Όλοι οι σπουδαίοι ορθολογιστές φιλόσοφοι του δέκατου όγδοου αιώνα διατύπωσαν τα προβλήματα της δημόσιας υποχρεωτικής εκπαίδευσης, και οι δύο πιο απόλυτοι εκπαιδευτικοί στοχαστές ανέπτυξαν αντιθετικές θεωρίες πάνω στο ζήτημα της οργάνωσης της εκπαίδευσης: ο Rousseau σύμφωνα με το κράτος και ο Godwin εναντίον του. Οι σύγχρονοι επικριτές της συμμαχίας μεταξύ της εθνικής κυβέρνησης και της εθνικής εκπαίδευσης θα συμφωνούσαν και θα υποστήριζαν ότι είναι στη φύση των δημόσιων αρχών να διοικούν εξαναγκαστικούς και ιεραρχικούς θεσμούς των οποίων η τελική λειτουργία είναι να διαιωνίσει την κοινωνική ανισότητα και να ασκήσει πλύση εγκεφάλου στους νέους με σκοπό την αποδοχή του συγκεκριμένου συστήματος οργάνωσης.

Ο Kropotkin και ο Reclus ανέπτυξαν από κοινή σκοπιά μια νέα ηθική για το περιβάλλον.

Ο Élisée Reclus ήταν ο πρώτος αναρχικός στοχαστής που περιέλαβε στο έργο του περιβαλλοντικά ζητήματα και προώθησε με τη σκέψη του το ενδιαφέρον για τη φύση και τα άλλα έμβια όντα. Συγκεκριμένα, «το τελευταίο κεφάλαιο του έργου του, Η Γη, είναι από τα πρώτα κοινωνικό-περιβαλλοντικά μανιφέστα που γράφτηκαν ποτέ».

Αξίζει να σημειωθεί πως ο Reclus, πριν από έναν αιώνα, επιχείρησε να συμβιβάσει την δικαιοσύνη στις ανθρώπινες κοινωνίες με την συμπόνια προς όλες τις μορφές ζωής στον πλανήτη. Αυτά τα φιλοσοφικά προβλήματα έχουν κάνει την επανεμφάνισή τους τα τελευταία χρόνια στην οικοφιλοσοφία και την μελέτη της περιβαλλοντικής ηθικής. Πιο συγκεκριμένα, στο έργο του «ο ωκεανός, η ατμόσφαιρα κι η ζωή» αναφέρεται στις καταστροφές που έχει προξενήσει ο άνθρωπος στη φύση μέσω των παρεμβάσεών του και τάσσεται ξεκάθαρα κατά της ανθρωποκεντρικής σκοπιάς απέναντι στο περιβάλλον.

Η σημασία του έργου του P. Kropotkin για την ανάπτυξη της περιβαλλοντικής φιλοσοφίας και ηθικής αλλά και του συνολικότερου περιβαλλοντικού κινήματος δεν μπορεί να αμφισβητηθεί καθώς η επανέκδοση και η μελέτη του έργου του συμβαίνει το 1970, την περίοδο, δηλαδή, που γεννιέται το ίδιο το κίνημα.

Ο Kropotkin ήταν ο πρώτος που συνέλαβε την έννοια της «πράσινης πόλης». Οραματίστηκε αυτοδύναμες πόλεις βασισμένες σε εκτεταμένες αστικές γειτονιές που χρησιμοποιούν εντατική κηπουρική για την παραγωγή τροφίμων από οργανικά απόβλητα και η παραγωγή ενέργειας πραγματοποιείται από τοπικές ή αποκεντρωμένες πηγές. Η δημιουργία καθαρών, βιώσιμων ή αυτοδύναμων πόλεων θεωρείται από πολλούς σύγχρονους οικολόγους ως ο επιθυμητός στόχος. Για τον ίδιο, αυτή του η πεποίθηση αποτελούσε απάντηση στη θεωρία του Μάλθους για το πρόβλημα του υπερπληθυσμού, το οποίο συναντάμε και σήμερα σαν θέση στο περιβαλλοντικό κίνημα. Στη συνολικότερη πρότασή του μπορούμε να συναντήσουμε την ανακύκλωση και την επαναχρησιμοποίηση σε τοπικό κοινοτικό επίπεδο με σκοπό τη δημιουργία αυταρκών πόλεων με μηδενικούς ρύπους

Πρώτα ο Reclus και στη συνέχεια ο Kropotkin έστρεψαν το ενδιαφέρον τους στην απελευθερωτική διάσταση της εκπαίδευσης και πώς αυτή μπορεί να πραγματωθεί μέσα από τη διδασκαλία του μαθήματος της γεωγραφίας. Επηρεάστηκαν και δανείστηκαν εργαλεία από το κίνημα της Νέας Αγωγής.

Παρ’ ότι αρχικά διαφωνούσαν για το αν μπορούν να υπάρξουν ελευθεριακά σχολεία σε ένα μη ελευθεριακό κοινωνικό σύστημα, στήριξαν το κίνημα των Μοντέρνων Σχολείων που ξεκίνησε στην Ισπανία από τον αναρχικό Francisco Ferrer. H ίδια η έμπνευση του Μοντέρνου Σχολείου για το Ferrer είχε επηρεαστεί από τα έργα τους. O P. Kropotkin στήριξε ακόμα το Διεθνές Σχολείο του Λονδίνου στο οποίο συμμετείχε η Louise Michel.

Ο P. Kropotkin θεωρούσε την εκπαίδευσης ως αναπόσπαστο κομμάτι της ελευθεριακής, αναρχικής, περιβαλλοντικής σκέψης, καθώς και το συνδυασμό της χειρωνακτικής και πνευματικής εργασίας ως αναπόσπαστο κομμάτι της ελευθεριακής εκπαίδευσης. Μέσα από τις εμπειρίες του, τις παρατηρήσεις και τα ταξίδια, ο Kropotkin εξέτασε επίσης τη διδασκαλία της γεωγραφίας, ιδιαίτερα στα παιδιά, ως άσκηση της διανοητικής χειραφέτησης στο βαθμό που προσέφερε στα άτομα, όχι μόνο αφύπνιση σε σχέση με την “αρμονία της φύσης”, αλλά και παρότρυνση ώστε να διαλύσουν τις εθνικιστικές και ρατσιστικές τους προκαταλήψεις.

Ο P. Kropotkin ασκούσε κριτική στο σύγχρονο εκπαιδευτικό σύστημα και παρομοίαζε τα σχολεία με φυλακές – όπου τα μαθήματα διδάσκονται μόνο μέσα από την απομνημόνευση , αποκομμένα από τις εμπειρίες των παιδιών, με αποτέλεσμα να μη μαθαίνουν πως να μαθαίνουν. Υποστήριζε πως η κρατική υποχρεωτική εκπαίδευση αναπαρήγαγε την υπάρχουσα δομή της κοινωνίας, δηλαδή την κρατική διακυβέρνηση, καθώς όλα τα βιβλία και τα περιοδικά, ακαδημαϊκά και δημοφιλή, προωθούσαν το σεβασμό προς το κράτος. Προέβλεψε πως η υποχρεωτική δημόσια εκπαίδευση θα μπορούσε να ενσταλάξει αξίες που θα εξάλυπταν την ανεξάρτητη και κριτική σκέψη.

Ο P. Kropotkin δίνει έμφαση στην πολύπλευρη ανάπτυξη της ανθρώπινης προσωπικότητας, πιστεύοντας πως η μάθηση δεν προέρχεται μόνο μέσα από τα βιβλία αλλά και από τα συναισθήματα, τις πρακτικές ικανότητες, τη φυσική κατάσταση, την κοινωνική και ηθική εκπαίδευση, χωρίς αυτό να σημαίνει πως υποβαθμίζεται η σημασία της γνωστικής ανάπτυξης. Αποκηρύσσει την εκπαίδευση από την εκκλησία που εκείνη την εποχή ασκεί μεγάλη επιρροή και προτρέπει τα σχολεία να βασίζονται σε ελευθεριακές αρχές. Δίνει έμφαση στη συνεκπαίδευση και στην ισότητα των φύλων και των τάξεων.

Τα παιδιά, άλλωστε, είναι υπέροχοι ακροατές της φύσης. Οι βαθύτερες αντιλήψεις για τα ζώα, τα φυτά, τους μύκητες και τα μικρόβια της περιοχής βοηθούν στο να υπάρξει η συν-δημιουργία της ιστορίας της φύσης σε μια τοποθεσία. Αυτό αποτελεί μέρος της βαθύτερης ακρόασης που ενσωματώνει η αναρχική παιδαγωγική με σκοπό την πλήρη απελευθέρωση του ατόμου μέσα την κοινότητα.

Ο Reclus ισχυρίζεται ότι το αληθινό σχολείο πρέπει να είναι ελεύθερο, στη φύση και να περιλαμβάνει όχι μόνο τα πανέμορφα τοπία που σκεφτόμαστε και τη μελέτη των φυσικών νόμων στο πεδίο, αλλά και όλα τα εμπόδια που πρέπει να μάθουμε να ξεπερνάμε.

Πρέπει να προστεθεί ότι για τον Reclus, η επίσημη εκπαίδευση αποτελεί μόνο μία πτυχή της ευρύτερης διαδικασίας της ελευθεριακής εκπαίδευσης. Εξηγούσε ότι το ιδανικό του αναρχισμού δεν είναι να εξαλείψει το σχολείο, αλλά να το διευρύνει και η ίδια η κοινωνία να αποτελεί ένα μεγάλο πεδίο για αμοιβαία διδασκαλία, όπου όλοι θα είναι ταυτόχρονα μαθητές και εκπαιδευτικοί, όπου κάθε παιδί, αφού λάβει τις βασικές γνώσεις της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης θα μάθει πώς να αναπτύσσεται πλήρως, σύμφωνα με τις δικές του πνευματικές ικανότητες, στην ύπαρξη που ο ίδιος ή η ίδια έχει επιλέξει για τον εαυτό του/της.

Μετά από μια επισκόπηση της θεωρίας της ελευθεριακής περιβαλλοντικής φιλοσοφίας και των επιπτώσεών της στην εκπαίδευση προς την άμεση δημοκρατία και την οικολογική βιωσιμότητα, τα ευρήματα από την ερευνητική μελέτη παρείχαν μια γέφυρα μεταξύ της πρωταρχικής θεωρητικής με τη συγκεκριμένη, καθημερινή πραγματικότητα μέσα σε ένα σχολείο.

Εν ολίγοις, η εκπαίδευση πρέπει να περιστρέφεται γύρω από την επαφή της κοινότητας, τα κοινοτικά προβλήματα και το τι μπορεί να κάνει το άτομο, ως πολίτης, για αυτά. Για να επιτευχθεί αυτός ο στόχος, πρέπει να επινοήσουμε ένα διευρυμένο πλαίσιο, αυτού που σήμερα ονομάζουμε περιβαλλοντική εκπαίδευση, που θα εμπλέκει πραγματικά τα άτομα. Αυτές οι προσπάθειες δεν αποσκοπούν στην ενίσχυση της απομόνωσης, αλλά στη ρίζα της, στις αντι-ιεραρχικές σχέσεις, και σε βιώσιμους τρόπους ζωής που συνοδεύονται από κατανόηση και ενσυναίσθηση με άλλους, ανθρώπινους και μη ανθρώπινους οργανισμούς. Αυτή είναι και η ζωτική συμβολή που η αναρχική παράδοση προσφέρει στις εκπαιδευτικές πολιτικές ατζέντες καταλήγοντας στο συμπέρασμα ότι στη σύγχρονη κοινωνία ο στόχος της περιβαλλοντικής εκπαίδευσης θα πρέπει να είναι να εκπαιδεύσουμε τα άτομα για τη συμμετοχή σε ότι αφορά το περιβάλλον τους.

Για να διαβάσετε ολόκληρη την μπροσούρα: https://alliotikosxoleio.espivblogs.net/…/i-perivallon…/.

*Πορτρέτα – Clifford Harper

The post Η περιβαλλοντική φιλοσοφία & η ελευθεριακή εκπαίδευση first appeared on Aυτολεξεί.

Κρατική εκπαίδευση

O Πιοτρ Κροπότκιν ασκούσε κριτική στο σύγχρονο εκπαιδευτικό σύστημα και παρομοίαζε τα σχολεία με φυλακές, όπου τα μαθήματα διδάσκονται μόνο μέσα από την απομνημόνευση, αποκομμένα από τις εμπειρίες των παιδιών, με αποτέλεσμα να μη μαθαίνουν πώς να μαθαίνουν. Υποστήριζε πως η κρατική υποχρεωτική εκπαίδευση αναπαρήγαγε την υπάρχουσα δομή της κοινωνίας, δηλαδή την κρατική διακυβέρνηση και την ιεραρχία. Προέβλεψε πως η υποχρεωτική κρατική εκπαίδευση θα ομογενοποιούσε το άτομο, θα ισοπέδωνε την κριτική σκέψη, και θα προσπαθούσε να εξαφανίσει κάθε έννοια κοινότητας και τις αξίες τις αλληλοβοήθειας και της συλλογικότητας.

Ολιστική εκπαίδευση

Πρότασή του για την εκπαίδευση ήταν αυτό που ονομάστηκε «Ολιστική Εκπαίδευση» (integral education έχει μεταφραστεί επίσης πολυτεχνική ή ολοκληρωμένη εκπαίδευση), δίνοντας έμφαση στην πολύπλευρη ανάπτυξη της ανθρώπινης προσωπικότητας, πιστεύοντας πως η μάθηση δεν προέρχεται μόνο μέσα από τα βιβλία αλλά και από τα συναισθήματα, τις πρακτικές ικανότητες, τη φυσική κατάσταση, την κοινωνική και ηθική εκπαίδευση, χωρίς αυτό να σημαίνει πως υποβαθμίζεται η σημασία της γνωστικής ανάπτυξης. Η Ολιστική Εκπαίδευση περιείχε την τεχνική-πρακτική-χειρωνακτική εκπαίδευση και πίστευε πως θα έφερνε τέλος στον διαχωρισμό πνευματικής και χειρωνακτικής εργασίας.

Ενιαία και ολοκληρωμένα σύνθετη

Ο πρώτος που χρησιμοποίησε τον όρο Ολιστική Εκπαίδευση το 1822 ήταν ο ουτοπικός σοσιαλιστής Charles Fourier “Unitaire et integrale composee” (ενιαία και ολοκληρωμένα σύνθετη). Η ολιστική Εκπαίδευση αποτέλεσε μέρος ενός ευρύτερου συνόλου εκπαιδευτικών αιτημάτων της εργατικής τάξης στην Παρισινή Κομμούνα και στην συνέχεια ακολούθησαν κι άλλες προσωπικότητες όπως ο P. Robin, ο J. Grave και ο F. Ferrer που συνέχισαν και εμπλούτισαν την Ολιστική Εκπαίδευση σε θεωρία και πράξη.

Πνευματικη και Χειρωνακτική εργασία

Ο Κροπότκιν αναγνώρισε ότι οι άνθρωποι είχαν διαφορετικές ικανότητες και κλίσεις και ότι δεν θα έπρεπε όλοι να ασχοληθούν αναγκαστικά με την επιστήμη. Μερικοί μπορεί να προτιμούσαν την επιστήμη, κάποιες τη βιοτεχνία, μερικοί την τέχνη και άλλες την καλλιέργεια της γης. Αλλά θεώρησε, πως κάθε άνθρωπος με κλίση είτε στην επιστήμη, είτε στην κοινωνιολογία, είτε στη γεωργία, θα ωφελούνταν αν περνούσε ένα μέρος της ζωής του στο εργαστήριο ή ασχολούνταν με γεωργικές δραστηριότητες.

Λαϊκό Πανεπιστήμιο

Θεωρεί πως τα σχολεία χρειάζεται να είναι χειραφετημένα από εκκλησία, κράτος και καπιταλισμό και τα παιδιά να έχουν πολιτική δραστηριότητα από μικρά με δημοκρατική συμμετοχή στη λειτουργία του σχολείου. Η εκπαίδευση, κατά τον ίδιο, θεωρήθηκε ως συνεχής διαδικασία και, ως εκ τούτου, τα σχολεία έπρεπε να είναι κέντρα εκπαίδευσης και ανοικτά σε ανθρώπους όλων των ηλικιών. Έτσι, το σχολείο θεωρήθηκε ως “λαϊκό πανεπιστήμιο”, το κέντρο για την εκπαίδευση και των ενηλίκων. Αυτές οι θέσεις θεωρήθηκαν ιδιαίτερα σημαντικές και υιοθετήθηκαν στην «αυτομόρφωση» της εργατικής τάξης, καθώς οι αναρχοσυνδικαλιστές όπως ο J. Grave και ο S. Faure πίστευαν, όπως ο Κροπότκιν, πως η Ολιστική Εκπαίδευση αφορά τον άνθρωπο άσχετα το φύλο, την τάξη και την ηλικία.

Κοινοτική Εκπαίδευση

Η Ολιστική Εκπαίδευση, σύμφωνα με τον ίδιο τον Κροπότκιν, μπορεί να επηρεάσει τη χαρακτηροδομή των ανθρώπων καθώς ζούνε μαζί σε μια αυτοδιαχειριζόμενη κοινότητα, χωρίς να υποστηρίζει πως ειναι το κύριο μέσο για την επίτευξη της κοινωνικής επανάστασης αλλά αναπόσπαστο κομμάτι της.

Ακριβώς όπως στην Ελευθεριακή Φιλοσοφία, η Ελευθεριακή Εκπαίδευση είναι αναπόσπαστο μέρος αυτής.

The post Ο Κροπότκιν και η Ολιστική Εκπαίδευση first appeared on Aυτολεξεί.

Η ελευθερία σκέψης και έκφρασης που συνάντησα στους εργάτες στα όρη του Ιούρα στην Ελβετία με επηρέασαν έντονα. Αφού έμεινα μερικές εβδομάδες με τους ωρολογοποιούς, οι απόψεις μου για τον σοσιαλισμό είχαν πλέον ξεκαθαριστεί: ήμουν ένας αναρχικός. ∼ Πιοτρ Κροπότκιν, 1877

Ο Πιοτρ Κροπότκιν, από τους πιο γνωστούς θεωρητικούς του αναρχισμού σχημάτισε την πολιτική του ταυτότητα όταν, ακόμα νέος, ταξίδεψε στην Ελβετία δουλεύοντας ως χαρτογράφος. Η κοιλάδα του Ιούρα, τα χρόνια αμέσως μετά την Παρισινή Κομμούνα, υπήρξε το κέντρο του αναρχισμού στην Ευρώπη, κυρίως λόγω του συνεδρίου της Αναρχικής Διεθνούς που διοργανώθηκε από τον Μπακούνιν και άλλους στο Σεν-Ιμιέρ μετά το «διαζύγιό» τους με τους μαρξιστές το 1872.

Παράλληλα, η κοιλάδα είχε καταφέρει ήδη από τον προηγούμενο αιώνα να πάρει τα ηνία της αγοράς ωρολογοποιίας στην Ευρώπη λόγω της δεξιοτεχνίας και εφευρετικότητας των μικρών βιοτεχνιών στη περιοχή. Οι “ισόνομες σχέσεις” και η “ελευθερία πρωτοβουλίας” στη δουλειά των εργατών ωρολογοποιίας που αντίκρισε εκεί, έκαναν τον νεαρό Ρώσο να αναγνωρίσει για πρώτη φορά τον εαυτό του ως αναρχικό.

Ο σκηνοθέτης Cyril Schnaublin χρησιμοποίησε τόσο τα απομνημονεύματα του Κροπότκιν, Αναμνήσεις ενός επαναστάτη, όσο και αναφορές από τη γιαγιά του που είχε δουλέψει πολλά χρόνια στην περιοχή για να γυρίσει μια ταινία-αφιέρωμα τόσο στην ωρολογοποιία όσο και στην αυγή των αναρχικών συνδικάτων της κοιλάδας του Ιούρα.

Μέσα σε μόλις 93 λεπτά, και χωρίς να υπάρχουν ξεκάθαροι πρωταγωνιστικοί ρόλοι ή σοβαρή ανάπτυξη χαρακτήρων, αναδημιουργείται τόσο η πολιτική ένταση της εποχής όσο και η φρενίτιδα της βιομηχανικής επανάστασης. Βλέπουμε σε μια σκηνή κοστουμαρισμένα στελέχη να φωτογραφίζονται μπροστά από το εργοστάσιο για μια νέα διαφημιστική καμπάνια ενώ σε άλλη, αναρχικοί διεθνιστές πουλάνε λαχεία στους εργαζομένους για την οικονομική ενίσχυση απεργών στην Αμερική και τη Βαρκελώνη. Σε μια σκηνή, ο δήμος διοργανώνει την αναβίωση μιας μάχης 400 χρόνια πριν ενάντια στους Αυστριακούς εισβολείς με σκοπό την ενεργοποίηση του πατριωτικού στοιχείου των πολιτών, ενώ σε άλλη ο Κροπότκιν, στο τηλεγραφείο, στέλνει μηνύματα σε επαναστάτες στην άλλη άκρη της γης. Οι ταξικές αντιθέσεις μετριάζονται από σκηνές όπου παρουσιάζουν διαφορετικές πτυχές της δεξιοτεχνίας της ωρολογοποιίας.

Η σκηνοθεσία -το δυνατότερο σημείο της ταινίας- αριστουργηματικά συγκρατημένη. Γυρισμένη χωρίς μουσική, με την κάμερα σε ακινησία και τους ηθοποιούς να παλεύουν για μια θέση στην άκρη του κάδρου, κρατά τον θεατή σε μια αίσθηση απόστασης. Η οποιαδήποτε συζήτηση μεταξύ ατόμων γίνεται σε κάποια γωνία της οθόνης ενώ παράλληλα μπορεί να ακούγεται καθαρά το τιτίβισμα των πουλιών, περαστικά βήματα ή οι διάφοροι ήχοι της μικρής πόλης. Νιώθεις λες και η οθόνη είναι μια κλειδαρότρυπα που σου επιτρέπει να ξεκλέβεις ματιές από το παρελθόν. Ένα άρτιο αποτέλεσμα το οποίο βραβεύτηκε στο φεστιβάλ του Βερολίνου κερδίζοντας το Encounter βραβείο σκηνοθεσίας από τη σχετική κριτική επιτροπή το 2022.

Μια ταινία που εξετάζει το σημείο της γέννησης της σημερινής μας κατανόησης για τον χρόνο, την εργασία, τα έθνη. Με τα λόγια του ίδιου του Cyril Schnaublin: «Ποιες είναι οι καπιταλιστικές μυθολογίες του σήμερα; Ποιες είναι οι αφηγήσεις που δημιουργήσαμε με τον βιομηχανικό καπιταλισμό και ποιες είναι κάποιες εναλλακτικές που θα μπορούσαν να υπάρξουν;»

Το τρέιλερ της ταινίας:

The post Στον Ιούρα η επανάσταση δουλεύει ρολόι: Για την ταινία Unrest & το ταξίδι του Κροπότκιν στην Ελβετία first appeared on Aυτολεξεί.

Η ανθρωπογενής κλιματική αλλαγή συνήθως παρουσιάζεται ως πρόσφατη ανακάλυψη, με μια ιστορία που δεν φτάνει πέρα από τον Charles Keeling και τις δειγματοληπτικές αναλύσεις ατμοσφαιρικών αερίων που πραγματοποίησε στο σταθμό του κοντά στη κορυφή του Μάουνα Λόα τη δεκαετία του ’60 ή στην καλύτερη ως το θρυλικό άρθρο του Svarte Arrhenius για τις εκπομπές άνθρακα και το φαινόμενο του θερμοκηπίου το 1896. Στην πραγματικότητα, οι επιβλαβείς κλιματικές συνέπειες της οικονομικής ανάπτυξης, ιδιαίτερα η επίδραση της αποψίλωσης των δασών και των αγροτικών καλλιεργειών στα επίπεδα της ατμοσφαιρικής υγρασίας, έχουν παρατηρηθεί, και συχνά με υπερβολή, από τον Διαφωτισμό έως τα τέλη του δέκατου ενάτου αιώνα. Η ειρωνεία της επιστήμης της Βικτωριανής εποχής όμως ήταν πως, αν και η ανθρώπινη επίδραση στο κλίμα, είτε ως αποτέλεσμα αποψίλωσης είτε βιομηχανικής μόλυνσης, είχε ευρέως αναγνωριστεί, και κάποιες φορές είχε προβλεφθεί σαν μια επικείμενη καταστροφή για τις μεγάλες πόλεις, ελάχιστοι αν όχι κανένας από τους μεγάλους στοχαστές αναγνώρισαν ένα μοτίβο φυσικής κλιματικής μεταβλητότητας στην αρχαία ή σύγχρονη ιστορία. Η λαϊελιανή (Charles Lyell) κοσμοθεωρία, που αποθεώθηκε από τον Δαρβίνο στην Προέλευση των Ειδών, αντικατέστησε τον βιβλικό καταστροφισμό με μια θεωρία αργής γεωλογικής και περιβαλλοντολογικής εξέλιξης μέσα στον χρόνο. Παρά την ανακάλυψη της Εποχής των Παγετώνων από τον Ελβετό γεωλόγο Louis Agassiz στα τέλη της δεκαετίας του 1830, η σύγχρονη επιστημονική τάση ήταν εναντίον των κλιματικών διαταραχών, είτε περιοδικών ή προοδευτικών, σε κλίμακα ιστορικού χρόνου. Η κλιματική αλλαγή, όπως και η εξέλιξη, μετριόταν σε απροσδιόριστα μακρά χρονικά διαστήματα (eons) και όχι σε αιώνες (centuries).

Παραδόξως, χρειάστηκε η «ανακάλυψη» ενός υποτιθέμενου ετοιμοθάνατου πολιτισμού στον Άρη ώστε να ανάψει τελικά το ενδιαφέρον για την ιδέα, που προτάθηκε πρώτα από τον αναρχικό γεωγράφο Κροπότκιν στα τέλη της δεκαετίας του 1870, πως τα 14.000 χρόνια από την τελευταία περίοδο που οι παγετώνες ήταν στη μέγιστη έκτασή τους (Glacial Maximum) αποτελούσαν μια εποχή συνεχιζόμενης και καταστροφικής αποξήρανσης του εσωτερικού των ηπείρων. Η θεωρία αυτή –μπορούμε να την αποκαλέσουμε «παλιά κλιματική ερμηνεία της ιστορίας»– ήταν ιδιαίτερα σημαντική στις αρχές του 20ού αιώνα, γρήγορα όμως ξεθώριασε με την έλευση της δυναμικής μετεωρολογίας κατά τη δεκαετία του 1940, δίνοντας έμφαση στην αυτορρυθμιζόμενη κλιματική ισορροπία. Αυτό που πολλοί πίστευαν φανατικά πως ήταν κλειδί στην παγκόσμια ιστορία βρέθηκε και έπειτα χάθηκε, απαξιώνοντας αυτούς που το ανακάλυψαν σχεδόν εντελώς όπως και οι διακεκριμένοι αστρονόμοι που είχαν δει (και σε κάποιες περιπτώσεις, ισχυριζόταν πως φωτογράφισαν) κανάλια πάνω στον Κόκκινο Πλανήτη. Αν και το επίμαχο κομμάτι αφορούσε κυρίως γερμανόφωνους και αγγλόφωνους γεωγράφους και ορεντιαλιστές, η αρχική θεωρία –η μεταπαγετική ξήρανση ως τον μηχανισμό πίσω από την ιστορία της Ευρασίας– πήρε μορφή μέσα στη «σχολή ανώτατων σπουδών» του Τσάρου: στο διαβόητο Φρούριο των Πέτρου και Παύλου στην Αγία Πετρούπολη, όπου ο νεαρός πρίγκηπας Piotr Kropotkin, μαζί με άλλους επιφανείς διανοούμενους, κρατούνταν ως πολιτικός κρατούμενος.

Αποστολή στη Σιβηρία

Ο διάσημος αναρχικός ήταν επίσης και ένας πρώτης τάξης φυσικός επιστήμονας, φυσικός γεωγράφος και εξερευνητής. Το 1862, προσφέρθηκε εθελοντικά να αυτοεξοριστεί στην ανατολική Σιβηρία ώστε να ξεφύγει από την αποπνικτική ζωή του αυλικού σε μια όλο και πιο αντιδραστική αυλή. Ο Αλέξανδρος Β’ του προσέφερε μια θέση στο τάγμα της επιλογής του, επέλεξε μια νεοσύστατη μονάδα Κοζάκων στην Υπερβαϊκάλη, όπου η εκπαίδευση, το θάρρος και η αντοχή του γρήγορα τον έφεραν στο να ηγηθεί μιας σειράς αποστολών –τόσο για επιστημονικούς όσο και για λόγους κατασκοπείας– σε ένα αχανές, ανεξερεύνητο συνονθύλευμα βουνών και ερημότοπων τάιγκα που πρόσφατα είχαν προσαρτηθεί από την Αυτοκρατορία. Είτε μετρηθεί ως φυσική πρόκληση είτε ως επιστημονικό επίτευγμα, οι εξερευνήσεις του Κροπότκιν στη χαμηλότερη κοιλάδα του Αμούρ και στη καρδιά της Μαντσουρίας, ακολουθούμενη από μια ηρωϊκή ανίχνευση της «τεράστιας και ερημωμένης  ορεινής περιοχής  ανάμεσα στον Λένα στη Βόρεια Σιβηρία και στα άνω όρια του Αμούρ κοντά στην Τσιτά», ήταν συγκρίσιμες με τη Μεγάλη Βόρεια Αποστολή του Vitus Bering κατά τον 18ο αιώνα ή με τις σύγχρονες εξερευνήσεις του Υψίπεδου του Κολοράντο από τον John Wesley Powell και τον Clarence King.

Έπειτα από χιλιάδες μίλια ταξιδιού, συνήθως σε τραχύ έδαφος, ο Κροπότκιν ήταν σε θέση να δείξει πως η ορογραφία της βορειοανατολικής Ασίας ήταν ιδιαίτερα διαφορετική από αυτή που είχαν οραματιστεί ο Alexander von Humboldt και οι ακόλουθοί του. Επίσης ήταν ο πρώτος που μπόρεσε να δείξει πως το υψίπεδο ήταν ένας «βασικός και ανεξάρτητος τύπος του ανάγλυφου της Γης» με τόσο ευρεία «κατανομή όσο οι οροσειρές».

Ο Κροπότκιν συνάντησε επίσης ένα γρίφο στην Σιβηρία που αργότερα προσπάθησε να επιλύσει στη Σκανδιναβία. Ενώ βρισκόταν στο επικό του ταξίδι στο ορεινό έδαφος μεταξύ του Λένα και του άνω Αμούρ, η ανακάλυψη από τον ζωολόγο σύντροφο του, τον Poliakov, «παλαιολιθικών απολιθωμάτων στους αποξηραμένους πυθμένες συρρικνωμένων λιμνών και άλλων παρόμοιων παρατηρήσεων» έδωσαν στοιχεία για την αποξήρανση της Ασίας. Αυτό συμφωνούσε με τα ευρήματα άλλων εξερευνητών στην Κεντρική Ασία –ιδιαίτερα στη στέπα της Κασπίας και στη λεκάνη του Ταρίμ– ερειπωμένων πόλεων σε ερήμους και ξηρές λίμνες που κάποτε είχαν γεμίσει μεγάλες λεκάνες.

Μετά την επιστροφή του από τη Σιβηρία, ο Κροπότκιν πήρε μια αποστολή από τη Ρωσική Γεωγραφική Εταιρεία για τη μελέτη των λιθώνων των παγετώνων και των λιμναίων κύκλων στη Σουηδία και τη Φινλανδία. Οι θεωρίες του Agassiz για την εποχή των πάγων ήταν σημαντικό θέμα συζήτησης στους ρωσικούς επιστημονικούς κύκλους, αλλά η φυσική του πάγου δεν ήταν ακόμη κατανοητή. Μέσα από λεπτομερείς παρατηρήσεις των ραβδώσεων των επιφανειών των βράχων, ο Κροπότκιν συμπέρανε ότι η τεράστια μάζα των ηπειρωτικών στρωμάτων πάγου τα έκανε να ρέουν πλαστικά, σχεδόν σαν ένα υπερ-ρευστό υγρό – το «πιο σημαντικό επιστημονικό του επίτευγμα» σύμφωνα με έναν ιστορικό της επιστήμης. Επίσης πείστηκε πως οι ευρασιατικοί παγετώνες εκτείνονταν νότια ως τον 50^ο παράλληλο. Αν αυτό ήταν όντως αλήθεια, σήμαινε πως με την υποχώρηση του πάγου, η βόρεια στέπα έγινε ένα τεράστιο μωσαϊκό λιμνών και βάλτων (σκέφτηκε πως ένα μεγάλο μέρος της Ευρασίας θα έμοιαζε κάποτε με τα έλη του Πρίπετ), που στη συνέχεια στέγνωσαν και μετατράπηκαν σε λιβάδια και τελικά άρχισαν να μετατρέπονται σε έρημο. Η ξήρανση είναι μια συνεχιζόμενη διαδικασία (η οποία προκαλούσε, και όχι προκαλούμενη από, μειωμένη βροχόπτωση) που ο Κροπότκιν πίστευε πως ήταν ορατή σε όλο το Βόρειο Ημισφαίριο.

Μια αδρή περιγραφή αυτής της τολμηρής θεωρίας παρουσιάστηκε για πρώτη φορά σε μια συνάντηση της Γεωγραφικής Εταιρείας τον Μάρτιο του 1874. Λίγο μετά την ομιλία, συνελήφθη από τον φοβερό Τρίτο Τομέα και κατηγορήθηκε ως ένας «Borodin», μέλος μιας κρυφής αντιτσαρικής ομάδας, του Κύκλου του Τσαϊκόφσκι (Nikolai Tchaikovsky). Χάρη σε αυτή την «ευκαιρία για διακοπές που του δόθηκε» και στην ειδική άδεια από τον Τσάρο (Ο Κροπότκιν παρέμενε πρίγκηπας) μπόρεσε να προμηθευτεί βιβλία και να συνεχίσει την επιστημονική του συγγραφή μέσα στη φυλακή, όπου ολοκλήρωσε το μεγαλύτερο μέρος της σχεδιαζόμενης δίτομης παρουσίασης των θεωριών του για τους παγετώνες και το κλίμα.

Αυτή ήταν η πρώτη επιστημονική απόπειρα να γίνει μια ολοκληρωμένη υπόθεση για τη φυσική κλιματική αλλαγή ως κύριο κινητήριο μοχλό στην ιστορία του πολιτισμού.

Όπως σημειώθηκε νωρίτερα, η διανόηση κατά τον Διαφωτισμό και την πρώιμη Βικτωριανή εποχή δεχόταν γενικά πως το κλίμα ήταν ιστορικά σταθερό, στατικό, με τα ακραία φαινόμενα να είναι απλώς τα άκρα ενός μέσου όρου.

Αντίθετα, η επίδραση τη ανθρώπινης παρέμβασης στο τοπίο πάνω στον κύκλο του νερού συζητιόταν από την εποχή των αρχαίων Ελλήνων. Για παράδειγμα, ο Θεόφραστος, ο διάδοχος του Αριστοτέλη στο Λύκειο, πίστευε πως η αποξήρανση μιας λίμνης κοντά στη Λάρισα στη Θεσσαλία είχε μειώσει την ανάπτυξη του δάσους και είχε κάνει το κλίμα πιο ψυχρό. Δυο χιλιάδες χρόνια αργότερα, ο Κόμης de Buffon, ο Κόμης de Volney, ο Thomas Jefferson, ο Alexander von Humboldt, ο Jean-Baptiste Boussingault και ο Henri Becquerel (για να αναφέρω μια μικρή λίστα) ανέφεραν το ένα παράδειγμα μετά το άλλο για το πώς η ευρωπαϊκή αποικιοκρατία άλλαζε δραστικά τα τοπικά κλίματα μέσα από την αποψίλωση δασών και της εκτεταμένης γεωργίας. «Ο Buffon», έγραψε ο Clarence, «συμπέρανε πως ήταν δυνατό για τον άνθρωπο να ρυθμίσει ή να αλλάξει ριζικά το κλίμα». Δίχως μακρόχρονα κλιματικά αρχεία που ίσως να αποκάλυπταν μεγάλες φυσικές μεταβολές στα καιρικά μοτίβα, οι φιλόσοφοι αντίθετα πιάστηκαν από τις αμέτρητες περιστασιακές αναφορές για μειωμένες βροχοπτώσεις στο πέρασμα στις καλλιέργειες φυτειών στα νησιά των αποικιών. Στο ίδιο κλίμα, ο μεγαλύτερος αδερφός του Auguste Blanqui, ο πολιτικός οικονομολόγος Jerome-Adolphe Blanqui, αργότερα ανέφερε τη Μάλτα ως παράδειγμα μιας ανθρωπογενούς νησιωτικής ερήμου και προειδοποίησε πως η συστηματικά υλοτομημένοι πρόποδες των γαλλικών Άλπεων κινδύνευαν να μετατραπούν σε μια ξερή «Arabia Petraea», ως το τέλος της δεκαετίας του 1840, σύμφωνα με το Michael Williams, «η αποψίλωση και η επακόλουθη ερημοποίηση ήταν ένα από τα μεγάλα ‘μαθήματα της ιστορίας’ που κάθε μορφωμένος άνθρωπος γνώριζε».

Δύο από αυτούς τους εγγράμματους ανθρώπους ήταν ο Μαρξ και ο Ένγκελς, και οι δύο ήταν γοητευμένοι από την προειδοποιητική αφήγηση του Βαυαρού βοτανολόγου Karl Fraas για τη μεταμόρφωση του κλίματος της ανατολικής Μεσογείου από την εκκαθάριση της γης και τη βοσκή. Ο Fraas ήταν μέλος της εντυπωσιακής επιστημονικής ακολουθίας που συνόδευε τον Βαυαρό πρίγκηπα Όθωνα, όταν έγινε βασιλιάς της Ελλάδας το 1832. Γράφοντας στον Engels το 1868, ο Marx είχε ενθουσιαστεί με το βιβλίο:

«Ισχυρίζεται πως σαν αποτέλεσμα της καλλιέργειας και σε συνάρτηση με τον βαθμό της, η δροσιά, τόσο αγαπημένη από τον χωρικό χάθηκε (γι’ αυτό και τα φυτά μεταναστεύουν από τον νότο προς τον βορρά) και τελικά ο σχηματισμός στεπών ξεκινά. Τα πρώτα αποτελέσματα της καλλιέργειας είναι χρήσιμα, αργότερα καταστροφικά λόγω της αποψίλωσης των δασών κ.λπ. Ο άνθρωπος αυτός είναι ένας βαθιά μορφωμένος φιλόλογος (έχει γράψει βιβλία στα ελληνικά) και χημικός, ειδικός στις καλλιέργειες κ.λπ. Το τελικό συμπέρασμα είναι πως η καλλιέργεια όταν προχωρά με πρωτόγονο τρόπο και δίχως να ελέγχεται συνειδητά (καθώς ένας αστός φυσικά δεν φτάνει σε αυτό), αφήνει πίσω της ερήμους, Περσία, Μεσοποταμία κ.λπ. Ελλάδα. Εδώ ξανά υπάρχει μια υποσυνείδητη σοσιαλιστική τάση!»

Ομοίως ο Engels, αναφερόμενος αργότερα στην αποψίλωση της Μεσογείου στη Διαλεκτική της Φύσης, προειδοποιούσε πως έπειτα από κάθε «ανθρώπινη νίκη», «η φύση παίρνει την εκδίκησή της»: «Κάθε νίκη, είναι αλήθεια, στην αρχή φέρνει τα αποτελέσματα που περιμένουμε, αλλά σε δεύτερο και τρίτο χρόνο έχει πολύ διαφορετικά, απρόβλεπτα αποτελέσματα που πολύ συχνά ακυρώνουν τα πρώτα». Αν όμως η φύση έχει δόντια με τα οποία δαγκώνει πίσω την ανθρώπινη κατάκτηση, ο Engels δεν είδε κανένα στοιχείο πως οι φυσικές δυνάμεις δρουν σαν ανεξάρτητοι παράγοντες αλλαγής μέσα στο εύρος του ιστορικού χρόνου. Όπως τόνισε σε μια περιγραφή του σύγχρονου Γερμανικού τοπίου, ο πολιτισμός είναι προμηθεϊκός ενώ η φύση είναι το πολύ αντιδραστική:

«Είναι διαβολικά λίγο αυτό που έχει απομείνει από τη φύση όπως ήταν στη Γερμανία όταν οι Γερμανικές φυλές μετανάστευσαν σε αυτή. Η επιφάνεια της γης, το κλίμα, η βλάστηση, η πανίδα και τα ίδια τα ανθρώπινα όντα έχουν αλλάξει πάρα πολύ, και όλα αυτά οφείλονται στην ανθρώπινη δραστηριότητα, ενώ οι αλλαγές της φύσης στη Γερμανία που έχουν συμβεί σε αυτή τη χρονική περίοδο δίχως την ανθρώπινη παρέμβαση είναι ανυπολόγιστα μικρές».

Σε αντίθεση με τον 17ο αιώνα, όταν σεισμοί, κομήτες, λοιμοί και αρκτικοί χειμώνες ενίσχυσαν μια κατακλυσμική εικόνα της φύσης ανάμεσα στους μεγάλους σοφούς όπως ο Newton, ο Halley και ο Leibniz, ο καιρός και η γεωλογία στην Ευρώπη του 19ου αιώνα έμοιαζαν σταθερά από δεκαετία σε δεκαετία σαν να είναι ο χρυσός κανόνας. Για αυτόν τον λόγο, ο Marx και ο Engels δεν σκέφτηκαν την πιθανότητα πως οι φυσικές συνθήκες παραγωγής τις δυο τρεις τελευταίες χιλιετίες μπορεί να ήταν αντικείμενο κατευθυνόμενης εξέλιξης ή επικής διακύμανσης, ή πως το κλίμα έτσι είχε τη δική του διακριτή ιστορία, που συνεχώς διασταυρωνόταν και συνδημιουργούσε μια διαδοχή διαφορετικών κοινωνικών σχηματισμών. Σίγουρα πίστευαν πως η φύση είχε ιστορία, αλλά πως υπήρχε σε μακροχρόνιες εξελικτικές ή γεωλογικές κλίμακες. Όπως και οι περισσότεροι μορφωμένοι άνθρωποι στη μεσοβικτωριανή Αγγλία, δέχονταν την οπτική του ομοιομορφισμού πάνω στην ιστορία της γης του Σερ Charles Lyell, πάνω στην οποία ο Δαρβίνος έχτισε τη θεωρία του της φυσικής επιλογής, ακόμη κι αν σατήριζαν την αντανάκλαση της φιλελεύθερης αγγλικής ιδεολογίας στην ιδέα της γεωλογικής σταδιακότητας.

Η μακρά διεθνής διαμάχη, που άρχισε στα τέλη της δεκαετίας του 1830 γύρω από την «ανακάλυψη» από τον Agassiz της Μεγάλης Εποχής των Παγετώνων, δεν έθεσε το ανθρωποκεντρικό αυτό μοντέλο υπό αμφισβήτηση, μιας και οι γεωλόγοι είχαν για χρόνια πρόβλημα με τη χρονολόγηση της Πλειστόκαινου: ήταν ανήμποροι να βρουν τη σειρά της διαδοχής ανάμεσα σε όσα παρέσερναν οι παγετώνες ή να υπολογίσουν τη σχετική ηλικία των ευρημάτων από αρχαίους ανθρώπους και μεγαπανίδα, των οποίων η ανακάλυψη είχε γίνει μια σταθερή πηγή ενθουσιασμού στους μεσοβικτωριανούς καιρούς. Αν και «η μελέτη των παγετώνων άνοιξε τον δρόμο για την αντίληψη της πραγματικότητας των βραχυπρόθεσμων αλλαγών στο κλίμα σε σχέση με τον γεωλογικό χρόνο», δεν υπήρχε μέτρο για τη χρονική απόσταση της Εποχής των Παγετώνων από το σύγχρονο κλίμα. Ο Cleveland Abbe, ο μεγαλύτερος Αμερικάνος επιστήμονας του κλίματος των τελών του 19ου αιώνα, εξέφρασε την άποψη της σχολής της «ρασιοναλιστικής κλιματολογίας» όταν το 1899 έγραφε πως «μεγάλες αλλαγές συνέβησαν στη διάρκεια των γεωλογικών εποχών ίσως 50.000 χρόνια μακριά», αλλά «καμιά σπουδαία κλιματική αλλαγή δεν παρουσιάστηκε από την αρχή της ανθρώπινης ιστορίας».

Η αποξήρανση της Ασίας

Ο Κροπότκιν αμφισβήτησε αυτή την ορθοδοξία, υποστηρίζοντας μια συνέχεια των παγκόσμιων κλιματικών δυναμικών μεταξύ του τέλους της εποχής των παγετώνων και της σύγχρονης εποχής. Μακριά από το στατικό μοντέλο στο οποίο πίστευαν οι πρώιμοι μετεωρολόγοι, το κλίμα άλλαζε συνεχώς κατά κάποια έννοια προς μια κατεύθυνση στη διάρκεια της ιστορίας και δίχως τη βοήθεια του ανθρώπου. Το 1904, στη δέκατη τρίτη επέτειο της αρχικής του παρουσίασης στους Ρώσους γεωγράφους, και εν μέσω αρκετού δημόσιου ενδιαφέροντος για πρόσφατες αποστολές στο εσωτερικό της Ασίας από τον Σουηδό γεωγράφο Sven Hedin και τον Αμερικάνο γεωλόγο Raphael Pumpelly, η Βασιλική Γεωγραφική Εταιρεία προσκάλεσε το Κροπότκιν να αναλύσει την άποψή του.

Στο άρθρο του, ισχυρίστηκε πως οι πρόσφατες εξερευνήσεις, όπως του Hedin, είχαν δικαιώσει πλήρως τη θεωρία του για τη γρήγορη αποξήρανση στη μετα-παγετωνική εποχή, αποδεικνύοντας πως «από έτος σε έτος τα όρια των ερήμων επεκτείνονται». Βασισμένος σε αυτή την ασταμάτητη τάση από παγετώνα σε λίμνη και από λιβάδια σε έρημο, πρότεινε μια εκπληκτικά νέα θεωρία. Το Ανατολικό Τουρκεστάν και η Κεντρική Μογγολία, υποστήριξε, ήταν κάποτε καλά αρδευόμενα και «προηγμένα σε πολιτισμό»:

«Όλα αυτά έχουν τελειώσει τώρα, και πρέπει να υπήρξε γρήγορη αποξήρανση της περιοχής αυτής που έσπρωξε τους κατοίκους της να φύγουν διά της Γιουνκαριανής Πύλης, προς τις πεδιάδες του Μπακλάς και του Όμπι, και κατόπιν, σπρώχνωντας τους πρώην κατοίκους των πεδιάδων, παράγοντας τις μεγάλες μεταναστεύσεις και εισβολές στην Ευρώπη που πραγματοποιήθηκαν στους πρώτους αιώνες της εποχής μας».

Ούτε ήταν απλώς μια κυκλική διακύμανση: η προοδευτική αποξήρανση, τόνιζε ο Κροπότκιν, «είναι ένα γεωλογικό γεγονός», και η Λιμναία Περίοδος (>Ολόκαινος) πρέπει να γίνει αντιληπτή σαν μια εποχή επεκτεινόμενης ξηρασίας. Όπως είχε γράψει πέντε χρόνια νωρίτερα: «Και τώρα είμαστε ολοκληρωτικά σε μια περίοδο ταχείας αποξήρανσης, συνοδευόμενης από τη δημιουργία ξηρών πεδιάδων και στεπών, και ο άνθρωπος πρέπει να βρει τι σημαίνει να ελέγχει η αποξήρανση της οποίας είναι θύμα ήδη η Κεντρική Ασία και που απειλεί τη Νοτιοανατολική Ευρώπη». Μόνο μία ηρωική και συντονισμένη δράση –η φύτευση εκατομμυρίων δέντρων και το άνοιγμα χιλιάδων αρτεσιανών πηγαδιών– θα μπορούσε να σταματήσει τη φυσική ερημοποίηση.

Η υπόθεση του Κροπότκιν για τη φυσική, προοδευτική αλλαγή του κλίματος είχε μια διαφορετική υποδοχή: χαιρετίστηκε με περισσότερο σκεπτικισμό στην ηπειρωτική Ευρώπη από ό,τι στον αγγλόφωνο κόσμο ή ανάμεσα σε επιστήμονες που εργάζονταν στην έρημο. Στη Ρωσία, που οι συνεισφορές του στη φυσική γεωγραφία ήταν πολύ καλά γνωστές, υπήρξε έντονο ενδιαφέρον μετά τον λιμό του 1891-92, για την κατανόηση του αν η ξηρασία στην στέπα, το νέο σύνορο στη καλλιέργεια σιτηρών, ήταν το αποτέλεσμα της καλλιέργειας η ένας οιωνός της υφέρπουσας ερημοποίησης. Για το γεγονός αυτό, οι δυο διεθνώς αναγνωρισμένες αυθεντίες στο θέμα, ο Aleksandr Voeikov –πρωτοπόρος της σύγχρονης κλιματολογίας και παλιός συνεργάτης του Κροποτκιν στα 1870– και ο Vasili Dokuchaev, αναγνωρισμένος ως ο πατέρας «της επιστήμης του εδάφους», βρήκαν ελάχιστες ενδείξεις για την ύπαρξη οποιασδήποτε από τις δυο διεργασίες. Κατά την άποψή τους, το κλίμα της στέπας δεν άλλαξε στη διάρκεια των ιστορικών χρόνων, αν και η διαδοχή ξηρών και υγρών ετών μπορεί να είναι κυκλικής φύσης. Ο Voeikov, όπως πολλοί άλλοι σύγχρονοι επιστήμονες στην Ευρώπη, έδειχνε ενδιαφέρον αν δεν ήταν ήδη πεπεισμένος από τις ιδέες για την κλιματική μεταβλητότητα που προωθούσε ο Γερμανός Eduard Brückner. […]

Στην πραγματικότητα, η θεωρία του Κροπότκιν, βασισμένη στο γεωγραφικό ανάγλυφο και στην υπόθεση ενός Ευρασιατικού παγετώνα, ήταν ένα άλμα υπόθεσης μακριά από κάθε δεδομένο για τις προηγούμενες κλιματολογικές συνθήκες ή τα αίτια τους. Πράγματι, ήταν ουσιαστικά μη δοκιμασμένη. Η θεωρητική σε αντίθεση με την περιγραφική μετεωρολογία, για παράδειγμα, ήταν ακόμη στα σπάργανά της. Κατά σύμπτωση, το άρθρο του Κροπότκιν δημοσιεύτηκε σχεδόν ταυτόχρονα με ένα ασαφές άρθρο ενός Νορβηγού επιστήμονα με το όνομα Jacob Bjerknes που έθετε τα πρώτα θεμέλια για τη φυσική της ατμόσφαιρας, με τη μορφή μιας δεκάδας βασικών εξισώσεων προερχόμενες από τη μηχανική των ρευστών και τη θερμοδυναμική. «Αυτός [o Bjerknes]συνέλαβε την ατμόσφαιρα», σημειώνει ένας ιστορικός της γεωφυσικής, «από μια καθαρά μηχανική και φυσική οπτική, σαν μια ‘μηχανή κυκλοφορίας αέριων μαζών’, κινούμενη από την ηλιακή ακτινοβολία και εμποδιζόμενη από την περιστροφή, εκφραζόμενη με τοπικές διαφορές στην ταχύτητα, τη πυκνότητα, την ατμοσφαιρική πίεση, τη θερμοκρασία και την υγρασία». Θα χρειαζόταν περισσότερο από μισός αιώνας ώστε αυτοί οι εννοιολογικοί σπόροι να εξελιχθούν στη σύγχρονη δυναμική μετεωρολογία. Στο μεταξύ, ήταν αδύνατο να προταθεί ένα κλιματικό μοντέλο για τη θεωρία του Κροπότκιν. […]

Από τα τέλη του 19ου αιώνα, ωστόσο, η προοδευτική θέρμανση του εσωτερικού της Ασίας παρήγαγε ένα δίκτυο ξήρανσης που οι μελετητές προειδοποιούν πως μπορεί να είναι το πρελούδιο για τη μελλοντική βόρεια εξάπλωση των ερήμων. Στο μεταξύ, άλλοι επιστήμονες του κλίματος έχουν εκφράσει ανησυχίες πως τα επίπεδα βροχόπτωσης στη δυτική Ασία αλλάζουν επίσης ριζικά. Μια ερευνητική ομάδα βασιζόμενη στο LDEO (Lamont-Doherty Earth Observatory) του Πανεπιστημίου της Κολούμπια, που μελετά τις σύγχρονες και τις ιστορικές μεγαξηρασίες, πρόσφατα δημοσίευσε ένα άρθρο που προειδοποιούσε πως η καταστροφική ξηρασία μεταξύ 2007-’10 στη Συρία, η πιο σοβαρή στην οργανική καταγραφή και βασικός καταλύτης για την κοινωνική αναταραχή, ήταν μάλλον κομμάτι μιας «μακροχρόνιας τάσης ξήρανσης» που σχετιζόταν με τις ανοδικές εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου. Αυτό έρχεται ανησυχητικά σε συμφωνία με μια προηγούμενη μελέτη  που προέβλεψε πως ολόκληρη η κλιματολογική εύφορη ημισέληνος, από την κοιλάδα του Ιορδάνη έως τους πρόποδες του Ζάγκρος, θα εξαφανιστεί πιθανώς μέχρι το τέλος του αιώνα.

«Οι τροφοδοτούμενες από τη βροχή καλλιέργειες επέτρεψαν στους πολιτισμούς να ανθίσουν στην περιοχή της εύφορης ημισελήνου, η ευλογία αυτή όμως σύντομα θα εξαφανιστεί εξαιτίας της κλιματικής αλλαγής που προκάλεσε ο άνθρωπος» .

Η Ανθρωπόκαινος, όπως φαίνεται, μπορεί να δικαιώσει τελικά τον Κροπότκιν.

Βλ. επίσης:

Κροπότκιν: η σχέση του με τα Χριστούγεννα & τον Άγιο Νικόλαο

The post Όταν ο γεωγράφος Κροπότκιν μίλησε για την κλιματική αλλαγή first appeared on Aυτολεξεί.

Δεν αποτελεί έκπληξη το γεγονός ότι ο αναρχικός θεωρητικός Πιότρ Κροπότκιν ενδιαφέρθηκε για τα Χριστούγεννα. Στη ρωσική κουλτούρα, ο Άγιος Νικόλαος [Άγιος Βασίλης] (Николай Чудотворец) ήταν αγαπητός ως υπερασπιστής των καταπιεσμένων, των αδυνάτων και των μειονεκτούντων. Ο Κροπότκιν μοιραζόταν αυτά τα συναισθήματα. Αλλά υπήρχε και ένας οικογενειακός δεσμός μεταξύ τους.

Όπως όλοι γνωρίζουν, ο Κροπότκιν εντόπιζε την καταγωγή του στην αρχαία δυναστεία των Ρούρικ που κυβέρνησαν τη Ρωσία πριν από την άνοδο των Ρομανόφ και οι οποίοι, από τον 1ο αιώνα μ.Χ., έλεγχαν τις εμπορικές διαδρομές μεταξύ της Μόσχας και της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας. Ο συγγενικός κλάδος του Αγίου Νικολάου στην οικογένεια των Ρούρικ είχε την αποστολή να περιπολεί τη Μαύρη Θάλασσα. Αλλά ο Νικόλαος ήταν ένας πνευματικός άνθρωπος και ζήτησε να αποδράσει από την πειρατεία και τη ληστεία για τις οποίες η ρωσική, καταγόμενη από τους Βίκινγκ, οικογένειά του ήταν φημισμένη. Οπότε εγκαταστάθηκε με νέο όνομα στα νότια εδάφη της αυτοκρατορίας, που τώρα ανήκουν στην Ελλάδα, και αποφάσισε να χρησιμοποιήσει τον πλούτο που είχε συγκεντρώσει από τη ζωή του στο έγκλημα ώστε να ανακουφίσει τα βάσανα των φτωχών.

Μη δημοσιευμένες αρχειακές πηγές που ανακαλύφθηκαν πρόσφατα στη Μόσχα, αποκαλύπτουν ότι ο Κροπότκιν γοητεύτηκε από αυτόν τον οικογενειακό δεσμό και την εντυπωσιακή φυσική ομοιότητα μεταξύ του ίδιου και της φιγούρας του Πατέρα των Χριστουγέννων, η οποία έγινε δημοφιλής με την έκδοση του «Μία επίσκεψη από τον Άγιο Νικόλαο», περισσότερο γνωστή ως «Η νύχτα των Χριστουγέννων» [ποίημα που δημοσιεύτηκε ανώνυμα και έπειτα αποδόθηκε στον Κλέμεντ Κλαρκ Μουρ], το 1823.

Ο Κροπότκιν δεν ήταν τόσο εύσωμος όσο ο Άγιος Βασίλης, αλλά γεμίζοντας τον χιτώνα του με ένα μαξιλάρι, αισθάνθηκε ότι του έμοιαζε. Ο φίλος του, ο Ελιζέ Ρεκλύ, τον συμβούλεψε να βάλει μια γούνα πάνω απ’ τη φορεσιά. Ήταν μια καλή ιδέα, καθώς του επέτρεπε να προσθέσει και λίγο μαύρο στο κόκκινο. Είχε αποφασίσει να ακολουθήσει τη συμβουλή του Ελιζέ για τους ταράνδους επίσης, και να χρησιμοποιήσει ένα χειροκίνητο έλκηθρο. Ο Κροπότκιν κανονικά δεν μασκαρευόταν. Αλλά το να εκμεταλλευτεί την ομοιότητά του για να διαδώσει το αναρχικό μήνυμα ήταν εξαιρετική έμπρακτη προπαγάνδα.

Προλαμβάνοντας τον V [από το κόμικ και την ταινία V for Vendetta], ο Κροπότκιν σκέφτηκε ότι θα μπορούσαμε όλοι να ντυθούμε σαν τον Άγιο Βασίλη. Στο περιθώριο μιας σελίδας ο Κροπότκιν έγραψε: «Μπείτε στα καταστήματα, χαρίστε σε όλους τα παιχνίδια!» Αχνά υπολείμματα στο πίσω μέρος μιας κάρτας φέρουν το τετράστιχο:

Τη νύχτα των Χριστουγέννων, θα είμαστε όλοι μαζί 
Ενώ οι άνθρωποι κοιμούνται, θα πραγματοποιήσουμε το χτύπημά μας
Θα απαλλοτριώσουμε αγαθά από τα καταστήματα, γιατί αυτό είναι δίκαιο 
Και θα τα διανείμουμε ευρέως σε όλους όσους χρειάζονται φροντίδα.

Οι σημειώσεις του σχεδίου του αποκαλύπτουν επίσης κάποιες πολύτιμες ιδέες του σχετικά με τα αναρχικά χαρακτηριστικά των Χριστουγέννων και τις σκέψεις του για τους τρόπους μετατροπής των βικτωριανών τελετουργιών των Χριστουγέννων.

«Όλοι γνωρίζουμε», γράφει, «ότι τα μεγάλα καταστήματα -John Lewis, Harrods και Selfridges- αρχίζουν να εκμεταλλεύονται τις καταναλωτικές δυνατότητες των Χριστουγέννων, δημιουργώντας μαγευτικές σπηλιές και φανταστικούς νεραϊδότοπους για να δελεάσουν τα παιδιά μας και να μας πιέσουν να αγοράσουμε δώρα που δεν θέλουμε και δεν μπορούμε να αντέξουμε». «Αν είστε ένας από εμάς», συνεχίζει, «θα συνειδητοποιήσετε ότι η μαγεία των Χριστουγέννων εξαρτάται από το σύστημα παραγωγής του Πατέρα των Χριστουγέννων, και όχι από τις προσπάθειες των καταστημάτων να σας παρασύρουν στην κατανάλωση άχρηστων προϊόντων».

Ο Κροπότκιν περιγράφει τα εργαστήρια που δουλεύουν στον Βόρειο Πόλο, όπου τα ξωτικά εργάζονταν όλο τον χρόνο με χαρά, επειδή γνώριζαν ότι παράγουν για την ευχαρίστηση των άλλων ανθρώπων. Σημειώνοντας ότι αυτά τα εργαστήρια ήταν αυστηρά μη κερδοσκοπικά, βασισμένα στη βιοτεχνία και λειτουργούσαν σε κοινότητες, ο Κροπότκιν τα αντιμετώπιζε ως πρότυπα για τα εργοστάσια του μέλλοντος (που περιγράφονται στο βιβλίο “Fields, Factories and Workshops”).

Μερικοί άνθρωποι, ένιωσε, πίστευαν ότι το όνειρο του Πατέρα των Χριστουγέννων, να λάβουν όλοι δώρα την ημέρα των Χριστουγέννων, ήταν ουτοπικό. Αλλά θα μπορούσε να πραγματοποιηθεί. Πράγματι, η επέκταση των εργαστηρίων -τα οποία ήταν αρκετά δαπανηρά στην Αρκτική- θα διευκόλυνε τη γενικευμένη παραγωγή για τις κοινωνικές ανάγκες και τη μετατροπή της περιστασιακής δωρεάς σε τακτική αναδιανομή. «Πρέπει να πούμε στους ανθρώπους», έγραψε ο Κροπότκιν, «ότι κοινοτικά εργαστήρια μπορούν να δημιουργηθούν οπουδήποτε και ότι μπορούμε να συγκεντρώσουμε τους πόρους μας για να βεβαιωθούμε πως ικανοποιούμε τις ανάγκες όλων»!

Ένα από τα θέματα που απασχολούσε τον Κροπότκιν περισσότερο, όσον αφορά τα Χριστούγεννα, ήταν ο τρόπος κατά τον οποίο ο εμπνευσμένος ρόλος που έπαιζε ο Νικόλαος στην επινόηση των χριστουγεννιάτικων μύθων συσκότιζε την ηθική των Χριστουγέννων. Ο Νικόλαος παρουσιάστηκε λανθασμένα ως ένας απλά ελεήμονας, αγαθοεργός άνθρωπος: ως άγιος επειδή ήταν φιλάνθρωπος. Αφομοιωμένος από τη φιγούρα του Πατέρα των Χριστουγέννων, τα γενναιόδωρα κίνητρα της προσφοράς του Νικολάου είχαν περαιτέρω διαστρεβλωθεί από την εμμονή των Βικτωριανών με τα παιδιά.

Ο Κροπότκιν δεν κατανοούσε ακριβώς τις συνδέσεις, αλλά αισθάνθηκε ότι αντανακλούσαν μια προσπάθεια να ηθικοποιηθεί η παιδική ηλικία μέσα από μια έννοια καθαρότητας που συμβολίστηκε στη γέννηση του Ιησού. Φυσικά δεν μπορούσε να φανταστεί τη μετατροπή του Άγιου Βασίλη σε Μεγάλο Αδελφό, ο οποίος ξέρει πότε τα παιδιά κοιμούνται και ξυπνούν και έρχεται στην πόλη γνωρίζοντας προφανώς ποια έχουν τολμήσει να φωνάξουν ή να σκυθρωπιάσουν.

Αλλά αργά ή γρήγορα, προειδοποίησε, αυτή η ιδέα της καθαρότητας θα χρησιμοποιηθεί για να διαχωριστούν τα άτακτα από τα υπάκουα παιδιά, ενώ μόνο όσα ανήκουν στην τελευταία ομάδα θα ανταμείβονταν με δώρα.

Σε κάθε περίπτωση, ήταν σημαντικό να ανακτήσουμε τόσο την αρχή της συμπόνιας του Νικολάου από αυτή τη μπερδεμένη μπουρδολογία, όσο και τη λαϊκή προέλευση του Άγιου Βασίλη. Ο Νικόλαος χάριζε δώρα επειδή συνειδητοποίησε με πόνο τα βάσανα των υπόλοιπων ανθρώπων. Αν και δεν ήταν δολοφόνος (απ’ όσο γνώριζε ο Κροπότκιν), μοιραζόταν την ίδια ηθική με τη Σοφία Περόφσκαγια. Και ενώ ήταν προφανώς σημαντικό να ανησυχεί κάποιος για την ευημερία των παιδιών, η αναρχική αρχή ήταν να λαμβάνονται υπ’ όψιν τα βάσανα όλων.

Ομοίως, η πρακτική της προσφοράς θεωρήθηκε λανθασμένα ότι απαιτούσε την εφαρμογή ενός κεντρικά κατευθυνόμενου σχεδιασμού, υπό την επίβλεψη ενός παντοδύναμου διαχειριστή. Αυτό ήταν απολύτως λάθος: ο Πατέρας των Χριστουγέννων προήλθε από τη φαντασία του λαού (εξετάστε μόνο το εύρος των τοπικών ονομάτων που είχε συγκεντρώσει ο Άγιος Βασίλης -Santa Claus, Sinterklaas, Tomte, de Kerstman). Και η διάδοση της καλής διάθεσης -μέσα από τη γιορτή- οργανώθηκε από κάτω προς τα πάνω.

Θαμμένη κάτω από τα Χριστούγεννα, σύμφωνα με τον Κροπότκιν, ήταν η αλληλέγγυα αρχή της αλληλοβοήθειας.

Ο Κροπότκιν εκτίμησε τη σημασία του τελετουργικού και την πραγματική αξία που αποδίδουν τα άτομα και οι κοινότητες στα καρναβάλια, στις πράξεις ενθύμησης και μνήμης. Δεν ήθελε να καταργήσει τα Χριστούγεννα αλλά ούτε ήθελε να τα δει να εκλαϊκεύονται μέσω κάποιας λανθασμένης γραφειοκρατικής ανακατάταξης του ημερολογίου.

Ήταν σημαντικό, ωστόσο, να αποσυνδεθεί η ηθική που υποστήριζαν τα Χριστούγεννα από την περιορισμένη ιδιαιτερότητα της γιορτής τους. Η διοργάνωση ενός πάρτι ήταν ακριβώς αυτό, ενώ η επέκταση της αρχής της αλληλοβοήθειας και της συμπόνιας στην καθημερινή ζωή ήταν κάτι άλλο. Στην καπιταλιστική κοινωνία, τα Χριστούγεννα παρείχαν τον χώρο για ειδικές καλές συμπεριφορές. Ενώ μπορούσες να είσαι Χριστιανός μία φορά τον χρόνο, ο αναρχισμός αφορούσε όλη τη ζωή.

Ο Κροπότκιν συνειδητοποίησε ότι η προπαγάνδα του θα είχε καλύτερες πιθανότητες επιτυχίας αν μπορούσε να δείξει πώς το αναρχικό μήνυμα περιλαμβανόταν επίσης στην κυρίαρχη κουλτούρα. Οι σημειώσεις του αποκαλύπτουν ότι αναζητούσε ένα όχημα για τις ιδέες του, ιδιαίτερα στο βιβλίο του Ντίκενς, τη «Χριστουγεννιάτικη ιστορία». Είχε αναγνωριστεί ευρέως ότι το βιβλίο αυτό εδραίωσε τις ιδέες της αγάπης, της χαράς και της καλής θέλησης στα Χριστούγεννα. Ο Κροπότκιν εντόπισε την ιδιοφυΐα του έργου στη δομή του. Τι άλλο ήταν η ιστορία της συνάντησης του Σκρουτζ με τα φαντάσματα των Χριστουγέννων του παρελθόντος, του παρόντος και του μέλλοντος αν όχι μία προεικόνιση της αλλαγής;

Βλέποντας το παρόν του μέσα από το παρελθόν του, ο Σκρουτζ είχε την ευκαιρία να αλλάξει τους δύσθυμους τρόπους του και να επαναπροσδιορίσει τόσο το μέλλον του όσο και το μέλλον της οικογένειας Κράτσιτ. Ακόμη κι αν ο κόσμος το θυμόταν μόνο μια φορά τον χρόνο, ο Κροπότκιν πίστευε ότι το βιβλίο του Ντίκενς παρείχε στους αναρχικούς ένα τέλειο όχημα για να διαδώσουν αυτό το δίδαγμα: αλλάζοντας αυτό που κάνουμε σήμερα, ρυθμίζοντας τη συμπεριφορά μας με αυτήν του Νικολάου, μπορούμε να βοηθήσουμε στην κατασκευή ενός μέλλοντος που να είναι Χριστούγεννα!

[i] Η Ruth Kinna είναι εκδότρια του περιοδικού “Anarchist Studies” και καθηγήτρια Πολιτικής Θεωρίας στο Πανεπιστήμιο του Loughborough. Είναι συγγραφέας των βιβλίων “Anarchism: A Beginners Guide” και “William Morris: The Art of Socialism”. Το παρόν άρθρο δημοσιεύτηκε στο STRIKE! magazine.

Μετάφραση: Αλέξανδρος Σχισμένος | Επιμέλεια: Ιωάννα-Μαρία Μαραβελίδη
Πηγή: https://robertgraham.wordpress.com/2015/12/31/kropotkin-on-christmas/

The post Κροπότκιν: η σχέση του με τα Χριστούγεννα & τον Άγιο Νικόλαο first appeared on Aυτολεξεί.