Αυτό που προετοιμάζει τους ανθρώπους για μία ολοκληρωτική κυριαρχία στον μη ολοκληρωτικό κόσμο είναι το γεγονός ότι η μοναξιά, που κάποτε ήταν μια οριακή εμπειρία που συνήθως υφίστατο σε ορισμένες οριακές κοινωνικές συνθήκες όπως τα γηρατειά, έχει γίνει μια καθημερινή εμπειρία…

~ Από τις Απαρχές του ολοκληρωτισμού (1951) της Χάνα Άρεντ

«Παρακαλώ γράφετε τακτικά, αλλιώς θα πεθάνω εδώ έξω». Η Χάνα Άρεντ συνήθως δεν ξεκινούσε τις επιστολές προς τον σύζυγό της με αυτόν τον τρόπο, αλλά την άνοιξη του 1955 βρέθηκε μόνη σε μια «έρημο». Μετά την έκδοση του βιβλίου Οι απαρχές του ολοκληρωτισμού, προσκλήθηκε να εργαστεί ως επισκέπτρια λέκτορας στο Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνια, στο Μπέρκλεϊ. Δεν της άρεσε η πνευματική ατμόσφαιρα εκεί. Οι συνάδελφοί της δεν είχαν αίσθηση του χιούμορ και το σύννεφο του μακαρθισμού κάλυπτε την κοινωνική ζωή. Της είπαν ότι θα υπήρχαν 30 φοιτητές στις προπτυχιακές της τάξεις: υπήρχαν 120 σε καθεμία. Μισούσε να βρίσκεται στο βήμα και να δίνει διαλέξεις κάθε μέρα: «Απλά δεν μπορώ να εκτίθεμαι στο κοινό πέντε φορές την εβδομάδα – με άλλα λόγια, να μην ξεφεύγω ποτέ από το δημόσιο βλέμμα. Νιώθω σαν να πρέπει να ψάχνω τον εαυτό μου». Η μόνη όαση που βρήκε ήταν σε έναν λιμενεργάτη από το Σαν Φρανσίσκο που έγινε φιλόσοφος, τον Έρικ Χόφερ – αλλά δεν ήταν σίγουρη ούτε γι’ αυτόν: είπε στον φίλο της Καρλ Γιάσπερς ότι ο Χόφερ ήταν «το καλύτερο πράγμα που έχει να προσφέρει αυτή η χώρα»· είπε στον σύζυγό της Χάινριχ Μπλύχερ ότι ο Χόφερ ήταν «πολύ γοητευτικός, αλλά όχι έξυπνος».

Η Άρεντ γνώριζε καλά τις περιόδους μοναξιάς. Από μικρή ηλικία, είχε μια έντονη αίσθηση ότι ήταν διαφορετική, μια ξένη, μια παρία, και συχνά προτιμούσε να είναι μόνη της. Ο πατέρας της πέθανε από σύφιλη όταν ήταν επτά ετών. Προσποιήθηκε κάθε είδους ασθένεια για να αποφύγει να πάει στο σχολείο ως παιδί, ώστε να μπορεί να μείνει στο σπίτι. Ο πρώτος της σύζυγος την άφησε στο Βερολίνο μετά την πυρπόληση του Ράιχσταγκ. Ήταν ανιθαγενής για σχεδόν 20 χρόνια. Αλλά, όπως γνώριζε η Άρεντ, η μοναξιά είναι μέρος της ανθρώπινης ύπαρξης. Όλοι νιώθουν μόνοι από καιρό σε καιρό.

Το να γράφουμε για τη μοναξιά συχνά εμπίπτει σε ένα από τα δύο στρατόπεδα: το υπερβολικά επιεικές ή αυτό της ορθολογικής ιατρικοποίησης που αντιμετωπίζει τη μοναξιά ως κάτι που πρέπει να θεραπευτεί. Και οι δύο προσεγγίσεις αφήνουν τον αναγνώστη λίγο παγωμένο. Η μία βυθίζεται στη μοναξιά, ενώ η άλλη προσπαθεί να την εξαλείψει εντελώς. Και αυτό οφείλεται εν μέρει στο ότι η μοναξιά είναι τόσο δύσκολο να επικοινωνηθεί. Μόλις αρχίζουμε να μιλάμε για τη μοναξιά, μετατρέπουμε μια από τις πιο βαθιά βιωμένες ανθρώπινες εμπειρίες σε αντικείμενο στοχασμού και υποκείμενο λογικής. Η γλώσσα αποτυγχάνει να συλλάβει τη μοναξιά επειδή η μοναξιά είναι ένας καθολικός όρος που εφαρμόζεται σε μια συγκεκριμένη εμπειρία. Ο καθένας βιώνει τη μοναξιά, αλλά τη βιώνει διαφορετικά.

Ως λέξη, η «μοναξιά» είναι σχετικά νέα στην αγγλική γλώσσα. Μία από τις πρώτες χρήσεις της ήταν στην τραγωδία του Ουίλιαμ Σαίξπηρ Άμλετ, η οποία γράφτηκε γύρω στο 1600. Ο Πολώνιος παρακαλεί την Οφηλία: «Διάβασε αυτό το βιβλίο, αυτή η εμφάνιση μιας τέτοιας ασχολίας μπορεί να χρωματίσει τη μοναξιά σου» (τη συμβουλεύει να διαβάσει ένα βιβλίο προσευχών, ώστε κανείς να μην την υποψιαστεί ότι είναι μόνη της – εδώ η έννοια αφορά το γεγονός ότι δεν βρίσκεται μαζί με άλλους και όχι το άισθημα ότι θα ήθελε να ήταν).

Καθ’ όλη τη διάρκεια του 16ου αιώνα, η μοναξιά συχνά αναφερόταν στα κηρύγματα για να τρομάξει τους εκκλησιαζόμενους από την αμαρτία – οι άνθρωποι καλούνταν να φανταστούν τον εαυτό τους σε μοναχικά μέρη όπως η κόλαση ή ο τάφος. Αλλά μέχρι και τον 17ο αιώνα, η λέξη εξακολουθούσε να χρησιμοποιείται σπανίως. Το 1674, ο Άγγλος φυσιοδίφης John Ray συμπεριέλαβε τη «μοναξιά» σε μια λίστα με λέξεις που χρησιμοποιούνταν σπάνια και την όρισε ως όρο που περιγράφει μέρη και ανθρώπους «μακριά από τους γείτονες». Έναν αιώνα αργότερα, η λέξη δεν είχε αλλάξει πολύ. Στο Λεξικό της Αγγλικής Γλώσσας του Samuel Johnson (1755), ο ίδιος περιέγραψε το επίθετο «μοναχικός» αποκλειστικά με βάση την κατάσταση του να είναι κανείς μόνος (η «μοναχική αλεπού») ή ένα έρημο μέρος («μοναχικοί βράχοι») – όπως ακριβώς ο Σαίξπηρ χρησιμοποίησε τον όρο στο παράδειγμα από τον Άμλετ παραπάνω.

Μέχρι τον 19ο αιώνα, η μοναξιά αναφερόταν σε μια πράξη –τη διάσχιση ενός κατωφλίου ή το ταξίδι σε ένα μέρος έξω από μια πόλη– και είχε λιγότερη σχέση με το συναίσθημα. Οι περιγραφές της μοναξιάς και της εγκατάλειψης χρησιμοποιούνταν για να προκαλέσουν τον τρόμο της ανυπαρξίας στους ανθρώπους, για να τους κάνουν να φανταστούν μια απόλυτη απομόνωση, αποκομμένους από τον κόσμο και την αγάπη του Θεού. Και κατά κάποιο τρόπο, αυτό έχει νόημα. Η πρώτη αρνητική λέξη που είπε ο Θεός για τη δημιουργία του στη Βίβλο εμφανίζεται στη Γένεση αφού δημιούργησε τον Αδάμ: «Και είπε ο Κύριος ο Θεός: “Δεν είναι καλό να είναι μόνος ο άνθρωπος· θα του φτιάξω μία σύντροφο που να του ταιριάζει”».

Ο ολοκληρωτισμός βρήκε έναν τρόπο να μετατρέψει την περιστασιακή μοναξιά σε μια μόνιμη κατάσταση ύπαρξης.

Τον 19ο αιώνα, εν μέσω της νεωτερικότητας, η μοναξιά έχασε τη σύνδεσή της με τη θρησκεία και άρχισε να συνδέεται με κοσμικά συναισθήματα αποξένωσης. Η χρήση του όρου άρχισε να αυξάνεται απότομα μετά το 1800 με την άφιξη της Βιομηχανικής Επανάστασης και συνέχισε την ανοδική του πορεία μέχρι τη δεκαετία του 1990, όπου και σταθεροποιήθηκε, για να αυξηθεί ξανά τις πρώτες δεκαετίες του 21ου αιώνα. Η μοναξιά απέκτησε χαρακτήρα και αιτία στο έργο του Χέρμαν Μέλβιλ “Bartleby, the Scrivener: A Story of Wall Street” (1853), στους ρεαλιστικούς πίνακες του Έντουαρντ Χόπερ και στο ποίημα του Τ.Σ. Έλιοτ The Waste Land (1922). Ενσωματώθηκε στο κοινωνικό και πολιτικό τοπίο, ρομαντικοποιήθηκε, ποιητικοποιήθηκε, θρηνήθηκε.

Αλλά στα μέσα του 20ού αιώνα, η Άρεντ προσέγγισε τη μοναξιά διαφορετικά. Για εκείνη, ήταν κάτι που μπορούσε να γίνει και κάτι που βιωνόταν. Τη δεκαετία του 1950, καθώς προσπαθούσε να γράψει ένα βιβλίο για τον Καρλ Μαρξ στο απόγειο του μακαρθισμού, άρχισε να σκέφτεται τη μοναξιά σε σχέση με την ιδεολογία και τον τρόμο. Η Άρεντ πίστευε ότι η ίδια η εμπειρία της μοναξιάς είχε αλλάξει υπό τις συνθήκες ολοκληρωτισμού:

«Αυτό που προετοιμάζει τους ανθρώπους για μία ολοκληρωτική κυριαρχία στον μη ολοκληρωτικό κόσμο είναι το γεγονός ότι η μοναξιά, που κάποτε ήταν μια οριακή εμπειρία που συνήθως υφίστατο σε ορισμένες περιθωριακές κοινωνικές συνθήκες όπως τα γηρατειά, έχει γίνει μια καθημερινή εμπειρία των συνεχώς αυξανόμενων μαζών του αιώνα μας».

Ο ολοκληρωτισμός στην εξουσία βρήκε έναν τρόπο να μετατρέψει την περιστασιακή εμπειρία της μοναξιάς σε μια μόνιμη κατάσταση ύπαρξης. Μέσω της χρήσης της απομόνωσης και του τρόμου, τα ολοκληρωτικά καθεστώτα δημιούργησαν τις συνθήκες για τη μοναξιά και, στη συνέχεια, εκμεταλλεύτηκαν τη μοναξιά των ανθρώπων μέσω της ιδεολογικής προπαγάνδας.

***

Προτού η Άρεντ φύγει για να διδάξει στο Μπέρκλεϊ, είχε δημοσιεύσει μία μελέτη με θέμα «Ιδεολογία και Τρόμος» (1953), η οποία ασχολούνταν με την απομόνωση, τη μοναξιά και την αποξένωση, σε ένα Festschrift για τα 70ά γενέθλια του Γιάσπερς. Αυτό το δοκίμιο, μαζί με το βιβλίο της Οι απαρχές του ολοκληρωτισμού, αποτέλεσαν τη βάση για το υπερφορτωμένο μάθημά της στο Μπέρκλεϊ, «Ολοκληρωτισμός». Το μάθημα χωριζόταν σε τέσσερα μέρη: την παρακμή των πολιτικών θεσμών, την ανάπτυξη των μαζών, τον ιμπεριαλισμό και την ανάδυση των πολιτικών κομμάτων ως ομάδες ιδεολογικών συμφερόντων. Στην εναρκτήρια διάλεξή της, πλαισίωσε το μάθημα αναφερόμενη στο πώς η σχέση μεταξύ πολιτικής θεωρίας και πολιτικής έχει γίνει αμφίβολη στη σύγχρονη εποχή. Υποστήριξε ότι υπήρχε μια αυξανόμενη, γενική προθυμία να καταργηθεί η θεωρία και να προάγονται αντ’ αυτού οι απλές απόψεις και οι ιδεολογίες. «Πολλοί», είπε, «νομίζουν ότι μπορούν να απαλλαγούν εντελώς από τη θεωρία, κάτι που φυσικά σημαίνει μόνο ότι θέλουν η δική τους θεωρία, που αποτελεί τη βάση των δικών τους δηλώσεων, να γίνει αποδεκτή ως η αλήθεια του ευαγγελίου».

Η Άρεντ αναφερόταν στον τρόπο με τον οποίο η «ιδεολογία» είχε χρησιμοποιηθεί ως επιθυμία διαχωρισμού της σκέψης από την πράξη – η «ιδεολογία» προέρχεται από τη γαλλική idéologie και χρησιμοποιήθηκε για πρώτη φορά κατά τη διάρκεια της Γαλλικής Επανάστασης, αλλά δεν έγινε δημοφιλής μέχρι τη δημοσίευση του έργου των Μαρξ και Φρίντριχ Ένγκελς Η Γερμανική Ιδεολογία (γραμμένο το 1846) και αργότερα του Καρλ Μάνχαϊμ Ιδεολογία και Ουτοπία (1929), το οποίο και σχολίασε για την Die Gesellschaft το 1930.

Το 1958, μια αναθεωρημένη έκδοση του «Ιδεολογία και Τρόμος» προστέθηκε ως νέο συμπέρασμα στη δεύτερη έκδοση του Οι απαρχές του ολοκληρωτισμού.

Οι Απαρχές είναι ένα έργο 600 σελίδων, χωρισμένο σε τρία μέρη σχετικά με τον αντισημιτισμό, τον ιμπεριαλισμό και τον ολοκληρωτισμό. Καθώς η Άρεντ εργαζόταν πάνω σε αυτό, το κείμενο άλλαζε με την πάροδο του χρόνου, ώστε να ενσωματώσει νέες πληροφορίες για τον Χίτλερ και τον Στάλιν, όπως αναδύονταν από την Ευρώπη. Το αρχικό συμπέρασμα, που δημοσιεύτηκε το 1951, αντανακλούσε το γεγονός ότι, ακόμη κι αν τα ολοκληρωτικά καθεστώτα εξαφανίζονταν από τον κόσμο, τα στοιχεία του ολοκληρωτισμού θα παρέμεναν. «Οι ολοκληρωτικές λύσεις», έγραψε, «μπορεί κάλλιστα να επιβιώσουν από την πτώση των ολοκληρωτικών καθεστώτων με τη μορφή ισχυρών πειρασμών που θα εμφανίζονται κάθε φορά που φαίνεται αδύνατο να ανακουφιστεί η πολιτική, κοινωνική ή οικονομική δυστυχία με τρόπο αντάξιο του ανθρώπου». Όταν η Άρεντ πρόσθεσε το «Ιδεολογία και Τρόμος» στις Απαρχές το 1958, το περιεχόμενο του έργου άλλαξε. Τα στοιχεία του ολοκληρωτισμού ήταν πολυάριθμα, αλλά στη μοναξιά βρήκε την ουσία της ολοκληρωτικής διακυβέρνησης και το κοινό έδαφος του τρόμου.

Γιατί η μοναξιά δεν είναι προφανής; Η απάντηση της Άρεντ ήταν: επειδή η μοναξιά αποκόπτει ριζικά τους ανθρώπους από την ανθρώπινη επαφή. Η ίδια ορίζει τη μοναξιά ως ένα είδος ερημιάς όπου ένα άτομο αισθάνεται εγκαταλελειμμένο από κάθε κοσμικότητα και ανθρώπινη συντροφικότητα, ακόμα και όταν περιβάλλεται από άλλους. Η λέξη που χρησιμοποίησε στη μητρική της γλώσσα για τη μοναξιά ήταν Verlassenheit – μια κατάσταση εγκαταλελειμμένου ή εγκατάλειψης. Η μοναξιά, υποστήριξε, βρίσκεται «μεταξύ των πιο ριζοσπαστικών και απελπισμένων εμπειριών του ανθρώπου», επειδή στη μοναξιά δεν είμαστε σε θέση να συνειδητοποιήσουμε πλήρως την ικανότητά μας για δράση ως ανθρώπινα όντα. Όταν βιώνουμε μοναξιά, χάνουμε την ικανότητα να βιώσουμε οτιδήποτε άλλο· και, εντός της μοναξιάς, δεν είμαστε σε θέση να κάνουμε νέα ξεκινήματα.

Ο ολοκληρωτισμός καταστρέφει την ικανότητα του ανθρώπου να σκέφτεται, ενώ στρέφει τον καθένα στη μοναχική του απομόνωση ενάντια σε όλους τους άλλους.

Για να δείξει γιατί η μοναξιά είναι η ουσία του ολοκληρωτισμού και το κοινό έδαφος του τρόμου, η Άρεντ διέκρινε την απομόνωση από τη μοναξιά και τη μοναξιά από τη μοναχικότητα. Η απομόνωση, υποστήριξε, είναι μερικές φορές απαραίτητη για τη δημιουργική δραστηριότητα. Ακόμα και η απλή ανάγνωση ενός βιβλίου, λέει, απαιτεί κάποιο βαθμό απομόνωσης. Κάποιος πρέπει σκόπιμα να απομακρυνθεί από τον κόσμο ώστε να δημιουργήσει χώρο για την εμπειρία της μοναχικότητας, αλλά, όταν μείνει μόνος, είναι πάντα σε θέση να γυρίσει πίσω:

«Η απομόνωση και η μοναξιά δεν είναι το ίδιο. Μπορώ να είμαι απομονωμένος – δηλαδή σε μια κατάσταση στην οποία δεν μπορώ να δράσω, επειδή δεν υπάρχει κανείς που να μπορεί να δράσει μαζί μου – χωρίς να νιώθω μόνος· και μπορώ να είμαι μόνος –δηλαδή σε μια κατάσταση στην οποία ως άτομο νιώθω εγκαταλελειμμένος από κάθε ανθρώπινη συντροφιά– χωρίς να είμαι απομονωμένος».

Ο ολοκληρωτισμός χρησιμοποιεί την απομόνωση για να στερήσει από τους ανθρώπους την ανθρώπινη συντροφιά, καθιστώντας αδύνατη τη δράση στον κόσμο, καταστρέφοντας παράλληλα τον χώρο της μοναχικότητας. Ο σιδερένιος δεσμός του ολοκληρωτισμού, όπως τον αποκαλεί Άρεντ, καταστρέφει την ικανότητα του ανθρώπου να κινείται, να δρα και να σκέφτεται, ενώ στρέφει κάθε άτομο στη μοναχική του απομόνωση ενάντια σε όλους τους άλλους και στον εαυτό του. Ο κόσμος γίνεται μια ερημιά, όπου ούτε η εμπειρία ούτε η σκέψη είναι δυνατές.

Τα ολοκληρωτικά κινήματα χρησιμοποιούν την ιδεολογία για να απομονώσουν άτομα. Απομόνωση σημαίνει «να κάνεις ένα άτομο να είναι ή να παραμένει μόνο του ή μακριά από τους άλλους». Η Άρεντ αφιερώνει το πρώτο μέρος του βιβλίου «Ιδεολογία και Τρόμος» αναλύοντας τις «συνταγές των ιδεολογιών» στα βασικά τους συστατικά για να δείξει πώς γίνεται αυτό:

• Οι ιδεολογίες είναι αποκομμένες από τον κόσμο της βιωμένης εμπειρίας και αποκλείουν τη δυνατότητα νέας εμπειρίας.
• Οι ιδεολογίες ασχολούνται με τον έλεγχο και την πρόβλεψη της πορείας της ιστορίας.
• Οι ιδεολογίες δεν εξηγούν τι είναι, εξηγούν τι γίνεται.
• Οι ιδεολογίες βασίζονται σε λογικές διαδικασίες σκέψης που είναι αποκομμένες από την πραγματικότητα.
• Η ιδεολογική σκέψη επιμένει σε μια «αληθινότερη πραγματικότητα», η οποία κρύβεται πίσω από τον κόσμο των αισθητών πραγμάτων.

Ο τρόπος που σκεφτόμαστε τον κόσμο επηρεάζει τις σχέσεις που έχουμε με τους άλλους και με τον εαυτό μας. Ενσταλάζοντας ένα μυστικό νόημα σε κάθε γεγονός και εμπειρία, τα ιδεολογικά κινήματα αναγκάζονται να αλλάξουν την πραγματικότητα σύμφωνα με τους ισχυρισμούς τους μόλις έρθουν στην εξουσία. Και αυτό σημαίνει ότι κανείς δεν μπορεί πλέον να εμπιστεύεται την πραγματικότητα των δικών του βιωμάτων στον κόσμο. Αντίθετα, διδάσκεται να μην εμπιστεύεται τον εαυτό του και τους άλλους και να βασίζεται πάντα στην ιδεολογία του κινήματος, η οποία πρέπει να είναι σωστή.

Αλλά για να κάνετε τα άτομα ευάλωτα στην ιδεολογία, πρέπει πρώτα να καταστρέψετε τη σχέση τους με τον εαυτό τους και τους άλλους κάνοντάς τα σκεπτικιστικά και κυνικά, έτσι ώστε να μην μπορούν πλέον να βασίζονται στη δική τους κρίση:

Όπως ακριβώς ο τρόμος, ακόμη και στην προ-ολοκληρωτική, απλώς τυραννική του μορφή, καταστρέφει όλες τις σχέσεις μεταξύ των ανθρώπων, έτσι και η αυτοκατανάλωση της ιδεολογικής σκέψης καταστρέφει κάθε σχέση με την πραγματικότητα. Η προετοιμασία έχει επιτύχει όταν οι άνθρωποι έχουν χάσει την επαφή με τους συνανθρώπους τους καθώς και με την πραγματικότητα γύρω τους· γιατί μαζί με αυτές τις επαφές, οι άνθρωποι χάνουν την ικανότητα τόσο της εμπειρίας όσο και της σκέψης. Το ιδανικό υποκείμενο της ολοκληρωτικής διακυβέρνησης δεν είναι ο πεπεισμένος ναζί ή ο πεπεισμένος κομμουνιστής, αλλά άνθρωποι για τους οποίους η διάκριση μεταξύ γεγονότος και μυθοπλασίας (δηλαδή, η πραγματικότητα της εμπειρίας) και η διάκριση μεταξύ αληθούς και ψευδούς (δηλαδή, τα πρότυπα της σκέψης) δεν υπάρχουν πλέον.

Η οργανωμένη μοναξιά, που προέρχεται από την ιδεολογία, οδηγεί σε τυραννική σκέψη και καταστρέφει την ικανότητα ενός ατόμου να διακρίνει μεταξύ γεγονότος και μυθοπλασίας – να κάνει κρίσεις. Στη μοναξιά, κάποιος δεν είναι σε θέση να διεξάγει μια συζήτηση με τον εαυτό του, επειδή η ικανότητά του να σκέφτεται είναι σε κίνδυνο. Η ιδεολογική σκέψη μάς απομακρύνει από τον κόσμο της βιωμένης εμπειρίας, λιμοκτονεί τη φαντασία, αρνείται την πολλαπλότητα και καταστρέφει τον χώρο μεταξύ των ανθρώπων που τους επιτρέπει να σχετίζονται μεταξύ τους με ουσιαστικούς τρόπους. Και μόλις η ιδεολογική σκέψη ριζώσει, η εμπειρία και η πραγματικότητα δεν επηρεάζουν πλέον τη σκέψη. Αντίθετα, η εμπειρία συμμορφώνεται με την ιδεολογία στη σκέψη. Γι’ αυτό, όταν η Άρεντ μιλά για τη μοναξιά, δεν μιλά μόνο για τη συναισθηματική εμπειρία της μοναξιάς: μιλά για έναν τρόπο σκέψης. Η μοναξιά προκύπτει όταν η σκέψη διαχωρίζεται από την πραγματικότητα, όταν ο κοινός κόσμος έχει αντικατασταθεί από την τυραννία των καταναγκαστικών λογικών απαιτήσεων.

Σκεφτόμαστε με βάση την εμπειρία, και όταν δεν έχουμε πλέον νέες εμπειρίες στον κόσμο για να σκεφτούμε, χάνουμε τα πρότυπα σκέψης που μας καθοδηγούν στη σκέψη για τον κόσμο.

Και όταν κάποιος υποτάσσεται στον αυτοκαταναγκασμό της ιδεολογικής σκέψης, παραδίδει την εσωτερική του ελευθερία να σκέφτεται. Αυτή η υποταγή στη δύναμη της λογικής εξαγωγής είναι που «προετοιμάζει κάθε άτομο στη μοναχική του απομόνωση ενάντια σε όλους τους άλλους» για την τυραννία. Η ελεύθερη κίνηση στη σκέψη αντικαθίσταται από το προωθητικό, μοναδικό ρεύμα της ιδεολογικής σκέψης.

***

Σε ένα από τα ημερολόγια σκέψης της, η Άρεντ ρωτά: «Υπάρχει τρόπος σκέψης που δεν είναι τυραννικός;» (Gibt es ein Denken das nicht Tyrannisches ist?) Ακολουθεί το ερώτημα με τη δήλωση ότι το θέμα είναι να αντισταθούμε στο να παρασυρθούμε από την παλίρροια. Τι επιτρέπει στους ανθρώπους να παρασυρθούν; Η Άρεντ υποστηρίζει ότι ο υποκείμενος φόβος που έλκει κάποιον στην ιδεολογία είναι ο φόβος της αυτοαντίφασης. Αυτός ο φόβος της αυτοαντίφασης είναι ο λόγος για τον οποίο η ίδια η σκέψη είναι επικίνδυνη – επειδή η σκέψη έχει τη δύναμη να ξεριζώσει όλες τις πεποιθήσεις και τις απόψεις μας για τον κόσμο. Η σκέψη μπορεί να διαταράξει την πίστη μας, τις πεποιθήσεις μας, την αίσθηση της αυτογνωσίας μας. Η σκέψη μπορεί να μας απογυμνώσει από όλα όσα θεωρούμε αγαπητά, βασιζόμαστε, θεωρούμε δεδομένα καθημερινά. Η σκέψη έχει τη δύναμη να μας κάνει να καταρρεύσουμε.

Αλλά η ζωή είναι ακατάστατη. Μέσα στο χάος και την αβεβαιότητα της ανθρώπινης ύπαρξης, χρειαζόμαστε μια αίσθηση τόπου και νοήματος. Χρειαζόμαστε ρίζες. Και οι ιδεολογίες, όπως οι Σειρήνες στην Οδύσσεια του Ομήρου, μας ελκύουν. Αλλά όσοι υποκύπτουν στο τραγούδι των Σειρήνων της ιδεολογικής σκέψης, πρέπει να απομακρυνθούν από τον κόσμο της βιωμένης εμπειρίας. Με αυτόν τον τρόπο, δεν μπορούν να αντιμετωπίσουν τον εαυτό τους στη σκέψη, επειδή, αν το κάνουν, κινδυνεύουν να υπονομεύσουν τις ιδεολογικές πεποιθήσεις που τους έχουν δώσει μια αίσθηση σκοπού και τόπου. Με απλά λόγια: οι άνθρωποι που προσυπογράφουν την ιδεολογία έχουν σκέψεις, αλλά είναι ανίκανοι να σκεφτούν μόνοι τους. Και αυτή η αδυναμία να σκεφτεί κανείς, να κάνει παρέα στον εαυτό του, να βγάλει νόημα από τις εμπειρίες του στον κόσμο, τους κάνει να νιώθουν μοναξιά.

Το επιχείρημα της Άρεντ σχετικά με τη μοναξιά και τον ολοκληρωτισμό δεν είναι εύκολο να το χωνέψει κανείς, επειδή υπονοεί ένα είδος κανονικότητας σχετικά με τις ολοκληρωτικές τάσεις που απευθύνονται στη μοναξιά: αν δεν είσαι ικανοποιημένος με την πραγματικότητα, αν απαρνείσαι το καλό και απαιτείς πάντα κάτι καλύτερο, αν δεν είσαι διατεθειμένος να έρθεις πρόσωπο με πρόσωπο με τον κόσμο όπως είναι, τότε θα είσαι ευάλωτος στην ιδεολογική σκέψη. Θα είσαι ευάλωτος στην οργανωμένη μοναξιά.

Όταν η Άρεντ έγραψε στον σύζυγό της: «Απλώς δεν μπορώ να εκτίθεμαι στο κοινό πέντε φορές την εβδομάδα – με άλλα λόγια, να μην φεύγω ποτέ από τα δημόσια φώτα. Νιώθω σαν να πρέπει να ψάχνω τον εαυτό μου», δεν παραπονιόταν μάταια για τα φώτα της δημοσιότητας. Η συνεχής έκθεση σε δημόσιο κοινό τής καθιστούσε αδύνατη την παρέα με τον εαυτό της. Δεν μπορούσε να βρει τον ιδιωτικό, αυτοστοχαστικό χώρο που ήταν απαραίτητος για τη σκέψη. Δεν μπορούσε να κατοικήσει τη μοναξιά της.

Αυτό είναι ένα από τα παράδοξα της μοναξιάς. Η μοναχικότητα απαιτεί να είσαι μόνος, ενώ η μοναξιά γίνεται πιο έντονη όταν είσαι παρέα με άλλους. Όσο κι αν βασιζόμαστε στον δημόσιο κόσμο των εμφανίσεων για αναγνώριση, χρειαζόμαστε και το ιδιωτικό βασίλειο της μοναχικότητας για να είμαστε μόνοι με τον εαυτό μας και να σκεφτόμαστε. Και αυτό ακριβώς απογυμνώθηκε από την Άρεντ όταν έχασε τον χώρο να είναι μόνη με τον εαυτό της. «Αυτό που κάνει τη μοναξιά τόσο αφόρητη», είπε, «είναι η απώλεια του εαυτού μας, η οποία μπορεί να πραγματοποιηθεί στη μοναχικότητα…»

Στη μοναχικότητα, κάποιος είναι σε θέση να κάνει παρέα στον εαυτό του, να συνομιλήσει με τον εαυτό του. Στη μοναχικότητα, κανείς δεν χάνει την επαφή με τον κόσμο, επειδή ο κόσμος της εμπειρίας είναι πάντα παρών στη σκέψη μας. Για να παραφράσουμε την Άρεντ, παραθέτοντας τον Κικέρωνα: «Ποτέ ένας άνθρωπος δεν είναι πιο δραστήριος από όταν δεν κάνει τίποτα, ποτέ δεν είναι λιγότερο μόνος από όταν είναι μόνος του». Αυτό καταστρέφει η ιδεολογική και η τυραννική σκέψη – την ικανότητά μας να σκεφτόμαστε με τον εαυτό μας και για τον εαυτό μας. Αυτή είναι η ρίζα της οργανωμένης μοναξιάς.

————————————–

Φωτογραφία κειμένου: Αυτοπροσωπογραφία στο στρατόπεδο (1940), του Felix Nussbaum. Ο Nussbaum υπήρξε ένας εξέχων και αξιοθαύμαστος καλλιτέχνης προτού οι ναζί καταλάβουν την εξουσία το 1933. Στη συνέχεια, εργάστηκε στην εξορία και κρυβόταν πριν δολοφονηθεί στο Άουσβιτς το 1944. Neue Galerie, New York.

The post Για τη Χάνα Άρεντ ο ολοκληρωτισμός βασίζεται στη μοναξιά first appeared on Aυτολεξεί.

Ποιος ελέγχει την αγάπη: οι άνδρες, οι γυναίκες ή το κεφάλαιο; Με μια πρώτη ματιά, η ερώτηση ακούγεται παράλογη. Ο έρωτας στη σύγχρονη εποχή θεωρείται η πιο προσωπική εμπειρία, κάτι που δεν επηρεάζεται από την πολιτική ή την οικονομία. Ωστόσο, στην εποχή των dating apps, έχει γίνει ένα από τα κεντρικά πεδία μάχης της σύγχρονης ζωής.

Σε όλο τον κόσμο, όλο και περισσότεροι άνθρωποι βρίσκουν τους σεξουαλικούς και ρομαντικούς συντρόφους τους στο διαδίκτυο. Στη Σουηδία, όπου κατοικούμε, τα νούμερα είναι εντυπωσιακά: το ένα τρίτο των ατόμων ηλικίας 15 έως 34 ετών κανονίζουν ραντεβού μέσω εφαρμογών, και σχεδόν οι μισοί δηλώνουν ότι έχουν χρησιμοποιήσει το διαδίκτυο για να βρουν σύντροφο. Οι γνωριμίες που κάποτε γίνονταν στους χώρους εργασίας, σε κύκλους φίλων ή στα τοπικά μπαρ έχουν πλέον μεταφερθεί στον ψηφιακό κόσμο. Ωστόσο, αυτό που μπορεί αρχικά να φαίνεται ως διεύρυνση των ρομαντικών πεδίων έχει συμπέσει με την αύξηση του αριθμού των εργένηδων-ισσων, τόσο σε απόλυτους αριθμούς όσο και ως ποσοστό του πληθυσμού. Ενώ ορισμένοι αποδέχονται την εργένικη ζωή ως μια θετική επιλογή, άλλοι την βιώνουν ως ανεπιθύμητη μοναξιά, αδυνατώντας να βρουν την οικειότητα που επιθυμούν.

Οι παραπάνω δισαρέσκεια έχει φύγει από την ιδιωτική σφαίρα. Έχει πολιτικοποιηθεί, τροφοδοτώντας μια νέα πόλωση μεταξύ των φύλων. Από τη μία πλευρά βρίσκονται οι “incels” – άνδρες που αυτοπροσδιορίζονται ως ακούσια απέχοντες από το σεξ, πεπεισμένοι ότι είναι οι χαμένοι σε μια σεξουαλική αγορά όπου οι γυναίκες υποτίθεται πως κατέχουν την εξουσία. Οι incels αποτελούν μέρος της ευρύτερης «αντρόσφαιρας», που χαρακτηρίζεται από αντιφεμινισμό και μισογυνισμό, και μερικές φορές φτάνει σε θανατηφόρα βία. Στον άλλο πόλο βρίσκονται οι γυναίκες που έχουν χάσει εντελώς την πίστη τους στις ετεροφυλοφιλικές σχέσεις, επαναλαμβάνοντας ριζοσπαστικούς φεμινιστικούς ισχυρισμούς ότι η οικειότητα με τους άνδρες είναι αναπόφευκτα δομημένη από την κυριαρχία και την αντικειμενοποίηση. Το 2019, η συγγραφέας Asa Seresin περιέγραψε αυτή τη στροφή προς την απογοήτευση ως «ετεροπεσιμισμό», μια έννοια που έκτοτε έχει εξαπλωθεί από ακαδημαϊκά blogs μέχρι και σε lifestyle περιοδικά.

Και οι δύο θέσεις παραμένουν μειοψηφικές, ωστόσο πολλοί άνδρες και γυναίκες εκφράζουν παρόμοια συναισθήματα. Αυτό υπογραμμίζει την εκρηκτική πολιτική δύναμη των ανεκπλήρωτων αναγκών για σεξ και οικειότητα. Από αυτή την άποψη, η εργένικη ζωή δεν είναι απλώς μια ατομική κατάσταση, αλλά μια αντανάκλαση βαθύτερων κοινωνικών εντάσεων. Το ερώτημα είναι γιατί αυτές οι εντάσεις παίρνουν τη μορφή καταστροφικών συγκρούσεων μεταξύ των φύλων. Δεν θα μπορούσαν να εκφραστούν με διαφορετικό τρόπο – ίσως ακόμη και με τρόπους που να έχουν προοδευτική δυναμική;

Η ΑΓΑΠΗ ΣΤΟΝ ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟ

Οι φεμινίστριες μαρξίστριες υποστηρίζουν εδώ και καιρό ότι ο καπιταλισμός διαμορφώνει τις συνθήκες της αγάπης. Οι μορφές της οικειότητας, οι προσδοκίες που συνδέονται με αυτήν και η εργασία που συνεπάγεται δεν μπορούν να κατανοηθούν ξεχωριστά από την εξέλιξη του καπιταλισμού. Η θεωρία της κοινωνικής αναπαραγωγής, ειδικότερα, έχει τονίσει τον τρόπο με τον οποίο τα κυρίαρχα ιδανικά της αγάπης έχουν χρησιμεύσει για να αποκρύψουν την οικιακή εργασία, που εκτελείται κυρίως από γυναίκες, η οποία συντηρεί την κοινωνία. Όταν η δουλειά της φροντίδας παρουσιάζεται ως η καθαρή έκφραση της αγάπης εκτός οποιουδήποτε πολιτικού πλαισίου, ιδιωτικοποιείται, αποπολιτικοποιείται και απομακρύνεται από τον συλλογικό αγώνα.

Ωστόσο, δεν είναι μόνο η έννοια της αγάπης ή η δυναμική στις σχέσεις που αναδιαμορφώνεται. Η δυσκολία που αντιμετωπίζουν πολλοί σήμερα στην αναζήτηση συντρόφου πρέπει να κατανοηθεί σε σχέση με την επέκταση του καπιταλισμού σε όλο και περισσότερες πτυχές της ζωής. Η ίδια η αναζήτηση της αγάπης έχει υποστεί αποικιοποίηση.

Όπως υποστηρίζουν ο Ιταλός φιλόσοφος Sandro Mezzadra και ο Αυστραλός κοινωνικός θεωρητικός Brett Neilson, ο σύγχρονος καπιταλισμός αντλεί όλο και περισσότερη αξία από τα κοινωνικά κοινά και τις κοινότητες. Ο ψηφιακός καπιταλισμός επωφελείται από τις κοινωνικές μας αλληλεπιδράσεις στις πλατφόρμες. Τα «μου αρέσει», τα σχόλια και οι κοινοποιήσεις μετατρέπονται σε χρήμα, πωλούνται ως δεδομένα ή αξιοποιούνται για διαφημιστικά έσοδα. Οι εφαρμογές γνωριμιών είναι ένα από τα πιο σαφή παραδείγματα αυτής της δυναμικής.

Πολλοί άνθρωποι χρησιμοποιούν τα dating apps έχοντας ένα όνειρο: να βρουν την αγάπη, που συχνά τη φαντάζονται ως μια σταθερή, μονογαμική, μακροχρόνια σχέση. Εφαρμογές όπως το Tinder και το Hinge πουλάνε ακριβώς αυτό το όνειρο. Ωστόσο, όταν η επιθυμία των ανθρώπων για αγάπη συναντά το ενδιαφέρον των πλατφορμών για μεγιστοποίηση των κερδών, αυτό φαίνεται να μας φέρνει αναπόφευκτα σε απογοήτευση. Αν αυτές οι εφαρμογές ήταν πραγματικά αποτελεσματικές –αν μας βοηθούσαν να βρούμε μακροχρόνιες σχέσεις– θα υπονόμευαν τις δικές τους πηγές εσόδων.

Αν και υπάρχουν λίγα αξιόπιστα στοιχεία σχετικά με τον αλγοριθμικό σχεδιασμό των πλατφορμών γνωριμιών, η κερδοφορία των εταιρειών που τις διαχειρίζονται βασίζεται στη διατήρηση του ενδιαφέροντος των χρηστών. Υπάρχει ένα εγγενές ενδιαφέρον να μην εκπληρώνεται πλήρως η υπόσχεση της εύρεσης του άλλου σου μισού. Όσο πιο απεγνωσμένα αναζητούν οι άνθρωποι τον έρωτα, τόσο πιο κερδοφόρες γίνονται οι πλατφόρμες. Ορισμένες έρευνες υποδηλώνουν ότι η μείωση της ποιότητας των ταιριάσματος ή η προνομιακή μεταχείριση ορισμένων «δημοφιλών» χρηστών μπορεί να παρατείνει τη διαδικασία αναζήτησης. Λειτουργίες όπως οι ατελείωτες επαναλήψεις σάρωσης, οι εθιστικές δομές ανταμοιβής και τα paywalls ενισχύουν την καταναγκαστική χρήση αντί για τις ουσιαστικές σχέσεις.

Αν οι εφαρμογές ήταν πραγματικά αποτελεσματικές –αν παρείχαν σταθερά μακροχρόνιες σχέσεις– θα έχαναν χρήματα. Η αγάπη γίνεται το πιο οικείο από τα εμπορεύματα: μία υπόσχεση, που όμως σπάνια παρέχεται· ατελείωτα αναβαλλόμενη μα και ατελείωτα διαφημιζόμενη.

Η ΜΕΤΑΤΩΠΙΣΗ ΤΗΣ ΣΥΓΚΡΟΥΣΗΣ

Οι αντιφάσεις μεταξύ του τι ψάχνει ο κόσμος –αγάπη, οικειότητα, σταθερότητα– και αυτού που πραγματικά προσφέρουν οι εφαρμογές –ατελείωτες επιλογές, άμεσες επιβραβεύσεις, συνεχείς παρεμβολές– φαίνεται πως έχουν φτιαχτεί για να τις κριτικάρουμε. Και όμως, η κεντρική πολιτική και ιδεολογική σύγκρουση για το dating σήμερα δεν είναι μεταξύ κεφαλαίου και αγάπης, αλλά μεταξύ αντρών και γυναικών.

Στην έρευνα που κάναμε γύρω από την ακούσια αποχή από το σεξ και την εργένικη ζωή, παρατηρήσαμε πως οι πλατφόρμες γνωριμιών έχουν μετατραπεί σε χώρους όπου παραδοσιακές διαφωνίες μεταξύ των φύλων επαναλαμβάνονται με νέες μορφές. Οι άντρες συχνά ερμηνεύουν τις δυσκολίες που αντιμετωπίζουν σε αυτές τις εφαρμογές ως απόδειξη της υποκρισίας των φεμινιστριών, υποστηρίζοντας πως το αφήγημα της ανδρικής εξουσίας και της γυναικείας αδυναμίας πλέον δεν ισχύει. Η εικόνα της περιθωριοποίησης των ανδρών στην εποχή των ψηφιακών γνωριμιών δεν περιορίζεται μόνο στους incels, αλλά είναι ένα αφήγημα που επαναλαμβάνεται σε μεγαλύτερα τμήματα του ανδρικού πληθυσμού. Σε συνεντεύξεις, πολλοί άνδρες που είναι μακροχρόνια «ελεύθεροι» περιγράφουν τον εαυτό τους ως ανίσχυρο, με τις γυναίκες να έχουν την πρωτοβουλία. Τα στοιχεία της έρευνας από το πρόγραμμά μας δείχνουν ότι ορισμένοι άνδρες -σε όλες τις ηλικιακές ομάδες, τόσο οι ελεύθεροι όσο και όσοι έχουν σύντροφο- πιστεύουν ότι αυτοί είναι οι χαμένοι της σύγχρονης κοινωνίας, ειδικά όσον αφορά την αγάπη και το σεξ.

Είναι όμως αλήθεια; Και ναι και όχι.

Είναι γεγονός ότι οι άνδρες δίνουν μεγαλύτερη προσοχή στις γυναίκες στις εφαρμογές γνωριμιών απ’ ότι το αντίστροφο. Εν μέρει, αυτό είναι λόγω των δημογραφικών -σε αυτές τις πλατφόρμες συνήθως υπάρχουν περισσότεροι άντρες από γυναίκες. Αλλά αυτό αντανακλά επίσης τα παραδοσιακά πρότυπα της ετεροφυλοφιλικής ερωτοτροπίας, τα οποία ο σχεδιασμός τείνει να ενισχύει. Οι άνδρες είναι πιο “εύκολοι” στις επιλογές τους, συχνά χωρίς διακρίσεις. Οι γυναίκες είναι πιο επιλεκτικές και έτσι καταλήγουν να έχουν τον ρόλο των “φρουρών/κριτών”. Υπό αυτή την έννοια, οι γυναίκες μπορεί να φαίνονται ως οι “νικήτριες” των online γνωριμιών, με περισσότερες επιλογές και επιρροή.

Αυτό, όμως, είναι μόνο ένα κομμάτι της όλης εικόνας. Οι γυναίκες συχνά απορρίπτουν τον παραπάνω ισχυρισμό, επισημαίνοντας τα βάρη και τους κινδύνους που συνεπάγεται το να είναι στόχος της μαζικής προσοχής των αντρών. Για πολλές, είναι πρακτικά αδύνατο να διαχειριστούν τον τεράστιο όγκο μηνυμάτων και ταιριάσματων (matches). Ορισμένες γυναίκες με τις οποίες μιλήσαμε περιέγραψαν το online dating ως συναισθηματικά εξουθενωτικό, ακόμη και σε σημείο “καψίματος”. Αυτό που οι άντρες ερμηνεύουν ως γυναικείο προνόμιο μπορεί εξίσου εύκολα να θεωρηθεί ως ανάθεση της εργασίας της επιλογής. Οι γυναίκες πρέπει να κάνουν τη δουλειά της ταξινόμησης, του φιλτραρίσματος και της αξιολόγησης, κάτι που συνεπάγεται όχι μόνο συναισθηματικό κόστος, αλλά και πραγματικούς κινδύνους. Διότι η προσοχή των αντρών δεν είναι μόνο κολακευτική αλλά μπορεί να είναι και απειλητική. Η απόρριψη συχνά προκαλεί εχθρότητα, προσβολές ή ακόμη και απειλές. Οι γυναίκες που χρησιμοποιούν τις πλατφόρμες online dating ξοδεύουν πολύ ενέργεια για να διαχειριστούν τον κίνδυνο παρενόχλησης και βίας.

Έτσι, ενώ οι εμπειρίες των αντρών από την απόριψη και την αορατότητα είναι πραγματικές, οι εμπειρίες των γυναικών από την υπερφόρτωση, την εχθρότητα και τον κίνδυνο δεν είναι λιγότερο πραγματικές. Καμιά από τις δύο πλευρές δεν είναι πραγματικά “νικήτρια”. Και οι δύο είναι παγιδευμένες σε μοτίβα απογοήτευσης και ασυμετρίας, διαμορφωμένες από πατριαρχικές νόρμες και εντεινόμενες από τον ψηφιακό καπιταλισμό.

Η ΑΓΑΠΗ ΩΣ ΕΜΠΟΡΕΥΜΑ, Η ΣΥΓΚΡΟΥΣΗ ΩΣ ΥΠΟ-ΠΡΟΙΟΝ

Ενώ πολλά άτομα βρίσκουν σύντροφο μέσω των dating apps, ο αλγόριθμος παίζει σημαντικό ρόλο στο να κρατούν μεγάλο μέρος των χρηστών σε μια διαρκή κατάσταση απογοήτευσης. Με αυτό τον τρόπο, τροφοδοτούν όχι μόνο τη συσσώρευση κεφαλαίου, αλλά και την εντατικοποίηση των συγκρούσεων μεταξύ των φύλων.

Τόσο οι άντρες όσο και οι γυναίκες στρέφονται προς αυτές τις εφαρμογές αναζητώντας κάποιου είδους σύνδεση. Αλλά αντί για νέες σεξουαλικές σχέσεις ή έστω ελάχιστη οικειότητα, συχνά συναντούν δυσπιστία. Οι άντρες αισθάνονται περιθωριοποιημένοι, ενώ οι γυναίκες επιβαρυμένες και σε κίνδυνο. Το συναισθηματικό βάρος της εξερεύνησης σε αυτό το πεδίο πέφτει δυσανάλογα στις γυναίκες, οι οποίες πρέπει να διαχειρίζονται τόσο την ανεπιθύμητη προσοχή όσο και να αντιμετωπίζουν την αντρική επιθετικότητα. Όσο περισσότερο οι εφαρμογές αποτυγχάνουν να εκπληρώσουν τις υποσχέσεις τους, τόσο αυξάνεται η απογοήτευση – και τόσο πιο πιθανό είναι αυτή να κατευθυνθεί προς το άλλο φύλο, αντί προς-τα-πάνω, προς το κεφάλαιο.

Αυτό είναι ένα από τα παράδοξα της αγάπης στον καπιταλισμό.

Οι πιο βαθιές μας επιθυμίες –η λαχτάρα μας για εγγύτητα, αναγνώριση, συντροφικότητα– έχουν μετατραπεί σε καύσιμο για ένα σύστημα που ευδοκιμεί χάρη στην απογοήτευσή μας. Ο ψηφιακός καπιταλισμός κερδίζει από τις κοινωνικές μας αλληλεπιδράσεις και, στην περίπτωση των dating apps, το αποτέλεσμα είναι ένας φαύλος κύκλος: όσο πιο δύσκολη είναι η επίτευξη της οικειότητας, τόσο περισσότερο εξαρτόμαστε από τις εφαρμογές, όσο περισσότερο εξαρτόμαστε από τις εφαρμογές, τόσο πιο απογοητευμένοι γινόμαστε. Πολλά από τα άτομα που πήραμε συνέντευξη μάς είπαν πως ήθελαν να φύγουν από αυτές τις πλατφόρμες αλλά δεν έβρισκαν εναλλακτικές για να βρουν σύντροφο. Τα dating apps δεν έχουν μεταμορφώσει μόνο το πώς γνωρίζουμε κόσμο αλλά και το πώς βιώνουμε την απόρριψη, την επιθυμία και την ευαλωτότητα. Έχουν μετατρέψει την οικειότητα σε ένα πεδίο όπου οι συγκρούσεις μεταξύ των φύλων υπερ-υπογραμμίζονται και ο μόνος πραγματικός νικητής είναι το κεφάλαιο.

Και έτσι, το ερώτημα επανέρχεται: Ποιος ελέγχει την αγάπη;

Το να την αφήσουμε στα χέρια του κεφαλαίου, το οποίο υπόσχεται να ικανοποιήσει τις ανάγκες μας ενώ ταυτόχρονα το ίδιο ευδοκιμεί χάρη στην απογοήτευση της λαχτάρας μας για αγάπη, φαίνεται κακή ιδέα. Αλλά αν αναγνωρίσουμε την αγάπη ως κάτι για το οποίο αξίζει να παλέψουμε, μπορούμε να αρχίσουμε να φανταζόμαστε εναλλακτικές λύσεις – όπου η οικειότητα δεν θυσιάζεται στο όνομα του κέρδους και η ανάγκη μας για αγάπη και φροντίδα δεν χρησιμοποιείται εναντίον μας.

The post Οικειότητα, dating apps και έρωτας στην εποχή του αλγορίθμου first appeared on Aυτολεξεί.

Ακολουθεί το ηχητικό αρχείο της εκπομπής Παρίας στο Radio Reboot, την Παρασκευή 3/10, με μια θεματική βασισμένη στο βιβλίο: «Η Ελευθερία είναι Θεραπευτική».

Στη συζήτηση συμμετείχαν η Αικατερίνη Τεμπέλη και ο Θεόδωρος Μεγαλοοικονόμου μέλη της «Πρωτοβουλίας για ένα Πολύμορφο Κίνημα στην Ψυχική Υγεία». Το βιβλίο αυτό κυκλοφόρησε από τις Εκδόσεις των Συναδέλφων τον Ιούνη του 2025 και αποτελείται από τις ομιλίες ατόμων με ψυχιατρική εμπειρία, ψυχολόγου και ψυχιάτρων από εκδήλωση που πραγματοποιήθηκε τον Νοέμβριο του 2024 και διοργάνωσε η «Πρωτοβουλία Ψ – Πρωτοβουλία για ένα Πολύμορφο Κίνημα για την Ψυχική Υγεία». Η αφορμή ήταν, τα 100 χρόνια από τη γέννηση του Φράνκο Μπαζάλια, ενός σημαντικού Ιταλού ψυχιάτρου, ο οποίος αφιέρωσε τη ζωή του στην αποϊδρυματοποίηση και την εξάλειψη του κοινωνικού στίγματος για τους ψυχικά ασθενείς.

Στόχος του Μπαζάλια δεν ήταν μόνο το «κλείσιμο των ψυχιατρείων», αλλά η άσκηση μιας άλλης ψυχιατρικής, με οικοδόμηση εναλλακτικών υπηρεσιών, αφήνοντας πίσω το ψυχιατρικό άσυλο και τον εγκλεισμό.

Ο ίδιος πάλεψε και κατάφερε, εν μέσω και πάνω στη βάση, των εξεγερσιακών κοινωνικοπολιτικών κινημάτων της δεκαετίας του 1970, να κλείσουν τα ψυχιατρεία διεκδικώντας ταυτόχρονα την αντικατάστασή τους από ένα ολοκληρωμένο και κοινοτικά βασισμένο σύστημα υπηρεσιών ψυχικής υγείας. Το βιβλίο αποτελεί μια χρήσιμη εισαγωγή στην εναλλακτική και κριτική ψυχιατρική.

Ακούστε το ηχητικό της συζήτησης εδώ:

The post “Η Ελευθερία είναι Θεραπευτική!”: Ηχητικό από την εκπομπή αφιερωμένη στην ψυχική υγεία (Παρίας 3/10) first appeared on Aυτολεξεί.

ΕΡΩΤΗΣΗ: Το 1985, είχατε θεωρήσει πως «η περιθωριοποίηση όλων των πολιτικών κομμάτων» είναι μια διαδικασία που θα επιτρέψει και θα συνοδεύσει την αναγέννηση ενός αυθεντικού πολιτικού πάθους προς μια δημοκρατική ζωή για όλους. Σήμερα, αυτή η περιθωριοποίηση φαίνεται να βρίσκεται σε εξέλιξη. Όμως κυριαρχεί η απάθεια έναντι της αφύπνισης. Πώς το εξηγείτε αυτό;

Κ.Κ.: Για να αποφύγουμε παρεξηγήσεις, θα ήθελα να αποκαταστήσω το πλαίσιο της φράσης που παραθέτετε. «Μια γνήσια απελευθέρωση των ενεργειών… περνά μέσα από την περιθωριοποίηση όλων των υπαρχόντων πολιτικών κομμάτων, τη δημιουργία νέων μορφών πολιτικής οργάνωσης βασισμένων στη δημοκρατία, στη συμμετοχή όλων και στην ευθύνη του καθενός για τα κοινά—με λίγα λόγια, περνά μέσα από την αναγέννηση μιας γνήσιας πολιτικής σκέψης και πάθους, η οποία ταυτόχρονα θα είναι διαυγής όσον αφορά τα αποτελέσματα της ιστορίας των τελευταίων δύο αιώνων».

Ο ρόλος και η εξουσία των κομμάτων συγκαταλέγονται στους παράγοντες που δημιουργούν το τεράστιο χάσμα ανάμεσα στις «δημοκρατικές» αξιώσεις των σύγχρονων καθεστώτων και την πραγματικότητά τους. Αυτός ο ρόλος, που είναι γνωστός και έχει αναλυθεί εδώ και έναν αιώνα, παραμένει επιδεικτικά αγνοημένος από τη σύγχρονη «πολιτική φιλοσοφία» καθώς και από τα συντάγματα (πλην μιας απλής λεκτικής αναφοράς στο Γαλλικό Σύνταγμα). Στην πράξη, η πραγματική πολιτική εξουσία βρίσκεται στα χέρια των κομμάτων, γραφειοκρατικών σωμάτων που κυριαρχούνται από μηχανισμούς αυτο-εκλογής. Οι «αντιπρόσωποι του λαού» είναι αντπρόσωποι των κομμάτων, επιλεγμένοι από αυτά και επιβεβλημένοι στους ψηφοφόρους. Εξ ου και το αστείο της υποτιθέμενης διάκρισης των εξουσιών: το κόμμα που έχει την πλειοψηφία εκτελεί και νομοθετεί· παρεμβαίνει επίσης στη δικαστική εξουσία όταν πρόκειται για υποθέσεις που το ενδιαφέρουν.

Αυτά δεν είναι γαλλικά ελαττώματα· το ίδιο συμβαίνει παντού (η σχετική εξαίρεση των Ηνωμένων Πολιτειών οφείλεται στο γεγονός ότι η προεδρική πλειοψηφία και η κοινοβουλευτική πλειοψηφία δεν συμπίπτουν πάντα). Αυτή η γραφειοκρατική δομή των κομμάτων μάς παραπέμπει πίσω στη γενική διαδικασία γραφειοκρατικοποίησης της σύγχρονης καπιταλιστικής κοινωνίας. Και κάθε οργάνωση υποχρεώνεται, λόγω του τρόπου με τον οποίο είναι δομημένο το σύστημα, να προσαρμοστεί σε αυτό αν θέλει να υπάρξει μέσα του (πάρτε για παράδειγμα την περίπτωση των οικολόγων). Η αναγέννηση ενός δημοκρατικού κινήματος θα πρέπει να περάσει μέσα από τη δημιουργία νέων μορφών πολιτικής οργάνωσης.

ΕΡΩΤΗΣΗ: Και όμως, είναι δύσκολο να διακρίνει κανείς σημάδια εμφάνισης ενός τέτοιου κινήματος.

Κ.Κ.: Όχι, αυτό που κυριαρχεί είναι η απάθεια—αυτό που αποκαλώ εδώ και τριάντα χρόνια {ή από τα τέλη της δεκαετίας του ’50/αρχές της δεκαετίας του ’60} ιδιώτευση. Τα κόμματα διαδραματίζουν επίσης τον δικό τους ρόλο εδώ: ενισχύουν την απάθεια, η οποία με τη σειρά της ενισχύει τα κόμματα. Ο καθένας αποσύρεται στη δική του ιδιωτική σφαίρα, καθιστώντας έτσι το πολιτικό πεδίο ακόμη πιο ευάλωτο στις κομματικές γραφειοκρατίες. Ο κίνδυνος είναι ότι η απογοήτευση και η αποστροφή προς το πολιτικό προσωπικό, που γίνονται ολοένα και πιο εμφανείς, μπορεί να οδηγήσουν σε μια λατρεία για έναν «σωτήρα». Αυτός ο κίνδυνος είναι υπαρκτός, καθώς η κοινωνία αντιλαμβάνεται τον εαυτό της να βρίσκεται σε κρίση.

ΕΡΩΤΗΣΗ: Εννοείτε ότι πιστεύει πως βρίσκεται σε κρίση, ενώ δεν είναι;

Κ.Κ.: Όχι, είναι. Μόνο που δεν πρέπει να αναζητά κανείς την κρίση με τον παραδοσιακό τρόπο, στα «αντικειμενικά γεγονότα». Βεβαίως, η κατάσταση σε πολλούς τομείς είναι ανυπόφορη, αλλά η «αντικειμενική» κατάσταση της Γαλλίας, όπως και των άλλων πλούσιων χωρών, δεν είναι καταστροφική. Ωστόσο, οι άνθρωποι έχουν την αίσθηση ότι όλα είναι μπλοκαρισμένα και, πιο βαθιά, ότι όλα είναι μάταια. Αυτό είναι που μετρά. Η αίσθηση ότι βρίσκεσαι σε κρίση αποτελεί την ίδια την κρίση.

ΕΡΩΤΗΣΗ: Ποιος είναι ο λόγος αυτής της αίσθησης;

Κ.Κ.: Υπάρχει ένας μεγάλος αριθμός παραγόντων που εδράζονται σε διαφορετικά επίπεδα. Στη Γαλλία, υπάρχει η τεράστια απογοήτευση από την πολιτική των Σοσιαλιστών, η οποία, όπως ανακαλύπτει η κοινωνία, αποτελεί μια ορθόδοξη μέθοδο διαχείρισης του φιλελεύθερου καπιταλισμού. Οι πολίτες ψήφισαν τους Σοσιαλιστές το 1981 και ξανά το 1988, ώστε να αλλάξει κάτι στην κοινωνία. Τι έχει αλλάξει; Τίποτα. Αυτό είναι κάτι που αναγνωρίζεται επίσημα. Οι ηγέτες των Σοσιαλιστών χτυπούν το στήθος τους (δείτε τα βιβλία του Λοράν Φαμπιούς, του Λιονέλ Ζοσπέν κ.λπ.), φωνάζοντας: Αν δεν σας αρέσουμε πλέον, είναι δικό μας λάθος. Πρέπει να εφεύρουμε κάτι άλλο. Και, όπως στις ιταλικές όπερες, συνεχίζουν επ’ άπειρον να τραγουδούν «Ας χωρίσουμε, ας χωρίσουμε», ενώ παραμένουν στη σκηνή.

Οι Σοσιαλιστές επαναλαμβάνουν με μια φωνή: Ας εφεύρουμε κάτι, ας εφεύρουμε κάτι—και δεν εφευρίσκουν τίποτα. Στην Αγγλία και στις Ηνωμένες Πολιτείες, ο Ρεϊγκανισμός και η Θατσερισμός έχουν πλουτίσει τους πλούσιους, έχουν κρατήσει φτωχούς τους φτωχούς και έχουν επιταχύνει την αποσύνθεση της κοινωνίας. Με τον έναν ή τον άλλον τρόπο, ο μεταπολεμικός καπιταλισμός λειτούργησε ως μια ρυθμιστική (Κεϋνσιανή) μορφή καπιταλισμού. Με τη στροφή του προς τον Φιλελευθερισμό (υπό την ηπειρωτική έννοια μιας συντηρητικής ιδεολογίας της «ελεύθερης αγοράς»), έχει επιστρέψει στις ανισορροπίες που καθιστούν πάλι δυνατή μια μεγάλη ύφεση.

Και όμως, σε ένα βαθύτερο επίπεδο, άλλοι, πολύ πιο σημαντικοί παράγοντες βρίσκονται σε λειτουργία. Σύμφωνα με τη ρητή ιδεολογία της, από την παρούσα κοινωνία εκλείπει το συλλογικό πρόταγμα, και δεν πρόκειται να αποκτήσει τέτοιο. Τα άτομα υποτίθεται ότι θα βρουν το νόημα της ζωής τους ανεξάρτητα από κάθε πλαίσιο και κάθε συλλογικό πρόταγμα—κάτι που είναι εντελώς παράλογο. Είναι δυνατόν κάθε νεογέννητο να επινοεί τη δική του γλώσσα; Και είναι η γλώσσα απλώς ένα «μέσο επικοινωνίας», ένας κώδικας υπολογιστή, ή μήπως φέρει μαζί της όλες τις σημασίες διά των οποίων υπάρχει ένας κόσμος για την κοινωνία και η κοινωνία υπάρχει για τον εαυτό της;

Προφανώς, στη σύγχρονη κοινωνία, τα άτομα στην πραγματικότητα δεν επινοούν απολύτως τίποτα· είναι πλήρως διαποτισμένα από τις φαντασιακές σημασίες εκκοινωνισμού. Το να επιδοθεί κανείς στις χαρές του «ατομιστικού ναρκισσισμού» δεν είναι παρά η μίμηση αυτού που κάνουν πενήντα ή πεντακόσια εκατομμύρια άλλοι την ίδια στιγμή. Το συγκεκριμένο περιεχόμενο του σύγχρονου ατομικισμού έχει αποκλειστικά κοινωνικό χαρακτήρα. Είναι η ατομική πλευρά του καπιταλιστικού σχεδίου: η απεριόριστη αύξηση της παραγωγής και της κατανάλωσης. Έτσι, παρά το φλύαρο κουτσομπολιό του κυρίαρχου λόγου, υπάρχει πραγματικά ένα κοινωνικό πρόταγμα, το οποίο δεν είναι ούτε απλώς το αποτέλεσμα των ατομικών σχεδίων ούτε κάτι που επέλεξαν συνειδητά τα άτομα, αλλά ένα πρόταγμα που προκαθορίζει τις ατομικές επιλογές και επιδιώξεις τόσο έντονα όσο σε οποιαδήποτε άλλη ετερόνομη κοινωνία, αλλά υπό διαφορετικό τρόπο.

Τώρα, αυτό το σχέδιο είναι τόσο παράλογο όσο και ανάξιο, και πιστεύω ότι η επιρροή του αρχίζει να εξασθενεί. Οι άνθρωποι αντιλαμβάνονται ότι ο κεντρικός στόχος της ανθρώπινης ζωής δεν μπορεί να είναι να αλλάζουμε αυτοκίνητα κάθε τρία χρόνια αντί κάθε έξι. Αλλά μέχρι στιγμής δεν έχουν μπορέσει να βρουν μέσα τους τους πόρους για να προχωρήσουν πέρα από αυτό. Οι φαντασιακές σημασίες του καπιταλισμού διαβρώνονται χωρίς η κοινωνία να είναι σε θέση να δημιουργήσει νέες. Κατά μία έννοια, δεν είναι και τόσο παράξενο αυτό. Διότι, δεν πρόκειται μόνο για τη δημιουργία νέων πολιτικών αντιλήψεων. Πρόκειται για την αναμέτρηση με έναν ολόκληρο τρόπο ζωής και τη διαμόρφωση ενός νέου, καθώς στην καταναλωτική κοινωνία η κυριαρχία των γραφειοκρατικών κομμάτων, η εξουσία του χρήματος, των μέσων ενημέρωσης και η επιφανειακότητα της κουλτούρας παραμένουν βαθιά συνυφασμένες και αλληλοεξαρτώμενες διαστάσεις.

ΕΡΩΤΗΣΗ: Η πολιτική των Γάλλων Σοσιαλιστών προφανώς δεν είναι το μόνο ζήτημα. Δεν θεωρείτε ότι και η κατάρρευση του Κομμουνισμού συμβάλλει σημαντικά στη δημιουργία αυτής της αίσθησης έλλειψης ενός σχεδίου;

Κ.Κ.: Ζούμε σε μια εποχή που υφίσταται, με συσσωρευμένο και συμπυκνωμένο τρόπο, τις συνέπειες της σιωπηρής ή ηχηρής κατάρρευσης των δύο μορφών που έλαβε το πρόταγμα κοινωνικής και ατομικής αυτονομίας στους νεότερους χρόνους: ο Υψηλός Φιλελευθερισμός, όπως ενσαρκώθηκε τελικά στην αστική δημοκρατία του καπιταλισμού, και ο Σοσιαλισμός, ο οποίος παραμορφώθηκε τερατωδώς από τον κομμουνιστικό ολοκληρωτισμό ή αμβλύνθηκε και αδειάστηκε από το περιεχόμενό του στη σοσιαλδημοκρατία.

Η πρώτη «απομάγευση του κόσμου», που προέκυψε από την υποχώρηση της θρησκείας, διαμορφώθηκε αλλά και αντισταθμίστηκε από αυτά τα προτάγματα, τα οποία διατηρούσαν μια «θρησκευτική» πλευρά, καθώς επικαλούνταν ρητά έναν καθολικό σκοπό, εγγενή στην ανθρώπινη ιστορία και ανεξάρτητο από τη δράση των ανθρώπων (ή το αυτόματο αποτέλεσμα αυτής), δηλαδή την πρόοδο. Σήμερα, η κοινωνία διάγει μια δεύτερη απομάγευση, καθώς συνειδητοποιεί ότι η φιλελεύθερη (καπιταλιστική) «πρόοδος» είναι χωρίς νόημα και ότι η κομμουνιστική «πρόοδος» αντιπροσώπευε μια κάθοδο στην κόλαση.

Η μακρά σειρά των σοκ (οι Δίκες της Μόσχας, το Γερμανοσοβιετικό Σύμφωνο, η υποδούλωση της Ανατολικής Ευρώπης, ένας νέος κύκλος δικών, η καταστολή των εξεγέρσεων στην Ουγγαρία, την Πολωνία και την Τσεχοσλοβακία κ.λπ.), που γίνονταν σιωπηρά αντιληπτά ακόμη και από τους κομμουνιστές αγωνιστές (άτομα που για πολύ καιρό ήταν ψυχικά διχασμένα και μετατράπηκαν σε φερέφωνα του καθεστώτος), έχουν πλέον κορυφωθεί με την αποσύνθεση των κομμουνιστικών καθεστώτων και έφεραν στο φως αδιαμφισβήτητες αποκαλύψεις για την τερατώδη φύση τους. Και φυσικά, αυτό το εκμεταλλεύονται οι εκφραστές της καθεστηκυίας κοινωνίας. Οι άνθρωποι βομβαρδίζονται καθημερινά με το μήνυμα ότι η αριστεία του καπιταλισμού έχει αποδειχθεί και ότι δεν χρειάζεται να φανταστούν τίποτε άλλο από αυτό που ήδη υπάρχει—καπιταλισμός και κατανάλωση—διότι η ανθρωπότητα έχει φτάσει στον τελικό της προορισμό. Αν προτείνετε κάτι διαφορετικό, είστε στην καλύτερη περίπτωση ένας ήπιος και ακίνδυνος ουτοπιστής, στη χειρότερη ένας επίδοξος Πολ Ποτ. Κανένα αυθεντικό μέλλον· καμία ιστορική διέξοδος. Αυτή είναι μια συνθήκη που παραλύει τη φαντασία και τη δράση στην πολιτική. Η απάθεια και η απόσυρση στην ιδιωτική σφαίρα ενισχύονται, οι οποίες με τη σειρά τους, εδραιώνουν το αδιέξοδο. Υπό αυτές τις συνθήκες, καθίστανται πάλι δυνατά αντιδραστικά αποτελέσματα—όπως η επιστροφή στον εθνικισμό.

ΕΡΩΤΗΣΗ: Θα μπορούσε η οικολογία να επιτρέψει στην κοινωνία να ανακαλύψει ένα νέο πρόταγμα;

Κ.Κ.: Υπό την προϋπόθεση ότι το οικολογικό κίνημα θα θεραπευτεί [se défasse]από την πολιτική του τύφλωση.

Μια αλλαγή στη στάση απέναντι στη φύση είναι απαραίτητη. Πρέπει να απαλλαγούμε [nous défaire]από τα φαντάσματα της απεριόριστης κυριαρχίας και της απεριόριστης επέκτασης, να σταματήσουμε την αχαλίνωτη εκμετάλλευση του πλανήτη και να συμβιώσουμε μαζί του με αγάπη, όπως ένας κηπουρός με έναν αγγλικό κήπο. Αλλά αυτό απαιτεί, και συνεπάγεται επίσης, μια άλλη στάση απέναντι στη συνολική κατεύθυνση της κοινωνικής ζωής και απέναντι στους ανθρώπους μέσα στην κοινωνία· η ευθύνη του καθενός για το περιβάλλον είναι αξεδιάλυτη από την ευθύνη του καθενός για τα κοινά. Υπό τις σύγχρονες συνθήκες, η οικολογία και η ριζοσπαστικοποίηση της δημοκρατίας είναι αλληλένδετες. Αυτό, οι οικολόγοι δεν το βλέπουν, επειδή δεν θέλουν να «κάνουν πολιτική»—κάτι που δεν τους εμποδίζει να ασκούν μικροπολιτική κομματικού τύπου με τον πιο παραδοσιακό τρόπο.

ΕΡΩΤΗΣΗ: Πώς εκδηλώνεται η απώλεια ορίζοντα στη σύγχρονη κοινωνία στον πολιτιστικό τομέα;

Κ.Κ.: Εκδηλώνεται με σαφή τρόπο μέσα σε ένα πλήθος φαινομένων. Όλο και περισσότερο, το κοινό ενδιαφέρεται μόνο για την άμεση κατανάλωση «πολιτιστικών προϊόντων»: η εκπομπή της αποψινής βραδιάς ξεχνιέται την επόμενη μέρα, εκτοπισμένη από την εκπομπή της επόμενης νύχτας. Τίποτα δεν σχεδιάζεται, τίποτα δεν διερευνάται σε βάθος, τίποτα δεν οικοδομείται. Η μνήμη έχει καταρρεύσει ολοκληρωτικά, και η ιδεολογική οπισθοδρόμηση είναι άνευ προηγουμένου: οι σύγχρονοι οικονομολόγοι έχουν «ξεχάσει» τόσο τους κλασικούς όσο και τους μεγάλους οικονομολόγους της δεκαετίας του 1930, όπως αντίστοιχα οι στοχαστές της δημοκρατίας έχουν «ξεχάσει» τις κριτικές της αντιπροσώπευσης ή την κοινωνικοοικονομική και ανθρωπολογική διάσταση κάθε πολιτικού καθεστώτος. Οι «δημιουργοί» έχουν μετατραπεί σε γρανάζια αυτού του τεράστιου μηχανισμού που διανέμει έργα χωρίς κριτήριο, πουλώντας τα σε ένα κοινό, το οποίο είναι όλο και λιγότερο ικανό για επιλογή [tri]και διάκριση. Ο ανταγωνισμός μεταξύ επιστημόνων είναι συχνά ανέντιμος (βλέπε το «Σκάνδαλο Gallo» [1]). Υπάρχει μια γενική διανοητική χαλάρωση όσον αφορά τα κριτήρια.

ΕΡΩΤΗΣΗ: Ποιο θα έπρεπε να είναι το έργο της φιλοσοφίας σήμερα;

Κ.Κ.: Ένα ακόμα σύμπτωμα της σύγχρονης κατάρρευσης είναι η διακήρυξη του τέλους της φιλοσοφίας, της μεταφυσικής και η πρόκριση των αρετών της pensiero debole [2] (ασθενούς σκέψης)—τη στιγμή που τα καθήκοντα της φιλοσοφίας είναι πιο σημαντικά και πιο δύσκολα από ποτέ, για έναν απλό λόγο: το «υλικό», δηλαδή ό,τι πρέπει να σκεφτούμε, πολλαπλασιάζεται και γίνεται συνεχώς πιο περίπλοκο, ενώ οι κληρονομημένες δομές της σκέψης είναι ατάκτως ερριμένες στο έδαφος.

Η φιλοσοφία οφείλει να σκέφτεται το σύνολο του σκεπτού—με άλλα λόγια, όλα όσα δίνονται στην εμπειρία μας, όχι μόνο το γεγονός ότι δίνονται, αλλά και τον τρόπο υπό τον οποίο δίνονται. Τέσσερις τομείς αυτής της εμπειρίας είναι: το συνολοταυτιστικό σύμπαν, ο φυσικός κόσμος, η ζωή, και ο ανθρώπινος, ψυχικός και κοινωνικοϊστορικός κόσμος, ο οποίος συγκροτείται από την ανάδυση του κοινωνικού φαντασιακού και του ριζικού φαντασιακού. Υπάρχει μια πολλαπλότητα επιπέδων του Είναι και μια πολλαπλότητα σημασιών του όρου Είναι: ένας χώρος Χίλμπερτ, ένα κβαντικό σωματίδιο, ένα ανοσοποιητικό σύστημα, μια νευρωτική δομή και μια θρησκεία δεν υπάρχουν με τον ίδιο τρόπο και δεν μπορούν να γίνουν αντικείμενο σκέψης με τις ίδιες κατηγορίες. Αυτό δείχνει ήδη ότι μέσα στο Είναι υπάρχει μια δύναμη ή δυνατότητα να συγκροτεί άλλα επίπεδα, μια αυτο-εκδίπλωση που λειτουργεί ως ρήγμα, διάσπαση, κατακερματισμός—και ωστόσο, μέσα από αυτή τη διαδικασία, διατηρείται μια αινιγματική ενότητα. Σε κάθε έναν από αυτούς τους τομείς, βλέπουμε το Είναι ως χάος, ως άβυσσο δίχως πέρας—ατέρμονη, ανεξάντλητη, ακατανόητη δημιουργία—και ταυτόχρονα ως κόσμο, μια σχετική τάξη και μια κατά κάποιον τρόπο οργανωμένη πολλαπλότητα, χωρίς την οποία δεν θα μπορούσαμε ούτε να μιλήσουμε ούτε να υπάρξουμε.

Και η σχέση μεταξύ χάους και φυσικού κόσμου δεν είναι προφανώς η ίδια με αυτή μεταξύ χάους και κοινωνικοϊστορικού κόσμου. Η αποσαφήνιση όλων αυτών απαιτεί τη δημιουργία νέων φιλοσοφικών σημασιών (όχι «εννοιών»)—κάτι που προφανώς είναι αδύνατο αν η φιλοσοφία περιοριστεί σε μια ερμηνευτική προσέγγιση ή σε μια «αποδόμηση» των φιλοσοφιών του παρελθόντος, συνοδευόμενη από μια κραυγαλέα άγνοια της σύγχρονης εμπειρίας και της σύγχρονης επιστήμης.

ΕΡΩΤΗΣΗ: Ασκείτε την ψυχανάλυση. Πώς τοποθετείτε την ψυχανάλυση σε σχέση με τις επιστήμες;

Κ.Κ.: Η ψυχανάλυση δεν είναι μια «θετική επιστήμη», καθώς η ποσοτικοποίηση, η πειραματική μέθοδος και η απεριόριστη αναπαραγωγιμότητα των παρατηρήσεων δεν έχουν εκεί κανένα νόημα. Αυτό δεν μειώνει καθόλου τη μεγάλη της σημασία. Είμαστε ψυχικά όντα· ο εκκοινωνισμός της ψυχής περιλαμβάνει καταστολή· επομένως, η ψυχική μας δομή είναι, στον πυρήνα της, ασυνείδητη. Το ασυνείδητο νόημα (και η απουσία νοήματος) επηρεάζει βαθιά τις πράξεις και τις σκέψεις μας. Μέσα από την αποσαφήνισή του, η ψυχανάλυση στοχεύει στο να βοηθήσει το υποκείμενο να επιτύχει την αυτονομία του, να αναπτύξει μια υποκειμενικότητα που είναι ταυτόχρονα ανοιχτή στο ασυνείδητό του και ικανή για αναστοχασμό και διαβούλευση.

ΕΡΩΤΗΣΗ: Ποια είναι, κατά τη γνώμη σας, η σχέση ανάμεσα στην ατομική αυτονομία και την κοινωνική αυτονομία, ή, πιο συγκεκριμένα, ανάμεσα στην ψυχανάλυση και τη δημοκρατία;

Κ.Κ.: Δεν υπάρχει άμεση, πόσο μάλλον λειτουργική, σχέση, αλλά υπάρχει μια στενή σύνδεση ως προς το πνεύμα και τους στόχους. Αμφότερες αποσκοπούν στην απελευθέρωση του δημιουργικού φαντασιακού του ανθρώπου, είτε ως κοινωνικό φαντασιακό είτε ως φαντασία του ατόμου. Το φαντασιακό είναι η πηγή της ανθρώπινης δημιουργίας—αλλά τα έργα του δεν έχουν από μόνα τους αναγκαστικά θετική αξία: ποιήματα και παραισθήσεις, καθεδρικοί ναοί και στρατόπεδα συγκέντρωσης προέρχονται εξίσου από αυτό.

Η αυτονομία—η ελευθερία—δεν είναι μόνο η κατάργηση των εξωτερικών περιορισμών ή των ψυχικών καταναγκασμών· είναι επίσης η εγκαθίδρυση ενός διαφορετικού είδους σχέσης ανάμεσα στις βαθύτερες ατομικές ή συλλογικές μας ωθήσεις και στις θεσμικές δομές που είναι ικανές να τις ταξινομήσουν, να τους δώσουν μορφή ή να τις εμποδίσουν να εκδηλωθούν στην πραγματικότητα. Αυτός είναι ο ρόλος της αναστοχαστικής και αποφασιστικής υποκειμενικότητας σε ατομικό επίπεδο και των δημοκρατικών θεσμών σε συλλογικό επίπεδο. Διότι, η δημοκρατία είναι το πολίτευμα της συλλογικής αναστοχαστικότητας και της αυτοπεριοριζόμενης ελευθερίας. Σε αυτό το επίπεδο, το ψυχαναλυτικό σχέδιο και το δημοκρατικό πολιτικό σχέδιο συναντώνται.

———————————————————

[1] [ΣτΜ] Η Υπόθεση Gallo αφορούσε τη διαμάχη μεταξύ του Αμερικανού ερευνητή Robert Gallo και του Γάλλου επιστήμονα Luc Montagnier σχετικά με την ανακάλυψη του HIV. Το 1983, η ομάδα του Montagnier στο Ινστιτούτο Pasteur ταυτοποίησε έναν ιό (LAV), ο οποίος στάλθηκε στο εργαστήριο του Gallo. Το 1984, ο Gallo δημοσίευσε μελέτες για έναν ιό που ονόμασε HTLV-III, εγείροντας ερωτήματα για το αν στηρίχθηκε στα γαλλικά δείγματα. Η διαμάχη αφορούσε τόσο την προτεραιότητα στην ανακάλυψη όσο και τα εμπορικά δικαιώματα για τα διαγνωστικά τεστ. Παρά τη διπλωματική συμφωνία το 1987, η υπόθεση επανεξετάστηκε, με τις έρευνες να δείχνουν ότι ο Gallo βασίστηκε πράγματι στο δείγμα του Montagnier.

[2] [ΣτΜ] Εδώ ο Καστοριάδης αναφέρεται στο έργο του Ιταλού Vattimo. Η μεταμοντέρνα εμπειρία του Dasein είναι κατακερματισμένη και μεσολαβημένη από τα πολυεπίπεδα γλωσσικά ιδιώματα που φέρουν το βάρος της παράδοσης (φιλοσοφικής εν προκειμένω). Η ιστορία της μεταφυσικής είναι μια ιστορία του αυταρχισμού. Η απάντηση σε αυτό είναι ένας εναργής μηδενισμός νιτσεϊκού τύπου, ο οποίος διακρίνεται από έναν μηδενισμό της παραίτησης. Το Είναι του Dasein είναι ερμηνευτικό και με αυτόν τον τρόπο η παράδοση επανερμηνεύται, θα πει ο Vattimo. Μέσα από τη μέριμνα (Sorge) του Dasein το παραδεδομένο αλλάζει βάσει του ερμηνευτικού ορίζοντα της εποχής. Όλο αυτό έγινε γνωστό στις αρχές της δεκαετίας του ’80 ως «ασθενής σκέψη».

The post Συνέντευξη Καστοριάδη (1991): Η αναγέννηση ενός δημοκρατικού κινήματος first appeared on Aυτολεξεί.

I won’t be happy until I’m as famous as God.

~Madonna

Η εξατομίκευση είναι μια πτυχή των δυτικών κοινωνιών, απαραίτητη για την ανάπτυξη των χαρακτηριστικών και της ιδιοπροσωπίας κάθε ανθρώπου. Είναι μια αναγκαία προϋπόθεση για τη δημιουργία μιας αυτόνομης και δημοκρατικής κοινωνίας, καθώς η δημοκρατία θεμελιώνεται πάνω σε άτομα τα οποία δύνανται να εκφραστούν και να πράξουν ελεύθερα μέσα στα όρια της κοινότητας. Ωστόσο, παρατηρείται στις μέρες μας ότι, ενώ υπάρχουν οι συνθήκες για την ανάπτυξη της προσωπικότητας, η κοινωνία δεν οδηγείται στην αυτονομία αλλά, τουναντίον, κατευθύνεται ολοένα και περισσότερο προς κοινωνίες πλήρως ετερόνομες. Τι είναι αυτό που αντιστρέφει την εξατομίκευση, από βασική συνιστώσα της δημοκρατίας, σε βασική συνιστώσα της ετερονομίας;

Νομίζω πως η εξατομίκευση έχει θετικό πρόσημο, όταν το υποκείμενο δρα ελεύθερα με σκοπό τη θεσμοθέτηση συλλογικών μορφών οργάνωσης με βασικό άξονα την έννοια της ελευθερίας, τόσο της ατομικής, όσο και της συλλογικής. Στόχος, λοιπόν, του υποκειμένου είναι η επεξεργασία θεσμών που αναπτύσσουν την ατομικότητα εντός συλλογικών μορφών οργάνωσης, καθώς η ατομική αυτονομία νοείται μόνο σε σχέση με τους υπόλοιπους πολίτες. Η ελευθερία δεν είναι μόνο μια ατομική υπόθεση, αλλά πραγματώνεται μέσα στη συλλογική ύπαρξη, καθώς το άτομο ζει και καθορίζεται αναγκαστικά από την κοινωνία. Το άτομο είναι κοινωνικό ον· ως επί το πλείστον, η δραστηριότητα και τα όρια των επιλογών του είναι και ζήτημα συλλογικό. Η πίστη ότι το άτομο μπορεί να δρα πλήρως ελεύθερα χωρίς όρια είναι, ίσως, μια συνιστώσα του φιλελεύθερου καπιταλισμού, αλλά σίγουρα όχι μιας δημοκρατικής κοινωνίας.

Αντίθετα, όταν το υποκείμενο χρησιμοποιεί την ελευθερία με σκοπό την προσωπική του απόλαυση και ηδονή, δημιουργεί μια κατάσταση που οδηγεί στον ναρκισσισμό και την ιδιώτευση. Με άλλα λόγια, το άτομο εγκλωβίζεται σε μια ιδανική εικόνα που έχει για τον εαυτό του, η οποία λειτουργεί σαν είδωλο που πρέπει συνεχώς να ικανοποιεί. Η εαυτό-εικόνα του αυτονομείται και μετατρέπεται σε εξωτερικό μοχλό καταπίεσης, απαραίτητη προϋπόθεση για μια ετερόνομη κοινωνία. Η ανεξαρτητοποίηση της εαυτό-εικόνας καθοδηγεί και νοηματοδοτεί τις επιθυμίες του ατόμου, καθώς η φύση της είναι πλήρως καταπιεστική. Είναι πλήρως καταπιεστική, όχι μόνο γιατί δρα σαν εξωτερική μορφή καταπίεσης, αλλά και γιατί δίνει την ψευδή εντύπωση ότι πραγματώνει τις αληθινές ανάγκες του υποκειμένου, καθώς είναι δύσκολο για το άτομο να ξεχωρίσει αν η εαυτό-εικόνα του είναι ψυχολογικός δυνάστης. Πρόκειται για έναν βελούδινο καταπιεστή, ο οποίος κρύβεται εντός του ίδιου του υποκειμένου και, ο οποίος καλείται να ξεδιαλύνει την πλάνη μέσα στην οποία ζει.

Σε αυτές τις συνθήκες, το άτομο χάνει την προσωπική του ελευθερία καθώς, συνεχώς, αναγκάζεται να ικανοποιεί το είδωλό του, το οποίο ανυψώνεται στη θέση του θεού, τον οποίο λατρεύει. Εν ολίγοις, το είδωλο μετατρέπεται σε όργανο της ετερονομίας, παγιδεύοντας το υποκείμενο στον αέναο κύκλο των απαιτήσεων που το είδωλο δημιουργεί. Το άτομο κλείνεται στον εαυτό του και στον ιδιόκοσμο του, τρέφοντας αδιαλείπτως την εαυτό-εικόνα του. Η ενδοβολή του ειδώλου (εαυτό-εικόνας) προσπαθεί να στειρώσει την ερωτική ικανότητα του υποκειμένου και να νεκρώσει τον ανθρώπινο ψυχισμό, αδρανοποιώντας την αστείρευτη δημιουργικότητά του, διότι η εαυτό-εικόνα στέκεται όπως το προκάλυμμα και κόβει το βλέμμα του υποκειμένου από την απύθμενη εσωτερικότητά του.

Αυτή η κλειστότητα αποτελεί τροχοπέδη για την ανάπτυξη της μοναδικότητας του καθενός, διότι το είδωλο εμποδίζει κάθε προσπάθεια για συνομιλία με τους μύχιους πόθους του. Υπό αυτές τις προϋποθέσεις, ακόμη και η προσωπική απόλαυση καθίσταται αδύνατη, γιατί η απόλαυση μπορεί να είναι δυνατή μόνο όταν το υποκείμενο έχει τη ικανότητα να επεξεργάζεται τις ασυνείδητες σκέψεις του ελεύθερα, όχι όταν καλείται να ικανοποιεί μια ψευδαίσθηση. Συνεπώς, ακόμη και η προσωπική απόλαυση, που είναι ίσως πρωταρχικός στόχος ενός νάρκισσου ανθρώπου, γίνεται αδύνατη και, το μόνο που μπορεί να εκφράζει το άτομο σε αυτή την κατάσταση είναι μια μόνιμη απογοήτευση. Ίσως γι’ αυτόν τον λόγο, στη σημερινή κοινωνία επικρατεί η απαισιοδοξία και η παγιωμένη θλίψη. Μια κοινωνία που ονειροπολεί την ικανοποίηση της εαυτό-εικόνας της, χάνει την αγωνιστικότητά της και οδηγείται, με μαθηματική ακρίβεια, στην παρακμή και στην απάθεια.

Αυτή η αδιαφορία για τα κοινά και η προσκόλληση στην ατομική ευδαιμονία είναι τόσο εκτεταμένη που εκφράζει σχεδόν ολοκληρωτικά τις σύγχρονες δυτικές κοινωνίες, σε τέτοιον βαθμό που φαίνεται πως ο ανθρώπινος τύπος του ναρκισσιστή δεν είναι μεμονωμένες περιπτώσεις, αλλά κυριαρχεί ως είδος ανθρώπου στη σημερινή εποχή.

Μήπως, η διάχυση αυτού του ανθρωποτύπου μάς οδηγεί να μιλήσουμε για ένα νέο οντολογικό ανθρώπινο είδος; Ένα νέο οντολογικό είδος το οποίο παρασιτεί εις βάρος του συλλογικού και της αυτονομίας;

Δεν είναι τυχαίο που στις δυτικές κοινωνίες μεγάλη απήχηση έχουν βιβλία αυτοβελτίωσης και life coaching, ή διάφορες ψυχολογικές σχολές που ενισχύουν την εγωπάθεια και τον ναρκισσισμό καθώς, μέλημα του ανθρώπου είναι η περιχαράκωσή του και η κατοχύρωση της ατομικότητάς του. Σε αυτό το περιβάλλον, ο ανταγωνισμός είναι μονόδρομος και η επιβίωση του καθενός καθίσταται αγωνιώδης. Η νέα πραγματικότητα καλλιεργεί την κουλτούρα του grind και, ο νέος τύπος ανθρώπου αποκόπτεται σταδιακά από οτιδήποτε είναι κοινωνικό. Ξένος μέσα στην κοινωνία, αυτός ο νέος άνθρωπος θεωρεί την κοινωνία πεδίο μάχης και αντιπαλότητας.

Ο ναρκισσιστικός ανθρωπότυπος ενδυναμώνεται και από τη χρήση του διαδικτύου και τη δραστηριότητά του στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Ειδικότερα, εξαιτίας της εξειδικευμένης λογικής των αλγορίθμων, το διαδίκτυο έχει τη δυνατότητα να προσαρμόζει όλο και περισσότερο το περιεχόμενό του στις ιδιαιτερότητες τού καθενός καθώς, συγκεντρώνει πληροφορίες από τον χρήστη με στόχο να τού εμφανίζει περιεχόμενο που άπτεται των ενδιαφερόντων του. Ο κόσμος του διαδικτύου, σε μεγάλο βαθμό, δημιουργεί μια φούσκα μέσα στην οποία ζει ο χρήστης, επιτρέποντάς του, συνεχώς, να πολλαπλασιάζει τον εαυτό του. Ακολούθως, η ψηφιακή πραγματικότητα φαίνεται να αποτελεί τον ιδανικό τόπο, όπου το υποκείμενο αντανακλά «καθαρά» το ειδώλό του, ενισχύοντας την αυτοαναφορικότητα και τη μοναξιά του.

Αντίστοιχα, και οι ψηφιακές πλατφόρμες επικοινωνίας, όπως το Instagram, το Facebook, το X κ.λπ., αποτελούν τόπους όπου κυριαρχεί η κουλτούρα της αυτοπροβολής. Οι χρήστες φροντίζουν, επιμελώς, τα ψηφιακά τους προφίλ, προσπαθώντας να παρουσιάσουν μια εξιδανικευμένη εικόνα της προσωπικής τους ζωής. Βασικό κίνητρο των χρηστών είναι η επιβεβαίωση, συγκεντρώνοντας likes, καρδούλες και ψηφιακούς ακολούθους.

Συνεπώς, στα πλαίσια της κουλτούρας του ναρκισσισμού, καθίσταται επιτακτική η ανάγκη για επαναπροσδιορισμό της έννοιας της εξατομίκευσης. Η πρόκληση είναι να διαρρήξουμε τη φαινομενική παντοδυναμία του ναρκισσιστικού ανθρωπότυπου, αντιστρέφοντας τη ναρκισσιστική και μοναχική του φύση καθώς, η ανάπτυξη και καλλιέργεια της προσωπικής ελευθερίας συνιστά τη βάση για τη θεσμοθέτηση μιας δημοκρατικής και αυτόνομης κοινωνίας.

The post Σημειώσεις για τον σύγχρονο ψυχισμό: Ναρκισσισμός, ένας προσωπικός δυνάστης first appeared on Aυτολεξεί.

Με αφορμή τις πρόσφατες κινητοποιήσεις στην Κένυα, όπου μεγάλες ομάδες νεαρών ανθρώπων αυτοοργανώνονται και αντιδρούν στην επιβολή των οικονομικών μέτρων της κυβέρνησης, γεννάται το ερώτημα ποια μπορεί να είναι η αιτία που οι κοινωνίες, στο μεγαλύτερο μέρος της ιστορίας τους, ζουν υπό συνθήκες αδράνειας. Ειδικότερα, οι περίοδοι που οι μάζες αυτενεργούν, συμμετέχοντας στη διαμόρφωση της ζωής τους, φαίνεται ότι είναι λίγες και αποτελούν, συνήθως, εκρηκτικές στιγμές ή, στην καλύτερη περίπτωση, αποτελούν βραχύβιες χρονικές περίοδοι στην ανθρώπινη ιστορία.

Τι είναι αυτό, όμως, που ωθεί τις κοινωνίες να αποσύρονται από το προσκήνιο της ιστορίας και να αναζητούν έναν μεγάλο «Αφέντη», ο οποίος αναλαμβάνει τον ρόλο του παντεπόπτη/ηγεμόνα που ορίζει τη ζωή τους;

Αν υπάρχει μια λογική εξήγηση, ίσως θα μπορούσε να αναζητηθεί στο γεγονός ότι το ανθρώπινο ον, από τη στιγμή της γέννησής του έως και την ενηλικίωσή του, βρίσκεται πάντα υπό τη φροντίδα των γονιών του. Αυτό το γονεϊκό βλέμμα, αυτή η μόνιμη εποπτεία, δημιουργεί ένα έντονο ψυχολογικό αποτύπωμα στον ανθρώπινο ψυχισμό, δημιουργώντας μια συνήθεια από την οποία ο ενήλικος άνθρωπος δυσκολεύεται να εξέλθει. Αυτή η ψυχολογική έξη φαίνεται να είναι τόσο ισχυρή που εγκλωβίζει τις ανθρώπινες κοινωνίες σε απόλυτη ετερόνομη σχέση με τον ίδιο τους τον εαυτό.

Αυτό το ψυχολογικό ρίζωμα μετατρέπεται σε αναπόφευκτη ανάγκη, καθιστώντας την εξωτερική μορφή καθοδήγησης σε αναπόφευκτη πλάνη. Οι άνθρωποι εγκιβωτίζονται μέσα στην ίδια τους τη δημιουργία, αδυνατώντας να αντιληφθούν ότι ο βίος τους είναι αποτέλεσμα των δικών τους πράξεων. Αυτός ο έγκλειστός βίος αποτρέπει τους ανθρώπους από μια δραστήρια και εξωστρεφή ζωή, επιμένοντας στην αναζήτηση μιας γονεϊκής φιγούρας που νοηματοδοτεί τις κοινωνίες τους.

Αυτός ο κοινωνικός εγκιβωτισμός μετουσιώνεται στην ανθρώπινη ιστορία, παίρνοντας κάθε φορά διαφορετικές μορφές. Η ηγεμονική γονεϊκή φιγούρα μεταμορφώνεται στη διάρκεια της ανθρώπινης ενήλικης ζωής και, τη θέση του γονέα αναλαμβάνει να υπηρετήσει, για παράδειγμα, η ιδέα ενός κυρίαρχου κράτους ή, η ιδέα ενός παντοδύναμου Θεού ή, η ιδέα μίας πολιτικής/θρησκευτικής/φιλοσοφικής ιδεολογίας. Στον αντίποδα, οι στιγμές αυτονομίας είναι σπάνιες και, αποτελούν εξαιρέσεις στην ιστορία του ανθρώπου. Είναι τόσο σπάνιες που δημιουργείται η εντύπωση πως η επιδίωξη μιας ελεύθερης και αυτόνομης κοινωνίας αποτελεί ιστορικό παράδοξο.

Αντιπροσωπευτικά παραδείγματα στα οποία μάζες αυτενεργούν, επιδιώκοντας την ελευθερία τους είναι η Γαλλική Επανάσταση και η Αθηναϊκή Δημοκρατία. Ωστόσο, και στις δύο περιπτώσεις η περίοδος αυτονομίας δεν διατηρήθηκε μακροπρόθεσμα και, τελικά, ακολούθησε, έπειτα από τις σύντομες περιόδους ελευθερίας, η ανάδυση νέων μορφών εξουσίας. Αυτά τα ιστορικά παραδείγματα φανερώνουν ότι οι περίοδοι αυτενέργειας των ανθρώπων είναι σπάνιες, μέσα στον ιστορικό κανόνα της ετερονομίας.

Εντέλει, μήπως αυτό που επιθυμεί ο άνθρωπος, σε οντολογικό επίπεδο, δεν είναι τίποτα άλλο από την επιδίωξη μιας κηδεμονίας; Μήπως αυτή η καθοδήγηση του βίου από τον εκάστοτε κηδεμόνα τού παρέχει την ψευδαίσθησης μιας ασφάλειας, παρόλο που θυσιάζει την ίδια του την ελευθερία; Αναρωτιέμαι αν η αναζήτηση μιας ελεύθερης και χειραφετημένης κοινωνίας συνιστά οντολογικό άλμα που η ανθρωπότητα δυσκολεύεται να πράξει.

Κλείνοντας, θα ήθελα να αναφέρω πως το παραπάνω κείμενο αποτελεί μια προσπάθεια να κατανοηθεί το φαινόμενο της ετερονομίας, όπως εκτεταμένα μελέτησε ο Κορνήλιος Καστοριάδης. Προφανώς, ένα τέτοιο ζήτημα δεν μπορεί να προσεγγιστεί σε ένα τόσο μικρό κείμενο. Στην καλύτερη περίπτωση, το κείμενο δύναται να αποτελέσει έναυσμα για την αρχή ενός διαλόγου, σχετικά με τις προϋποθέσεις που οδηγούν τις κοινωνίες στην ετερονομία.

Η διαύγαση των όρων που ορίζουν μια ετερόνομη κοινωνία παραμένει ένα διαρκές πολιτικό αίτημα και, πιθανόν, η υπέρβαση των βαθιά θεμελιωμένων ψυχολογικών μηχανισμών που κατευθύνουν τις κοινωνίες στην πολιτική εθελοδουλεία να βοηθήσει στη δημιουργία ενός αυτόνομου και δημοκρατικού κινήματος.

The post Η Αέναη Επιστροφή στην Ετερονομία first appeared on Aυτολεξεί.

Όταν ο Χάινριχ Μπελ έγραψε το διήγημα “Το Λυπημένο μου Πρόσωπο” ήθελε να στηλιτεύσει τον ολοκληρωτισμό του ναζιστικού καθεστώτος. Νομίζω πως το κατάφερε και μόνο μέσα σ΄ αυτή τη μικρή παράγραφο:

“Και μου ‘ριξαν δέκα χρόνια φυλακή για το λυπημένο μου πρόσωπο, έτσι ακριβώς όπως πριν πέντε χρόνια μου είχαν ρίξει πέντε χρόνια φυλακή για το χαρούμενο μου πρόσωπο. Αν αντέξω τα επόμενα δέκα χρόνια της ευτυχίας, είμαι μετά αληθινά αναγκασμένος να φροντίσω να μείνω ολότελα δίχως πρόσωπο.”

Η μανία της εξουσίας όχι μόνο να δέχεσαι, όχι μόνο να ανέχεσαι, όχι μόνο να μη μιλάς, ούτε καν μόνο να δείχνεις αλλά και να είσαι ευτυχισμένος με τα τερτίπια της, με τον κόσμο που έχει διαμορφωθεί γύρω σου, με τη μιζέρια ή με τα φώτα του θεάματος, με το μέρος που ζεις, τη δουλειά που κάνεις, τη μουσική που παίζουν τα μεγάφωνα το βράδυ των χριστουγέννων, τη διαδρομή σου μέχρι το σπίτι, το ίδιο το σπίτι, τα απέναντι σπίτια, αυτή η μανία μπορεί να γίνει ένας ύπουλος ολοκληρωτισμός γιατί στην τελική παρεμβαίνει σε ό,τι έχεις εντός σου, εξαναγκάζει τα συναισθήματά σου να είναι μόνο θετικά, ακόμα κι αν κολυμπάς σε ένα χυλό ανοησίας και ασχήμιας.

Το θεατρικό έργο “Ο Άνθρωπος από το Παντόλσκ” είναι αυτό ακριβώς: μια ιδιότυπη κατάδυση στον σύγχρονο (ρώσικο) ολοκληρωτισμό, που απαιτεί όλα αυτά, που δεν σε αφήνει να δείχνεις δυστυχής με όλα αυτά. Η αστυνομία, ο νούμερο ένα φορέας κάθε καταστολής, αναλαμβάνει και αυτή τη βρώμικη δουλειά, και έτσι δημιουργείται ένα καφκικής προέλευσης αφήγημα: ένας ανύποπτος πολίτης συλλαμβάνεται χωρίς να ξέρει το γιατί και υποβάλλεται σε μια σειρά ευφάνταστων δοκιμασιών (ή βασανιστηρίων), με στόχο την πλήρη χειραγώγηση μυαλού και συναισθημάτων.

Όση ώρα έβλεπα την παράσταση, σκεφτόμουν τον Χάινριχ Μπελ, αλλά σήμερα που έγραφα αυτό το κείμενο θυμήθηκα κι ένα ανέκδοτο από αυτά που κυκλοφορούσαν στη Ρωσία τη σταλινική περίοδο:

Δύο κρατούμενοι συζητούν στη φυλακή:

– Πόσα χρόνια;

– Δέκα.

– Τι έκανες;

– Τίποτα.

– Μη λες ψέματα, η ποινή αν δεν κάνεις τίποτα, είναι μόνο πέντε.

Στη σταλινική περίοδο δεν μπορούσες να δείχνεις πόσο μίζερη ήταν η παρακολουθημένη ζωή σου, έπρεπε να λες στο γείτονά σου «καλημέρα, σύντροφε Γρηγόρεβιτς» δυνατά και γελαστά, διότι μπορούσε να σε καταγγείλει, πως δεν ήσουν επαρκώς ευτυχισμένος στο σοσιαλισμό, φοβερά πράγματα.

Στις ζωές που ζούμε εμείς σήμερα στη δική μας χώρα και τις παρόμοιες, η απαίτηση για ευτυχία δεν υπάρχει. Εμφανίζεται βέβαια πολλάκις σαν γκεστ σταρ, σαν ύπουλη επιβολή, στις lifestyle εκπομπές για παράδειγμα, που όμως δεν γνωρίζω σε ποιον βαθμό διαμορφώνουν μια πραγματική κατάσταση ή παραμένουν εγκλωβισμένες στα στούντιο που γυρίζονται. Πάντως εκεί, ένα μοντέλο διαρκούς και ψευδούς ευτυχίας παραμονεύει, με συνεχή γέλια, αναίτιες φωνές, ρηχότητα πλασαρισμένη σαν χαλαρότητα και χρωματιστό φόντο. Σαν παραισθησιογόνο που κάνει το γκρίζο σπίτι σου να μοιάζει ουράνιο τόξο και τα φασόλια που θα φας το μεσημέρι γκουρμέ πιάτο, ένας αστακός με αγορείτικο μάραθο. Είναι κι αυτός ένας μηχανισμός της εξουσίας να σε αυτοματοποιεί, να νιώθεις δηλαδή αυτομάτως ευτυχής με πράγματα όπως ένα κυριλέ φουστάνι που λανσάρει μια παρουσιάστρια, ο γάμος δύο ξένων ανθρώπων, ή οι διακοπές κάποιου σελέμπριτι σε μια παραλία. Αν εγκλωβιστεί ο ορισμός της ευτυχίας σου σε κάτι τέτοια, θα αυτοματοποιηθούν τα κλικ μέσα σου που σε κάνουν να χαμογελάσεις ή να κλάψεις ή να φωνάξεις πολλές άσχημες λέξεις, και τότε πού θα βρεις το κλικ για ν’ αλλάξεις τον κόσμο, αυτόν που σε κανονικές συνθήκες θα στόλιζες με τις άσχημες λέξεις σου; Παρ’ όλα αυτά, η αλήθεια είναι ότι σήμερα στη χώρα αυτή, αν δεν πιάσουν τα παραισθησιογόνα και θες να τριγυρίσεις δυστυχής και να πεις στο γείτονα «άσ’ τα να πάνε, σύντροφε Γρηγόρη», κανείς δεν θα ασχοληθεί μαζί σου. Είναι καλό να γνωρίζουμε ποια είναι τα κομματάκια ελευθερίας που έχουμε κερδίσει ώστε να τα προσέχουμε, να μη χάσουμε κανένα απ’ αυτά.

Δεν είναι κι ασήμαντη αυτή η ελευθερία, νομίζω. Γιατί το να υποχρεούσαι να ευτυχείς ή έστω να παριστάνεις τον ευτυχή διαρκώς και αδιακρίτως σε έναν κόσμο που νοσεί, ή έστω σ’ ένα αδιάφορο ισοπεδωτικό Παντόλσκ, μου φαίνεται τεράστια δυστυχία.

Δύο συμπεράσματα πολύ σημαντικά για το μέλλον μας είναι αυτά:

1. Η Δίκη του Κάφκα, Το Λυπημένο πρόσωπο του Μπελ και Ο άνθρωπος από το Παντόλσκ του Ντανίλοφ, αρχίζουν ουσιαστικά με την ίδια σκηνή, κάτι σαν «εκεί που καθόμουν, με συνέλαβαν». Προσέξτε, λοιπόν, αν ένας αστυνομικός παρατηρήσει το λυπημένο σας πρόσωπο εκεί που κάθεστε και σας πλησιάσει, φύγετε γρήγορα. Καλού κακού, αν ένας αστυνομικός σας πλησιάσει για οποιονδήποτε λόγο, φύγετε γρήγορα.

2. Βιβλία με τίτλους όπως «Ζήσε», «Ναι», «Σου αξίζει να ευτυχήσεις», «Θετική ενέργεια, υπέροχη ζωή», «Θέλω πιστεύω μπορώ», «Η ευτυχία κρυβόταν στο κομοδίνο μου» (και αυτοί είναι τίτλοι που βρήκα σε ένα δευτερόλεπτο στο διαδίκτυο) είναι αυτοβελτίωση μόνο για τους συγγραφείς τους, και αν. Μπορεί όμως και να γίνουν μια νέου τύπου αστυνομία της πλαστής ευτυχίας, αν τα αφήσετε.

Πηγές

1. Ο άνθρωπος από το Παντόλσκ, του Ντμίτρι Ντανίλοφ, θεατρική παράσταση σε σκηνοθεσία του Γιώργου Κουτλή, θέατρο Κιβωτός
2. Το λυπημένο μου πρόσωπο, διήγημα του Χάινριχ Μπελ, κυκλοφορεί ελεύθερα, π.χ. εδώ: https://www.youtube.com/watch?v=4eYjjtFgzXo
3. Η Δίκη του Φραντς Κάφκα (σε δεκάδες εκδόσεις και μεταφράσεις)
4. Η πίπα του Στάλιν, Ανθολόγηση και μετάφραση του Γιώργου Τσακνιά, εκδ. Κίχλη

Η  κεντρική φωτογραφία είναι σκίτσο αλιευμένο από το διαδίκτυο, δεν γνωρίζω το δημιουργό. Οι υπόλοιπες εικόνες είναι όλες σκίτσα του Roberto Ciampi.

The post Ένα λυπημένο πρόσωπο από το Παντόλσκ first appeared on Aυτολεξεί.

Στο σχόλιο αυτό αναλύω γιατί ζούμε όχι απλώς στην εποχή της ΜΕΤΑ-πολιτικής αλλά και (ίσως κυρίως) στην εποχή της ΜΕΤΑ-ΑΛΗΘΕΙΑΣ, με την έννοια ότι η πρώτη συσχετίζεται άμεσα και (ανα)παράγεται από τη δεύτερη.

Το 2016, οι εκδόσεις που βγάζουν το διάσημο Λεξικό της Οξφόρδης ανακήρυξαν τη «μετα-αλήθεια» (post-truth) ως διεθνή λέξη της χρονιάς. Ο ορισμός που έδωσαν στη λέξη όταν την πρόσθεσαν στο λεξικό είναι ότι προσδιορίζει αυτό «που σχετίζεται ή δηλώνει περιστάσεις στις οποίες τα αντικειμενικά γεγονότα έχουν λιγότερο επιρροή στη διαμόρφωση της κοινής γνώμης από ό,τι οι εκκλήσεις στο συναίσθημα και την προσωπική πεποίθηση». Οι εκδότες είπαν ότι η χρήση του όρου «μετα-αλήθεια» αυξηθηκε μέσα στο 2016 κατά περίπου 2.000% σε σύγκριση με την προηγούμενη χρονιά. (1)

Για όσες κι όσους ασχολούμαστε σοβαρά με τη δυνατότητα αυθεντικής δημοκρατικής πολιτικής (ως αξία καθ’ εαυτήν και ως διαδικασία) αυτή η έννοια δεν ήρθε ως έκπληξη. Έχουμε, νομίζω, βιώσει εδώ και χρόνια το πέρασμα σε μια εποχή όπου η πιθανότητα ανάδυσης ενός χώρου παραγωγικής πολιτικής επικοινωνίας στη βάση ορθολογικής συζήτησης έχει μειωθεί θεαματικά. Μιλάμε για την πιθανότητα ανάδυσης ενός θεσμικού χώρου αυθεντικής πολιτικής όπου, μέσω του ΣΤΟΧΕΥΜΕΝΟΥ διαλόγου, δημοκρατικά πολιτικά υποκείμενα θα παράξουν απελευθερωτικές κοινωνικές και οικονομικές πολιτικές με τις οποίες θα πορευτεί η κοινωνία. Πολιτικές με γνώμονα τα ιδεώδη του διαφωτισμού –την ελευθερία, τη δικαιοσύνη και την αλληλεγγύη– για το κοινό καλό ανθρώπων και φύσης.

Αυτός ο βαθιά πολιτικός διάλογος, για να είναι παραγωγικός για το κοινό καλό, θα πρέπει οι συμμετέχοντες/-ουσες σε αυτόν να έχουν προ-αποδεχτεί ως πλαίσιό του τη θεμελιώδη συμφωνία της δημοκρατικής πολιτικής κοινωνίας. Δηλαδή, ότι ΑΣΧΕΤΑ με το πώς αισθανόμαστε προσωπικά και τι είδους ενδοσκόπηση κάνουμε ως υποκείμενα, συμφωνούμε να ΔΙΑΛΕΧΘΟΥΜΕ ΕΞΩΣΤΡΕΦΩΣ, ισότιμα και με σεβασμό, έχοντας προ-αποδεχτεί ότι η ΣΥΖΗΤΗΣΗ θα διεξαχθεί με ένα δι-υποκειμενικό κριτήριο ποιότητας επιχειρημάτων.

Δηλαδή με ορθολογικούς όρους, στη βάση της σχέσης αρχών-επιχειρημάτων-συμπερασμάτων που συνδέονται λογικά μεταξύ τους.

Όταν αυτή η παραδοχή δεν υφίσταται, τότε είμαστε πλέον στο βασίλειο της ΜΕΤΑ-αλήθειας: κανένα δι-υποκειμενικό κριτήριο δεν διασφαλίζει –έστω και εύθραυστα– την ποιότητα των επιχειρημάτων. Έτσι, η δυνατότητα παραγωγικής πολιτικής επικοινωνίας καταρρέει ακόμα και σαν ενδεχομενικότητα. Αυτό που αναδύεται είναι μια Βαβέλ μονολόγων που εκφέρονται από ναρκισσιστικά/αυτοαναφορικά υποκείμενα εγκλωβισμένα σε ένα γενικευμένο πόλεμο προπαγάνδας.

Η αναζήτηση αλήθειας μεταμορφώνεται σε αγώνα επιβολής συγκινησιακά φορτισμένων αφηγημάτων.

Το κριτήριο αλήθειας -αν υπάρχει- εδράζεται πλέον μόνο ΕΝΔΟΝ. Δεν υπάρχει δι-υποκειμενική αλήθεια αλλά μόνο η δικιά ΜΟΥ αλήθεια και αυτή της “φυλής” μου (tribe) που ΑΙΣΘΑΝΕΤΑΙ και ΠΙΣΤΕΥΕΙ -με τη θρησκευτική διάσταση του όρου- τα ίδια με εμένα. Το κριτήριο είναι μόνο μέσα μου: δεν πα’ να λες εσύ ότι ο ήλιος λάμπει και ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΙΚΑ να λάμπει – άμα εγώ ΑΙΣΘΑΝΟΜΑΙ ότι δεν λάμπει, τότε όχι μόνο ΔΕΝ αναγνωρίζω ότι λάμπει αλλά και ΑΠΑΙΤΩ αυτη η λογική μου παράκρουση να αναγνωριστεί από τα αλλά υποκείμενα ως ισότιμη στην επιχειρηματολογική της ποιότητα. Σε αντίθετη περίπτωση -εάν δεν αναγνωριστεί ως τέτοια- κάθε κριτική προς την παράκρουσή μου προσλαμβάνεται ως επίθεση στην προσωπικότητά μου.

Αυτή η ριζική μεταμόρφωση της αλήθειας, η έκπτωσή της σε συγκινησιακό αφήγημα, (ανα)παράγει μια “νέα” κοινωνικο-πολιτική υποκειμενικότητα με ένα ιδιαίτερο χαρακτηριστικό: η όποια ορθολογική ανταλλαγή επιχειρημάτων στην οποία συμμετέχει δεν βιώνεται ως μια πολιτική εμπειρία ΣΥΝ-ΠΑΡΑΓΩΓΙΚΗΣ επικοινωνίας αλλά, αντίθετα, ως μια συναισθηματική εμπειρία «βίας» και «τραύματος». Για το “νέο” υποκείμενο η αναπόφευκτη «τριβή» του διαλόγου πρέπει να αποφευχθεί πάσει θυσία σαν αίτιο δημιουργίας ψυχικού τραύματος. Και αυτή η θυσία συμπεριλαμβάνει τη θυσία της αρχής της λογικής συνέπειας αρχών-επιχειρημάτων-συμπερασμάτων.

Πρόκειται για ένα «νέο» κοινωνικό ΥΠΟΚΕΙΜΕΝΟ που άγεται και φέρεται από ψευδο-ρομαντικά συναισθήματα. Όπου το δικό του τραύμα είναι το απολύτως ανώτερο και το πιο άξιο προσοχής, πέρα και πάνω των τραυμάτων των υπόλοιπων υποκειμένων. Και παραπέρα, το «νέο» κοινωνικο-πολιτικό υποκείμενο «αναγνωρίζει» τα άλλα υποκείμενα-συνομιλητές όχι ως ισότιμους συμπαραγωγούς πολιτικής στο αμφιθέατρο του δημοκρατικού διαλόγου αλλά ως αντιπάλους σε μια αρένα συγκινησιακού ανταγωνισμού όπου λυσσαλέα προσπαθεί να τα ξεδιαλύνει σαν φυλακισμένους με κριτήριο το δίπολο «φίλος-εχθρός» (τη διάκριση που έθεσε ως ούσια της πολιτικής ο φιλόσοφος του ναζισμού Carl Schmitt).

Η συνέπεια είναι ότι το δημόσιο/κοινό συμφέρον, δεν μπορεί “να προσδιοριστεί ούτε κατ’ ελάχιστο ως κάτι το καθολικό, ως υπερβαίνον το ιδιωτικό, με αποτέλεσμα να λείπει εκείνο το συνεκτικό αγαθό, που είναι σε θέση να συντονίσει την κοινωνία και να διασφαλίσει την τάξη της […] Συνακόλουθα, η αναγκαία πολιτική τάξη [θα προσθέσω: σε μια τέτοια ΜΕΤΑ-πολιτική κοινωνία] μπορεί να επιβληθεί μόνο μέσα από τη διαθέσιμη δύναμη ή ισχύ μιας δεδομένης οργανωμένης ομάδας, καθώς η λεγόμενη συναίνεση, σε επίπεδο κοινωνίας, δεν είναι αρκούντως βαθιά, για να λειτουργήσει ως δικαιοκριτικό έρεισμα της πολιτικής τάξης” (2). Η ισχύς, η ωμή βία, συμβολική ή φυσική, επιβάλει την καθολικότητα ως άρνηση του διαλέγεσθαι.

Σε αυτή την εποχή της ΜΕΤΑ-πολιτικής που χαρακτηρίζεται από τον ανηλεή πόλεμο προπαγάνδας μεταξύ ΜΕΤΑ-αληθειών/αφηγημάτων, το “νέο” υποκείμενο αναζητά να προσκολληθεί σε μια ναρκισσιστική “χαρισματική” ηγετική προσωπικότητα ως οπαδός που είναι σε διαρκή ετοιμότητα να υπερασπιστεί την/τον ηγέτη μέχρι και του συμβολικού ή/και πραγματικού θανάτου των «εχθρών», αλλά και της προσωπικής του θυσίας. Κάτω από ειδικές συνθήκες, μάλιστα, μπορεί και το ίδιο να εξελιχθεί σε μια τέτοια ναρκισσιστική ηγετική προσωπικότητα.

Στο κείμενο έβαλα το «νέο» σε εισαγωγικά γιατί, ιστορικά, το υποκείμενο αυτό δεν είναι καθόλου νέο. Αυτή η «νέα» κοινωνικο-πολιτική υποκειμενικότητα δεν είναι παρά η δυναμική επαν-εμφάνιση της πρώτης (ψυχικής) ύλης του ολοκληρωτισμού, ανεξάρτητα με τι πολιτικό-ιδεολογικό ή «ηθικό» περιτύλιγμα προωθείται ο τελευταίος. (3)

Η κυριάρχηση αυτού του υποκείμενου θα σημάνει την αρχή του τέλους του διαφωτισμού, όχι μόνο ως πολιτική ηθική ατομικής και κοινωνικής απελευθέρωσης, αλλά κυρίως ως ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ ατομικής και κοινωνικής απελευθέρωσης.

Για όποια και όποιον αναγνωρίζει στον διαφωτισμό την υπόσχεση για την ανάδυση μια αυθεντικά δημοκρατικής κοινωνίας, η υπεράσπιση της δυνατότητας ΕΞΩΣΤΕΦΟΥΣ πολιτικού διαλόγου που διεξάγεται στη βάση του ορθολογικού δι-υποκειμενικού κριτήριου ποιότητας επιχειρημάτων, δεν είναι απλώς δέον αλλά ΚΑΘΗΚΟΝ.
———————————————————-

(1) Guardian, Tue 15 Nov 2016.
(2) Δημήτρης Τζωρτζόπουλος, “Carl Schmitt: η πολιτική έννοια: φίλου & εχθρού” στο “http://hegel-platon.blogspot.com/2019/03/carl-schmitt.html”
(3) Σε καμία περίπτωση δεν καλώ να προσπαθήσουμε ώστε να ΕΞΟΡΙΣΤΕΙ το συναισθημα απο την πολιτική. Οχι απλώς είναι αδύνατο να γίνει αλλά ούτε και επιθυμητό. Επίσης ούτε προτέινω να υποβαθμιστεί το τραυμα που κουβαλάει η καθεμιά και ο καθένας μας. Τουναντιον, είναι αναπόφευκτο ότι θα επικαθορίσει την “σκοπιά” μας. Αλλα αν ειναι να κανουμε πολιτικά παραγωγική συζητηση αυτός ο διαλογος μπορεί να γίνει μόνο ΕΞΩΣΤΡΕΦΩΣ με βαση ενα δι-υποκειμενικό κριτήριο αξιολόγησης επιχειρημάτων. Ο αυτονομος/δημοκρατικός πολιτικός διαλογος ή θα ειναι παραγωγικός ή δεν θα υπάρξει. Απαιτεί από τα πολιτικά υποκέιμενα που συμμετέχουν σε αυτόν αυτο-περιορισμό και ορθολογική διαύγαση του συναισθηματος και του τραυματος – όχι εξορία τους ή αποφυγή τους. Ο αυτονομος/δημοκρατικός πολιτικός διαλογος είναι ΤΕΧΝΗ που πρέπει να την μαθουμε και να την ασκούμε οπως μαθαίνει κάποια/ος πιάνο. Χρειάζεται να την πάρουμε πάρα πολύ σοβαρά αυτή την Τέχνη και να την υπερασπιστούμε μέχρις εσχάτων. Δεν είναι μια απλή ανταλλαγή απόψεων και πληροφορίας ή μια ψυχαναλυτική άσκηση ενδοσκόπισης. Ούτε πρέπει να αφήσουμε να καταντήσει πασαρέλα να επιδεικνύει ο καθένας/μια πόσο πιο μεγαλο τραυμα είναι το δικό της/του μπας και πληρωθεί σε συμπάθεια και πολιτικό κεφάλαιο. Για να ζήσουμε πραγματικά ελεύθερες/οι ΑΠΑΙΤΕΙΤΑΙ να διαυγάσουμε τα συναισθήματά μας όπως έλεγε ο Κορνήλιος Καστοριάδης, να τους δώσουμε φωνή και να τα ακούσουμε προσεκτικά, αλλά σε άλλες στιγμές και χώρους – όχι την ώρα του ΠΑΡΑΓΩΓΙΚΟΥ πολιτικού διαλόγου. Και δεν μπορούμε να αφησουμε τα συναισθήματα να ΡΥΘΜΙΣΟΥΝ ενδοσκοπικά τους όρους αυτού του διαλόγου. Αυτό είναι το ελάχιστο για την αυτοπροστασία της πολιτικής συλλογικότητας. Μπορούμε να ΑΠΟΦΑΣΙΣΟΥΜΕ όμως ότι σε μια συγκεκριμένη ιστορική στιγμή θα αφήσουμε τα αισθήματα να μας κυβερνήσουν αλλά αυτό -για να είμαστε συνεπείς- μπορεί να γίνει μόνο αν δι-υποκειμενικά και ορθολογικά συναινεσουμε σε αυτό. Δηλαδή ότι σαν συλλογικότητα ΑΥΤΟ θέλουμε τώρα. Οπότε θα πάρουμε και την ευθύνη των πράξεων που θα ακολουθήσουν όσο υπέροχες ή αποκρουστικές θα είναι αυτές. Εν τέλει, η αυτόνομη/δημοκρατική πολιτική κοινότητα -για την υπερασπιση της ΔΙΚΙΑΣ ΤΗΣ, συλλογικής, υποκειμενικότητας- δεν μπορεί. δεν πρέπει να αφήσει να γίνει το τραύμα ΜΟΥ ή το συναίσθημα ΜΟΥ ή η πίστη ΜΟΥ δικαιολογία για τον ολοκληρωτισμό που θα θελήσω να ΤΗΣ επιβάλω. Έτσι την πατήσαμε με τον ρομαντισμό, που ήταν και είναι υπέροχα σαγηνευτικός αλλά και συνάμα, όπως μας διδαξε η ιστορία, άκρα επικινδυνος. Μια φορά στην ιστορία φτάνει.

Βλ. του ιδίου:

Ας δούμε σοβαρά (και με στοιχεία) την αποχή

The post Η εποχή της μετα-αλήθειας & η «νέα» κοινωνικο-πολιτική υποκειμενικότητα first appeared on Aυτολεξεί.

Ασχολούμαι εδώ και πολύ καιρό με το θέμα των ψυχικών προκλήσεων των προσφύγων και έχω πραγματοποιήσει πολλές συνεντεύξεις με διάφορους πρόσφυγες και άλλους ανθρώπους σχετικά με αυτό. Όταν άτομα διαφορετικών ηλικιών, φύλων, εθνικοτήτων και υπόβαθρων έρχονται κοντά λόγω κοινών δύσκολων εμπειριών και απαιτητικών ψυχολογικών εμποδίων, ορισμένα ζητήματα έρχονται στο προσκήνιο.

Από τις απλές φιλίες μέχρι τις ερωτικές σχέσεις, τα κοινά στερεότυπα φύλου για τους ανθρώπους από τη Μέση Ανατολή ή την Αφρική και οι ισχυρές αποικιοκρατικές και υπεροπτικές προκαταλήψεις απέναντί τους οδηγούν σε κάποιες εμπειρίες που αντιμετωπίζουν τους ανθρώπους ως πόρους σεξουαλικής και συναισθηματικής ικανοποίησης, οι οποίοι στη συνέχεια απορρίπτονται παρόμοια με τις μπαταρίες και αναζητούν νέους πόρους μόλις εξαντληθούν οι υπάρχοντες. Η δυναμική της εξουσίας και της κυριαρχίας που κατέχουν οι πολίτες, σε συνδυασμό με την υπερβολική έμφαση στον ατομικισμό που τους οδηγεί να παραβλέπουν το υπόβαθρο και τις συνθήκες διαβίωσης των προσφύγων, συμβάλλουν σημαντικά στην ψυχολογική δυσφορία.

Οι πρόσφυγες από τους οποίους έχω πάρει συνεντεύξεις μιλούν συχνά για την έλλειψη διαλόγου και την αδιαφορία των άλλων για τα συναισθήματά τους. Είχα μια συνέντευξη με έναν 36χρονο άνδρα από τη Συρία, ενώ ταυτόχρονα έκλαιγε εξηγώντας ότι γι’ αυτούς (τους πολίτες) φαίνεται σαν «εμείς να μην έχουμε συναισθήματα και να μην αισθανόμαστε τέτοιο πόνο!» Εξήγησε πώς η σύντροφός του τερμάτισε απότομα τη σχέση τους χωρίς να το συζητήσει μαζί του. Όταν προσπάθησε να ξεκινήσει μια συζήτηση, εκείνη τον κατηγόρησε για παρενόχληση και απείλησε ότι θα εμπλέξει την αστυνομία στο θέμα.

Είχα κι ο ίδιος τη δική μου εμπειρία όπου, όταν μίλησα στην πρώην θεραπεύτριά μου για το αίσθημα της μοναξιάς και της απομόνωσης, με ρώτησε ξαφνικά αν είχα σκεφτεί να αποκτήσω μια κοπέλα για να λύσω το πρόβλημα!

Μιλούσα με έναν 25χρονο άνδρα από το Μάλι, ο οποίος μου εξήγησε πως κάποιοι εθελοντές στο νησί της Λέσβου αντιμετώπιζαν ανθρώπους σαν κι αυτόν ως σεξουαλικό αντικείμενο και εξαφανίζονταν αφού κοιμόντουσαν μια φορά μαζί και δεν απαντούσαν καν στα μηνύματά τους αργότερα. Αυτό ήταν κάτι που το είδα σε καταλήψεις στην Αθήνα, όπου σε ορισμένες η απόφαση ήταν να μην αφήσουμε τους εθελοντές να εμπλακούν συναισθηματικά με τους ανθρώπους μέσα.

Το αίσθημα ότι σε αγνοούν, η συνεχής αίσθηση της υπεροχής των άλλων απέναντί σου και φυσικά τα γλωσσικά εμπόδια και οι πολιτισμικές διαφορές επιτείνουν τα προβλήματα. Αυτή η αγωνία, με τη σειρά της, καλλιεργεί αυξημένα συναισθήματα απομόνωσης.

Όταν αισθάνεστε ότι οι άνθρωποι δεν είναι πρόθυμοι να επενδύσουν χρόνο και χώρο για να κατανοήσουν ο ένας τον άλλον, αυτό σας κάνει να αισθάνεστε περισσότερο αποκομμένοι από την κοινωνία. Ένα αίσθημα με το οποίο, προφανώς, μετά την κρίση του κόβιντ, περισσότεροι άνθρωποι ασχολούνται.

Μια ανύπαντρη μητέρα από το Αφγανιστάν μου εξήγησε ότι «δεν είσαι τίποτα περισσότερο από μία προσφύγισσα με τόσες πολλές προκλήσεις στη ζωή σου. Πώς μπορείς να μοιραστείς τα συναισθήματά σου με κάποιον που σε κοιτάζει έτσι εξ αρχής; Οι άντρες σε θέλουν για τη σεξουαλική τους ευχαρίστηση, αλλά δεν θα ασχοληθούν με τα παιδιά σου και τις προκλήσεις της ζωής σου. επειδή είσαι μια γυναίκα που φυσικά έχει ανάγκες, αλλά δεν έχει τη δύναμη να έχει κανέναν έλεγχο!»

Η συζήτηση με μια ανύπαντρη μητέρα από την Ουκρανία αποκάλυψε μια παρόμοια αφήγηση. Μοιράστηκε ότι οι άνθρωποι συχνά υποθέτουν ότι είναι πρόθυμη «να συμμετάσχει σε περιστασιακά ραντεβού της μιας νύχτας και προϋποθέτουν ότι είναι ανοιχτή γι’ αυτό!» Το αίσθημα του εξευτελισμού, σε συνδυασμό με τα συμπαθητικά αλλά και συγκαταβατικά βλέμματα που δέχεται για την κατάστασή της και την κατάσταση του παιδιού της, καθιστούν την πραγματικότητά της ακόμη πιο δύσκολη ώστε να αλληλεπιδράσει με μια κοινωνία που την υποβάλλει σε στερεοτυπικές και ρατσιστικές ερωτήσεις σχετικά με τις συνθήκες στην Ουκρανία.

Η Ζάχρα, 23 ετών από το Ιράν, μου είπε: «Ζούμε σε μια κοινωνία όπου αν δεν συναντήσεις κάποιον για μια εβδομάδα, αυτή η σχέση θεωρείται τελειωμένη! Και μετά σου λένε, είμαι ερωτευμένος με κάποιον άλλο!»

Πολλοί άνθρωποι μπορεί να πιστεύουν ότι η δωρεά ρούχων, τροφίμων ή χρημάτων είναι αρκετή για να βοηθήσουν ή να είναι αλληλέγγυοι με τους πρόσφυγες, αλλά η πραγματικότητα είναι ότι αυτό αποτελεί μόνο ένα μικρό μέρος της λύσης. Για να κάνουμε πράγματι τη διαφορά, χρειάζεται να κατανοήσουμε την κατάσταση των προσφύγων και τι χρειάζονται περισσότερο. Αυτό περιλαμβάνει την κατανόηση του τραύματος που έχουν βιώσει, των πολιτισμικών εμποδίων που μπορεί να αντιμετωπίζουν και των ιδιαίτερων αναγκών των κοινοτήτων τους.

Στον σημερινό κόσμο, όλοι μας αντιμετωπίζουμε διαφορετικές προκλήσεις. Ωστόσο, ως πρόσφυγας, πρέπει να υπομείνεις και να αποδεχτείς τα κοινωνικά στερεότυπα –μαζί με τη στέρηση, τις διακρίσεις, τον ρατσισμό, τη χαμηλή οικογενειακή συνοχή και, το πιο σημαντικό, το άγχος των διοικητικών συμπεριφορών εξαιτίας της μοναδικής σου κατάστασης. H επιδίωξη της συναισθηματικής σου ολοκλήρωσης γίνεται μια εξακολουθητική ενοχλητική κατάσταση. Αυτό αναπόφευκτα συμβάλλει σε συναισθήματα σύγχυσης ταυτότητας και απομόνωσης.

Αυτό που έγραψα εδώ είναι φυσικά μια εμπειρία ανάμεσα σε πολλές πικρές και γλυκές εμπειρίες και ελπίζω να μην κριθεί ως η μόνη δυνατή αφήγηση.

Φωτογραφία: Στιγμιότυπο από την ταινία “The Red Turtle” (Η Κόκκινη Χελώνα), μια δραματική ταινία κινουμένων σχεδίων φαντασίας του 2016, σε σενάριο και σκηνοθεσία του Michaël Dudok.

The post Συναισθηματική ερήμωση: προκλήσεις ενός εκτοπισμένου first appeared on Aυτολεξεί.

Παρουσίαση βιβλίου: «Περί τρέλας» – Λέων Τολστόι

Κείμενο: Αικατερίνη Τεμπέλη

Η παρουσίαση αυτού του βιβλίου έχει ένα μικρό παρασκήνιο που αξίζει να μοιραστώ μαζί σας. Την ετοιμάζω απ’ τις αρχές του Σεπτέμβρη κι ένα βράδυ του Οκτώβρη που δούλευα το εν λόγω κείμενο, μου έστειλε μήνυμα ένας άνθρωπος απ’ τον ψ χώρο που εκτιμώ απεριόριστα. Απίστευτη σύμπτωση αλλά το μήνυμά του αφορούσε αυτή τη σχετική ανάρτηση. Όταν του το εξήγησα μου έγραψε μερικά πολύ όμορφα πράγματα για το πώς συναντιούνται οι σκέψεις των ανθρώπων που τους απασχολούν τα ίδια θέματα. Πράγματι έτσι γίνεται.

Αλλά όπως έλεγα χτες το απόγευμα σε μια φίλη κι ένα φίλο, αυτό το βιβλίο δεν το θεωρώ ειδικού ενδιαφέροντος. Δεν αφορά δηλαδή μόνο τους επιστήμονες που ασχολούνται με τις ψυχικές διαταραχές. Μπορεί ο τίτλος του να παραπέμπει σε συγκεκριμένη θεματολογία, αλλά τελικά ο μεγάλος Ρώσος συγγραφέας, γράφει για ζητήματα που μας αφορούν όλους. Αναρωτιέται για το νόημα της ζωής, τον ρόλο της επιστήμης και της θρησκείας, τις αιτίες που οδηγούν κάποιους στην αυτοκτονία και πολλά άλλα που βρήκα εξαιρετικά επίκαιρα και θα σας τα αναφέρω παρακάτω.

Να πάρουμε όμως το νήμα της ιστορίας απ’ την αρχή. Στο σπουδαίο επίμετρο του βιβλίου που κυκλοφορεί απ’ τις εκδόσεις «Ροές» και υπογράφει η μεταφράστριά του, Βιργινία Γαλανοπούλου, υπάρχει ένα απόσπασμα απ’ την «Εξομολόγηση» του Τολστόι, που γράφτηκε στα 1870 και θεωρώ πως εξηγεί το γιατί καταπιάστηκε μ’ αυτά τα θέματα ο ίδιος: «Κι έτσι λοιπόν εγώ, ένας άνθρωπος ευνοημένος απ’ την τύχη, έβγαλα απ’ το δωμάτιο μου, όπου κάθε βράδυ ξεντυνόμουν μόνος, το κορδόνι, για να μην το περάσω στο δοκάρι που ενώνει τα ντουλάπια και κρεμαστώ…»

Εξομολογείται κι άλλα για τις τάσεις αυτοκτονίας του ο Λέων Νικολάγεβιτς που θα διαβάσετε όσοι επιλέξετε αυτό το εκπληκτικό βιβλίο κι αναλύει το φαινόμενο της εποχής του, που τελικά είναι φαινόμενο και της δικής μας εποχής.

Όλα άρχισαν στις 23 Μαρτίου 1910, όταν όπως αναφέρει στα «Ημερολόγιά» του και μας μεταφέρει η κυρία Γαλανοπούλου, έγραψε κάπως ανόρεχτα ένα γράμμα με θέμα την αυτοκτονία. Με το γράμμα αυτό απαντούσε σε μια επιστολή που του έστειλε η Ρ. Σ. Λαμπκόφσκαγια, βοηθός γιατρού, η οποία ζητούσε τη γνώμη του σχετικά με το φαινόμενο των αυξανόμενων αυτοκτονιών (το 19ο αιώνα και μόνο στην Ευρώπη έστω και με ανεπαρκή στοιχεία ο αριθμός των αυτοκτονιών ανερχόταν στις 1.300.000 κι ήταν διαρκώς αυξανόμενος, σύμφωνα με τον συγγραφέα). Η επιστολή αυτή ήταν η αιτία ώστε να γράψει όσα σήμερα συμπεριλαμβάνονται στο βιβλίο «Περί τρέλας», που είχε αλλάξει στο παρελθόν διάφορους τίτλους ( «Περί αυτοχειρίας» και «Περί παραφροσύνης»).

Τι πίστευε ότι φταίει δεν θα σας το αποκαλύψω φυσικά εδώ, αλλά θα σας παραθέσω μερικές ακόμη πληροφορίες που θεωρώ απαραίτητο να γνωρίζετε, όπως για παράδειγμα πως ο Τολστόι όταν διέμενε στη ντάτσα του φίλου του Βλαντίμιρ  Τσέρτκοφ στα μέσα του Ιούνη του 1910, επισκέφτηκε δύο κοντινά ψυχιατρεία (ξεναγήθηκε στις πτέρυγες και συνομίλησε με τους ανθρώπους που διέμεναν εκεί) και δύο χωριά όπου ζούσαν υπό επιτήρηση ψυχικά πάσχοντες. Βρισκόταν περίπου 50 χιλιόμετρα έξω απ’ τη Μόσχα, κοντά στο χωριό Μεσέρσκογιε. Υπάρχουν φωτογραφίες απ’ αυτές του τις επισκέψεις στο τέλος του βιβλίου κι αναφέρεται το τι απάντησε στην κόρη του, Αλεξάνδρα Λβόβνα, όταν τον ρώτησε πως του φάνηκαν όλα αυτά. Δυστυχώς όμως το έργο του αυτό, για το οποίο γίνεται λόγος σήμερα, έμεινε ημιτελές, η υγεία του κλονίστηκε και στις 20 Νοεμβρίου 1910 (7 Νοέμβρη με το παλαιό ημερολόγιο, σαν σήμερα δηλαδή), πέθανε. To «Περί τρέλας» συμπεριλήφθηκε στα «Άπαντα» του που εκδόθηκαν μετά το θάνατό του.

Είναι κρίμα που δεν μπόρεσε να γράψει περισσότερα, αλλά απ’ την άλλη απ’ όσα καταθέτει μπορεί κάποιος να καταλάβει τι σκεφτόταν, όπως ορθά επισημαίνει η κυρία Γαλανοπούλου: «Η ευαισθησία του πάνω στο θέμα του καταναγκασμού και της άσκησης βίας πάνω στο συνάνθρωπο είναι δεδομένη, και μπορεί ο διευθυντής του ενός θεραπευτηρίου που επισκέφτηκε να διατεινόταν ότι είναι κατά της άσκησης βίας στους ψυχικά ασθενείς, ο Τολστόι όμως θα είχε άλλη άποψη, όπως μας δίνει να καταλάβουμε μέσα απ’ το σχολιασμό του άρθρου για το ζήτημα των πολιτικών εγκλημάτων».

Ψάχνοντας μήπως και μπορέσω να εμπλουτίσω την ανάρτηση με περισσότερες πληροφορίες σχετικά με τον ψυχισμό του Τολστόι, ανακάλυψα ένα άρθρο που περιγράφει τη συνάντηση του με τον εγκληματολόγο Cesare Lobroso. Ο δεύτερος θεωρούσε πως στο πρόσωπο του μεγάλου Ρώσου συγγραφέα θα έβρισκε τις αποδείξεις της συνύπαρξης λογικής και τρέλας και φυσικά δεν δίστασε να τον διαγνώσει ως άτομο που πάσχει από «επιληπτική ψύχωση». Ο Τολστόι με τη σειρά του δεν ενθουσιάστηκε μ’ αυτή τη γνωριμία και μπορείτε όσες κι όσοι ενδιαφέρεστε να διαβάσετε τι σχολίασε στα «Ημερολόγια» του  για την ατυχή συνάντηση με τον Ιταλό εγκληματολόγο εδώ.

Σας έγραψα όμως παραπάνω πως υπάρχουν πολλά στοιχεία εξαιρετικά επίκαιρα σ’ αυτό του το έργο που αφορούν τον καθένα από ‘μας. Να τι εννοώ… Ο Λέων Νικολάγιεβιτς αναρωτιέται σε κάποιο σημείο για παράδειγμα, πως γίνεται «οι άνθρωποι να υπακούουν σε ορισμούς προσώπων με τα οποία δεν έχουν καμιά ψυχική εγγύτητα». Πως γίνεται να συναινούμε αλήθεια σε ολιγαρχίες, όπως οι εκάστοτε κυβερνώντες κάθε χώρας ή οι ηγεσίες των διαφόρων εκκλησιών ή ο στρατός και να μην αντιλαμβανόμαστε τον παραλογισμό της όλης κατάστασης; Να δεχόμαστε να πληρώνουμε φόρους, στερούμενοι τις οικονομίες μας, ενώ ξέρουμε πως θα χρησιμοποιηθούν σε σκοπούς εμφανώς βλαπτικούς; Να σκοτώνουμε άγνωστους ανθρώπους που σε τίποτα δεν μας έφταιξαν αλλά να θεωρούμε πως αυτό είναι απόλυτα δικαιολογημένο σε περιόδους πολέμου ή ποικίλων άλλων αιματοχυσιών; Και τόσα άλλα… Μοιραία, ήρθε πάλι στο μυαλό μου ο Stanley Milgram κι οι απαντήσεις που έδωσε για όλα αυτά με τα πειράματά του σχετικά με την υπακοή στην εξουσία. Αναπόφευκτη η σύνδεση.

Με κάποιες σκέψεις του Τολστόι επιλέγω πάντως να ολοκληρώσω αυτή την παρουσίαση, επειδή όσα περιγράφει ξέρω πως εκφράζουν πολλούς από μας: «Υπήρξε μια εποχή που νόμιζα ότι η άποψη μου για τον παραλογισμό που διακρίνει τη ζωή μας είναι εκκεντρική, γι’ αυτό ένιωθα αμηχανία και φόβο να την εκφράσω ανοιχτά, καθώς βρισκόταν σε πλήρη διάσταση με τις ακλόνητες πεποιθήσεις της μεγάλης πλειονότητας των ανθρώπων, που διάγουν τούτο τον παράλογο βίο· τον τελευταίο καιρό όμως μου συμβαίνει ακριβώς το αντίθετο: αμηχανία και φόβο μου προκαλεί η σιωπή». Κι εμένα το ίδιο. Και σίγουρα δεν είμαι η μόνη που έτσι αισθάνεται.

Αλήθεια, τι κάνουμε γι’ αυτό;

Καλή σας ανάγνωση.

ΒΛ. ΕΠΙΣΗΣ:

Φωτογραφία κειμένου: Ο Λέων Τολστόι, φωτογραφίζεται στο γραφείο του στη Γιάσναγια Πολιάνα στις 27 Μαρτίου 1909.

The post «Περί τρέλας» – Λέων Τολστόι first appeared on Aυτολεξεί.