διαφθορά στη χώρα, τόσο χαρακτηριστική για τα ολιγαρχικά καπιταλιστικά συστήματα, η οποία οδήγησε σε μια ακόμη τραγωδία – την πυρκαγιά σε ένα νυχτερινό κέντρο (με αμφισβητούμενη άδεια λειτουργίας) στην πόλη Kočani στις 16 Μαρτίου 2025, όπου μάλιστα 59 νέοι άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους. Έχοντας εξοργιστεί με τους ισχυρούς και τους πλούσιους και την πάγια τακτική τους να δίνουν προτεραιότητα στα κέρδη τους έναντι των ανθρώπινων ζωών, η λαϊκή οργή γέμισε τους δρόμους των πόλεων σε όλη τη Βόρεια Μακεδονία. Μεταξύ των συνεχιζόμενων διαδηλώσεων υπάρχουν ήδη εκκλήσεις προς την κοινωνία να αυτοοργανωθεί στη βάση ολομελειών. Έχουν δημιουργηθεί ομάδες με ονόματα όπως «Φοιτητική Ολομέλεια», ενώ στην πρωτεύουσα τους, στα Σκόπια, έχουν αρχίσει να πραγματοποιούνται συνελεύσεις.[12] Όλα αυτά δείχνουν ελπιδοφόρα σημάδια ότι η λαϊκή επιθυμία για άμεση δημοκρατία είναι ακόμα ζωντανή και στη Βόρεια Μακεδονία. Ενδεικτική είναι η ανακοίνωση που εξέδωσε η άτυπη ομάδα Promeni.mk, μια συλλογικότητα που υποστηρίζει τις ανεξάρτητες και μη κομματικές διαμαρτυρίες, που απορρίπτει την πολιτική εκπροσώπηση και καλεί αντ’ αυτού σε λαϊκή αυτενέργεια:

Αρκετά με την αποδοχή της αδικίας ως «φυσιολογικό πράγμα»! Η Μακεδονία βυθίζεται στη διαφθορά, την ανικανότητα και την απελπισία και κανείς δεν κάνει τίποτα γι’ αυτό. Η έλλειψη οργανωμένων διαμαρτυριών είναι τρομακτική – ήρθε η ώρα οι πολίτες να αναλάβουν οι ίδιοι τις ευθύνες τους! Δεν χρειάζεται να περιμένουν πια «κάποιον άλλον» να κάνει κάτι. Εμείς είμαστε αυτοί που θα κάνουμε τη διαφορά.[13]

Όλες αυτές οι περιπτώσεις έρχονται να δείξουν ότι το καθολικό συναίσθημα προς την άμεση δημοκρατία είναι παρόν και ζωντανό μέσα στα κοινωνικά κινήματα και στις αναταραχές σε όλη τη μετα-γιουγκοσλαβική περιοχή. Ξανά και ξανά τα διαμαρτυρόμενα πλήθη φέρνουν στο προσκήνιο το θεσμό της ολομέλειας από τη βάση ως μέσο και σκοπό για την επίτευξη της κοινωνικής δικαιοσύνης. Το ερώτημα που παραμένει είναι αν οι ολομέλειες θα μπορέσουν να διατηρήσουν μια μακροχρόνια λειτουργία, η οποία να ξεπερνά την ακμή των κοινωνικών εξεγέρσεων και να σχηματίσουν συνομοσπονδίες μεταξύ τους, ώστε να αναδυθεί ένα νέο οργανωτικό μοντέλο από τα κάτω και να αμφισβητήσει το status quo. Δύο πράγματα μπορούν να μας δώσουν ελπίδα για τη δυνατότητα μιας τέτοιας προοπτικής: αφενός, η επιμονή με την οποία ο θεσμός της ολομέλειας επανέρχεται στο προσκήνιο του δημόσιου διαλόγου και της κοινωνικής πρακτική και αφετέρου, το γεγονός ότι στην πόλη Μάριμπορ της Σλοβενίας – μια ακόμη μετα-γιουγκοσλαβική χώρα – ένα κίνημα βάσης καταφέρνει να διατηρεί ένα λειτουργικό δίκτυο συνελεύσεων πολιτών σε περίπου 10 συνοικίες της πόλης για πάνω από 10 χρόνια.[14]  Ό,τι κι αν επιφυλάσσει το μέλλον, τέτοιες εξελίξεις μας δίνουν την ελπίδα ότι ένας άλλος κόσμος είναι εφικτός και μας εμπνέουν να δράσουμε κι εμείς από τη μεριά μας στις δικές μας γεωγραφίες.

[1] Rujević, Nemanja. “The Ćaci Do Not Want a Plenum.” Vreme, March 5, 2025. https://vreme.com/en/vesti/caci-nece-plenum/

[2] Susan Craig (ed.): Contemporary Carribean: A Sociological Reader (Maracas: The College Press, 1981), 23.

[3] Albert Soboul: The Sans Culottes: The Popular Movement and Revolutionary Government, 1793–1794 (New York: Doubleday & Co., 1972), 95.

[4] Sudhir Hazareesingh: Black Spartacus: The Epic Life of Toussaint Louverture (London: Penguin Books, 2021), p147.

[5] Suzi Weissman: ‘The Russian Revolution and Workers Democracy‘ in Against the Current, No. 188, May/June 2017 [available online at  https://www.marxists.org/history/etol/newspape/atc/4975.html%5D

[6] Gaston Leval: Collectives in the Spanish revolution: Detailed account of worker-controlled agriculture, industry and public services in revolutionary Spain during the civil war. (London: Freedom Press, 1975). [available online at https://theanarchistlibrary.org/library/gaston-leval-collectives-in-the-spanish-revolution#toc22%5D

[7] Rujević, Nemanja. “The Ćaci Do Not Want a Plenum.” Vreme, March 5, 2025. https://vreme.com/en/vesti/caci-nece-plenum/

[8] Horvat, Srećko, and Igor Štiks. “The New Balkan Revolts: From Protests to Plenums, and Beyond.” openDemocracy, March 12, 2014. https://www.opendemocracy.net/en/can-europe-make-it/new-balkan-revolts-from-protests-to-plenums-and-beyond/.

[9] Europe Solidaire Sans Frontières. “Bosnia and Herzegovina: Plenums, Power, Politics.” January 28, 2014. https://www.europe-solidaire.org/spip.php?article32246.

[10] Horvat, Srećko, and Igor Štiks. “The New Balkan Revolts: From Protests to Plenums, and Beyond.” openDemocracy, March 12, 2014. https://www.opendemocracy.net/en/can-europe-make-it/new-balkan-revolts-from-protests-to-plenums-and-beyond/.

[11] Mašina. “Students from All Over Serbia on Their Way to Belgrade: ‘Every Corner of the Country Echoes with One Voice’.” LeftEast, March 14, 2025. https://lefteast.org/students-from-all-over-serbia-on-their-way-to-belgrade-every-corner-of-the-country-echoes-with-one-voice/.

[12] Europe Solidaire Sans Frontières. ” ‘Everyone to the Plenum!’: The Beginning of Self-Organisation in North Macedonia.” Accessed March 23, 2025. https://www.europe-solidaire.org/spip.php?article74112.

[13] Europe Solidaire Sans Frontières. ” ‘Everyone to the Plenum!’: The Beginning of Self-Organisation in North Macedonia.” Accessed March 23, 2025. https://www.europe-solidaire.org/spip.php?article74112.

[14] IMZ Maribor (Iniciativa Mestni Zbor) and Alexandria Shaner. “IMZ: 10 Years of Citizens’ Assemblies.” Αυτολεξεί. https://www.aftoleksi.gr/2023/03/29/10-chronia-syneleyseon-geitonias-marimpor-tis-slovenias/

The post Οι ολομέλειες (plenums) στον μετα-γιουγκοσλαβικό χώρο first appeared on Aυτολεξεί.