Το ταξίδι της ανθρωπότητας από τους προϊστορικούς χρόνους δεν προκάλεσε γεvετικό σχίσμα, γι’ αυτό ανήκουμε στο ίδιο είδος και έχουμε τα ίδια χαρακτηριστικά. Ο ίδιος γενετικός κώδικας (έμφυτα) και ορισμένα επίκτητα (πολιτισμικά) χαρακτηριστικά είναι κοινά σε όλους τους ανθρώπους καθιστώντας τους απάτριδες, οικουμενικούς, αλλά και τέκνα του ίδιου γενέθλιου χώρου (μητέρα γη). Το ξερίζωμα του ανθρώπου άρχισε από τότε που ο πρώτος χόμο σάπιενς ξεκίνησε από τις ρίζες του, την Αφρική, για να κατακτήσει τον κόσμο και να ριζωθεί σε νέους τόπους.

Η αποεδαφικοποίηση του ανθρώπου, η διασπορά του, τον οδήγησε να αποκτήσει μια καθολική ταυτότητα, την οποία δεν πρέπει να ξεχνάμε για να μην ρίχνουμε νερό στον μύλο των ρατσιστικών αντιλήψεων. Σε όλους τους ανθρώπους υπάρχουν ενιαία εγκεφαλικά, μορφολογικά και ανατομικά χαρακτηριστικά και σε όλες τις κοινωνίες υπάρχει αγάπη, φόβος, μίσος, γέλιο, τρέλα και ορθολογισμός, μαγεία και θρησκεία, θυμός, σεβασμός, μουσική και τραγούδι. Τα παραπάνω στοιχεία είναι κοινά σε όλους και δεν έχουν αλλοιωθεί από τις διαφορετικές ταυτότητες (πολιτισμικές, εθνικές) και συγκροτούν μια ενιαία ανθρώπινη ταυτότητα.

Αυτό αποσιωπά ο εθνοφυλετισμός και ο αντιδραστικός ρομαντισμός.

Αλλά το ταξίδι είχε και την Ιθάκη του, τους νέους τόπους, την επανεδαφικοποίηση των ανθρώπων. Η χωρική εδαφικοποίηση, ενός οικουμενικού είδους, είναι καθοριστικό στοιχείο της ανθρώπινης ταυτότητας είτε αυτή εκφράζεται από τον γενέθλιο τόπο, τη φυλή, το έθνος, τη θρησκεία, την παράδοση, τις πολιτισμικές αξίες. Τα οικουμενικά χαρακτηριστικά των ανθρώπων, για τα οποία προαναφερθήκαμε, με διαφορετικό τρόπο κατανοούνται και εκφράζονται από τις διαφορετικές ταυτότητες και κουλτούρες, που είναι εδαφοποιημένες σε όλα τα μήκη και τα πλάτη του πλανήτη. Δεν κλαίνε, γελάνε, μισούν, ερωτεύονται, δουλεύουν, πιστεύουν, ξεκουράζονται, αντιμετωπίζουν τον θάνατο, όλοι οι άνθρωποι με τον ίδιο τρόπο.

Στις προβιομηχανικές κοινωνίες η μάνα-φύση, η γεωγραφία, οι χωρικά προσδιορισμένες ανθρώπινες δραστηριότητες, καθόριζαν το πολιτισμικό περιβάλλον. Οι τοπικές, εθνικές ή διαπεριφερειακές ταυτότητες εκφράζουν με διαφορετικό τρόπο την κοινή ανθρώπινη μοίρα. Δεν πρέπει βέβαια να ξεχνάμε ότι άλλο η αγάπη για τη γενέθλια γη και άλλο ο εθνικισμός, η παροξυστική αφηρημένη αγάπη για ένα ιερό και άμεμπτο έθνος-κράτος.

Οικουμενικότητα λοιπόν ή ταυτότητα, κοσμοπολιτισμός ή κοινοτισμός, ρίζωμα στον χώρο ή διεθνισμός, σύνδεση των πολλαπλών ταυτοτήτων σε μια ενιαία ταυτότητα ή ποικιλομορφία;

Είμαστε όλοι γηγενείς απάτριδες. Οι άνθρωποι συμμετέχουν στην παγκόσμια ανθρώπινη κοινότητα και ταυτόχρονα ανήκουν σε ένα γενέθλιο τόπο, σε μια εδαφικοποιημένη συλλογική μνήμη. Την πολυπλοκότητα αυτή και κυρίως τον πόλο του ριζώματος ομογενοποιεί στις σημερινές δυτικές παγκοσμιοποιημένες κοινωνίες το κυρίαρχο ανθρωπολογικό πρότυπο. Αυτή την πλευρά της αντίθεσης αποσιωπά ο φιλελεύθερος και ο αριστερός οικουμενισμός. Ο μεν πρώτος θεωρεί ότι το άτομο χωρίς ρίζες και ταυτότητα είναι η βασική μονάδα κοινωνικής οργάνωσης. Η ταυτότητα για τους ευαγγελιστές της αγοράς είναι αναχρονισμός, γιατί φυλακίζει το άτομο στην παράδοση και στη συλλογική μνήμη, στο εμείς της κοινότητας και δεν του επιτρέπει να εξατομικευτεί. Η μόνη ταυτότητα που οι φιλελεύθεροι αναγνωρίζουν στο άτομο είναι αυτή του ορθολογικού ατομιστή, που είναι μια μηχανή ανεξέλεγκτης δημιουργίας νέων αναγκών και ικανοποίησης τους μέσω της κατανάλωσης εμπορευμάτων. Ο ηδονιστικός καταναλωτικός ατομοκεντρισμός είναι ο οικουμενικός άνθρωπος του φιλελεύθερου υποδείγματος. Ο αποεδαφοποιημένος ατομισμός είναι ένας πολίτης του κόσμου χωρίς όρια, χωρίς υποχρεώσεις και δεσμεύσεις, η μόνη του δέσμευση είναι το κυνήγι της ατομικής απόλαυσης. Γιατί, αφού η μοίρα μας είναι όλοι να πεθάνουμε, να μην απολαμβάνουμε χωρίς όρια; Αυτό είναι το ευαγγέλιο κάθε κοσμοπολίτη που κυνηγάει ανελέητα τον χρόνο και ρίχνει το ανάθεμα στο παρελθόν και το παρόν, τα οποία είναι πάντα ανεπαρκή, λίγα, φτωχά σε νόημα.

Ο πλούτος δεν βρίσκεται μόνο στην ανθρώπινη ενότητα, στα καθολικά χαρακτηριστικά των ανθρώπων (αριστερός οικουμενισμός), αλλά και στην ποικιλομορφία, στις ταυτότητες. Οι άνθρωποι λοιπόν είναι όντα καθολικά με ταυτότητες και ευτυχώς, γιατί αν ήταν ομοιόμορφοι, αιώνια ξεριζωμένοι, θα είχαν πεθάνει από ανία.

Η μαγεία της ζωής είναι η ποικιλομορφία. Αν ήμασταν μόνιμα ριζωμένοι σε έναν τόπο, χωρίς αλληλεπιδράσεις με άλλους τόπους, θα βασανιζόμασταν από την τυραννία της οικειότητας, ενώ αν ήμασταν μόνιμα κοσμοπολίτες θα ήμασταν άφιλοι. Πώς μπορείς να αγαπάς τον άλλον, μια ετερότητα, όταν αυτή δεν έχει δικό της πολιτισμό; Δεν χρειαζόμαστε μια ενιαία ευρωπαϊκή υπερταυτότητα, μια πολιτισμική ομοιομορφία, ούτε πρέπει να επιδιώκουμε μια ομογενοποιημένη Ευρώπη χωρίς ταυτότητες. Όποιοι μισούν τις ταυτότητες είναι γιατί θέλουν να επιβάλλουν την δική τους θέαση του κόσμου, τη δική τους ταυτότητα.

Η συνάντηση του γηγενή και του άπατρη, του εδώ και του άλλου, θα γίνει κουβαλώντας μέσα μας και το εγώ και τον άλλον, δηλαδή την εδαφικοποιημένη οικουμενική ταυτότητα μας. Αυτός είναι ένας οικουμενισμός της πολιτιστικής πολλαπλότητας.

The post Ριζωμένος Οικουμενισμός first appeared on Aυτολεξεί.

Η οικουμενική διακήρυξη για τα ανθρώπινα δικαιώματα, που υιοθετήθηκε από τη ΓΣ του ΟΗΕ το 1948 και περιλαμβάνει 30 άρθρα, είναι τέκνο της εποχής των φώτων, της θρησκείας της προόδου και τα ίχνη της ξεκινούν την αυγή της απελευθέρωσης από τα φεουδαρχικά δεσμά, τη μοναρχία και τα απολυταρχικά καθεστώτα.

Το περιεχόμενο της διακήρυξης ως τρόπου προστασίας του ατόμου έχει βέβαια διαφορετικό νόημα σε κάθε ιστορική περίοδο, ενώ η συνεχής παραβίαση των δικαιωμάτων υποδηλώνει την ανάγκη αδιάκοπης εγρήγορσης για την προστασία τους.

Γιατί όμως σε ούτε ένα από τα 30 άρθρα που προστατεύουν το εξατομικευμένο άτομο, στη βίβλο του δικαιωματισμού, δεν υπάρχει ούτε ίχνος υποχρεώσεων, καμιά αναφορά στη μέριμνα, στη σχέση με τους άλλους;

Η θεσμική περίφραξη των ατομικών δικαιωμάτων γεννήθηκε ταυτόχρονα με την ανάδυση του υπέροχου κόσμου του εμπορίου, που για να ανθήσει σύμφωνα με τον Άνταμ Σμιθ πρέπει να ξεριζώσει κάθε αναχρονισμό, κάθε θεσμικό εμπόδιο, κάθε διακανονισμό και εθιμικό δίκαιο, που περιορίζουν την απρόσκοπτη και ελεύθερη κυκλοφορία εργασίας και κεφαλαίου. Πρόκειται για το φιλελεύθερο ιδεώδες ενός κόσμου χωρίς σύνορο, αενάως μεταβαλλόμενου, χωρίς ηθικούς φραγμούς, όπου το κάθε άτομο διαθέτει τον δικό του κανόνα ζωής, έχει αποκοπεί από τις ρίζες του, τον επικαθορισμό της καταγωγής του, από κάθε δομή ταυτότητας (γλώσσα, παραδόσεις, οικογένεια), έτσι ώστε να απολαμβάνει γαλήνια και χωρίς περιορισμούς την εξατομίκευσή του.

Η σχέση με τους άλλους γεννά συναισθήματα, το φυσικό συναίσθημα του ανήκειν γεννά υποχρεώσεις, όρια και οφειλές και απειλεί τον ατομισμό ο οποίος φαντασιώνεται ένα κόσμο του Εγώ που είναι ένας παράδεισος δικαιωμάτων. Για τον λόγο αυτό η αναδυόμενη νεωτερική φιλελεύθερη ουτοπία επέλεξε να ισοπεδώσει όλες τις “αναχρονιστικές” κοινοτικές και ανθρωπολογικές δομές που επέτρεπαν τη συμβιωτικότητα και την αλληλοβοήθεια. Η ζωή χωρίς τον άλλον, το όνειρο κάθε φιλελεύθερου, είναι η χάρτα των δικαιωμάτων χωρίς υποχρεώσεις. Ο χαλκέντερος καπιταλισμός έχει αποδείξει ότι δεν περιορίζει τα ατομικά δικαιώματα αλλά τα μετατρέπει σε μια ναρκισσιστική αυταπάτη του ηδονιστή καταναλωτή. Το φιλελεύθερο αυτοαναφορικό άτομο δεν χαρακτηρίζεται από μια υγειή εξατομίκευση, δεν είναι άτομο, αλλά ομοίωμα του εαυτού του, δολοφόνος του εμείς, του άλλου.

Επειδή όμως καμιά κοινωνία δεν μπορεί να θεσμιστεί δημοκρατικά χωρίς ατομικά δικαιώματα αλλά ταυτόχρονα δεν μπορεί να υπάρξει χωρίς όρια, μέτρο, ευθύνες, υποχρεώσεις, η οικουμενική διακήρυξη πρέπει να ξαναγραφεί με τουλάχιστον άλλα τριάντα άρθρα για τις υποχρεώσεις.

Ενδεικτικά αναφέρω:

• Κάθε άτομο έχει την υποχρέωση να μεριμνά για τη φροντίδα των παιδιών (εκπαίδευση, υγεία), των ηλικιωμένων, των οικονομικά και κοινωνικά ευάλωτων για να έχουν πρόσβαση σε μια αξιοβίωτη ζωή. Η ηθική της μέριμνας είναι πυλώνας κάθε ανθρώπινης κοινότητας.

• Κάθε άτομο έχει την ηθική υποχρέωση να συμμετέχει σε έναν πολιτισμό του δώρου. Η αλληλεξάρτηση των ανθρώπων στην κοινότητα, οι διαπροσωπικές σχέσεις, επιτάσσουν την οικειοθελή προσφορά, αποδοχή και ανταπόδοση δώρων. Η ηθική της γενναιοδωρίας, του δούναι και λαβείν, είναι πυλώνας δέσμευσης σε κάθε ανθρώπινη κοινότητα.

• Κάθε άτομο έχει την υποχρέωση να σέβεται τον άλλον ανεξαρτήτως φυλής, φύλου, ειδικών αναγκών και ικανοτήτων, σεξουαλικής προτίμησης.

• Κανένα από τα άλλα πλάσματα της φύσης δεν επιτρέπεται να υποβάλλεται σε βασανιστήρια ή σκληρή και ταπεινωτική μεταχείριση. Η προστασία τους είναι υποχρέωση του ανθρώπου.

• Η προστασία των κοινών αγαθών (νερό, αέρας, δημόσιοι χώροι κ.λπ.) και η απρόσκοπτη χρήση τους, χωρίς αποκλεισμούς, από όλους είναι υποχρέωση της κοινότητας και της πολιτείας. Κανένας άνθρωπος δεν έχει το διακίωμα να περιφράσει ή να εμπορευματοποιεί ένα κοινό αγαθό. Η καθιέρωση κανόνων χρήσης για τη συνεργατική διαχείριση των κοινών αγαθών είναι καθήκον της κοινότητας.

• Η χρήση των κοινών αγαθών από όλους προϋποθέτει πόρους για τη χρηματοδότησή τους, όπως η υποχρέωση της φορολόγησης των υψηλών εισοδημάτων, μέσω της καθιέρωσης ανώτερου επιτρεπτού εισοδήματος, που η φορολόγησή του θα φτάνει στο 100% για όσα εισοδήματα υπερβαίνουν το όριο.

• Οι άνθρωποι έχουν υποχρέωση η χρήση των πόρων της μάνας-γης να γίνεται με τρόπο που να μην θέτει σε κίνδυνο την ευζωία των μελλοντικών γενεών. Οι ενεργειακές τεχνολογίες για παράδειγμα πρέπει να απαγορεύεται να χρησιμοποιούν τα αναντικατάστατα αποθέματα της φύσης.

• Οι δημόσιοι και κοινοτικοί φορείς έχουν την υποχρέωση να μην προμηθεύονται και να χρησιμοποιούν προϊόντα που για την παραγωγή τους έχει χρησιμοποιηθεί παιδική εργασία, καταπάτηση των δικαιωμάτων των γυναικών ή οδηγούν σε καταστροφικό περιβαλλοντικό αποτύπωμα.

• Οι δημόσιοι και κοινοτικοί φορείς έχουν την υποχρέωση να προμηθεύονται διαρκή αγαθά, που να είναι ποιοτικά, ανθεκτικά, επισκευάσιμα, επαναχρησιμοποιούμενα, να έχουν δηλαδή προγραμματισμένη μακροβιότητα.

The post Για μια Διακήρυξη των Ανθρώπινων Υποχρεώσεων first appeared on Aυτολεξεί.

Το 1669 οι Οθωμανοί υπό τον Μεχμέτ Κιοπρουλή κατέλαβαν την Κρήτη η οποία για 250 έτη έμεινε υπό οθωμανική κυριαρχία, παρότι οθωμανοί άποικοι δεν ήρθαν από την Ανατολία ούτε τα οθωμανικά στρατεύματα κατοχής ήταν άξια λόγου. Στην Κρήτη δεν έγινε ένας εθνικοαπελευθερωτικός αγώνας ομοφύλων γηγενών εναντίον αλλοεθνών κατακτητών. Αν όμως η κυριαρχία δεν στηρίζεται στις δυνάμεις των κατακτητών τότε σε ποιούς; Στους λιγοστούς Ενετούς άρχοντες και τιμαριούχους που άλλαξαν εθνότητα και θρήσκευμα για να διατηρήσουν τα προνόμιά τους; Όχι, στους Κρητότουρκους. Πρόκειται για γηγενείς Κρητικούς χριστιανούς που εξομώτησαν κυρίως ενσυνείδητα, έγιναν μουσουλμάνοι με οθωμανική εθνική συνείδηση. Ένα ποσοστό από αυτούς ήταν Κρήτες, που στο παρελθόν ήταν εξωμότες των Ενετών, είχαν γίνει καθολικοί στην διάρκεια των 450 ετών της ενετικής κατοχής, μουσουλμάνοι επί αραβοκρατίας και τώρα πρόθυμα έγιναν ξανά μουσουλμάνοι για να διατηρήσουν προνόμια και περιουσίες.

Ο οικειοθελής κυρίως εξισλαμισμός των Κρητών συνδέεται με το ότι σε θεσμικό επίπεδο το οθωμανικό κράτος, οι νόμοι του Ισλάμ, διέκριναν τους πολίτες όχι με γνώμονα την εθνική τους ταυτότητα αλλά την θρησκευτική. Μουσουλμάνος-μη μουσουλμάνος. Το γεγονός αυτό ώθησε ένα μεγάλο μέρος των Κρητών να εξισλαμιστούν με βάση τον ιδιοτελή υπολογισμό ότι μέσω αυτού θα αποφύγουν την οικονομική τους αφαίμαξη, διότι ως μέλη της κοινότητας του κυρίαρχου θα είχαν ευνοϊκή φορολογική, πολιτική και κοινωνική μεταχείριση. Ιδιαίτερα η ευνοϊκή φορολογική-κληρονομική αντιμετώπιση ήταν ένα από τα κυρίαρχα κίνητρα, διότι εξασφάλιζε αυτόματη απαλλαγή του εξισλαμισμένου από την υποχρέωση καταβολής κεφαλικού φόρου, απαλλαγή που μεγάλωνε αν υπηρετούσε στο οθωμανικό στράτευμα. Εκτός μάλιστα από την ευνοϊκή φορολογική μεταχείριση πολλοί Κρητότουρκοι απέκτησαν δικαιώματα γης όταν οι Οθωμανοί μετέτρεψαν σε τιμάρια τις ενετικές γαίες εκατέρωθεν των κεντρικών αξόνων σε Χανιά, Ρέθυμνο, Ηράκλειο και τα μοίρασαν στους Κρητότουρκους. Εξωμοσία γινόταν και για άλλους λόγους όπως η βεντέτα, το δικαίωμα των αντρών να φέρουν όπλα και άλογα ή μέσω σύναψης γαμηλίων συμβολαίων, μεικτοί δηλαδή γάμοι στρατιωτικών και αξιωματικών του οθωμανικού στρατού με χριστιανές. Η αποδοχή του εξισλαμισμού από μέρος των Κρητών, η καρδιά της εξωμοσίας, είναι το ιδιωτικό συμφέρον και η επιθυμία ισχύος που συνδέεται και απορρέει από αυτό. Η πιο ορθολογική σκέψη είναι να προσχωρήσουμε στον κυρίαρχο για να επωφεληθεί η οικογένεια, η φατρία.

Η εξουσία, οι οθωμανοί, είχαν επίγνωση της ιδιοτελούς μεταμφίεσης των ντόπιων σε μουσουλμάνους και γι’ αυτό είχαν εκδόσει αμέτρητα οθωμανικά διατάγματα, όπως αποδεικνύεται από τις ιστοριογραφικές πηγές, για την υποχρέωση των Κρητότουρκων γυναικών να κυκλοφορούν δημοσίως με καλυμμένο το πρόσωπο και των ανδρών να προσέρχονται στα τεμένη για πέντε ημερήσιες προσευχές ή να ικανοποιούν μια βασική απαίτηση της νέας θρησκείας, την περιτομή. Αλλά και οι Κρητότουρκοι είχαν επίγνωση της θέσης ισχύος τους και της ανάγκης της οθωμανικής αυτοκρατορίας να στηρίζει την σταθερότητα της περιοχής σ’ αυτούς. Οι Κρήτες εξωμότες δεν ήταν μια εξαίρεση προσκυνημένων, προδοτών, μια ισχνή μειοψηφία, δεν είναι αποτέλεσμα εποικισμού του νησιού από οθωμανούς, αλλά της μαζικής αποστασίας του ντόπιου πληθυσμού. Σχεδόν όλοι οι μουσουλμάνοι της Κρήτης ήταν εξωμότες ή παιδιά εξωμοτών. Στην πρώτη περίοδο της οθωμανικής κυριαρχίας οι εξισλαμισμοί ήταν μαζικό φαινόμενο, γεγονός που οδήγησε στα τέλη του 18ου αιώνα από τους 260.000 κατοίκους της Κρήτης ο μισός και πλέον πληθυσμός να είναι μουσουλμάνοι, 200.000 Μ-60.000 Χ, ενώ στις αρχές του 19ου αιώνα η απογραφή του 1832 καταγράφει 70.000 μουσουλμάνους και 60.000 χριστιανούς. Η σταδιακή αυτή μείωση των εξισλαμισμένων Κρητών ήταν αποτέλεσμα των συνεχών εξεγέρσεων και έχει ως απαρχή την ανάληψη της εξουσίας το 1830 από τον Μωχάμεντ Άλι της Αιγύπτου που άσκησε μια πιο χαλαρή διοίκηση. Λόγω μάλιστα των επανειλημμένων επαναστάσεων η Υψηλή Πύλη έκανε παραχωρήσεις στους εξεγερμένους, όπως το φιρμάνι του 1858 που καθιέρωσε τον θεσμό των δημογεροντιών και το δικαίωμα οπλοφορίας στους χριστιανούς. Έτσι το 1881 στο νησί καταγράφονται 200.000 Κρήτες χριστιανοί και 73.000 Κρητότουρκοι. Οι Κρητότουρκοι λόγω των συνεχών εξεγέρσεων είχαν αρχίσει να εγκαταλείπουν την ύπαιθρο όπου σημειώθηκε μεγάλη μείωση του πληθυσμού τους και συγκεντρώθηκαν στους πύργους, στα φρούρια και στις μεγάλες πόλεις.

Το 1898 μετά από αλλεπάλληλες συγκρούσεις των Κρητότουρκων με τους επαναστατημένους Κρήτες και τις μαζικές σφαγές που πραγματοποίησαν στο Ηράκλειο κι ενώ την προηγούμενη χρονιά σχεδόν κατέστρεψαν την πόλη των Χανίων, 48.000 Κρητότουρκοι αναγκάστηκαν κάτω και από τις πιέσεις των Άγγλων να εγκαταλείψουν το νησί προς τα παράλια της Μικράς Ασίας. Το 1923 με την συνθήκη της Λωζάνης για την ανταλλαγή των πληθυσμών τουλάχιστον άλλοι 35.000 μετακινήθηκαν προς την Κωνσταντινούπολη, την Μικρά Ασία και την Συρία. Η αλαζονική υπερεκτίμηση της δύναμής τους τους οδήγησε από την ακμή στην παρακμή, στην νέμεση.

Οι Κρητότουρκοι λοιπόν ως εγχώριοι εκφραστές των οθωμανών και ελλείψει οθωμανικού στρατού κατοχής, από τους αυτοκρατορικούς γενίτσαρους που είχαν σταλεί από την οθωμανική εξουσία το 1645 για να αντιμετωπίσουν τα βενετικά στρατεύματα είχαν παραμείνει λίγοι, ήταν βασιλικότεροι του βασιλέως και ασκούσαν άγρια καταπίεση στους ομόφυλούς τους χριστιανούς. Η δύναμη τους φαίνεται από το ότι αγνοούσαν επιδεικτικά τον μουσουλμανικό τρόπο ζωής και το Κοράνι, συνέχιζαν να μιλάνε ελληνικά, να πίνουν άφθονο κρασί, να τρώνε χοιρινό, να βάφουν αβγά το Πάσχα, να χορεύουν τους ίδιους χορούς με τους ομόφυλούς τους παίζοντας λύρα και τραγουδώντας τον Ερωτόκριτο. Δεν έχασαν όμως την ευκαιρία οι άντρες Κρητότουρκοι να έχουν μέχρι 3 γυναίκες, η μια ήταν η επίσημη και οι άλλες στα μετόχια. Μια από τις συνηθισμένες πρακτικές των Κρητότουρκων ήταν ο εκφοβισμός του ντόπιου πληθυσμού μέσω της πολιτικής της καμμένης γης, κόψιμο ή κάψιμο των ελαιόδεντρων και των αμπελιών. Η αλαζονεία τους περιγράφεται από την φράση, “Τούτο θα σου πάρω, εκείνο θα μου δώσεις ή αυτό θα μου χαρίσεις”. Τους μόνους που φοβόταν ήταν οι Χαϊνηδες, λιγοστοί Κρήτες αντάρτες που είχαν καταφύγει στα βουνά.

Τα ιστοριογραφικά δεδομένα δείχνουν πέραν κάθε αμφιβολίας ότι στην Κρήτη από την εποχή της κατάκτησης από τους οθωμανούς το 1669 μέχρι και την Συνθήκη της Λωζάνης το 1923, συντελέστηκε ένας εσωτερικός πόλεμος, ένας εμφύλιος, οι κρητικές εξεγέρσεις είναι κυρίως συγκρούσεις εντός του φύλου. Σύμφωνα με την Νικόλ Λορώ, που αντλεί τα παραδείγματα από την κλασσική Ελλάδα, όπως για παράδειγμα η Ορέστεια που είναι καθρέπτης του λουτρού αίματος στον οίκο των Ατρειδών, ο εμφύλιος πόλεμος είναι σύγκρουση εντός του φύλου, είναι σύμφυτος με την οικογένεια, πόλεμος στην οικία, και στον βαθμό που η πόλη είναι αναπόσπαστο μέρος της πολιτικής ζωής των Ελλήνων, είναι σύμφυτος και με την πόλη.Ο εμφύλιος δεν εισάγεται απ’ έξω στον οίκο και στην πόλη, είναι σύμφυτος με τον οίκο και στον βαθμό που αναπαράγεται στην πόλη είναι τουλάχιστον αφελές να λέμε ότι ο οίκος- τα στενόμυαλα ενίοτε ιδιωτικά συμφέροντα- ξεπερνιούνται εντός της πολιτικής ζωής, στην πόλη. Στον εμφύλιο, όπως έγινε στην Κρήτη μεταξύ Κρητότουρκων και χριστιανών Κρητών, ο συγγενής, ο συγχωριανός, ο ομόφυλος, σκοτώνει συγγενή, συγχωριανό και ομόφυλο, συνεπώς δεν διαδραματίζει αποτρεπτικό λογο η συγγένεια εξ αίματος και η ιδιότητα του πολίτη, η διάκριση οίκου-πόλεως, η κοινή κρητική καταγωγή.

Ο εμφύλιος, το αβγό του φιδιού, δεν επωάζεται όμως ούτε στον οίκο ούτε κατ’ επέκταση στην πόλη, αλλά στην φύση του υποκειμένου, είναι πέραν του καλού και του κακού, γιατί ενυπάρχει και στα δυο, δηλαδή είναι ριζικός. Σε ποιο σκοτεινό δωμάτιο είναι κλεισμένος ο εμφύλιος, σαν το κουτί της Πανδώρας, και ποιος άνοιξε το κουτί για να βγουν έξω οι δυνάμεις της διχόνοιας; Οι άρχοντες, οι βασιλείς, οι βιομήχανοι, οι πολιτικές ελίτ; Ο ίδιος ο άνθρωπος και γι’αυτό έκτοτε τα δεινά θα βρίσκονται εντός του, θα είναι στοιχείο της ύπαρξης του, η ζωή θα είναι τραγική επειδή δεν θα υπάρχει κακό χωρίς καλό, τάξη χωρίς αταξία. Ο εμφύλιος στην Κρήτη αναδύθηκε από τον εγωκεντρισμό του υποκειμένου που μετατράπηκε σε αχαλίνωτο ανταγωνισμό και ιδιοτέλεια κάτω από το πρόσφορο έδαφος της οθωμανικής κατοχής που τον υπέθαλψε. Το άτομο, αντί να συγκρούεται άνευ όρων με τον άλλο και άρα με τον εαυτό του, αφού ο άλλος είναι μέσα μας, κινδυνεύοντας να οδηγηθεί στον μηδενισμό και την κατάρρευση, μεταθέτει την σύγκρουση του εγώ με τον άλλο στο εγώ (εμείς οι Κρητότουρκοι) με τους άλλους ως ξένους (εσείς οι Κρήτες χριστιανοί). Τότε ο φόνος του άλλου είναι απαραίτητος γιατί στέκεται φραγμός στην επιβίωση και την επιθυμία ισχύος.

*Το άρθρο αυτό είναι μέρος της εισήγησης του Χάρη Ναξάκη στο Διεθνές Συνέδριο για την Ελληνική Επανάσταση του 1821, “Η γνωστή-άγνωστη Επανάσταση . Μια παράδοση ανταρσίας.” , 9-12 Δεκεμβρίου 2021, Αθήνα.

The post Η Κρητική Επανάσταση ως διαρκής εμφύλιος first appeared on Aυτολεξεί.

Οι ερινύες –η Αληκτώ (της οργής), η Μέγαιρα (του μίσους) και η Τισιφόνη (της εκδίκησης)– ήταν χθόνιες θεές με αποκρουστικά χαρακτηριστικά που κατοικούσαν στον Άδη και η αποστολή τους ήταν η τιμωρία όσων είχαν διαπράξει ηθικά εγκλήματα ή εγκλήματα κατά της φυσικής τάξης και αρμονίας του κόσμου. Συχνά οι θνητοί τις επικαλούνταν όταν ήθελαν να καταραστούν έναν εχθρό τους για να τον τιμωρήσουν είτε με φρικιαστικό θάνατο είτε οδηγώντας τον στην τρέλα με τις κραυγές τους.

Ο βίος όμως και η πολιτεία των ερινύων τελείωσε όταν καταδίωξαν τον Ορέστη που είχε σκοτώσει τη μητέρα του Κλυταιμνήστρα και τον εραστή της για να τους εκδικηθεί για τη δολοφονία του πατέρα του. Ο Ορέστης σώζεται από τον θεό Απόλλωνα που τον απάλλαξε από το μίασμα του φόνου και στη συνέχεια από την απόφαση της θεάς Αθηνάς να διεξαχθεί δίκη με θνητούς δικαστές, σε δικαστήριο, στον Άρειο Πάγο, και στο οποίο αθωώνεται. Έκτοτε οι ερινύες γίνονται ευμενίδες, θεές της ευλογίας ή καλύτερα οι άνθρωποι-δικαστές γίνονται κατά μια έννοια ερινύες.

Ο παραπάνω μύθος περιγράφει μια από τις κορυφαίες ιδρυτικές πράξεις της Αθηναϊκής δημοκρατίας, τη θεσμοθέτηση της δίκης, την κατάργηση της αυτοδικίας.

Η γέννηση της δημοκρατίας στην αρχαία Ελλάδα είναι σύμφυτη με τη γέννηση του νόμου, των υποχρεώσεων και των απαγορεύσεων που θεσμίζονται από τους πολίτες εντός του δήμου, διότι υπήρχε η βαθιά πεποίθηση ότι από τη συγκρότηση του σύμπαντος, αλλά και του ανθρωπογενούς κόσμου, συνυπάρχουν οι δυνάμεις της διχόνοιας αλλά και της συμφιλίωσης, της ενότητας. Ποιος θα ρυθμίσει αυτές τις δυνάμεις  που είναι ιδρυτικές της ύπαρξης; Ο θεόσταλτος νόμος ή η φύση; Ποιος θα αποτρέψει τον εμφύλιο στον οίκο ή στην πόλη; Η αυτοθεσμισμένη κοινωνία, που εντός του δημόσιου χώρου, στην Εκκλησία του Δήμου, θεσμοθετεί δικαιώματα, υποχρεώσεις και απαγορεύσεις, που περιορίζουν την αυτοδικία και καθιερώνουν την αμνηστία για όσα κακά έγιναν στο παρελθόν.

Ο νόμος ως ανθρώπινο κατασκεύασμα, σχετικό και μεταβλητό, θα ρυθμίζει τα ανθρώπινα.

Γνωρίζουμε βέβαια από τις μελέτες των ανθρωπολόγων ότι από τα πρώτα του βήματα ο χόμο σάπιενς είχε επίγνωση ότι ήταν φορέας της παράφρονης παραβίασης του μέτρου, που οδηγούσε σε εμφύλιες σφαγές. Σε πολλές “πρωτόγονες” φυλές ήταν συνήθης πρακτική, ως τεχνική συμφιλίωσης, να χρησιμοποιείται η ανταλλαγή γυναικών ανάμεσα σε οικογένειες, ώστε να τελειώσει ο πόλεμος χάρη σ’ έναν γάμο ανάμεσα στα αντίπαλα γένη. Η ειρηνική συνύπαρξη επιτυγχάνεται από τη μεταστροφή της διχόνοιας, ενός εχθρικού συναισθήματος σε θετικό, μέσω ενός δεσμού ταύτισης, του γάμου. Άλλες τεχνικές συμφιλίωσης ήταν ο θεσμός του συμβουλίου των σοφών γερόντων για την επίλυση διαφορών, αλλά και τα διάφορα τελετουργικά και οι γιορτές που ελάμβαναν χώρα για να κατευνάσουν τα πάθη.

Δυο χωριανοί σε ένα ορεινό χωριό της Κρήτης τσακώθηκαν, ο ένας μαχαίρωσε τον άλλον που εισήχθηκε στο νοσοκομείο. Η γυναίκα του τραυματισμένου, έχοντας επίγνωση του επαπειλούμενου εμφυλίου, πρόλαβε πριν ο άντρας της βγει από το νοσοκομείο με προληπτικό σασμό να δώσει το ένα της παιδί στον θύτη να το βαφτίσει. Η μη αποδοχή του σασμού θεωρείται χειρότερη από φόνο, όποιος τον παραβιάσει είναι μίασμα.

Τι είναι όμως ο θεσμός του σασμού στα ορεινά της Κρήτης; Σασμός: συμφιλίωση, συμβιβασμός, σάζω (φτιάχνω).

Σιάστες: διαμεσολαβητές, μεσίτες, συνήθως γέροντες ή πρόσωπα κύρους ή δάσκαλοι, γιατροί και ιερείς. Οι διαπραγματεύσεις, συνήθως μετά από φόνο, ζωοκλοπή, τραυματισμό, για να μην γενικευτεί ο κύκλος του αίματος διαρκούν μήνες και αν είναι επιτυχείς επικυρώνεται η συμφιλίωση με βάπτιση ή γάμο. Η συμφιλιωτική δύναμη του σασμού είναι τέτοια που στα ορεινά της Κρήτης δεν θα υπήρχε κοινωνική ισορροπία χωρίς αυτόν, άλλωστε σχεδόν πάντα το αποτέλεσμα ενός σασμού γίνεται αποδεκτό από τα δικαστήρια. Το γεγονός αυτό και κυρίως η ειρήνευση της κοινότητας, χωρίς την παρέμβαση του κράτους, καταδεικνύει την σοφία των κοινοτήτων σε κοινωνικές πρακτικές διαχείρισης και περιορισμού της διχόνοιας.

Δεν πρόκειται για μια καρικατούρα απονομής δικαιοσύνης, για έναν αρχαϊσμό που επιβιώνει, αλλά για υψηλού επιπέδου μάθημα του τρόπου θεσμοθέτησης ορίων αποτροπής της ύβρεως. Είναι άξιο λόγου ότι και επί ενετοκρατίας στην Κρήτη γινόταν σασμός – οι αντίπαλες οικογένειες υπέγραφαν συμφωνητικό ενώπιον νοτάριου (συμβολαιογράφου).

Από την αυτοθέσμιση στην κλασική Ελλάδα –όπου οι νόμοι αποφασίζονται στη συνέλευση του δήμου– τη σοφία των “πρωτόγονων” κοινοτήτων και τον σασμό στην Κρήτη, έχουμε σήμερα οδηγηθεί στις μεταμοντέρνες ολιγαρχικές δημοκρατίες, η αγορά και οι νόμοι που τους αντιστοιχούν ρυθμίζουν το ατομικό μας συμφέρον. Το προσωπικό συμφέρον είναι όμως ανταγωνιστικό και όχι συμφιλιωτικό. Το άτομο αυτό το μόνο που ξέρει είναι ότι η επίλυση των διαφορών γίνεται με το να κάνουμε αγωγές στα δικαστήρια.

Η συμφιλίωση είναι μια ικανότητα, ένα συναίσθημα, που συναντάμε σε όλες τις ανθρώπινες σχέσεις, η δε ηθική της συμφιλίωσης μάς υπενθυμίζει ότι το άτομο αλληλεξαρτάται από το βλέμμα του άλλου και δεν είναι το νεωτερικό κατασκεύασμα του αυτόνομου και ορθολογικού ανθρώπου.

Είναι επείγον σήμερα οι κοινότητες των ανθρώπων να θεσμοθετήσουν νέα είδη σασμών για την ειρηνική τους συνύπαρξη.

Φωτογραφία κειμένου: «Ερινύες», δημιουργός: Όλγα Χανδέλη

The post Σασμός: το «δικαστήριο» της κοινότητας first appeared on Aυτολεξεί.

〉 Το παρόν άρθρο πρωτοπαρουσιάστηκε στο συνέδριο για τη Ρώσικη Επανάσταση, τον Απρίλιο του 2019 στην Αθήνα και συμπεριελήφθηκε στον τόμο των πρακτικών Ρωσική Επανάσταση: Κριτικές προσεγγίσεις σε μια διαρκή πρόκληση με τον τίτλο «Η εξουσία των διανοουμένων ή γιατί η εκμετάλλευση, η εξουσία και η ιεραρχία δεν είναι αποτέλεσμα μόνο της κατοχής μέσων παραγωγής». Στην αρχική του μορφή έχουν γίνει ορισμένες προσθήκες.

Η Αριστερά (κομμουνιστική, σοσιαλιστική, ριζοσπαστική, αντικαπιταλιστική κ.λπ.), όπως σκιαγραφήθηκε από τους γεννήτορές της, εμπεριέχει τον παραγωγισμό, τη θεοποίηση της ανάπτυξης των παραγωγικών δυνάμεων διαμέσου των εφαρμογών της επιστήμης. Η έλευση του σοσιαλισμού και του κομμουνισμού προϋποθέτει την ανάπτυξη του καπιταλισμού, του βιομηχανισμού, εξού ο Λένιν και ο Τρότσκι στο όνομα της σοσιαλιστικής εκβιομηχάνισης υιοθέτησαν και εφάρμοσαν πλήρως τον τεϋλορισμό. Η Αριστερά, σχεδόν στο σύνολό της, ως γνήσιο τέκνο του κόμη Σεν Σιμόν που λάτρευε τον βιομηχανισμό, κυριευμένη από τον εργαλειακό ορθολογισμό, την εσχατολογική πίστη για την ανθρώπινη παντοδυναμία, συνέβαλε στη διάπραξη μιας ύβρεος, την πλήρη υποταγή της φύσης και κατ’ επέκταση της κοινωνίας ως σύστημα ανθρώπου-φύσης. Το πρόταγμα που απέμεινε ήταν η δίκαιη αναδιανομή των κερδών από μια κοινωνία εθισμένη στον καταναλωτισμό και την καταστροφή της φύσης, από την πρόοδο.

Η χιλιαστική όμως πίστη ότι «σε τελευταία ανάλυση τα πάντα είναι οικονομία», γεγονός που καθιστά τον έλεγχό της το κύριο εργαλείο για τον μετασχηματισμό της κοινωνίας, έχει μια προϊστορία αλλά σαθρά θεμέλια. Σε ορισμένες όψεις αυτής της πίστης θα αναφερθούμε στη συνέχεια με αφορμή την Οκτωβριανή Επανάσταση. 

Υπάρχουν δύο ορθολογικοί δρόμοι, και οι δύο λανθασμένοι, για να αναλύσει κανείς τους λόγους που απέτυχε η πρώτη πληβειακή επανάσταση, η Οκτωβριανή. Παραμένει, βέβαια, ανοιχτό το ερώτημα του Κοροβέση: μήπως η αυθεντική επανάσταση έγινε τον Φλεβάρη κι ο Οκτώβρης ήταν η απαρχή μιας αντεπανάστασης;

Ο πρώτος δρόμος που ακολούθησα κι εγώ στα νιάτα μου, αλλά που γρήγορα εγκατέλειψα, είναι το σκεπτικό ότι για όλα φταίει η σταλινική γραφειοκρατία, η σταλινική αντεπανάσταση, η προσωπολατρία κ.λπ. Οι τροτσκιστές κυρίως, και δευτερευόντως οι μαοϊκοί, υπέδειξαν αυτόν τον δρόμο. Η βίαιη, βέβαια, κολεκτιβοποίηση του 1929-1932 επί Στάλιν ήταν η πολιτική του Τρότσκι που υλοποίησε ο Στάλιν, και αποτέλεσε μια από τις μεγαλύτερες καταστροφές των κοινών αγαθών που έγινε στην ιστορία της ανθρωπότητας στο όνομα των κοινών και της κοινοκτημοσύνης. Η τεκμηρίωση του σταλινικού ολοκληρωτισμού είναι εύκολη και απλοϊκή: αρκούν τα στοιχεία που παραθέτει ο Παπαϊωάννου στο βιβλίο του η Γέννηση του Ολοκληρωτισμού. Από τους ογδόντα δύο ηγέτες που πέρασαν από την Κεντρική Επιτροπή και τη Γραμματεία από το 1917 έως το 1922, οι δεκατέσσερις καταδικάστηκαν σε θάνατο ή σε μακροχρόνια φυλάκιση, τρεις αυτοκτόνησαν, τρεις δολοφονήθηκαν και σαράντα ένας εξαφανίστηκαν χωρίς να αφήσουν ίχνη την περίοδο των εκκαθαρίσεων του 1935-1938. Όσον αφορά στα μεσαία στελέχη, το 70% των μελών της κεντρικής επιτροπής και το 60% των αντιπροσώπων του κόμματος στο 17ο Συνέδριο εξαφανίστηκαν στα στρατόπεδα συγκέντρωσης.

Βέβαια, υπήρχαν και αυτοί που σώπασαν για τα στρατόπεδα συγκέντρωσης, όπως ο Σαρτρ, ο Γκόρκι, ο Ελιάρ και ο δικός μας ο Ρίτσος. Θαυμάστε ένα υψηλού επιπέδου ποίημα του τελευταίου:

«Όχι. Δεν είναι αλήθεια.
Ο Ιωσήφ Στάλιν δεν πέθανε. […]
Σώπα, γιαγιά,
και σκούπισε με το τσεμπέρι σου τα μάτια σου.
Όταν σβύνει η φωτιά σου κάτου απ’ το τσουκάλι σου
είναι ο Στάλιν που σκύβει και φυσάει τη φωτιά σου
ν’ ανάψει» [1]

Οι παραπάνω, αλλά και πολλοί άλλοι, θα μπορούσαν να απαλλαγούν με τη δικαιολογία ότι έπεσαν θύματα της ετερογονίας των σκοπών. Η αρχαιοελληνική σκέψη όρισε ως ετερογονία των σκοπών την κατάσταση εκείνη κατά την οποία τα αποτελέσματα που παράγουν οι πράξεις ενός ατόμου είναι αντίθετα από τις αρχικές επιθυμίες και επιδιώξεις του. Είναι δυνατόν η πρόθεσή σου να είναι να δημιουργήσεις ένα κόσμο δίκαιο, αλλά τελικά να πράττεις ανήθικα και άδικα; Να θες να απαλλάξεις την κοινωνία από τυράννους, αλλά να γίνεις ο ίδιος τύραννος; Η ιστορία βρίθει από παραδείγματα όπου η πράξη δεν υλοποιεί την πρόθεση ή, διαφορετικά, η πρόθεση αποτυγχάνει στην πράξη. Πόσα εκατομμύρια ανθρώπων πίστεψαν στο απελευθερωτικό μήνυμα του σταλινισμού και του κομμουνισμού, αλλά στη συνέχεια ματαιώθηκαν οι προσδοκίες τους ή εξευτελίστηκαν οι ίδιοι δικαιολογώντας τις σταλινικές δίκες και τα προνόμια της νομενκλατούρας;

Πόσες φορές στην ανθρώπινη ιστορία η ηθική πρόθεση εκατομμυρίων αγωνιστών ήταν η πάλη για τη χειραφέτηση της ανθρωπότητας, αλλά στην πράξη εργάστηκαν για την υποδούλωσή της; Πόσες φορές δεν έχει συμβεί στα ανθρώπινα να φθείρονται υψηλοί σκοποί και ιδανικά από ευτελή και ιδιοτελή μέσα που τίθενται στην υπηρεσία τους; Η χρήση μη έντιμων μέσων σχεδόν πάντα διαφθείρει τον ηθικό σκοπό. Η ρήση «ο δρόμος για την κόλαση είναι στρωμένος με καλές προθέσεις» μας δείχνει ότι οι ηθικές προθέσεις δεν αρκούν, διότι οι πράξεις ενός ηθικά σκεπτόμενου όντος μπορεί να είναι ανήθικες. Στο δίπολο σκοποί-μέσα, πολύ συχνά τα μέσα εργάζονται για την υποδούλωση του σκοπού. Το ερώτημα, βέβαια,  στην περίπτωση της Οκτωβριανής Επανάστασης είναι αν τα μέσα ήταν όντως ανήθικα ή μήπως ήταν και οι σκοποί προβληματικοί;

Ο δεύτερος δρόμος για την ερμηνεία της αποτυχίας της Οκτωβριανής Επανάστασης, που σήμανε την ανάδυση μιας νέας καταπιεστικής εξουσίας –τον οποίο επίσης ακολούθησα στα νιάτα μου, αλλά κι αυτόν τον εγκατέλειψα νωρίς– είναι η άποψη ότι πριν από τη σταλινική αντεπανάσταση και μέχρι τον θάνατο του Λένιν είχαμε ένα αυθεντικό σοσιαλιστικό καθεστώς· ή η αντίληψη ότι ο λενινισμός ήταν μια μορφή ιακωβίνικης αυταρχικής εξουσίας αλλά η θεωρία, ο Μαρξ, είχε δίκιο. Φταίνε οι μαρξιστές, η εφαρμογή της θεωρίας, όχι ο Μαρξ. Ο Λένιν υποστήριζε ότι η σοσιαλιστική ιδεολογία εισάγεται από τους διανοούμενους στην εργατική τάξη μέσω του κόμματος-μεσσία, γιατί οι πληβείοι είναι ανίκανοι να παράγουν αυθόρμητα το σοσιαλιστικό πρόταγμα.

Την ιακωβίνικη δε αντίληψη την κληρονόμησε από τον Μαρξ, ο οποίος στα Groundrisse λέει: «Ο ρόλος μας είναι να δώσουμε στην ανθρωπότητα τη συνείδηση ότι πρέπει να απελευθερωθεί από την καταπίεση. Είτε το θέλει, είτε δεν το θέλει». Την εξουσιαστική αυτή αντίληψη την εκσυγχρόνισε ο Γκράμσι και ο δικός μας ο Πουλαντζάς, εισάγοντας την έννοια του οργανικού διανοούμενου, του συλλογικού διανοούμενου, που είναι ο ειδικός που θα εκφράσει τη συλλογική συνείδηση των από κάτω. Πόσο δίκιο είχε, τελικά, ο Μπακούνιν που θεωρούσε ότι οι απόψεις του Μαρξ «οδηγούν σε ένα νέο κρατικό σύστημα που υποτίθεται ότι βασίζεται στην κυριαρχία της λαϊκής βούλησης, αλλά στην ουσία η λαϊκή κυριαρχία έχει υποταχθεί στη διανοητική μειοψηφία»· δηλαδή, η αντίθεση διευθυνόντων και διευθυνόμενων είναι το ίδιο σημαντική με την αντίθεση εκμεταλλευτών και εκμεταλλευόμενων και αναπόφευκτα οδηγεί σε μια εκμεταλλευτική κοινωνία.

Η αποτυχία της πρώτης πληβειακής επανάστασης θέτει προς συζήτηση τεράστια ζητήματα, όπως τον μεσσιανικό χαρακτήρα του κομμουνιστικού οράματος: η αποτυχία του ρωσικού μεσσιανισμού σημαίνει ότι πρέπει να αναζητήσουμε μια νέα μεσσιανική προσδοκία; Θέτει ερωτήματα γύρω από τον μύθο της ανάπτυξης και της προόδου, τον  χαρακτήρα της ανθρώπινης φύσης, την ελευθερία και την ισότητα, τη σχέση άτομου-κοινωνίας, την ανάγκη αποδέσμευσης από την τυραννία της οικονομίας· επίσης, την άμεση δημοκρατία και πώς μπορούν να εφαρμοστούν αμεσοδημοκρατικά μοντέλα σε πόλεις πέντε, δέκα και δεκαπέντε εκατομμυρίων κατοίκων, όταν γνωρίζουμε ότι η άμεση δημοκρατία για να λειτουργήσει χρειάζεται μικρά πληθυσμιακά μεγέθη, τον ρόλο της μικροϊδιοκτησίας και το αν πράγματι ένα σπίτι και ένα μικρό χωράφι είναι κλοπή. Θέτει επίσης ζητήματα όπως: η αυτοδιαχείριση και η κοινοτιστική οργάνωση, η κυριαρχία στη φύση και ο ανθρωποκεντρισμός, η ανάγκη του ανθρώπου για ρίζες και, τέλος, η αγορά.

Γιατί δίπλα στα κοινά αγαθά, τα συνεταιριστικά δίκτυα, την ανταλλαγή δώρων δεν μπορεί να λειτουργεί μια αγορά με χαρακτήρα μικρής εμπορευματικής παραγωγής και ανταλλαγής;

Σήμερα θα καταπιαστώ με ένα από τα πολλά ερωτήματα που αναδεικνύονται: πώς αναδύθηκε μέσα από μια επανάσταση η εξουσία, η ιεραρχία, η καταπίεση και η εκμετάλλευση; Πώς, λοιπόν, μια πληβειακή επανάσταση, όπως η Οκτωβριανή, μετατράπηκε σε καταπιεστική εξουσία; Για να απαντήσουμε στο ερώτημα της καταγωγής της ιεραρχίας, της εξουσίας και της εκμετάλλευσης χρειαζόμαστε ένα ερμηνευτικό εργαλείο και το μόνο ακατάλληλο εργαλείο είναι η μαρξιστική θεωρία. Σε αντιπαράθεση με τον μονοδιάστατο άνθρωπο του φιλελευθερισμού, τον ορθολογικό ατομιστή που ασκεί ελεύθερα –με ρυθμιστή την αγορά– την εγωιστική του φύση, ο μαρξισμός θεμελίωσε ένα ανθρωπολογικά εξίσου μονοδιάστατο ον, τον homo faber, τον κατασκευαστή και το δίδυμο αδερφάκι του τον homo economicus. Πρόκειται για μια μονοφυσιτική αντίληψη για την ανθρώπινη ταυτότητα, στον βαθμό που αναγνωρίζει ως κύρια την ιδιότητα του κατασκευαστή, παραγωγού των μέσων της ύπαρξής της. Η ανθρώπινη ουσία ταυτίζεται με την παραγωγική δύναμη του ανθρώπου, με την εργασία και τον αγώνα ενάντια στη φύση, με την οντολογία των παραγωγικών δυνάμεων. Έτσι συγκροτεί, όπως παρατηρεί ο Παπαϊωάννου, έναν κοινωνιολογικό μονισμό, ο οποίος αναγορεύει τις παραγωγικές δυνάμεις σε δημιουργό της πραγματικότητας. 

Ο Μαρξ εξηγεί στη Γερμανική Ιδεολογία ότι «αυτό που είναι οι άνθρωποι συμπίπτει με τα προϊόντα που παράγουν και με τον τρόπο που τα παράγουν» γι’ αυτό «η φύση που παράγεται από τη βιομηχανία είναι γνήσια ανθρωπολογική φύση» και «κάθε αυθεντική ανθρώπινη δραστηριότητα υπήρξε ίσαμε τώρα εργασία, άρα βιομηχανία». «Έτσι» συνεχίζει ο Μαρξ «αν η βιομηχανία νοηθεί ως εξωτερίκευση των ουσιωδών δυνάμεων του ανθρώπου, μπορούμε να κατανοήσουμε τόσο τη φυσική ουσία του ανθρώπου όσο και την ανθρώπινη ουσία της φύσης». Ιδού, λοιπόν ο κατά Μαρξ άνθρωπος. Η ουσία του είναι η παραγωγική του φύση, είναι ένας homo economicus, ένας προμηθεϊκός παραγωγός, κατασκευαστής εργαλείων και προϊόντων. Ο κοινωνιολογικός μονισμός του αναγνωρίζει μόνο τον οικονομικό ντετερμινισμό, περιορίζει τις ουσιώδεις δυνάμεις του ανθρώπου αποκλειστικά στις παραγωγικές του δυνάμεις, που συνιστούν την πραγματική ανθρώπινη ιστορία. Οτιδήποτε άλλο εμφανίζεται ως ανθρώπινη ιστορία είναι ψευδαίσθηση. Κάθε μορφή εξωοικονομικής ζωής δεν έχει πραγματική βάση για τον Μαρξ και γι’ αυτό θεωρεί ότι «δεν υπάρχει ιστορία της πολιτικής, του δικαίου, της τέχνης, της θρησκείας». Ας το κρατήσουμε αυτό, ότι κατά τον Μαρξ η ανθρώπινη ιστορία είναι η ιστορία της παραγωγής, της τεχνικής και της οικονομίας, διότι θα μας χρειαστεί για να απαντήσουμε στα ερωτήματα της καταγωγής της εξουσίας.

Η οντολογία, όμως, των παραγωγικών δυνάμεων μετατρέπει τον άνθρωπο σε άθυρμα του οικονομικού ντετερμινισμού και καθιστά τον Μαρξ έναν από τους κήρυκες του καπιταλιστικού φαντασιακού, σύμφωνα με το οποίο τα πάντα εξαρτώνται από την απεριόριστη ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων. Η κεντρική ιδέα της Αριστεράς είναι ότι θα έρθει σύντομα η στιγμή που η ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων δεν θα μπορεί να συγκρατηθεί μέσα στα όρια του καπιταλισμού και έτσι θα δημιουργηθεί η υλική βάση για τον σοσιαλισμό. Πρόκειται, στην ουσία, για τη νεωτερική ιδέα της προόδου. Ο νεωτερικός κόσμος θεμελιώνεται στο ανθρωπολογικό υπόδειγμα. Από τη θεοκρατική νοηματοδότηση του κόσμου (Μεσαίωνας) στην ανθρωποκεντρική νοηματοδότηση, τη θεοποίηση του ανθρώπου διαμέσου του ιστορικού χρόνου. Η ιστορία δεν είναι πλέον κυκλική, όπως στους προμοντέρνους πολιτισμούς, αλλά προοδευτική και αναζητά το ιδανικό τέλος. 

Για να θεμελιωθεί ένα τέτοιο νόημα της Ιστορίας, ο Διαφωτισμός εφηύρε την έννοια της προόδου και του ευθύγραμμου χρόνου, τη δημιουργία ενός παράδεισου επί της γης. Η θρησκεία της προόδου διατρέχει όλο το έργο του Μαρξ, που είναι γόνος του Διαφωτισμού, και εκφράζεται στο σχήμα: η απεριόριστη ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων (υλική πρόοδος) θα οδηγήσει αντικειμενικά ως σιδερένιος νόμος στην ιδανική κοινωνία, τον κομμουνισμό.

Ο Μαρξ λέει στα Groundrisse: «Η αστική τάξη μέσα στη μόλις εκατόχρονη κυριαρχία της δημιούργησε κολοσσιαίες παραγωγικές δυνάμεις, η φύση γίνεται για πρώτη φορά απλά αντικείμενο για την ανθρωπότητα, το κεφάλαιο έχει προωθηθεί πέρα από τα εθνικά σύνορα και τις προκαταλήψεις, τα καταστρέφει όλα αυτά και, πάντα επαναστατικό, καταρρίπτει κάθε εμπόδιο που αποτελεί τροχοπέδη στην ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων». Γιατί, όμως, ο Μαρξ εκθειάζει τον καπιταλισμό, που είναι αντικειμενικά προοδευτικός, αφού αναπτύσσει στο έπακρο τις παραγωγικές δυνάμεις; Εκτός από αυτά που ήδη ανέφερα, ότι δηλαδή η ουσία του κατά Μαρξ ανθρώπου είναι η παραγωγική του δύναμη την οποία εκτινάσσει στα ύψη ο καπιταλισμός, υπάρχουν και άλλοι λόγοι. Ένας από αυτούς είναι ότι στον καπιταλισμό εμφανίστηκε ο μεσσίας, το μυθικό υποκείμενο, που θα πραγματοποιήσει την επανάσταση και θα μας οδηγήσει στην αταξική κοινωνία, το προλεταριάτο. Ως ανεπτυγμένη κρίσιμη μάζα, το προλεταριάτο βρίσκεται μόνο στις ανεπτυγμένες βιομηχανικά χώρες της Δύσης, εξού και η μη επαληθευμένη πρόβλεψη ότι η προλεταριακή επανάσταση θα γίνει στη Δύση, αλλά και η απέχθεια του Μαρξ και του Ένγκελς προς τις αγροτικές και καθυστερημένες καπιταλιστικά χώρες. 

Για παράδειγμα, ο Ένγκελς το 1885 χαρακτηρίζει όλους τους βαλκανικούς λαούς νανοφυλές, άθλια συντρίμμια πρώην εθνών: Σέρβοι, Βούλγαροι, Έλληνες και λοιπός συρφετός. Ο Μαρξ, επίσης, κατά τη διάρκεια της Κρητικής Επανάστασης του 1867, χαρακτήριζε τους Κρητικούς επαναστάτες ως προβατοκλέφτες, ενώ εκθείαζε την αγγλική αποικιοκρατία στην Ινδία που επιτέλους θα συντρίψει τους ανεξέλικτους αγροτικούς πληθυσμούς των Ινδιών και θα αναπτύξει τις παραγωγικές δυνάμεις, τη βιομηχανία, τον καπιταλισμό, το προλεταριάτο. Εντέλει ο γενικός άνθρωπος του Μαρξ, όπως παρατηρεί ο Μορέν, στερείται υποκειμενικότητας, συναισθήματος, αγάπης, τρέλας, ποίησης και είναι ταυτισμένος με την οντολογία των παραγωγικών δυνάμεων, με μια μεταφυσική της τεχνικής. 

Ας συνδέσουμε, όμως, τα παραπάνω με την ανάδυση μιας νέας καταπιεστικής εξουσίας στη Σοβιετική Ένωση μετά την Οκτωβριανή Επανάσταση. Πώς ερμηνεύεται αυτό με βάση το μαρξιστικό σχήμα, αφού στην εξουσία βρέθηκε ένα εργατικό κόμμα –και διαμέσου αυτού οι καταπιεσμένοι– και ταυτόχρονα δεν υπάρχει ατομική ιδιοκτησία στα μέσα παραγωγής; Είναι απλώς ανεξήγητο. Σχετικά μ’ αυτό, ο Τρότσκι έλεγε ότι έχουμε εργατική εξουσία ολίγον γραφειοκρατικοποιημένη, για το ΚΚΕ έχουμε μια αυθεντική εξουσία και για την εξωκοινοβουλευτική αριστερά όλα ήταν τέλεια μέχρι τον Λένιν. Γιατί, όμως, δεν μπορούμε να ερμηνεύσουμε αυτό το φαινόμενο; 

Για τη μαρξιστική αφήγηση η εξουσία, η ατομική ιδιοκτησία, οι τάξεις και το κράτος, όπως λέει ο Ένγκελς στο Αντί-Ντύρινγκ, «δημιουργήθηκαν αναγκαστικά και ανεξάρτητα από την ανθρώπινη θέληση ως αποτέλεσμα του νόμου του καταμερισμού της εργασίας σε διευθυντική και εκτελεστική», γεγονός που οδήγησε στη μονοπώληση της εξουσίας από μία ομάδα που είχε τη διεύθυνση της εργασίας. Κάθε εξουσία, λοιπόν, για τον μαρξισμό απορρέει από τον καταμερισμό της εργασίας, από τις αντικειμενικές αναγκαιότητες της οργάνωσης της παραγωγής, που οδήγησε στην αντιπαράθεση ανάμεσα στα διευθυντικά και εκτελεστικά καθήκοντα. Γι’ αυτό κάθε εξουσία, η δημιουργία της ιεραρχίας και των διευθυντικών τάξεων, απορρέει από τη σφαίρα της παραγωγής, από την οικονομική εξουσία. Στη Γερμανική Ιδεολογία, ο Μαρξ γίνεται σαφέστερος: «με τον καταμερισμό της εργασίας είναι ταυτόχρονα δεδομένη η ποσοτική και η ποιοτική άνιση διανομή της εργασίας και των προϊόντων της, άρα και της ιδιοκτησίας».

Είναι, όμως, έτσι τα πράγματα; Άραγε οι ταξικές κοινωνίες αναδύθηκαν επειδή στη νεολιθική περίοδο η εμφάνιση του καταμερισμού της εργασίας και των εξελιγμένων εργαλείων επέτρεψε να κυριαρχήσει ο άνθρωπος πάνω στη φύση, παράγοντας πλεονάσματα αγαθών κι έτσι εμφανίστηκε η εκμετάλλευση ως σφετερισμός των πλεονασμάτων αυτών από τις κοινωνικές ομάδες που διαδραμάτιζαν διευθυντικό ρόλο στην παραγωγή των αγαθών; Αν, όμως, ο καταμερισμός της εργασίας και η παραγωγή των πλεονασμάτων, ανεξάρτητα από την ανθρώπινη θέληση και ως σιδερένιος οικονομικός νόμος, οδηγεί αναγκαστικά στην εκμετάλλευση και την ανισοκατανομή του πλούτου, τότε πώς ξέφυγαν από τον ιστορικό αυτό νόμο οι φυλές των τροφοσυλλεκτών-κυνηγών της βορειοδυτικής ακτής της Αμερικής, που για αιώνες διοργάνωναν τις τελετές ποτλατς κατά τις οποίες κατέστρεφαν τα πλεονάσματα και αποσυσσώρευαν τοιουτοτρόπως τον πλούτο;

Και πώς θα ερμηνεύσουμε το γεγονός ότι σχεδόν όλες οι τροφοσυλλεκτικές κοινωνίες εφάρμοζαν το εξισωτικό μοίρασμα της τροφής σε όλα τα μέλη της φυλής, με βάση την αρχή του αμείωτου ελάχιστου, που σημαίνει ότι σε όλα τα μέλη της κοινότητας προσφέρεται ένα ελάχιστο επίπεδο διαβίωσης ανεξάρτητα από την προσφορά του καθενός στην παραγωγή; Υπάρχει, όμως, άλλος δρόμος για την εξήγηση της καταγωγής των ταξικών κοινωνιών πέρα από το φιλελεύθερο αφήγημα του φύσει ιδιοτελούς όντος ή την μαρξιστική εξήγηση, δηλαδή μέσω της ανάπτυξης των παραγωγικών δυνάμεων και της τεχνικής;

Η ανάδυση της ιεραρχίας και της εκμετάλλευσης είναι αποτέλεσμα της κυριαρχίας του ανθρώπου πάνω στον άνθρωπο. Δηλαδή η συνείδηση αντί της εργασίας, η κουλτούρα αντί της τεχνικής, οι ιεραρχίες αντί των τάξεων είναι οι λόγοι που οδήγησαν στην ιδέα της κυριαρχίας στη φύση και στην παραγωγή πλεονασμάτων. Έτσι, η μήτρα των ταξικών κοινωνιών και της εξουσίας δεν είναι απόρροια του καταμερισμού της εργασίας και των οικονομικών τάξεων αλλά, σε μια αρχική τους μορφή στη νεολιθική περίοδο, είναι το αποτέλεσμα των προνομίων που απέσπασαν για τους εαυτούς τους οι άντρες (πατριαρχία), οι ηλικιωμένοι (γεροντοκρατία, συμβούλια γερόντων στις φυλές), η συντεχνία των σαμάνων (ιερείς, μάγοι), αλλά και οι φύλαρχοι και οι πολεμιστές. Τα προνόμια αυτά ήταν το κύρος, η κοινωνική αναγνώριση και δευτερευόντως το κέρδος. Πρόκειται, δηλαδή, για ιεραρχίες που βασίζονταν στην ηλικία, το φύλο, τη θρησκευτική ανάγκη, την πολεμική τέχνη, τις φυλαρχίες. Οι ιεραρχίες αυτές δημιούργησαν σχέσεις εξουσίας, εντολής και υποταγής και, εν τέλει, εκμετάλλευσης. Σχέσεις διευθυντών και διευθυνόμενων. 

Τι είναι, όμως, αυτές οι ομάδες; Δεν είναι κάτοχοι μέσων παραγωγής, όπως για παράδειγμα μεγαλοϊδιοκτήτες γης. Πρόκειται, λοιπόν, για εξωοικονομικές ομάδες μη ιδιοκτήτριες μέσων παραγωγής, που διευθύνουν και τελικά εκμεταλλεύονται, πράγμα αδιανόητο για τον μαρξισμό, διότι για να εκμεταλλεύεται κάποιος πρέπει να είναι κάτοχος μέσων παραγωγής, κάτοχος μεγάλης ατομικής ιδιοκτησίας, χαρακτηριστικό που ισχύει στον καπιταλισμό. Προκειμένου να αποδείξει ο Μαρξ ότι η ουσία του ανθρώπου είναι η παραγωγική του φύση, ότι η εκμετάλλευση και η εξουσία προϋποθέτει την κατοχή μέσων παραγωγής, προβάλλει αυτό το χαρακτηριστικό του καπιταλισμού – ισχύον τους τελευταίους τρεις αιώνες– στις προκαπιταλιστικές κοινωνίες, μέχρι και στις πρωτόγονες. Γι’ αυτό η μαρξιστική αντίληψη είναι αδιανόητο να ερμηνεύσει πώς στη Σοβιετική Ένωση μια ομάδα μη ιδιοκτήτρια μέσων παραγωγής κατάφερε να γίνει εκμεταλλευτική εξουσία.

Ο Μαρξ και ο Ένγκελς δεν προέβησαν μόνο σε κατασκευή της ιστορίας κατά την προσπάθειά τους να αποδείξουν ότι στις πρωτόγονες κοινωνίες η προέλευση των κυρίαρχων ομάδων είναι από τη σφαίρα της παραγωγής. Προσπάθησαν, επίσης, να αποδείξουν ότι σε όλη την ιστορία της ανθρωπότητας κάθε εξουσία απορρέει από την οικονομική εξουσία. Δεν είναι, όμως, η οικονομική εξουσία το αποκλειστικό εργαλείο που προσφέρει στους ανθρώπους τη δυνατότητα να διευθύνουν τους άλλους. Αυτό είναι μύθος κι ένα μόνο παράδειγμα αρκεί για να τον καταρρίψει: η Αίγυπτος τον φαραώ. Η εξουσία εκεί δεν ασκείται από ιδιοκτήτριες τάξεις, δεν υπάρχουν μεγαλογαιοκτήμονες ούτε ατομική ιδιοκτησία παρά μόνο κρατική, την οποία διευθύνει μια τάξη που ο Μαρξ αρνείται να αναγνωρίσει, η γραφειοκρατία. 

Ομάδες κατακτητών που σχηματίστηκαν έξω από την οικονομία, π.χ. τα γερμανικά φύλα, ο κλήρος, η γραφειοκρατία, έχουν διαμορφώσει πολλές φορές την ιστορία κι έχουν γίνει  άρχουσα τάξη όταν εγκαταστάθηκαν σε θέσεις διεύθυνσης της παραγωγής. Για να ασκήσεις εξουσία και να αποσπάσεις υπερεργασία δεν αρκεί μόνο να κατέχεις μέσα παραγωγής: εξουσία ασκεί το σκήπτρο του βασιλιά, τα μαγικά του μάγου, το λιβάνι του ιερέα, ο κάλαμος του μανδαρίνου, το εγχειρίδιο του γραμματικού, το κοντάρι του πολεμιστή κ.λπ. Η οικονομική ερμηνεία της εμφάνισης των εκμεταλλευτικών τάξεων είναι σκέτη τραγωδία. Για παράδειγμα, στον Μεσαίωνα η μετατροπή του κλήρου σε μια νέα άρχουσα τάξη δεν προέρχεται, φυσικά, από τον ρόλο του στην παραγωγή, αλλά από την πνευματική του εξουσία. Η εξουσία στο Βυζάντιο προήλθε από τα πάνω, από τις εξωοικονομικές δυνάμεις του κράτους, της γραφειοκρατίας και της εκκλησίας και όχι από τις τάξεις αυτές καθαυτές. Εκτός, λοιπόν, από την οικονομική εξουσία είναι φανερό ότι η διαίρεση της κοινωνίας σε ανώτερες και κατώτερες τάξεις μπορεί να προέλθει κι από άλλες εξουσίες, όπως είναι η ιδεολογική (θρησκευτική, διανοούμενοι), η στρατιωτική, οι τεχνοελίτ ή η πολιτική (γραφειοκρατία, μάνατζερ κ.λπ.), εξουσίες που έχουν αυτόνομα χαρακτηριστικά από την οικονομική εξουσία και αναλαμβάνουν τη διεύθυνση της κοινωνίας.

Αλήθεια, τι είδους εξουσίες είναι οι αναδυόμενες σήμερα τεχνοελίτ; Η μεγαλύτερη εταιρεία ταξί, η Uber, δεν έχει δικά της ταξί, δηλαδή μέσα παραγωγής, η Airbnb δεν έχει δικά της ακίνητα, η μεγαλύτερη παγκοσμίως εταιρεία πώλησης, η Alibaba, δεν έχει δικά της προϊόντα, το Facebook δεν έχει ιδιόκτητα άυλα αγαθά, δηλαδή πληροφορίες, αλλά πουλάει ένα κοινωνικό αγαθό, την επικοινωνία, την προσωπικότητα του χρήστη.

Διευθυντικό ή εξουσιαστικό εργαλείο, λοιπόν, δεν είναι μόνο η οικονομική εξουσία, και αυτή η πασιφανής ιστορική πραγματικότητα ισχύει και στην περίπτωση της Σοβιετικής Ένωσης. Ποια είναι αυτή η νέα άρχουσα τάξη που ασκεί την εξουσία; Είναι η κρατική γραφειοκρατία, που σταδιακά θα αναπτύξει και θα λειτουργήσει έναν κρατικό καπιταλισμό. Μια από τις χαρακτηριστικές αποφάσεις της νέας αυτής ελίτ, στην προσπάθεια της να ηγεμονεύσει στην κοινωνία, είναι η απόφαση του Κόμματος να εξοντώσει την τάξη των ανεξάρτητων παραγωγών της υπαίθρου, που αποτελούσε τα τρία τέταρτα του πληθυσμού, και να την εντάξει αναγκαστικά στα κολχόζ. Δημιουργήθηκε έτσι ένα αγροτικό προλεταριάτο με διπλή εκμετάλλευση: από το κράτος και από την κολχοζική αριστοκρατία. Από ποιους αποτελείται αυτή η νέα άρχουσα τάξη; Η κρατική γραφειοκρατία αποτελείται από την επαναστατική πρωτοπορία, τα ανώτερα και μεσαία στελέχη του κόμματος, τους διανοούμενους, τα ανώτερα διευθυντικά στελέχη του κράτους, την κολχοζική κομματική αριστοκρατία, διάφορους φορείς γνώσης (μηχανικοί, μάνατζερ κ.λπ.).

Τέλος, κάτι ακόμα, ως υστερόγραφο:

Υπάρχει ένα μαρξιστικό σχήμα που δεν επιβεβαιώθηκε ποτέ και ούτε δόθηκε ποτέ, περιέργως, η πρέπουσα προσοχή στη διάψευση της ερμηνευτικής του αξίας. Το σχήμα αυτό έχει ως εξής: η ιστορία περνάει νομοτελειακά μέσα από την εξέγερση της εκμεταλλευόμενης τάξης, η οποία ιδιοποιείται τις παραγωγικές δυνάμεις που έχει αναπτύξει η κυρίαρχη τάξη, το παλιό καθεστώς, για να δημιουργήσει έναν ανώτερο τρόπο παραγωγής. Η ταξική πάλη αναγκαστικά, ως σιδερένιος νόμος της ιστορίας, οδηγεί στην ηγεμονία της τάξης που προηγουμένως υφίσταντο την εκμετάλλευση.

Πότε έγινε αυτό σε όλη τη διαδρομή των ταξικών κοινωνιών; Ποτέ.

Καμία από τις εκμεταλλευόμενες τάξεις που ο Μαρξ αναφέρει στο μανιφέστο δεν εκπλήρωσε τον προμηθεϊκό ρόλο που ο ίδιος περιγράφει στη διαλεκτική του. Δεν ανέτρεψαν οι δούλοι τους αριστοκράτες, οι πληβείοι τους πατρικίους, οι κυνηγοί-τροφοσυλλέκτες τους φυλάρχους, οι δουλοπάροικοι τους φεουδάρχες, οι μάστορες τους συντεχνίτες. Οι κοινωνικές αυτές τάξεις διεξήγαγαν μεταξύ τους έναν ανταγωνιστικό πόλεμο, αλλά οι κατώτερες και πολυπληθέστερες κοινωνικές τάξεις, όπως οι δούλοι, δεν στάθηκαν στο ύψος της κατά Μαρξ ιστορικής αποστολής τους να ανατρέψουν τους εκμεταλλευτές, τους κυρίους, αλλά σταδιακά παρήκμασαν και άφησαν στη θέση τους τη μικρή αγροτική ιδιοκτησία και τους ελεύθερους, που ασκούσαν πλέον τα χειροτεχνικά επαγγέλματα. Έτσι, ήδη από τον 2ο αιώνα μ.Χ. το δουλοκτητικό σύστημα εγκαταλείπεται, δεν ανατρέπεται από τους δούλους, οι καλλιεργήσιμες εκτάσεις περνάνε στα χέρια των ελεύθερων εποίκων και ανεξάρτητων μικροϊδιοκτητών, τους οποίους το κράτος, οι μεγαλογαιοκτήμονες και οι ευγενείς θα μετατρέψουν σε δουλοπάροικους. Αλήθεια, σε τι θα μετατραπεί στο άμεσο μέλλον η παρακμάζουσα σήμερα προλεταριακή τάξη;

Ο Μαρξ είναι ένας ριζοσπάστης διανοητής του διαφωτιστικού τόξου που μας πρόσφερε μια κοινωνιολογική κριτική της νεωτερικότητας –του βιομηχανικού καπιταλισμού– τα γνωστικά θεμέλια της οποίας δεν επαρκούν για να ερμηνεύσουμε τη νέα φάση της νεωτερικότητας. Ο Μαρξ είναι ένας κλασικός που η σκέψη του είναι γόνιμη, αλλά δεν μας είναι περισσότερο ή λιγότερο χρήσιμη απ’ ό,τι μας είναι η σκέψη του Αριστοτέλη, του Επίκουρου και του Ηράκλειτου, του Σπινόζα, του Χέγκελ, του Ρουσσώ και του Φρόυντ, της Άρεντ, του Καστοριάδη και του Παπαϊωάννου.

Ο Μαρξ, ως κλασικός, είναι ξεπερασμένος αξεπέραστος και δεν είναι μεσσίας, δεν χρειαζόμαστε μεσσίες. Η εσχατολογική προσδοκία ότι ο Μαρξ είναι προφήτης, το προλεταριάτο ο μεσσίας και ο άνθρωπος θεός σε τι διαφέρει από τη φιλελεύθερη ουτοπία ότι ο Χομπς είναι ο προφήτης, η αγορά ο μεσσίας και ο ατομικιστής το υποκείμενο της ιστορίας;

ΣΗΜΕΙΩΣΗ

[1]  Γιάννης Ρίτσος, Ιωσήφ Βησαριόνοβιτς Στάλιν.

The post Ο παραγωγισμός της Aριστεράς μέσα από τον Μαρξ και τη Ρώσικη Επανάσταση first appeared on Aυτολεξεί.

Ο διευθυντής ενός κέντρου αιμοδοσίας, με σπουδές στα οικονομικά, θέλοντας να αυξήσει τα αποθέματά του σκέφτηκε μια μέρα να προσφέρει στους αιμοδότες μια αμοιβή. Προς μεγάλη του έκπληξη το αποτέλεσμα ήταν αντίθετο του αναμενόμενου. Ο αριθμός των αιμοδοτών μειώθηκε και ο λόγος δεν είναι τόσο μυστηριώδης. Οι δότες ενίοτε επιδεικνύουν αλτρουισμό, γενναιοδωρία. Η συμπεριφορά τους έχει και ηθικό χαρακτήρα, υπαγορεύεται από το ενδιαφέρον για τον άλλον. Το να τους πληρώσεις μπορεί να αλλάξει τα πάντα.

Η οικονομική όμως επιστήμη και η διοίκηση επιχειρήσεων που σπούδασε ο διευθυντής τον έχει εφοδιάσει με ένα ακαταμάχητο εργαλείο. Η οικονομική επιστήμη θεωρεί ότι η μοναδική ορθολογική κινητήρια δύναμη των ανθρώπινων συμπεριφορών είναι το εγωιστικό συμφέρον, το καλώς εννοούμενο συμφέρον. Ο ορθολογικός εγωιστικός υπολογισμός είναι αυτός που εξοπλίζει το άτομο με τα αναγκαία επιχειρήματα και τις απαραίτητες αποφάσεις για να μεγιστοποιήσει την ωφέλειά του. Αυτός ο άνθρωπος είναι ο οικονομικός άνθρωπος, ο homo economicus. Έτσι ο διευθυντής για να πετύχει τον στόχο του να αυξήσει τα αποθέματα αυξάνει την αμοιβή, προκειμένου να παρακινήσει τους αιμοδότες να προσέλθουν έτσι κι αλλιώς, παρακάμπτοντας τις ηθικές τους αναστολές.

Ο σημερινός κόσμος έτσι λειτουργεί, ο homo economicus έχει καταλάβει τον κόσμο κι όταν αυτός εισέρχεται στη σκηνή ο ηθικός άνθρωπος αποχωρεί.

Το ότι το ορθολογικά επιδιωκόμενο εγωιστικό συμφέρον είναι η καρδιά της ανθρώπινης συμπεριφοράς το παρουσιάζει η θεωρία παιγνίων μέσω του διάσημου παιχνιδιού για το δίλημμα του φυλακισμένου. Η αστυνομία συλλαμβάνει δυο άτομα που διέπραξαν ληστεία με μόνο αποδεικτικό στοιχείο παράνομες τηλεφωνικές υποκλοπές και ανακρίνοντάς τους ξεχωριστά λέει στον καθένα: γνωρίζεις ότι προς το παρόν δεν έχουμε στοιχεία για να σας φυλακίσουμε, τα οποία σύντομα θα βρούμε, γι’ αυτό αν ομολογήσεις και ο φίλος σου αρνηθεί, τότε θα μπεις σε σύστημα προστασίας μαρτύρων και θα αφεθείς ελεύθερος. Αν ομολογήσετε και οι δυο, θα μειωθούν οι ποινές σας, ενώ αν ομολογήσει ο φίλος σου και εσύ αρνηθείς τις κατηγορίες, αυτός θα τη γλιτώσει και εσύ θα μπεις 5 χρόνια φυλακή. Η θεωρία παιγνίων προβλέπει ότι θα προδώσουν και οι δύο διότι κάθε παίκτης ορθολογικά σκεπτόμενος επιδιώκει την εξυπηρέτηση του δικού του συμφέροντος. Η ορθότερη κίνηση είναι η προδοσία διότι είναι λογικό να είσαι εγωιστής.

Μου αρέσουν τα παραδείγματα, γι’ αυτό παραθέτω άλλο ένα που δείχνει γιατί η κυρίαρχη εκδοχή της οικονομικής επιστήμης έχει ένα σκοτεινό επιστημονικό υπόβαθρο, αυτό του ορθολογικού ατομιστή, που έχει διαμορφώσει ένα κυρίαρχο σήμερα ανθρωπολογικό τύπο, που χαρακτηρίζεται από την κουλτούρα του εγωισμού, από μια οντολογία της ιδιοτέλειας, από την απληστία και τον ανταγωνισμό στον αγώνα δρόμου για την επιβίωση.

Τέσσερις βρετανοί ναυτικοί, ο πλοίαρχος, ο υποπλοίαρχος, ένας ναύτης και ο καμαρότος μετά το ναυάγιο του πλοίου Migonnette στον Ατλαντικό το 1884 επέζησαν επιβιβαζόμενοι σε μια βάρκα. Ύστερα από δώδεκα μέρες, χωρίς νερό και με μόνο δυο κονσέρβες, ο 17χρονος καμαρότος που είχε μπαρκάρει για να ζήσει την περιπέτεια, ήπιε θαλασσινό νερό κάτω από τον καυτό ήλιο και αρρώστησε βαριά. Ο πλοίαρχος και ο υποπλοίαρχος, παρά τις αντιρρήσεις του ναύτη, τον έσφαξαν ενώ ήταν ζωντανός και επέζησαν από τις σάρκες και το αίμα του μέχρι να τους περισυλλέξει ένα διερχόμενο πλοίο. Όταν επέστρεψαν στην Αγγλία συνελήφθησαν έπειτα από καταγγελία του ναύτη και παραπέμφθηκαν σε δίκη. Υπερασπιζόμενοι τον εαυτό τους επικαλέστηκαν το ωφελιμιστικό επιχείρημα ότι ορθώς έπραξαν, διότι ο καμαρότος θα πέθαινε έτσι κι αλλιώς και συνάμα ο φόνος του ενός έσωσε τους άλλους τρεις, που είχαν και οικογένειες να συντηρήσουν.

Ιδού λοιπόν ο οικονομικός άνθρωπος, ο ορθολογικός ατομιστής, που στην προσπάθεια για τη μεγιστοποίηση του οφέλους του επικαλείται το προσωπικό συμφέρον, την επιβίωση, την αποδοτικότητα, την ανταγωνιστικότητα, καταδιώκει τον ηθικό άνθρωπο δηλαδή την ευθύτητα και την τιμιότητα, τις άλλες πλευρές του ανθρώπου που επιδιώκουν την αμοιβαιότητα και τη συνεργασία.

Ο σκληρός πυρήνας της οικονομικής επιστήμης είναι σήμερα το νεοκλασικό φιλελεύθερο σχέδιο που έχει εξοβελίσει, σε σημείο που να μην διδάσκονται στα Πανεπιστήμια, την κεϋνσιανή (βλέπε σοσιαλδημοκρατική), τη μαρξιστική και τη ριζοσπαστική (ετερόδοξη) οπτική για τα οικονομικά.

Η φιλελεύθερη νεοκλασική σχολή στηρίζεται σε τρεις αρχές: 1. Τον μεθοδολογικό ατομικισμό, 2. την υπόθεση της ορθολογικής συμπεριφοράς και 3. τον χαρακτήρα της ανθρώπινης φύσης. Ο μεθοδολογικός ατομικισμός είναι μια προσέγγιση της συμπεριφοράς των ατόμων που συνθέτουν μια κοινωνία.

Σύμφωνα μ’ αυτόν, τα κοινωνικά και κατ’ επέκταση τα οικονομικά φαινόμενα εξηγούνται με υποθέσεις συμπεριφοράς των ατόμων που ακολουθούν τις προτιμήσεις και τις επιθυμίες τους. Δεν υπάρχουν κοινωνικές ολότητες, όπως τάξεις, οικογένειες, κράτος, αλλά ατομικές οντότητες όπως καταναλωτής, πατέρας, ιδιώτης. Τα κοινωνικά και οικονομικά φαινόμενα έχουν ατομικιστική εξήγηση. Για τον λόγο αυτό, η απάντηση στο ερώτημα τι είναι η οικονομική επιστήμη είναι: η επιστήμη που εξετάζει πώς τα άτομα αντιμετωπίζουν το γεγονός ότι οι επιθυμίες τους είναι περισσότερες από τους περιορισμένους πόρους που είναι διαθέσιμοι για να παραχθούν αγαθά για να ικανοποιήσουν αυτές τις επιθυμίες.

Η υπόθεση της ορθολογικής συμπεριφοράς θεωρεί ότι οι οικονομικές μονάδες έχουν μια σκόπιμη συμπεριφορά που είναι αποτέλεσμα αλληλεπίδρασης ορθολογικά υπολογισμένων ατομικών συμφερόντων. Οι καταναλωτές προσπαθούν να αποκτήσουν όσο το δυνατόν περισσότερα αγαθά, με βάση το δεδομένο εισόδημά τους, για να ικανοποιήσουν τις ανάγκες τους και οι παραγωγοί επιδιώκουν τη μέγιστη αποδοτικότητα των παραγωγικών συντελεστών ώστε να μεγιστοποιήσουν τα κέρδη τους.

Ο άνθρωπος λοιπόν είναι ένας homo economicus και η οικονομία είναι η επιστήμη του ορθολογικά υπολογισμένου ατομικού συμφέροντος. Είναι όμως έτσι τα πράγματα; Οι αποφάσεις των ανθρώπων λαμβάνονται με μια ψυχρή ορθολογική υπολογιστική μέθοδο που δεν επηρεάζεται από τα συναισθήματα (θυμός, φόβος, θλίψη, ντροπή, ευφορία);

Ας εξετάσουμε λοιπόν ένα παράδειγμα όπου ο υπολογιστικός λόγος, η ψυχρή λογική, έχει τα πρωτεία. Ένας αγρότης βρίσκεται αντιμέτωπος με έναν ιδιοτελή γείτονα που συχνά-πυκνά οδηγεί τα πρόβατά του στο χωράφι του που είναι σπαρμένο με σιτάρι. Άμα ο αγρότης σκεφτεί λογικά δεν θα μπορέσει να αποτρέψει τον γείτονα να βόσκει παράνομα τα πρόβατά του στο χωράφι του, διότι ένας ορθολογικός υπολογισμός κόστους/οφέλους θα του υποδείκνυε ότι το κόστος μιας δικαστικής αγωγής είναι μεγαλύτερο από την αξία της ζημιάς που προκαλεί το κοπάδι. Πώς λοιπόν θα αποτραπεί ο παραβάτης γείτονας; Από ένα συναίσθημα, τον θυμό, την οργή. Ο γείτονας αποθαρρύνεται να πράξει με ιδιοτέλεια, να βόσκει τα ζώα του στο χωράφι του αγρότη, διότι γνωρίζει ότι ο θυμός του δεύτερου, η οργή και το πείσμα του θα τον κάνουν να μην λάβει υπόψη του το οικονομικό κόστος και να τον πάει στα δικαστήρια. Εν κατακλείδι για να είναι μια πράξη ορθολογική, σύμφωνα με την οικονομική λογική, πρέπει να είναι το καλύτερο μέσο ικανοποίησης των επιθυμιών και των συμφερόντων του ατόμου.

Ορθολογική δεν θα ήταν λοιπόν η συμπεριφορά ενός γιατρού να μην θέλει να δουλέψει σε ένα νοσοκομείο αναφοράς για τον covid με σκοπό να προστατεύσει τη ζωή του; Υπάρχει τελικά ηθική στην οικονομία, είναι δηλαδή δυνατόν να είναι κάποιος αλτρουιστής και ταυτόχρονα οικονομικά αποτελεσματικός; Όχι, διότι στην οικονομική θεωρία και πρακτική ο ορθολογισμός, η ορθολογική επιλογή, ταυτίζεται με τη μεγιστοποίηση της ατομικής ωφελιμότητας. Ο μόνος ίσως τρόπος διάσωσης του ορθολογισμού είναι να τον διακρίνουμε σε ορθολογισμό της ατομικής συμπεριφοράς (εργαλειακός ορθολογισμός) και διυποκειμενικό ορθολογισμό, που περιλαμβάνει εκτός από το εγώ και τον άλλο, αλλά και σ’ αυτή την περίπτωση πρέπει να πάρουμε υπόψη μας εκτός από τον ορθό λόγο και τα συναισθήματα.

Υπάρχει και μια τρίτη, κρυφή υπόθεση, που συνήθως δεν μνημονεύεται στα οικονομικά εγχειρίδια και αφορά τον χαρακτήρα της ανθρώπινης φύσης. Η φιλελεύθερη νεοκλασική αντίληψη για την ανθρώπινη κατάσταση, ο ορθολογικός ατομιστής, έχει τις ρίζες της στον Τόμας Χομπς, που περιέγραψε το ανθρώπινο ον ως φύσει ιδιοτελές, ικανό μόνο για την ιδιοφέλειά του. Αφού λοιπόν ο άνθρωπος δεν είναι από την φύση του ικανός να πράττει το καλό, γι’ αυτό η φυσική του ιδιοτέλεια πρέπει να δαμαστεί από μια εξωτερική δύναμη, έλεγε ο Χομπς, έναν τύραννο, έναν βασιλιά ή έναν πεφωτισμένο ηγέτη.

Ο Άνταμ Σμιθ, εκ των ιδρυτών της οικονομικής επιστήμης, εκσυγχρόνισε τον ορισμό του Χομπς, ότι δηλαδή ο άνθρωπος είναι homo homini lupus, ο άνθρωπος είναι λύκος για τον άνθρωπο, που είχε το βασικό μειονέκτημα ότι οι άνθρωποι ως φύσει ιδιοτελείς οδηγούνται αντικειμενικά σε ένα πόλεμο όλων εναντίον όλων για την εξυπηρέτηση των ατομικών τους συμφερόντων.

Σύμφωνα με τον Άνταμ Σμιθ οι άνθρωποι ως ορθολογικοί ατομιστές θα υπογράψουν μεταξύ τους ένα κοινωνικό συμβόλαιο με βάση το οποίο η αγορά κι ο νόμος θα ρυθμίζουν ειρηνικά το προσωπικό τους συμφέρον, θα καθορίζουν τον τρόπο ικανοποίησης των απεριόριστών τους επιθυμιών σε αγαθά. Πώς όμως θα ρυθμίζει ειρηνικά η αγορά το προσωπικό τους συμφέρον;

Στο διάσημο βιβλίο του, Ο Πλούτος των Εθνών, ο Άνταμ Σμιθ θα προσδιορίσει το περιεχόμενο αυτού που ονομάζουμε σήμερα οικονομικό φιλελευθερισμό μέσω ενός παραδείγματος. Δεν προσδοκούμε λέει πως θα γευματίσουμε χάρη στην καλοσύνη του φούρναρη, του χασάπη και του ζυθοποιού, αλλά χάρη στο γεγονός πως νοιάζονται για το προσωπικό τους συμφέρον. Δεν απευθυνόμαστε στην ανθρωπιά τους, αλλά στη φιλαυτία τους, στην ιδιοτέλειά τους και δεν τους μιλάμε ποτέ για τις δικές μας ανάγκες αλλά για το δικό τους συμφέρον.

Έτσι, σύμφωνα πάντα με τον Σμιθ και τους φιλελεύθερους οικονομολόγους, η καλοσύνη είναι η διαμέσου της αγοράς επιδίωξη του προσωπικού συμφέροντος, διότι οι άνθρωποι είναι τίμιοι μόνο όταν η τιμιότητά τους τους φέρνει κέρδος. Τα άτομα δηλαδή ενδιαφέρονται για το κοινό καλό όταν στηρίζονται στην ιδιοτέλεια και τον εγωισμό τους και όχι όταν απαλλάσσονται από αυτόν. Για τον Σμιθ η φιλοδοξία, η φιλαργυρία, και η μνησικακία είναι εκφράσεις της φιλαυτίας και όλα αυτά είναι προϋπόθεση για την οικονομική ανάπτυξη και την πρόοδο. Η απληστία είναι αρετή γιατί δημιουργεί πλούτο όχι μόνο για τον εαυτό μου αλλά και για τους άλλους, διότι η εγωιστική αυτή τάση αυξάνοντας τα κέρδη αυξάνει την απασχόληση και τα εισοδήματα.

Ο εγωισμός λοιπόν είναι αλτρουισμός. Στη νεοκλασική οικονομική σκέψη δεν υπάρχει χώρος για γενναιοδωρία γιατί ο άνθρωπος είναι στυγνός εγωιστής και το εγωιστικό του συμφέρον είναι η κινητήρια δύναμη της οικονομικής ανάπτυξης.

Ο M. Ridley στο βιβλίο του Οι Ρίζες της Αρετής παραθέτει το εξής παράδειγμα: ο πρύτανης στο Πανεπιστήμιο του Μπέρκλεϊ, απευθυνόμενος στους φοιτητές του, τους είπε ότι πρέπει να ξέρετε ότι μπορείτε να φέρεστε όσο άπληστα θέλετε χωρίς να έχετε καμία απολύτως ενοχή. Η απενοχοποίηση της απληστίας είναι κρίσιμη μεταβλητή για την οικονομική επιστήμη. Σύμφωνα μάλιστα με τον νομπελίστα Ινδό οικονομολόγο Αμάρτια Σεν και η γενναιοδωρία είναι μια μεταμφιεσμένη υποκρισία, ένας ιδιοτελής αλτρουισμός, διότι αν είστε καλός με τους ανθρώπους επειδή αυτό σας κάνει να νιώθετε καλύτερα, τότε η ευσπλαχνία σας είναι ιδιοτελής και όχι ανιδιοτελής. ‘Ετσι για τη νεοκλασική φιλελεύθερη εκδοχή η οικονομική επιστήμη είναι το εργαλείο του εγωιστικού υπολογισμού, η επιστημονική τεκμηρίωση ότι η ιδιοτέλεια είναι αρετή.

Η μοναδική μορφή κοινωνικοποίησης για έναν φιλελεύθερο είναι η αγορά, που μεγιστοποιεί το ατομικό συμφέρον και ικανοποιεί τις απεριόριστες επιθυμίες με εμπορεύματα, είναι αυτο που ορίζουμε ως οικονομικό φιλελευθερισμό. Ο οικονομικός φιλελευθερισμός σύμφωνα με τον Χάγιεκ είναι το δικαίωμα κάθε ανθρώπου να παράγει, να πουλάει και να αγοράζει διαμέσου της αγοράς όλα όσα παράγονται ή πωλούνται. Το απαραίτητο όμως συμπλήρωμα του οικονομικού φιλελευθερισμού είναι ο πολιτικός και πολιτισμικός φιλελευθερισμός. Αφού το ελεύθερο αυτοαναφορικό άτομο είναι ο σκληρός πυρήνας του φιλελευθερισμού, τότε κάθε άτομο έχει το δικαίωμα να βάλει τους δικούς του κανόνες, να θέσει τους δικούς του στόχους και να έχει το δικό του στυλ ζωής σε ένα περιβάλλον χωρίς φραγμούς και όρια. Ποιος λοιπόν θα ορίσει την ανθρώπινη ζωή; Η αγορά, η οικονομία, που θα καλύψει τις ακόρεστες επιθυμίες μας με εμπορεύματα και ο νόμος που θα προστατεύσει την ύψιστη ανθρωπιστική αρχή. Το δικαίωμα του καθενός να ζει όπως επιθυμεί. Ας ασκήσουμε λοιπόν ελεύθερα με ρυθμιστή την αγορά τα ελαττώματά μας χωρίς περιορισμούς γιατί αυτοί περιστέλλουν την προσωπική ελευθερία του ορθολογικού ατομιστή.

Γιατί λοιπόν να μην είμαι ελεύθερος να πουλήσω ή να αγοράσω από κάποιον ένα νεφρό; Γιατί η πορνεία να μην είναι ένα επάγγελμα σαν όλα τα άλλα, μια προσωπική υπηρεσία, που ο νόμος της προσφοράς και της ζήτησης καθορίζει την τιμή της; Γιατί να μην αποκτήσω ένα παιδί πληρώνοντας μια παρένθετη μητέρα; Γιατί να μην επιτρέπεται η χρήση εμβρύων για τη δημιουργία νέων καλλυντικών ή να μην χρησιμοποιήσουμε τη γενετική μηχανική για να δημιουργήσουμε μωρά με προσχεδιασμένα χαρακτηριστικά; Επίσης γιατί να μην μπορεί ένας φυλακισμένος να αγοράσει την αναβάθμιση του κελιού του, ένας γιατρός να πουλάει έναντι μιας ετήσιας αμοιβής τη διαθεσιμότητα του τηλεφώνου του κι εμείς να διαθέτουμε το μέτωπό μας ως διαφημιστικό χώρο; Όλη η οικονομική σκέψη και ιδιαίτερα η φιλελεύθερη εκδοχή της στηρίζεται σε μια λανθασμένη υπόθεση. Το εγωιστικό συμφέρον, στο οποίο η οικονομική επιστήμη βλέπει την μοναδική ορθολογική κινητήρια δύναμη δράσης των ανθρώπων, το οποίο όμως δεν μπορεί να αποτελέσει μια αξία, ένα νόημα πάνω στο οποίο θα στηριχθούμε για το ευ ζην. Συμβαίνει μάλιστα αρκετές φορές το αντίθετο. Όσο περισσότερο συμπεριφερόμαστε με ανιδιοτέλεια, γενναιοδωρία, αλληλεγγύη και αλτρουισμό, δηλαδή αρνηθούμε τον ιδιοτελή ορθολογισμό μας, τον ορθολογισμό του ατομικού μας συμφέροντος, αν αποποιηθούμε τον καιροσκοπισμό μας, θα κερδίσουμε περισσότερα διότι οι άλλοι θα μας ανταποδώσουν τη γενναιοδωρία μας και θα έχουμε οφέλη μακροπρόθεσμα. Είμαστε ως όντα συνδεδεμένοι με ηθικές συμβάσεις και συναισθηματικές δεσμεύσεις, έτσι ώστε ένας κόσμος στον οποίο δεν θα ήμασταν υποχρεωμένοι να συνεργαζόμαστε, να προσφέρουμε, να ανταποδίδουμε, να εμπιστευόμαστε τους άλλους ανθρώπους μας είναι απλώς αδιανόητος. Τα συναισθήματα και η ενσυναίσθηση συγκροτούν μια ηθική συμπεριφορά που ενυπάρχει στη φύση μας. Δεν είμαστε μόνο ορθολογικοί ατομιστές. Η επιβράβευση όμως των εγωιστικών επιθυμιών μας, που συστηματικά καλλιεργεί η οικονομική επιστήμη, οδηγεί σε ένα αυτοαναφορικό άτομο, που δεν είναι άτομο αλλά ομοίωμα του εαυτού του, στον βαθμό που έχει μετατραπεί σε δολοφόνο του άλλου.

Να ένα παράδειγμα: Το 2001 στη Γερμανία ο Α. Μέιβες, ένας 40χρονος τεχνικός υπολογιστών, σκοτώνει, τεμαχίζει, μαγειρεύει και τρώει έναν 40χρονο προγραμματιστή, τον Γ. Μπράντες, ο οποίος οικειοθελώς είχε προσφερθεί γι’ αυτό το γεύμα απαντώντας σε αγγελία που ο Μέιβες είχε ανεβάσει στο διαδίκτυο. Η υπερασπιστική γραμμή του Μέιβες στο δικαστήριο ήταν ότι στις δυτικές δημοκρατίες τα ατομικά δικαιώματα είναι ιερά, ο κάθε ενήλικας έχει το δικαίωμα στην αυτοδιάθεση του σώματός του, ο ιδιος ο Μπράντες προσφέρθηκε να φαγωθεί και αυτό είναι αναφέρετο δικαίωμά του. Το δικαστήριο πρωτόδικα καταδίκασε τον Μέιβες σε οκτώμισι χρόνια φυλακή, αλλά οι δικαστές θεωρώντας επιεική την ποινή του άσκησαν έφεση και τον καταδίκασαν ισόβια. Έκριναν με βάση την ηθική, το αναπαλλοτρίωτο της ανθρώπινης ζωής και όχι με γνώμονα τα σαθρά θεμέλια της ρητορικής περί ελευθερίας της επιλογής.

Η νεοκλασική φιλελεύθερη εκδοχή της οικονομικής σκέψης δημιούργησε τον οικονομικό άνθρωπο, τον homo economicus, οικοδόμησε ένα ανθρώπινο φαντασιακό που έχει αποικιοποιηθεί από την παράλογη ιδέα ότι κάθε ανθρώπινη επιλογή καθοδηγείται από την οικονομική λογική, την μεγιστοποίηση του ατομικού οφέλους και την ελαχιστοποίηση του κόστους και ταυτίζει την ευτυχία με την απεριόριστη κατοχή και κατανάλωση αγαθών, με το καταναλώνω άρα υπάρχω. Κι όμως, η ριζικότερη κριτική που ασκήθηκε στον καταναλωτικό άνθρωπο, στον ηδονιστικό καταναλωτισμό, δεν έγινε από κάποιον αιρετικό δυτικό διανοούμενο αλλά από έναν “άγριο”. Στο προφητικό βιβλίο του για τις ρίζες της παρακμής του δυτικού πολιτισμού, “Ο Παπαλάγκι”, που σημαίνει ο δυτικός άνθρωπος, καταγράφεται η μαρτυρία του άγριου φυλάρχου Τουιαβίι από το νησί Τιαβέα του νότιου Ειρηνικού, για τον τρόπο ζωής του δυτικού ανθρώπου, μετά την επίσκεψη του φυλάρχου στην Ευρώπη. Λέει λοιπόν ο Τουιαβίι ότι ο Παπαλάγκι είναι φτωχός γιατί τον εξουσιάζει το πράγμα. Όποιος έχει λίγα πράγματα θεωρεί τον εαυτό του φτωχό και πενθεί, γι’ αυτό και τα πρόσωπα των λευκών είναι συχνά θλιμμένα. Ελάχιστοι από αυτούς βρίσκουν χρόνο για να δουν τα πράγματα του μεγάλου πνεύματος, να παίξουν στην πλατεία του χωριού, να χορέψουν και να τραγουδήσουν. Άκουσα κάποιον από αυτούς να λέει για μας ότι πρέπει να τους επιβάλλουμε ανάγκες, δηλαδή πράγματα, να φτιάξουμε πράγματα για εμάς αλλά πρώτα απ’ όλα για τον Παπαλάγκι. Να γίνουμε κι εμείς κουρασμένοι, γκρίζοι και σκυφτοί.

Πώς είναι δυνατόν σε έναν πλανήτη με περιορισμένους πόρους να υπάρχει απεριόριστη ανάπτυξη και απεριόριστη κατανάλωση αγαθών; Αν ο μέσος Κινέζος κι ο μέσος Ινδός πολίτης, το μισό περίπου του παγκόσμιου πληθυσμού, αποκτήσουν τα δυτικά καταναλωτικά πρότυπα, π.χ. ένα πλυντήριο, ένα ψυγείο, ένα αυτοκίνητο και μια τηλεόραση, όχι ένας αλλά ούτε τρεις πλανήτες σαν τη γη δεν θα έφταναν για να παραχθούν. Και επιπλέον, γιατί οι ανάγκες να θεωρούνται ότι είναι απεριόριστες;

Θα ήταν απεριόριστες αν ήταν ιστορικές, δημιούργημα του πολιτισμού. Οι βασικές όμως ανάγκες είναι φυσικές και είναι λίγες, σχεδόν οι ίδιες σε όλους τους πολιτισμούς. Αυτό που αλλάζει από πολιτισμό σε πολιτισμό είναι ο τρόπος ικανοποίησής τους. Αν όμως το μόνο πραγματικό κίνητρο του ατόμου είναι το προσωπικό του συμφέρον-μεγιστοποίηση του κέρδους του και ελαχιστοποίηση του κόστους του- τότε αυτή η αρχή από την πλευρά των επιχειρήσεων σημαίνει μια στρατηγική αέναης δημιουργίας νέων αναγκών, δημιουργίας της αίσθησης του ανικανοποίητου των αναγκών, αλλά και η δημιουργική καταστροφή τους, η προγραμματισμένη δηλαδή απαξίωση των προϊόντων που αντιστοιχούν στις νέες ανάγκες. Η στρατηγική μάλιστα αυτή ονομάζεται καταναλωτική καινοτομία, ο προγραμματισμένος θάνατος των προϊόντων, η προγραμματισμένη βραχυβιότητά του, η παραγωγή προϊόντων χωρίς βιωσιμότητα, η σχεδιασμένη συντόμευση του κύκλου ζωής τους.

Στο θαυμάσιο ντοκιμαντέρ, “Οι πυραμίδες της σπατάλης”, τρία παραδείγματα προγραμματισμένου θανάτου των προϊόντων προκαλούν εντύπωση. Θα αναφέρω ένα από αυτά. Ο Μάρκος από τη Βαρκελώνη δεν έχει πολύ καιρό που αγόρασε έναν εκτυπωτή κι αυτός χάλασε. Απευθυνόμενος στο κατάστημα απ΄ όπου τον είχε αγοράσει παίρνει την απάντηση ότι δεν υπάρχουν ανταλλακτικά, η δε επιδιόρθωσή του θα κοστίσει 120 ευρώ, όταν ένας καινούργιος κάνει μόλις 39 ευρώ. Ο Μάρκος, ξεφυλλίζοντας το εγχειρίδιο του εκτυπωτή, παρατηρεί έκπληκτος ότι η διάρκεια ζωής του είναι για 18.000 αντίτυπα, μόλις 5 χρόνια, ενώ στη συνέχεια αποσυναρμολογώντας τον διαπιστώνει ότι διαθέτει ένα τσιπάκι που μετρά των αριθμό των σελίδων και δίνει εντολή για μπλοκάρισμα του εκτυπωτή όταν αυτές υπερβούν τις 18.000.

Μετά από όλα αυτά προκύπτει εύλογα το ερώτημα. Το ανθρωπολογικό υποκείμενο που ονομάσαμε homo economicus, την κυριαρχία του οποίου προωθεί η φιλελεύθερη οικονομική σκέψη και όχι μόνο, αποτελεί έναν μονόδρομο; Η πρωτοκαθεδρία της οικονομίας στο σύνολο της οικονομικής δομής είναι ένα νεωτερικό φαινόμενο, των τελευταίων τριών αιώνων και ουσιαστικά ταυτίζεται με την βιομηχανική επανάσταση, την ανάδυση του καπιταλισμού και της οικονομίας της αγοράς. Όπως βέβαια και η οικονομική επιστήμη ως αυτοτελής επιστημονικός κλάδος είναι μια νέα επιστήμη. Όπως έχει δείξει ο Πολάνυϊ στο σπουδαίο βιβλίο του “ο μεγάλος μετασχηματισμός”, στις προμοντέρνες κοινωνίες για σχεδόν 70.000 χρόνια βίου του homo sapiens, η οικονομική δραστηριότητα, η οικονομική ζωή ήταν εγκυβωτισμένη στην κοινωνία, ήταν μια δραστηριότητα ανάμεσα στις άλλες ανθρώπινες δραστηριότητες, την πολιτική, την τέχνη, την θρησκεία, το δίκαιο, τον ελεύθερο χρόνο. Με την ανάδυση της οικονομίας της αγοράς αντιστράφηκε μια μακραίωνη παράδοση κατά την οποία οι οικονομικές σχέσεις των ανθρώπων ήταν μπολιασμένες στις κοινωνικές σχέσεις κι έτσι η οικονομία εκτόπισε την κοινωνία, αναδύθηκε η πρωτοκαθεδρία των οικονομικών κινήτρων σε σχέση με τα άλλα ανθρώπινα κίνητρα όπως η τιμή, η υπερηφάνεια, η δικαιοσύνη, η συμμετοχή στα κοινά, η θρησκευτική πίστη, ο αυτοσεβασμός και η κοινή ευπρέπεια. Όπως προσπάθησα να εξηγήσω μέχρι τώρα ο πυρήνας της φιλελεύθερης ανθρωπολογίας και της οικονομικής επιστήμης είναι η κουλτούρα του εγωισμού. Η αντίληψη όμως αυτή αφήνει αναπάντητα πολλά ερωτήματα. Αν ο άνθρωπος είναι αποκλειστικά ιδιοτελές ον γιατί να προσφέρει αφιλοκερδώς αίμα σε ένα νοσοκομείο, να κάνει μια ανώνυμη δωρεά σε ένα ίδρυμα, να δώσει φιλοδώρημα σε έναν σερβιτόρο ενός εστιατορίου που δεν θα επισκεφθεί ξανά, να βοηθήσει μια άγνωστη ηλικιωμένη να περάσει από μια διάβαση, να προσφέρει ρούχα και τρόφιμα σε έναν πρόσφυγα, να ρισκάρει τη ζωή του περιθάλποντας έναν ασθενή με covid-19;

Ως αντίπαλο δέος στον φιλελευθερισμό, στην οντολογία της απληστίας, ο Ρουσσώ και κατ’ επέκταση ο Μαρξ θα θεμελιώσουν την αισιόδοξη ανθρωπολογία, διατυπώνοντας την άποψη ότι ο άνθρωπος είναι φύσει καλό ον ή μια άγραφη πλάκα που τη διαμορφώνει η κοινωνία, ο πολιτισμός. Σύμφωνα με αυτήν την αισιόδοξη ανθρωπολογία η απληστία είναι πολιτιστικό δημιούργημα, εξωτερικό γνώρισμα της ανθρώπινης ταυτότητας, και άρα θα αρθεί σε μια άλλη κοινωνία όπου θα έχουν εκλείψει οι αιτίες που τη δημιούργησαν. Για να στοιχειοθετηθεί μάλιστα η καλοκάγαθη ανθρώπινη φύση ο Ρουσσώ και οι Μαρξ-Ένγκελς εφηύραν ένα προϊστορικό στάδιο της ανθρωπότητας όπου “οι άνθρωποι ήταν ελεύθεροι ενώ σήμερα είναι παντού αλυσοδεμένοι”, όπως λέει ο Ρουσσώ, το στάδιο του πρωτόγονου κομμουνισμού. Τα ερωτήματα είναι βέβαια εύλογα. Αν ο άνθρωπος είναι φύσει καλός και ζούσε σ’ έναν επίγειο παράδεισο τότε πώς θα εξηγηθεί η εμφάνιση της ιδιοτέλειας, της ιδιοκτησίας, των εξουσιαστικών μηχανισμών; Με παρθενογένεση; Μέχρι πριν 12.000 χρόνια, πριν δηλαδή την αγροτική επανάσταση, ολοκληρη η ανθρωπότητα ζούσε σε κυνηγετικές-συλλεκτικές ομάδες, σε τροφοσυλλεκτικές κοινωνίες. Οι ανθρωπολόγοι τις ονόμασαν κοινωνίες του μοιράσματος, διότι ένα από τα βασικά τους χαρακτηριστικά, άξιο θαυμασμού για τα εξισωτικά του στοιχεία, είναι το μοίρασμα της τροφής, και ιδιαίτερα το μοίρασμα των μεγάλων θηραμάτων και η ισοδιανομή τους στα μέλη της ομάδας. Το μοίρασμα μάλιστα της τροφής γινόταν με βάση την αρχή του αμείωτου ελάχιστου, που σημαίνει ότι σε όλα τα μέλη της κοινότητας προσφέρεται ένα ελάχιστο επίπεδο διαβίωσης ανεξάρτητα από την προσφορά του καθενός στην παραγωγή του. Η εξιδανίκευση όμως των τροφοσυλλεκτικών ομάδων ως ευγενών άγριων, κατά τον Ρουσσώ και τον Μαρξ, όχι μόνο δεν τεκμηριώνεται από τις ανθρωπολογικές μελέτες αλλά αντιθέτως αυτές δείχνουν ότι πάντα υπάρχουν αποστάτες από το συλλογικό πνεύμα, την εξισωτική ηθική, από τη γενική αρχή του μοιράσματος, της τροφής και του πλεονάσματος. Έχοντας αυτή την επίγνωση οι τροφοσυλλεκτικές κοινωνίες επινόησαν συμβολικούς και πρακτικούς μηχανισμούς και κανόνες που αποθάρρυναν τη βούληση για δύναμη και κυριαρχία, την ιδιοτελή συμπεριφορά ατόμων και ομάδων και επιβράβευαν τον αλτρουισμό και την εξισωτική ηθική. Προς την κατεύθυνση αυτή ήταν οι τελετές Πότλατς, που για αιώνες διοργάνωναν οι τροφοσυλλέκτες κυνηγοί της βορειοδυτικής ακτής της Αμερικής, στις οποίες κατέστρεφαν τα πλεονάσματα, δηλαδή αποσυσσώρευαν τον πλούτο.

Η ιδιοτέλεια, από τις πρωτοκοινωνίες μέχρι σήμερα, προέκυψε ως αποτέλεσμα του ανταγωνισμού για την πρόσβαση στους φυσικούς πόρους, γι’ αυτό υπάρχουν πάντα ατομικιστές, αλλά ταυτόχρονα η αλληλεγγύη αναδύθηκε στις πρωτοκοινωνίες και αναβλύζει μέχρι σήμερα από την ανάγκη της συνεργασίας για πιο αποτελεσματική πρόσβαση στους φυσικούς και κοινωνικούς πόρους (π.χ. δίκτυα συνεργασίας των ανδρών κυνηγών, δίκτυα συνεργασίας των γυναικών στη συλλογή καρπών και την ανατροφή των παιδιών). Η ανάδυση του homo sapiens έφερε στο προσκήνιο ένα ον που δεν χαρακτηρίζεται από την ομοιογένεια αλλά από την ετερότητα, τη διάσταση δηλαδή του εαυτού και του άλλου. Η συνείδηση του όντος αυτού είναι ατομική, το άτομο πάντα βιώνει τον εαυτό του ως πρώτο πρόσωπο, ως υποκείμενο. Ταυτόχρονα βέβαια ο άλλος κατοικεί μέσα στο εγώ γιατί ανήκουμε σε ένα εμείς (οικογένεια, φίλοι, κοινότητα). Το εγώ και η ανάγκη του άλλου είναι ιδρυτικά στοιχεία της ανθρώπινης ύπαρξης. Η ετερογένεια της ζωής διακρίνει τον άνθρωπο από τα άλλα είδη του ζωικού βασιλείου και τον προφυλάσσει από μια απονεκρωτική ομοιογένεια, αλλά ταυτόχρονα ανοίγει το κουτί της Πανδώρας για να ξεπηδήσει η βούληση για ισχύ και κυριαρχία του εγώ στον άλλο. Αυτή είναι η τραγωδία της ανθρώπινης ύπαρξης. Το να είναι κανείς υποκείμενο αποτελεί το αποκορύφωμα του εγωισμού και του αλτρουισμού. Η ιδιοτέλεια λοιπόν και η αλληλεγγύη είναι στοιχεία έμφυτα και δεν είναι μόνο επίκτητα, δηλαδή δημιούργημα της κοινωνίας, η ανθρώπινη υπόσταση έχει βιολογικό αλλά και πολιτισμικό υπόβαθρο. Έτσι το μοναδικό αποτύπωμα συνείδησης που φέρει κάθε άνθρωπος μπορεί να οδηγήσει στην ιδιοτέλεια, στον εγωισμό, όταν κυριαρχεί το εγώ, αλλά και στον αλτρουισμό, εφόσον είμαστε ικανοί να αφιερώσουμε το πρώτο πρόσωπό μας σε ένα εσύ. Για το πού θα κατευθυνθεί εξαρτάται από τα κυρίαρχα χαρακτηριστικά του κοινωνικού περιβάλλοντος. Μπορούμε να διάγουμε μια αξιοβίωτη ζωή αν ενισχύσουμε ένα βίο αλληλέγγυο και συνεργατικό, που θα προάγει τον πόλο της συμβιωτικότητας και όχι αυτό του ανταγωνισμού, που θα ενθαρρύνει το δώρο και όχι το επί πληρωμή προϊόν, που θα επιδιώκει μια ατομική λιτότητα, μια λιτή ζωή (λιγότερα είναι καλύτερα), απέναντι στην ύβρη του καταναλωτικού ηδονισμού, που θα ζωντανέψει το τοπικό και την κοινότητα.

Η οικονομική επιστήμη μπορεί να συμβάλλει σε αυτή την κατεύθυνση στο βαθμό που αποτινάξει τον εναγκαλισμό της από την φιλελεύθερη ατομικιστική ιδεολογία, αλλά και την τουλάχιστον αφελή πίστη περί της καλοκάγαθης ανθρώπινης φύσης και να συνεισφέρει στην δημιουργία μιας κοινωνικής και αλληλέγγυας οικονομίας που να στηρίζεται: στα κοινά αγαθά, στην αποκεντρωμένη παραγωγή, στο μικρό παραγωγικό μέγεθος και τα κοινωνικά δίκτυα, στην ενεργειακή αυτονομία με τη χρήση ανανεώσιμων πηγών ενέργειας, την ενίσχυση των δωρεάν ανταλλαγών, του δώρου έναντι της αγοράς και του εμπορεύματος και της κοινωνικής διάχυσης της γνώσης. Πρέπει να πολλαπλασιάσουμε τα αγαθά και τις κοινωνικές σχέσεις που δεν μπορεί και δεν πρέπει να αγοράζει το χρήμα.

Αν η νέα θρησκεία είναι η οικονομία, η ανάπτυξη, η αγορά, η πρόοδος, τότε χρειαζόμαστε επειγόντως οικονομικά άθεους και “οπισθοδρομικούς” που να οργανώσουν την επιβράδυνση της οικονομίας, την αποανάπτυξη, την εγκατάλειψη της μεγέθυνσης για τη μεγέθυνση. Της εγκατάλειψης δηλαδή της επιδίωξης να μετατραπεί η κοινωνία σε κοινωνία της αγοράς,να αγοραιοποιηθούν και οι τελευταίοι μη αγοραίοι θεσμοί και σχέσεις, της κυριαρχίας της κουλτούρας του εγωισμού, της ατομικής ωφελιμότητας που σύμφωνα με την οικονομική επιστήμη είναι η κατευθυντήρια αρχή των ανθρώπινων πράξεων.

(Το άρθρο αυτό περιέχεται στον τιμητικό τόμο για τον ομότιμο καθηγητή Γ. Χατζηκωνσταντίνου, Οικονομική θεωρία, αναζητώντας και διαπιστώνοντας, Εκδόσεις Τζιόλα, 2021)

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

— A. Smith, Έρευνα για τη φύση και τις αιτίες του πλούτου των Εθνών, Το Βήμα, Εκδόσεις Ελληνικά Γράμματα, 2010.
— Σ. Λατούς, Το Στοίχημα της Απο-ανάπτυξης,Εκδόσεις Βάνιας, 2008.
— Ζ. Κ. Μισεά, Το Αδιέξοδο Άνταμ Σμιθ, Εναλλακτικές Εκδόσεις, 2008.
— Κ. Πολάνυι, Ο Μεγάλος Μετασχηματισμός, Εκδόσεις Νησίδες , 2007.
— Τ. Χομπς, Λεβιάθαν, Εκδόσεις Γνώση, 2006.
— Γ. Βαρουφάκης, Θεωρία Παιγνίων, Εκδόσεις Gutenberg, 2007.
— N.Gr. Mankiw, M.P. Taylor, Αρχές Οικονομικής Θεωρίας, Εκδόσεις Gutenberg, 2011.
— M. Ridley, Οι ρίζες της Αρετής, Εκδόσεις Καστανιώτης, 1998.
— Α. Σεν, Για την Ηθική και την Οικονομία, Εκδόσεις Καστανιώτη,2000.
— Ζ.Ζ. Ρουσσώ, Πραγματεία Περί της Καταγωγής και των Θεμελίων της Ανισότητας ανάμεσα στους Ανθρώπους, Εκδόσεις Σύγχρονη Εποχή, 1999.
— Φ. Ένγκελς, Η Καταγωγή της Οικογένειας, της Ατομικής Ιδιοκτησίας και του Κράτους, Εκδόσεις Σύγχρονη Εποχή, 2013.
— Ο Παπαλάνγκι, Οι Λόγοι του Φυλάρχου Τουιαβίι από το νησί Τιαβέα του Νότιου Ειρηνικού, Εκδόσεις Ύψιλον, 2010.
— Μ. Μπούκτσιν, Η Οικολογία της Ελευθερίας, Εκδόσεις Αντιγόνη, 2016.
— Μ. Σαντέλ, Τι δεν μπορεί να αγοράσει το χρήμα, Εκδόσεις Πόλις, 2016.

The post Η Οικονομία ως η επιστήμη της ιδιωφέλειας μέσω παραδειγμάτων first appeared on Aυτολεξεί.

Ποιο είναι το πολιτισμικό και ανθρωπολογικό υπόβαθρο πάνω στο οποίο εδράζεται η απόλαυση του κακού, ο ερωτισμός του σκότους; Λίγοι στην Ελλάδα γνωρίζουν ότι μετά τον Μάη του ’68, όπως αναφέρει ο Μ. Ονφρέ στο βιβλίο του για τον ντε Σαντ, ένας τεράστιος αριθμός διανοουμένων της φιλελεύθερης δεξιάς και της αριστεράς υπέγραψαν ένα κείμενο για την νομιμοποίηση της παιδεραστίας, “θεωρώντας ότι το τέλος μιας ενοχοποιημένης σεξουαλικότητας νομιμοποιούσε μια σεξουαλικότητα χωρίς ηθική, όπως εκείνη που ο ενήλικας επιβάλλει στο παιδί που δεν έχει την δυνατότητα να συναινέσει”.

Όπως σωστά επισημαίνει ο Ονφρέ, τα ιουδαιοχριστιανικά άμφια, η θεώρηση του σώματος ως αμαρτωλή ύπαρξη, ορθώς κατέρρευσαν με τον Μάη του ΄68, αλλά μετά την απόρριψη του χριστιανικού ευνουχισμού δεν είχαμε μια αυθεντικά διυποκειμενική ελεύθερη σεξουαλικότητα, αλλά μια μηδενιστική χρήση της σάρκας, μια εγωιστική απόλαυση του άλλου.

Αλλά και ο Έρικ Φρομ στην Ανατομία της ανθρώπινης καταστροφικότητας είχε επισημάνει ότι η αριστερά μετά τον Μάη του ’68, με προεξάρχοντα τον Μαρκούζε θεωρούσε ότι ο πολιτισμός είχε οικοδομηθεί πάνω στην καταστολή της λίμπιντο και αυτή πρέπει να αποδεσμευτεί ακόμα κι αν είναι σαδική και μαζοχιστική. Όλες οι επιθυμίες είναι αποδεκτές, η απόλαυση δεν έχει όρια, το μόνο όριό της είναι να προσφέρει στο εγωκεντρικό υποκείμενο απόλαυση. Κι όμως, αιώνες πριν ο Ηράκλειτος είχε επισημάνει “ανθρώποις γίνεται οκόσα θέλουσιν, ουκ άμεινον”, σε ελεύθερη μετάφραση, αν αφήσεις τους ανθρώπους να εκπληρώνουν ό,τι επιθυμούν αυτό θα είναι πάντα σε βάρος κάποιου άλλου. Θα πρόσθετα εγώ ότι το περίσσιο χαλάει το ίσιο, διότι η έλλειψη ορίων, η συρρίκνωση του ατόμου σε νάρκισσο, οδηγεί αναπόφευκτα στην ενόρμηση του θανάτου.

Η κουλτούρα του εγωισμού, των απολαύσεων χωρίς όρια, συνδέεται άμεσα με τη βούληση για δύναμη, την επιθυμία για εξουσία, γι’ αυτό η Χάνα Άρεντ στις Πηγές του ολοκληρωτισμού θα γράψει ότι δεν είναι τυχαίο ότι όλοι οι φασίστες συγγραφείς της μεταπολεμικής περιόδου διάβαζαν τον ντε Σαντ. Από αυτόν αντλούσαν το επιχείρημα της απελευθερωτικής δύναμης του σαδισμού, η οποία είναι μια νόμιμη ανθρώπινη επιθυμία που η ελευθερία της ύπαρξης επιτάσσει, δηλαδή οι άνθρωποι πρέπει να έχουν το δικαίωμα να την ικανοποιούν όπως όλες τις άλλες επιθυμίες. Από τον Σαντ οι κάθε λογής βιαστές αντλούν νομιμοποίηση της θανατηφόρας ατομικιστικής ιδεολογίας τους και της επιθυμίας ισχύος, που σχεδόν πάντα συνοδεύεται από σκληρότητα και υποταγή. Η σκληρότητα έλεγε ο Σαντ είναι μια ανθρώπινη ενέργεια που δεν αλλοίωσε ο πολιτισμός, είναι αρετή και όχι βίτσιο.

Αν η αριστερά αφελώς(;) προσχώρησε στην κουλτούρα του δικαιωματισμού -ό,τι επιθυμεί το άτομο είναι αναφαίρετο δικαίωμά του να το πραγματοποιήσει διότι είναι ένδειξη της αποτίναξης των δεσμών της απολυταρχίας- ο φιλελευθερισμός που εκθειάζει τον ανταγωνισμό, τον εγωισμό, την απληστία ως αρετή διότι είναι προϋπόθεση για να δημιουργηθεί πλούτος, κέρδη, οικονομική ανάπτυξη, έχει εγγεγραμμένη στο DNA του την κουλτούρα του ατομικισμού με όλα τα συνεπακόλουθά της.

Αλλά για να είμαστε δίκαιοι. Το υποκείμενο από την εποχή της ανάδυσης του homo sapiens ζει για τον εγωιστικό του εαυτό, αυτή την πλευρά εκπροσωπεί ο φιλελευθερισμός, που περιέχει τον θάνατο του άλλου όταν κυριαρχεί το εγώ και ο ανταγωνισμός ή μετατρέπει τον άλλον (και τον εαυτό του ) σε εμπόρευμα, που η αγορά ρυθμίζει την τιμή του ανάλογα τη ζήτηση και την προσφορά. Πρόκειται για την ατομικιστική ιδεολογία της εκμετάλλευσης ανθρώπου από άνθρωπο. Ταυτόχρονα όμως το υποκείμενο εμπεριέχει την αγάπη του άλλου, την ενσυναίσθηση, τη φιλία, τη συνεργασία, όταν κυριαρχεί ο αλτρουισμός. Το επίδικο που παραμένει προς το παρόν άλυτο δεν είναι άλλο από το πώς θα δημιουργηθούν οι προϋποθέσεις μιας αλτρουιστικής κοινωνίας.

The post Για τη θανατογόνο χρήση της σεξουαλικής απελευθέρωσης first appeared on Aυτολεξεί.

Γιατί να μην μπορεί ένας φυλακισμένος να αγοράζει την αναβάθμιση του κελιού του, ένας γιατρός να πουλάει έναντι μιας ετήσιας αμοιβής τη διαθεσιμότητα του τηλεφώνου του, δηλαδή να αγοράζουμε χωρίς να περιμένουμε στην ουρά την προνομιακή μας πρόσβαση σε έναν γιατρό, να μην διαθέτουμε το πρόσωπό μας ως διαφημιστικό χώρο και να μην πληρώνονται από το σχολείο τα παιδιά που παίρνουν καλούς βαθμούς; Γιατί να μην αγοράσω τη δυνατότητα να καθυστερώ να πάρω τα παιδιά μου από τον παιδικό σταθμό έναντι ενός προστίμου που θα επιβάλλεται από τη διεύθυνσή του ή να μην πουλάμε την υπηκοότητα σε εύπορους μετανάστες;

Αυτά είναι ορισμένα από τα ερωτήματα που ο πολιτικός φιλόσοφος Μ. Σαντέλ θέτει στο βιβλίο του Τι δεν μπορεί να αγοράσει το χρήμα (εκδόσεις Πόλις, 2016). Είναι όλα για πούλημα, υπάρχουν ηθικά όρια στην αγορά ή η οικονομική επιστήμη είναι από τις ιδρυτικές της αρχές ανήθικη; Το τελευταίο ερώτημα είναι το πιο κρίσιμο και το οποίο ο Μ. Σαντέλ το αφήνει μάλλον αναπάντητο, διότι αρκείται σε μια παράθεση παραδειγμάτων αγοραιοποίησης κοινωνικών σχέσεων και πρακτικών και σε μια έκκληση για μια ηθική οικονομία.

Η οικονομική επιστήμη και ιδιαίτερα η νεοκλασική φιλελεύθερη εκδοχή της στηρίζεται σε τρεις αρχές:

1. Τον μεθοδολογικό ατομικισμό, σύμφωνα με τον οποίο τα οικονομικά φαινόμενα εξηγούνται με υποθέσεις συμπεριφοράς των ατόμων που ακολουθούν τις προτιμήσεις και τις επιθυμίες τους. Για τον λόγο αυτό όποιο βιβλίο οικονομικής θεωρίας κι αν ανοίξεις θα διαβάσεις τον ακόλουθο ορισμό. Οικονομία είναι η επιστήμη που εξετάζει πώς τα άτομα αντιμετωπίζουν το γεγονός ότι οι επιθυμίες τους είναι περισσότερες από τους περιορισμένους πόρους, που είναι διαθέσιμοι για να παραχθούν τα αγαθά με τα οποία θα ικανοποιήσουν αυτές τις επιθυμίες.

2. Την υπόθεση της ορθολογικής συμπεριφοράς σύμφωνα με την οποία οι οικονομικές πράξεις των ατόμων και των οικονομικών μονάδων καθοδηγούνται από την εξυπηρέτηση του ορθολογικά υπολογισμένου ατομικού συμφέροντος. Η οικονομία είναι η επιστήμη της ορθολογικά υπολογισμένης ιδιωφέλειας.

3. Την υπόθεση για τον χαρακτήρα της ανθρώπινης φύσης. Οι άνθρωποι είναι από τη φύση τους μόνο ατομιστές, για τον λόγο αυτό και για να μην οδηγηθούν σε ένα πόλεμο όλων εναντίον όλων πρέπει ως ορθολογικοί ατομιστές να υπογράψουν μεταξύ τους, σύμφωνα με έναν από τους ιδρυτές της οικονομικής επιστήμης, τον Άνταμ Σμιθ, να κοινωνικό συμβόλαιο με βάση το οποίο η αγορά και ο νόμος θα ρυθμίζουν ειρηνικά το προσωπικό τους συμφέρον, το οποίο ταυτίζεται με την απεριόριστη ικανοποίηση των επιθυμιών τους σε αγαθά.

Στο διάσημο βιβλίο του, Ο Πλούτος των Εθνών, ο Άνταμ Σμιθ θα προσδιορίσει το περιεχόμενο αυτού που ονομάζουμε σήμερα οικονομικό φιλελευθερισμό μέσω ενός παραδείγματος. Δεν προσδοκούμε, λέει, πως θα γευματίσουμε χάρη στην καλοσύνη του φούρναρη, του χασάπη και του ζυθοποιού, αλλά χάρη στο γεγονός πως νοιάζονται για το προσωπικό τους συμφέρον. Η καλοσύνη είναι η διαμέσου της αγοράς επιδίωξη του προσωπικού συμφέροντος, διότι οι άνθρωποι είναι τίμιοι μόνο όταν η τιμιότητά τους φέρνει κέρδος, μεγιστοποιεί την ατομική ιδιωφέλεια. Ο άνθρωπος λοιπόν είναι ένας homo economicus και η απληστία, η επιδίωξη του προσωπικού συμφέροντος, είναι αρετή γιατί δημιουργεί πλούτο, όχι μόνο για τον εαυτό του αλλά και για τους άλλους μέσω της αύξησης των κερδών και της συνακόλουθης αύξησης της απασχόλησης και των εισοδημάτων. Ο εγωισμός, το ορθολογικά υπολογισμένο ατομικό συμφέρον είναι αλτρουισμός, προσφέρει θέσεις εργασίας στους άλλους, γι’ αυτό φερθείτε άπληστα όσο θέλετε χωρίς ενοχή.

Η μοναδική μορφή κοινωνικοποίησης για τον οικονομικό άνθρωπο κι ακόμα περισσότερο για έναν φιλελεύθερο είναι η αγορά, που διαμέσου αυτής το άτομο πουλάει και αγοράζει τα πάντα (οικονομικός φιλελευθερισμός), ο οποίος βέβαια απαιτεί κι ένα ανάλογο πολιτισμικό περιβάλλον (πολιτισμικός φιλελευθερισμός), το δικαίωμα δηλαδή κάθε ατόμου χωρίς φραγμούς και όρια να βάζει τους δικούς του κανόνες και στόχους, να έχει το δικό του στυλ ζωής.

Το υποκείμενο αυτής της κοινωνίας είναι το αυτοαναφορικό άτομο που χαρακτηρίζεται από την καταναλωτική μανία και την επιδίωξη ισχύος, στοιχεία που οδηγούν σε έναν μηδενισμό, σε ένα οντολογικό μηδέν.

Ας επανέλθουμε όμως στο παράδειγμα του παιδικού σταθμού που αναφέρει ο Σαντέλ και ας υποθέσουμε ότι είμαστε μόνο ορθολογικοί ατομιστές, όπως διατείνεται η οικονομική επιστήμη, και ότι το αόρατο χέρι της αγοράς αποτυπώνει σε χρήμα τις επιθυμίες μας έτσι ώστε όλα να έχουν ένα αντίτιμο. Θα οδηγούσε αυτό σε έναν κόσμο πιο ειρηνικό, ηθικό, υπεύθυνο και με την προσφιλή γλώσσα της οικονομίας πιο αποδοτικό; Η μετατροπή σε αμειβόμενη υπηρεσία της υποχρέωσης του ατόμου να μην καθυστερεί στην παραλαβή των παιδιών του από τον παιδικό σταθμό, η εμπορευματοποίηση μιας υποχρέωσης, η αγοραιοποίηση της ανευθυνότητας, δεν οδηγεί σε αποτροπή της. Αντίθετα μάλιστα τα περιστατικά καθυστέρησης πολλαπλασιάζονται διότι πλέον μπορώ να αγοράσω την ανευθυνότητα, να αντικαταστήσω την ηθική της ευθύνης με χρήμα.

Υπάρχει τελικά ηθική στην οικονομία, είναι δυνατόν να είναι κάποιος αλτρουιστής και ταυτόχρονα οικονομικά παραγωγικός; Όχι, διότι στην οικονομική θεωρία και πρακτική ο ορθολογισμός, η ορθολογική επιλογή, ταυτίζεται με τη μεγιστοποίηση της ατομικής ωφελιμότητας.

Η οικονομική επιστήμη δεν ηθικοποιείται όσο θα συνεχίζει να στηρίζεται στις τρεις αρχές που προαναφέραμε. Ο μόνος ίσως τρόπος διάσωσης του ορθολογισμού είναι να τον διακρίνουμε σε ορθολογισμό της ατομικής συμπεριφοράς (εργαλειακός ορθολογισμός) και σε διυποκειμενικό ορθολογισμό, που περιλαμβάνει εκτός από το εγώ και τον άλλον, αλλά και σε αυτή την περίπτωση πρέπει να πάρουμε υπόψη μας και τα συναισθήματα που συγκροτούν μια ηθική συμπεριφορά που ενυπάρχει στη φύση μας. Αν η νέα θρησκεία είναι η οικονομία, χρειαζόμαστε λοιπόν επειγόντως οικονομικά άθεους και «οπισθοδρομικούς» που να οργανώσουν την επιβράδυνση της οικονομίας, την εγκατάλειψη της μεγέθυνσης για τη μεγέθυνση, δηλαδή της επιδίωξης να μετατραπεί η κοινωνία σε κοινωνία της αγοράς.

The post Είναι η οικονομία ανήθικη; Ένα σχόλιο ενάντια στον οικονομικό άνθρωπο first appeared on Aυτολεξεί.